NAUM VEQILHARXHI Njeriu që i dha gjuhës shqipe një alfabet dhe Rilindjes një nga zërat e saj të parë

NAUM VEQILHARXHI

Njeriu që i dha gjuhës shqipe një alfabet dhe Rilindjes një nga zërat e saj të parë

Ka figura në historinë e një kombi që nuk maten vetëm me atë që kanë bërë në kohën e tyre. Ato maten edhe me gjurmën që lënë në kohë. Naum Veqilharxhi është një prej tyre.

I lindur në Vithkuq, pranë Korçës, më 6 dhjetor 1797, Naum Bredhi, i njohur me emrin Naum Veqilharxhi, ishte avokat, studiues, shkrimtar dhe një nga mendimtarët e parë të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. 

Ai i përkiste asaj gjenerate intelektualësh që e kuptuan se zgjimi i një populli nuk mund të niste pa gjuhën, pa shkollën dhe pa dijen.

Në vitin 1844 ai krijoi një alfabet krejt origjinal për gjuhën shqipe, i njohur si Alfabeti i Vithkuqit. Ky alfabet, me tridhjetë e tri shkronja, nuk ishte vetëm një përpjekje gjuhësore. Ishte një akt kulturor dhe një dëshmi e bindjes se gjuha shqipe duhej të kishte mjetin e saj të shkrimit.

Veqilharxhi ishte ndër figurat më të shquara të viteve të para të Rilindjes Kombëtare dhe vlerësohet si një prej ideologëve të saj të parë.

NJË FËMIJË NGA VITHKUQI, NJË MENDJE QË DO TË SHKONTE LARG

Familja e Naumit e trashëgoi mbiemrin Veqilharxhi nga pozita e të atit, Panajotit, i cili merrej me mbikëqyrjen e harxheve dhe llogarive. Ai kishte shërbyer në oborrin e Ali Pashë Tepelenës në Janinë dhe ishte gjithashtu tregtar, duke furnizuar me ushqime ushtrinë angleze gjatë pushtimit të ishujve jonianë në vitin 1811.

Ka të ngjarë që Naumi të ketë marrë mësimet e para në shkollat angleze të ishujve jonianë. Këto përvoja të hershme do të lidhnin në mënyrë të veçantë jetën e tij me dijen, arsimin dhe botën intelektuale përtej vendlindjes.

Por historia personale e Veqilharxhit do të merrte një kthesë të fortë.

Pas shkatërrimit të Vithkuqit në vitin 1819, familja u shpërngul në Rumani. Ishte një largim fizik nga vendlindja, por jo një shkëputje shpirtërore prej saj.

Përkundrazi.

Në Rumani, largësia do ta bënte më të fortë lidhjen e tij me Shqipërinë.

NGA DIASPORA, DREJT ZGJIMIT KOMBËTAR

Si student, Naum Veqilharxhi mori pjesë në revoltat e vitit 1821 në Vllahi dhe Moldavi. Disa vite më pas nisi të ushtronte profesionin e avokatit, krijoi pasuri dhe filloi të kontribuonte në përhapjen e ideve të Rilindjes Kombëtare.

Në Brăila u bashkua me një shoqëri intelektualësh shqiptarë që e shihnin kultivimin e gjuhës dhe kulturës shqiptare si domosdoshmëri për zgjimin kombëtar.

Këtu fillon të marrë formë një prej ideve më të rëndësishme të Veqilharxhit: një komb nuk mund të ndërtojë të ardhmen e tij pa kultivuar gjuhën dhe dijen.

Diaspora, në këtë kuptim, nuk ishte vetëm vendi ku jetonin shqiptarët larg atdheut. Ajo u bë një hapësirë ku mendimi shqiptar mund të zhvillohej, të organizohej dhe të kthehej sërish drejt vendit të origjinës.

Veqilharxhi e përjetoi këtë hapësirë si një urë midis dy botëve.

ALFABETI I VITHKUQIT

Në vitet 1824–1825, Naum Veqilharxhi nisi të krijonte alfabetin e tij për gjuhën shqipe.

Pas shumë vitesh pune, varianti përfundimtar, me tridhjetë e tri shkronja të sajuara prej tij, u botua në vitin 1844.

Vepra mbante titullin:

“Fort i shkurtër e i përdorshim evëtar shqip”.

Më vonë është gjetur se ajo ishte shtypur në punishten litografike të Georg Venriçit në Bukuresht.

Alfabeti i tij ishte një zgjedhje e menduar edhe përtej aspektit teknik të shkrimit.

Veqilharxhi shmangu përdorimin e shkronjave greke, latine dhe arabe, pasi ato ishin të lidhura me tradita e përkatësi fetare të ndryshme dhe, sipas mendimit të tij, mund të sillnin përçarje ndër shqiptarët.

Ai kërkonte një alfabet që t’u përkiste shqiptarëve.

Një alfabet që të mos ndante.

Një alfabet që të bashkonte.

“ËVETARI” – NJË LIBËR PËR DIJEN

Ëvetari i Veqilharxhit u përhap fillimisht në Korçë dhe më pas deri në Përmet e Berat, ku gjeti përdorim të gjerë.

Në këtë përhapje të një teksti të shkruar shqip fshihej një ide shumë më e madhe se vetë libri.

Ishte ideja se dija duhej t’i afrohej popullit në gjuhën e tij.

Më 22 prill 1845, Athanas Paskali i shkroi Veqilharxhit duke i kërkuar të niste sa më shumë kopje të veprës që të ishte e mundur.

Sipas historianëve, botimi i këtij vëllimi shënon fillimin e Rilindjes Kombëtare Shqiptare.

Në këtë pikë, libri nuk ishte më vetëm një objekt i shtypur.

Ai ishte bërë një mjet zgjimi.

Një faqe që udhëtonte nga dora në dorë.

Një alfabet që kërkonte të kthente shkronjat në dije dhe dijen në vetëdije.

KUNDËR “KIMERAVE”

Në vitin 1845, Veqilharxhi i dërgoi një letër polemizuese nipit të tij në gjuhën greke. Idetë e tij ishin quajtur prej tij “kimerike”.

Përgjigjja e Veqilharxhit është një prej dokumenteve të hershme që rendit, në vija të përgjithshme, idetë e Rilindjes Kombëtare.

Në thelb të mendimit të tij qëndronte një shqetësim i madh: gjendja e vendit të tij dhe mungesa e arsimit, e shkollave dhe e zhvillimit kulturor.

Ai e shihte prapambetjen e vendlindjes si pasojë të shekujve të sundimit osman dhe besonte se shqiptarët duhej të ndërtonin një rrugë të re përmes arsimit, gjuhës dhe kulturës.

Për Veqilharxhin, alfabeti nuk ishte fundi i një pune.

Ishte fillimi.

GJUHA SI THEMEL I LIRISË

Në mendimin e Veqilharxhit, shkrimi i gjuhës shqipe ishte një hap i domosdoshëm për zhvillimin politik dhe kulturor.

Ai shqetësohej për mungesën e shkollave.

Shihte tek arsimi një mjet për të kapërcyer amullinë.

Dhe tek gjuha shihte një nga themelet e identitetit.

Kjo e bën figurën e tij të rëndësishme edhe sot.

Sepse historia e një alfabeti nuk është vetëm historia e shkronjave.

Është historia e një populli që kërkon të shkruajë veten.

Të lexojë veten.

Të njohë veten.

Dhe, mbi të gjitha, të mos mbetet i pashkruar në historinë e vet.

NJË IDE QË LIND NË MËRGIM, POR I PËRKET ATDHEUT

Jashtë vendlindjes, në Rumani, Veqilharxhi gjeti mundësinë për të vepruar brenda sigurisë së diasporës shqiptare.

Aty u ndërthurën dy botë: Shqipëria që ai kishte lënë pas dhe bota intelektuale ku jetonte.

Nga kjo ndërthurje u zhvillua ajo që përshkruhet si Shqiptarizmi, i menduar dhe i kultivuar nga vetë shqiptarët.

Veqilharxhi nuk ishte thjesht një njeri që krijoi një alfabet.

Ai ishte një njeri që e kuptoi se një komb duhej së pari të zgjohej në mendje.

Dhe se rruga drejt këtij zgjimi kalonte nga shkronja, libri, shkolla dhe gjuha.

FUND I ERRËT PËR NJË MISION TË NDRITSHËM

Naum Veqilharxhi vdiq në vitin 1846.

Për vdekjen e tij është përcjellë edhe mendimi se mund të ketë vdekur si pasojë e një helmimi nga Patriarku Ekumenik i Kostandinopojës.

Por, përtej rrethanave të errëta që lidhen me fundin e jetës së tij, mbetet e qartë një gjë: ideja e tij nuk vdiq me të.

Alfabeti i Vithkuqit mbeti si dëshmi e një përpjekjeje të hershme për t’i dhënë shqipes një sistem shkrimi të krijuar posaçërisht për të.

Ëvetari mbeti si një nga gurët e parë të rrugës së gjatë drejt arsimit dhe kulturës shqiptare.

Dhe mendimi i Veqilharxhit mbeti pjesë e asaj lëvizjeje intelektuale që do të merrte formë më të plotë në Rilindjen Kombëtare.

NAUM VEQILHARXHI SOT

Të flasësh sot për Naum Veqilharxhin do të thotë të rikthehesh te një pyetje themelore:

Çfarë i duhet një kombi për të mos humbur identitetin e tij?

Për Veqilharxhin përgjigjja ishte e qartë: i duhet gjuha, arsimi, libri dhe dija.

Në një kohë kur shqiptarët ishin të shpërndarë, kur shkollat në gjuhën shqipe mungonin dhe kur alfabeti ishte ende një çështje e pazgjidhur, ai mendoi përtej kohës së vet.

Ai kërkoi të krijonte një gjuhë të shkruar që të mos i përkiste një feje, një komuniteti apo një ndikimi të huaj.

Kërkoi një shkrim që t’u përkiste shqiptarëve.

Në këtë kuptim, historia e Naum Veqilharxhit nuk është vetëm histori e alfabetit të Vithkuqit.

Është histori e një besimi.

Besimit se dija mund të zgjojë një popull.

Se shkolla mund të ndërtojë një të ardhme.

Dhe se gjuha është shtëpia e parë e kujtesës kombëtare.

Naum Veqilharxhi jetoi vetëm deri në vitin 1846.

Por disa njerëz nuk maten me gjatësinë e jetës së tyre.

Maten me atë që mbetet pasi ata largohen.

Dhe pas Veqilharxhit mbetën shkronja.

Mbeti libri.

Mbeti ideja.

Mbeti një zë që i kujton historisë shqiptare se Rilindja nis gjithmonë aty ku një njeri guxon të besojë se dija mund ta ndryshojë fatin e një populli.

NAUM VEQILHARXHI

1797–1846

Avokat • Studiues • Shkrimtar • Mendimtar i hershëm i Rilindjes Kombëtare

Vepra: Fort i shkurtër e i përdorshim evëtar shqip

Alfabeti: Alfabeti i Vithkuqit

Vendlindja: Vithkuq, pranë Korçës

Veprimtaria kryesore: Gjuhë, arsim, kulturë dhe ide të Rilindjes Kombëtare.

Editor-in-Chief: Liliana Pere

Founder: Liliana Pere

Copyright ©: LP / Revista Prestige