SHABAN DEMIRAJ Gjuha si kujtesë, shkenca si përgjegjësi dhe dija si ndergjegje.

SHABAN DEMIRAJ

Gjuha si kujtesë, shkenca si përgjegjësi dhe dija si ndergjegje.

Nga Revista Prestige

Shaban Demiraj përfaqëson një nga figurat më të rëndësishme të gjuhësisë shqiptare dhe albanologjisë.

Ai ishte akademik, gjuhëtar, pedagog, studiues, autor, redaktor, bashkautor dhe përkthyes i njohur.

Jeta e tij intelektuale u ndërtua mbi kërkimin e vazhdueshëm dhe përkushtimin ndaj gjuhës shqipe.

Rëndësia e tij lidhet me studimin e strukturës, historisë dhe zhvillimit të shqipes.

Ai e trajtoi gjuhën si sistem shkencor, por edhe si kujtesë historike.

Në veprën e tij, fjala bëhet dëshmi e një historie që kërkon të kuptohet.

Përmes studimeve, mësimdhënies dhe botimeve, ai ndikoi në formimin e gjuhësisë shqiptare.

Ai përfaqëson dijetarin që ndërtoi autoritetin përmes punës së gjatë dhe argumentit shkencor.

Trashëgimia e tij dëshmon se një jetë kushtuar dijes mund të kapërcejë kohën.

ORIGJINA DHE FËMIJËRIA

Shaban Demiraj lindi në Vlorë, më 1 janar 1920, në një Shqipëri që ndryshonte.

Ai i përkiste një brezi që do të përjetonte zhvillime të rëndësishme historike.

Jeta e tij do të shtrihej përgjatë pjesës më të madhe të shekullit njëzet.

Kjo e vendosi atë përballë ndryshimeve që prekën arsimin, kulturën dhe jetën shqiptare.

Burimi i dhënë nuk përmban të dhëna të hollësishme mbi familjen dhe prejardhjen prindërore.

Për një portret serioz, të dhënat familjare duhen mbështetur gjithmonë në dokumente të verifikueshme.

Prandaj, rëndësia e tij biografike mund të ndiqet qartë përmes rrugës arsimore dhe profesionale.

Në këtë rrugë, formimi gradual do të shndërrohej në një mision të përjetshëm shkencor.

ARSIMI DHE FORMIMI | 1946–1955

Shaban Demiraj kreu shkollën e mesme, Medresenë në Tiranë, duke hedhur themelet e formimit të tij.

Më pas, vëmendja e tij akademike u përqendrua te gjuha shqipe dhe letërsia.

Në vitet 1946–1948, ai ndoqi studimet në Institutin Pedagogjik dyvjeçar.

Në vitet 1954–1955, vijoi studimet në Institutin e Lartë Pedagogjik.

Kjo periudhë ishte themelore për një njeri që më vonë do t'ia kushtonte jetën gjuhësisë.

Arsimi nuk ishte për të vetëm marrje njohurish, por ndërtim i një përgjegjësie intelektuale.

Njeriu formohet përmes dijes, por karakteri akademik formohet përmes kërkimit të vazhdueshëm.

Në këtë kuptim, studimet e tij shënuan fillimin e një udhëtimi të gjatë.

MËSUESI | 1948–1954

Në vitet 1948–1954, Shaban Demiraj punoi si mësues në disa shkolla të mesme.

Ai shërbeu në Gjirokastër dhe Tiranë, duke fituar përvojën e parë të drejtpërdrejtë pedagogjike.

Përpara se të bëhej profesor dhe akademik, ai njohu përgjegjësinë e mësuesit.

Kjo përvojë e vendosi dijen përballë nxënësit dhe teorinë përballë jetës konkrete.

Mësuesi nuk përcjell vetëm informacion, por ndikon në mënyrën si një brez mendon.

Në këtë kuptim, vitet e mësimdhënies përbëjnë një pjesë të rëndësishme të formimit.

Aty fillon marrëdhënia e drejtpërdrejtë mes dijes, edukimit dhe përgjegjësisë njerëzore.

PEDAGOGU DHE UNIVERSITETI | 1954–1990

Në vitin 1954, Demiraj filloi punën si pedagog në Institutin e Lartë Pedagogjik.

Më pas, veprimtarinë akademike e vazhdoi në Universitetin e Tiranës, deri në vitin 1990.

Për më shumë se tri dekada, universiteti u bë qendra kryesore e veprimtarisë së tij.

Në vitet 1962–1989, ai ishte përgjegjës i Katedrës së Gjuhës Shqipe.

Në vitet 1962–1966, shërbeu si zv.dekan i Fakultetit të Historisë dhe Filologjisë.

Këto funksione dëshmojnë përgjegjësinë që ai mbajti brenda arsimit të lartë shqiptar.

Universiteti për të nuk ishte vetëm vend pune, por hapësirë ku dija trashëgohej.

Një profesor jeton edhe përmes mendjeve që ka ndihmuar të formohen gjatë jetës.

Në këtë kuptim, ndikimi pedagogjik shpesh është më i gjatë se çdo botim.

FUSHAT E MËSIMDHËNIES DHE KËRKIMIT

Përvoja e tij akademike u shtri në disa prej fushave kryesore të gjuhësisë shqiptare.

Ai zhvilloi morfologjinë e gjuhës së sotme shqipe dhe hartoi tekstin përkatës universitar.

Ai zhvilloi gjithashtu gramatikën historike të shqipes dhe përgatiti materialet përkatëse.

Një tjetër fushë ishte historia e gjuhës së shkruar shqipe, veçanërisht shekujt XVIII–XIX.

Në veprimtarinë e tij përfshihej edhe një kurs special për gjuhësinë ballkanike.

Këto fusha tregojnë se interesimi i tij nuk kufizohej te shqipja e së tashmes.

Ai kërkonte të kuptonte ndryshimin, vazhdimësinë dhe historinë që fshihet brenda gjuhës.

Për një gjuhëtar, çdo formë gjuhësore mund të jetë një gjurmë e kohës.

Prandaj studimi i gjuhës bëhet njëkohësisht studim i kujtesës njerëzore.

KËRKIMET SHKENCORE

Demiraj botoi një varg artikujsh shkencorë brenda dhe jashtë vendit për gjuhën shqipe.

Studimet e tij trajtuan historinë e gjuhës, gramatikën dhe fonetikën historike.

Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së tij lidhej edhe me ballkanologjinë.

Ai hulumtoi marrëdhëniet e shqipes me hapësirën gjuhësore dhe historike të Ballkanit.

Në kërkimet e tij, dëshmia gjuhësore merrte rëndësi të veçantë për argumentimin shkencor.

Ai studioi edhe çështjen e prejardhjes së shqiptarëve përmes dëshmive të shqipes.

Kërkimi shkencor kërkon durim, sepse e vërteta rrallë shfaqet përmes një dëshmie.

Kjo qasje e vendosi veprimtarinë e tij brenda traditës serioze të albanologjisë.

“MARTIN IDEN” | 1959

Në vitin 1959, Shaban Demiraj përktheu romanin “Martin Iden” të Xhek Londonit.

Ky përkthim dëshmonte aftësinë e tij për të lëvizur edhe brenda hapësirës letrare.

Përkthimi nuk është vetëm kalim fjalësh, por rindërtim i kuptimit në një gjuhë tjetër.

Nëpërmjet tij, një vepër e letërsisë botërore bëhet pjesë e përvojës së lexuesit shqiptar.

Kështu, puna gjuhësore shndërrohet në një urë mes kulturave dhe njerëzve.

“ÇËSHTJE TË SISTEMIT EMËROR TË GJUHËS SHQIPE” | 1972

Në vitin 1972, botoi monografinë “Çështje të sistemit emëror të gjuhës shqipe”.

Kjo vepër trajtonte një nga aspektet themelore të strukturës së gjuhës shqipe.

Studimi i sistemit emëror kërkon vëmendje ndaj formës dhe funksionit të gjuhës.

Në këtë vepër shihet qartë përkushtimi i tij ndaj analizës së hollësishme shkencore.

Gjuha ka rregullat e veta, por pas këtyre rregullave qëndron historia.

Prandaj çdo studim strukturor mund të bëhet një mënyrë për të kuptuar kohën.

KONGRESI I DREJTSHKRIMIT | 1972

Në vitin 1972, Shaban Demiraj ishte anëtar i komisionit organizues dhe delegat i Kongresit.

Kongresi i Drejtshkrimit përbën një moment të rëndësishëm në historinë e shqipes standarde.

Pjesëmarrja e tij dëshmonte rolin që kishte fituar brenda gjuhësisë shqiptare.

Drejtshkrimi nuk është vetëm sistem rregullash, por edhe përpjekje për komunikim të përbashkët.

Çdo normë gjuhësore mbart përgjegjësinë e ruajtjes së qartësisë dhe unitetit.

Në këtë proces, gjuhëtari merr përgjegjësi edhe për të ardhmen e gjuhës.

“GRAMATIKË E GJUHËS SHQIPE” | 1976

Shaban Demiraj ishte redaktor dhe bashkautor i veprës “Gramatikë e gjuhës shqipe”.

Vëllimi i parë, “Morfologjia”, u botua në vitin 1976.

Vepra u ribotua më pas në 1995 dhe 2002, duke ruajtur rëndësinë e saj.

Një gramatikë përmbledh rregullat përmes të cilave një gjuhë ndërton shprehjen.

Puna mbi të kërkon jo vetëm dije, por edhe përpikëri dhe përgjegjësi kolektive.

Bashkëpunimi shkencor dëshmon se dija e madhe shpesh ndërtohet përmes kontributit të përbashkët.

“GRAMATIKË HISTORIKE E GJUHËS SHQIPE” | 1986

Në vitin 1986, botoi veprën themelore “Gramatikë historike e gjuhës shqipe”.

Kjo vepër u botua më pas edhe në gjermanisht, nga Akademia e Shkencave e Austrisë.

Botimi në gjermanisht u realizua në vitin 1993, duke zgjeruar komunikimin shkencor.

Gramatika historike kërkon të zbulojë ndryshimet që gjuha ka përjetuar ndër shekuj.

Në këtë kuptim, gjuha bëhet një arkiv i gjallë i historisë njerëzore.

Demiraj e studioi këtë arkiv me metodë, durim dhe vëmendje shkencore.

“GJUHA SHQIPE DHE HISTORIA E SAJ” | 1988

Në vitin 1988, botoi veprën “Gjuha shqipe dhe historia e saj”.

Kjo vepër u botua edhe në italisht nga Universiteti i Kalabrisë, në vitin 1997.

Vetë titulli shpreh një nga boshtet themelore të mendimit të tij shkencor.

Gjuha dhe historia nuk mund të kuptohen plotësisht kur ndahen nga njëra-tjetra.

Në fjalët e një populli ruhen gjurmët e udhëtimeve, kontakteve dhe ndryshimeve historike.

“EQREM ÇABEJ” | 1990

Në vitin 1990, Demiraj botoi veprën “Eqrem Çabej”, kushtuar një dijetari madhor shqiptar.

Çabej përfaqësonte një nga figurat më të rëndësishme të albanologjisë shqiptare.

Përmes këtij botimi, Demiraj kontribuoi edhe në ruajtjen e kujtesës shkencore shqiptare.

Një dijetar nderon shkencën edhe duke ruajtur kujtimin e dijetarëve paraardhës.

Kështu krijohet një vazhdimësi intelektuale që nuk varet nga një brez.

KRYETAR I AKADEMISË | 1993–1997

Në vitet 1993–1997, Shaban Demiraj drejtoi si kryetar Akademinë e Shkencave të Shqipërisë.

Kjo detyrë shënoi një etapë tjetër të rëndësishme në jetën e tij akademike.

Pas dekadash në universitet, ai mori përgjegjësi të drejtpërdrejtë për institucionin shkencor.

Drejtimi akademik kërkon jo vetëm kompetencë, por edhe përgjegjësi ndaj dijes.

Institucionet shkencore kanë detyrë ta ruajnë dijen dhe ta çojnë përpara.

“GJUHËSI BALLKANIKE” | 1994

Në Shkup, në vitin 1994, botoi veprën “Gjuhësi ballkanike”.

Kjo vepër u ribotua në Tiranë në vitin 2004.

Ballkanologjia kërkon ta shohësh shqipen në marrëdhënie me gjuhët dhe kulturat përreth.

Ajo kërkon të kuptosh kontaktet, ndikimet dhe zhvillimet e përbashkëta rajonale.

Në këtë vështrim, gjuha bëhet një hapësirë takimi mes popujve.

“KËNGA E SPRASME E BALËS” | 1994

Në vitin 1994, ai transkriptoi dhe përshtati në shqipen e sotme

veprën e Gavril Darës, “Kënga e sprasme e Balës”.

Përshtatja e një teksti të vjetër kërkon njohje të thellë të historisë së gjuhës.

Ajo krijon një urë mes formës së dikurshme dhe lexuesit bashkëkohor.

Në këtë mënyrë, e kaluara nuk mbetet e mbyllur brenda gjuhës së saj.

“FONOLOGJIA HISTORIKE E GJUHËS SHQIPE” | 1996

Në vitin 1996, botoi veprën “Fonologjia historike e gjuhës shqipe”.

Vepra vijonte kërkimin e tij mbi zhvillimin historik të strukturës fonologjike.

Studimi i tingujve zbulon ndryshime që shpesh kalojnë të padukshme në jetën e përditshme.

Megjithatë, çdo ndryshim gjuhësor mund të mbajë një gjurmë të historisë.

“PREJARDHJA E SHQIPTARËVE...” | 1999

Në vitin 1999, botoi veprën “Prejardhja e Shqiptarëve në dritën e dëshmive të gjuhës shqipe”.

Kjo vepër trajtonte një çështje të rëndësishme të historisë dhe identitetit shqiptar.

Qasja e saj mbështetej në dëshmitë që mund të ofronte gjuha shqipe.

Në vitin 2006, vepra u botua edhe në anglisht, duke zgjeruar lexueshmërinë.

Kur një kërkim përkthehet, ai fiton mundësinë të hyjë në një dialog më të gjerë.

Kështu, studimi i shqipes mund të bëhet pjesë e komunikimit ndërkombëtar shkencor.

“EPIRI, PELLAZGËT, ETRUSKËT DHE SHQIPTARËT” | 2008

Në vitin 2008, botoi veprën “Epiri, Pellazgët, Etruskët dhe Shqiptarët”.

Kjo vepër dëshmon se kërkimi i tij vazhdoi edhe në vitet e fundit.

Interesimi për historinë, gjuhën dhe prejardhjen mbeti një bosht i rëndësishëm.

Mosha nuk e mbyll kërkimin kur mendja vazhdon të kërkojë përgjigje.

Për një studiues, pyetja e re mund të jetë më e rëndësishme se përgjigjja e vjetër.

AKADEMIKU DHE ANËTARI I AKADEMISË SË KOSOVËS

Shaban Demiraj ishte akademik i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe anëtar i Akademisë së Kosovës.

Ai ishte anëtar i Akademisë së Shkencave dhe Arteve të Kosovës.

Kjo veprimtari e vendos figurën e tij brenda hapësirës më të gjerë akademike shqiptare.

Gjuha shqipe tejkalon kufijtë administrativë, sepse është pjesë e një trashëgimie kulturore.

Puna e tij dëshmon se shkenca mund të krijojë ura atje ku historia ka kufij.

ÇMIMET DHE VLERËSIMET

Për kontributin e tij të çmuar shkencor, Shaban Demiraj mori vlerësime të rëndësishme.

Ai u vlerësua me Çmimin e Republikës të shkallës së parë dhe të dytë.

Sipas të dhënave të Akademisë së Shkencave, këto çmime i mori dy herë.

Ai u dekorua gjithashtu me Urdhrin “Mjeshtër i Madh i Punës”.

Çmimi është njohje institucionale, ndërsa vepra është ajo që mbetet pas njeriut.

Dekoratat mund të shënojnë një karrierë, por librat vazhdojnë të flasin.

Trashëgimia e vërtetë matet me ndikimin që vepra ushtron mbi brezat.

NDIKIMI

Ndikimi i Shaban Demirajt nuk kufizohet vetëm te numri i veprave të botuara.

Ai ndikoi në mësimdhënien universitare dhe në zhvillimin e studimeve gjuhësore shqiptare.

Tekstet e tij ndihmuan formimin akademik të studentëve dhe studiuesve të rinj.

Studimet e tij krijuan referenca për kërkimet mbi historinë e gjuhës shqipe.

Botimet në gjermanisht, italisht dhe anglisht zgjeruan praninë e kërkimit shqiptar jashtë vendit.

Kjo është një nga format më të rëndësishme të ndikimit shkencor.

Dija bëhet më e fuqishme kur mund të komunikojë përtej gjuhës së vet.

ÇFARË NA MËSON JETA E TIJ?

Jeta e Shaban Demirajt dëshmon se autoriteti i vërtetë ndërtohet ngadalë dhe me punë.

Ai kaloi nga mësuesia te pedagogjia, nga kërkimi te akademia dhe drejtimi institucional.

Çdo etapë e karrierës së tij ndërtoi bazën për etapën që pasoi.

Kjo vazhdimësi është një nga aspektet më frymëzuese të figurës së tij.

Ai nuk e ndërtoi emrin përmes zhurmës, por përmes punës së qëndrueshme.

Një jetë e tillë dëshmon se përkushtimi mund të shndërrohet në trashëgimi.

Për brezat e rinj, shembulli i tij mbetet një ftesë drejt dijes.

Ai tregon se gjuha kërkon dashuri, por mbi të gjitha kërkon studim dhe përgjegjësi.

Ai tregon gjithashtu se puna e gjatë mund të kapërcejë kufijtë e jetës individuale.

30 GUSHT 2014 | LARGIMI NGA JETA

Më 30 gusht 2014, Shaban Demiraj u nda nga jeta në moshën 94-vjeçare.

Ai la pas një veprimtari të gjerë akademike, pedagogjike dhe botuese.

Largimi fizik nuk e mbyll jetën e një studiuesi që ka lënë vepra.

Librat vazhdojnë të jetojnë aty ku lexohen dhe mendimet aty ku diskutohen.

Një dijetar vazhdon të jetë i pranishëm përmes pyetjeve që veprat e tij hapin.

TRASHËGIMIA

Trashëgimia e Shaban Demirajt është e lidhur ngushtë me gjuhën shqipe.

Ajo përfshin studime, monografi, tekste universitare, përkthime, përshtatje dhe artikuj shkencorë.

Ajo përfshin gjithashtu kontributin e tij në institucionet më të larta akademike shqiptare.

Por trashëgimia më e thellë është mënyra se si ai e konceptoi dijen.

Për të, gjuha duhej studiuar me seriozitet, sepse brenda saj ruhet historia.

Kërkimi duhej mbështetur në dëshmi, sepse e vërteta nuk ndërtohet mbi hamendësime.

Dhe arsimi duhej përcjellë brez pas brezi, sepse dija merr kuptim kur trashëgohet.

Shaban Demiraj mbetet një figurë e rëndësishme e kulturës dhe shkencës shqiptare.

Ai përfaqëson një brez që e ndërtoi autoritetin përmes studimit dhe përkushtimit.

Ai na kujton se një gjuhë jeton më gjatë kur njerëzit e njohin historinë.

Dhe na mëson se kujtesa kombëtare kërkon jo vetëm emocion, por edhe dije.

Më 30 gusht 2026, në dymbëdhjetëvjetorin e ndarjes së tij nga jeta,

kujtesa për Shaban Demirajn mbetet njëkohësisht nderim dhe reflektim mbi dijen.

Një jetë e gjatë mund të përfundojë, por një vepër e mirë vazhdon.

Një studiues mund të largohet, por pyetjet e tij mbeten gjallë.

Dhe një gjuhë e studiuar me përkushtim bëhet më e vetëdijshme për rrënjët.

Shaban Demiraj mbetet aty ku fjala shqiptare kërkon të kuptojë historinë e vet.

Burimi i të dhënave: Akademia e Shkencave e Shqipërisë – www.akad.gov.al

Editor-in-Chief: Liliana Pere

Founder: 

Copyright ©: LP / Revista Prestige