Search Results

Lumi Buna është një nga bukuritë natyrore më të veçanta në pjesën veri-perëndimore të Shqipërisë. Është shpallur “Peizazh i Mbrojtur”, Kategoria e V. Është pjesë e rrjetit EMERALD dhe IBA. Në sipërfaqen e peizazhit të mbrojtur përfshihen 40km gjatësi të Lumit Buna dhe 8 km të Lumit Drin. Përfshin lumin Bunë dhe zonën bregdetare-ligatinore të Velipojës. Ndodhet në fushën e Nënshkodrës, pjesën jugore të gjithë Ultësirës së Shkodrës. Zona e mbrojtur përfshin pjesën jugore të Grykëderdhjes së lumit Buna, i vetmi lumë fushor që buron nga liqeni i Shkodrës. Regjimi hidrologjik i Bunës përcaktohet nga regjimi i liqenit të Shkodrës dhe i Drinit, duke qenë kështu pjesë e një rrjeti hidrografik shumë kompleks, i cili shtrihet gati në 1/5 e Gadishullit të Ballkanit, në Shqipëri, Mali i Zi, Kosovë dhe Maqedonia e Veriut. Lumi Buna ka disa tipare shumë interesantë, që rrallë gjenden nëpër lumenjtë e tjerë dhe jo më kot është shpallur “Peizazh i Mbrojtur”. Ky lum është tipik fushor dhe i vetmi lum me deltë (grykëderdhje) të vërtetë natyrore, në të cilën ndodhet Ishulli Ada. Zona e Mbrojtur strehon një larmishmëri të madhe zogjsh, gjithashtu është një nga tre korridoret më të rëndësishme për shtegtimin e shpendëve në Evropë, si edhe një vend i rëndësishëm për dimërimin dhe folenizimin e shpendëve ujorë. Janë regjistruar rreth 138 lloje shpendësh, nga të cilët 114 lloje shumohen, 16 lloje të mundshme të mbarështimit, 52 lloje klasifikohen si të rregullta dhe 51 si kalimtarë të rastit ose vizitorë të dimrit, etj. Reptilët përfaqësohen nga 19 lloje, të gjitha përfshihen në listën e kuqe të IUCN-s. Amfibët 11 lloje. Buna dallohet për rolin e saj të rëndësishëm në ruajtjen e faunës peshkore, pasi nëpërmjet saj migrojnë rreth 13 lloje peshqish për në det nga Liqeni i Shkodrës dhe Lumi Drin. Janë regjistruar rreth 143 lloje të peshqve (Lumi Buna, Deti dhe Laguna e Vilunit). Për të gjitha këto pasuri që ky peizazh ka, por edhe për shumë veçori të tjera gjeologjike, gjeografike etj., kjo zonë duhet të jetë një atraksion i madh turistik.

Kjo është një poezi e fuqishme dhe e thjeshtë në formë, por thellësisht domethënëse nga Andon Zako Çajupi, një prej figurave të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare. Ajo i flet ndjenjës së atdhedashurisë dhe përkatësisë, duke e ngritur Shqipërinë si vendin ku njeriu gjen kuptim, nder dhe kënaqësi, pavarësisht vështirësive Struktura pyetje-përgjigje krijon një stil dialogjik dhe e bën poezinë të përshtatshme për t'u mësuar dhe recituar, sidomos nga fëmijët — një formë edukimi patriotik. Refrainet si "Në Shqipëri" dhe "Për vend' e tij" përforcojnë mesazhin dhe ndjenjën e krenarisë kombëtare. Shprehja “Ku i duket balta / më e ëmbël se mjalta?” është një metaforë e bukur për dashurinë ndaj vendlindjes, që s’krahasohet me asgjë tjetër, edhe nëse është e vështirë ose e varfër. Në pak vargje, Çajupi arrin të japë një mesazh të përjetshëm: dashuria për atdheun është instinktive, thelbësore dhe fisnike. Po njeriu vetë, cilë do në jetë? - Do vend' e tij. Ku i duket balta m'ë e ëmbël se mjalta? - Në vend të tij. Ku munt të gëzojë dhe me nder të rrojë? - Në Shqipëri. Përse të punojë dhe të lakëmojë? - Për vend' e tij. 𝐍𝐠𝐚 𝐀𝐧𝐝𝐨𝐧 𝐙𝐚𝐤𝐨 𝐂̧𝐚𝐣𝐮𝐩𝐢

Ernest Hemingway – Zëri i Epokave dhe Mjeshtri i Heshtjes Përmbledhje Ky tekst është një portret i plotë dhe i ndjerë për Ernest Hemingway-n, një nga figurat më të mëdha të letërsisë moderne. Nga fëmijëria e tij e formësuar mes disiplinës dhe artit, te përvojat tronditëse në luftë, dhe më tej te veprat e pavdekshme që pasqyrojnë shpirtin njerëzor në përballje me humbjen, dashurinë dhe vdekjen – kjo ese sjell një vështrim të thelluar mbi jetën, stilin dhe ndikimin e tij universal. Kjo është një thirrje për të kuptuar më shumë sesa thjesht një shkrimtar – një njeri që e pa botën nga afër dhe e përktheu në heshtje. Pershkrim i plotë i jetes dhe krijimtarisë Hemingway mbetet një nga shkrimtarët më të lexuar dhe më të studiuar në botë, jo vetëm për stilin e tij të drejtpërdrejtë dhe të thjeshtë, por për thellësinë që arrin të shprehë pa përdorur shumë fjalë. Jeta e tij ishte e ndarë ndërmjet realitetit brutal dhe kërkimit për kuptim. Ai jetoi me intensitet, luftoi, dashuroi, humbi, dhe shkroi – duke krijuar një trashëgimi letrare që tejkalon kohën Jeta e Hemingway-t – Një Udhëtim përmes Jetës dhe Vdekjes Ernest Miller Hemingway lindi më 21 korrik 1899, në Oak Park, Illinois. Rritja mes një babai mjek dhe një nëne muzikante e ekspozoi ndaj dy botëve të ndryshme: shkencës dhe artit, realitetit dhe imagjinatës. Ky kontrast u bë thelbësor për formimin e personalitetit të tij kontradiktor – i ashpër në dukje, por tepër i ndjeshëm në shpirt. Në moshën 19-vjeçare u plagos në Luftën e Parë Botërore, një ngjarje që e ndau përgjithmonë jetën e tij në para dhe pas. Nga ajo kohë, përvoja e luftës dhe pasojat e saj emocionale e ndoqën përgjatë gjithë krijimtarisë së tij. Ai punoi si gazetar në SHBA, pastaj në Paris, dhe më vonë u bë pjesë e lëvizjes letrare “Brezi i Humbur”. Jeta e tij përfshiu edhe Luftën Civile Spanjolle, Luftën e Dytë Botërore, jetën në Kubë dhe shumë udhëtime – të gjitha këto përbëjnë sfondin emocional dhe tematik të romaneve të tij. "A Farewell to Arms" (1929) Mesazhi: Lufta nuk është lavdi, por një absurditet i dhimbshëm që shkatërron njerëzit. Thënie nga Hemingway: “Botës nuk i bëhet vonë për të drejtën apo të padrejtën. Ajo thjesht vazhdon.” Koment: Një dashuri që lind në mes të tmerrit dhe që nuk arrin të mbijetojë – një reflektim mbi jetën si një betejë e padrejtë dhe e paparashikueshme. "For Whom the Bell Tolls" (1940) Mesazhi: Jeta është e lidhur me të tjerët – çdo akt, çdo vdekje, na prek të gjithëve. Thënie nga Hemingway: “Askush nuk shkruan një libër të vërtetë për luftën nëse nuk është i plagosur në shpirt nga ajo.” Koment: Një roman që rrëfen idealizmin, vetëflijimin dhe humbjen. Një pasqyrë filozofike për të kuptuar se askush nuk është i vetëm. "The Old Man and the Sea" (1952) Mesazhi: Dinjiteti i njeriut qëndron në përpjekjen e tij, jo në rezultatin final. Thënie nga Hemingway: “Njeriu nuk është bërë për t’u mposhtur. Ai mund të shkatërrohet, por jo të mposhtet.” Koment: Një histori që tingëllon si përrallë, por që përçon një filozofi ekzistenciale mbi qëndresën dhe përulësinë njerëzore përballë natyrës. F. Scott Fitzgerald: Ndryshe nga Hemingway, i cili shkruante për dinjitetin në humbje, Fitzgerald u përqendrua te iluzioni dhe zbrazëtia e jetës amerikane në vitet ‘20. Të dy ishin miq dhe rivalë – por Fitzgerald i romantizuar, Hemingway i zhveshur nga çdo zbukurim. William Faulkner: Faulkner eksperimentoi me strukturën dhe rrëfimin, ndërsa Hemingway mbeti te thjeshtësia dhe heshtja. Faulkner tha një herë: “Hemingway nuk ka asgjë për të thënë, por e thotë në mënyrën më të mirë të mundshme.” Cormac McCarthy: I konsideruar trashëgimtar shpirtëror i Hemingway-t, McCarthy pasqyron po atë errësirë dhe stoicizëm, duke përdorur fjalë të pakta dhe emocione të thella nën sipërfaqe. Stili i Hemingway-t: Teoria e Ajsbergut Hemingway e përkufizonte stilin e tij si një ajsberg letrar: ajo çka shkruhet është vetëm maja, ndërsa kuptimi i vërtetë qëndron nën ujë. Ky minimalizëm letrar u bë simbol i modernizmit dhe një nga arsyet pse proza e tij prek thellë. “Shkrimi i mirë është si një ajsberg: shtatë të tetat janë nën ujë.” – E. Hemingway Çmimet dhe Vlerësimi Ndërkombëtar 🏆 Çmimi Pulitzer për Letërsi (1953) për “The Old Man and the Sea” 🏆 Çmimi Nobel për Letërsi (1954) për “mjeshtërinë e rrëfimit dhe ndikimin e thellë në prozën bashkëkohore” Kritika Botërore për Hemingway-n Harold Bloom: “Stili i tij është si një gur i lëmuar nga dhimbja. Në çdo rrëfim ka një betejë mes njeriut dhe botës.” Edmund Wilson: “Zëri i një epoke që nuk beson më në iluzione.” The New York Times: “Shkrimtari që mësoi brezat të tregojnë pa zhurmë, por me ndjeshmëri të thellë.” Malcolm Cowley: E quajti veprën "Plaku dhe Deti" si “një himn për qëndresën njerëzore”. Letërsia e Hemingway-t është proza moderne minimaliste, e cila trajton temat ekzistenciale, stoike dhe realiste përmes një stili të zhveshur nga emocionalizmi i tepërt. Ai është realist i ndjeshëm, një mjeshtër i nënkuptimit dhe një filozof i heshtjes. Abstrakt Ky tekst është një analizë narrative dhe kritike për jetën dhe krijimtarinë e Ernest Hemingway-t, një prej figurave më të shquara të letërsisë botërore moderne. Duke ndjekur jetën e tij personale dhe krijuese, teksti shpjegon ndikimin që Hemingway pati jo vetëm në letërsinë amerikane, por në prozën e shekullit XX në përgjithësi. Përdorimi i stilit të tij të veçantë – teoria e ajsbergut – dhe trajtimi i temave universale si lufta, dashuria, vdekja dhe dinjiteti njerëzor, e bëjnë Hemingway-n një autor të përhershëm, që shkon përtej kohës dhe brezave. Burimet Hemingway, Ernest. A Farewell to Arms, For Whom the Bell Tolls, The Old Man and the Sea. Bloom, Harold. The Western Canon. Cowley, Malcolm. Exile’s Return. Wilson, Edmund. The Wound and the Bow. Artikuj dhe kritika të botuara në The New York Times dhe The Paris Review. Biografi nga Michael Reynolds dhe Jeffrey Meyers. Librat. © Liliana Pere Të gjitha të drejtat të rezervuara. Ky tekst është pronë intelektuale e autores dhe nuk lejohet kopjimi. Kopje e drejtpërdrejtë e autorizuar.

Antoni Gaudí – Arkitekti i Zotit dhe Simfonisti i Gurit Nëse arkitektura do të ishte poezi, Gaudí do të ishte Dante i saj; nëse do të ishte muzikë, ai do të ishte Bethoveni i formës. Ai nuk ndërtoi thjesht ndërtesa – ai lindi vizione. Barcelona është pasqyra e shpirtit të tij, një qytet që u shndërrua nga duart e një njeriu që nuk ndërtonte me gur, por me lutje, dashuri dhe besim. 1. Prejardhja dhe ndjeshmëria e hershme Antoni Gaudí i Cornet lindi më 25 qershor 1852, në Reus ose sipas disa burimeve në Riudoms, një zonë rurale në jug të Katalonjës. Ai ishte i pesti nga pesë fëmijët e një farkëtari, Francesc Gaudí, dhe Antònia Cornet, një grua e devotshme dhe e heshtur. Që në fëmijëri, Gaudí vuante nga reumatizma, sëmundje që e detyronte të kalonte shumë kohë i izoluar, duke vëzhguar natyrën. Kjo përbën origjinën e ndjeshmërisë së tij të veçantë për strukturat organike. Më vonë ai do të thoshte: > “Libri më i madh që kam lexuar ndonjëherë është libri i natyrës.” Ai trashëgoi nga i ati artin e përkuljes së hekurit dhe bronzit, por nga nëna mori ndjeshmërinë shpirtërore, që më vonë do të shndërrohej në një devocion të thellë fetar. 2. Arsimi dhe fillimet në arkitekturë Antoni Gaudí studioi në Shkollën e Arkitekturës së Barcelonës, ku diploma iu dorëzua në vitin 1878 me fjalët e famshme të drejtorit: > “Nuk e di nëse po diplomoj një të çmendur apo një gjeni.” Student mesatar, por me një stil që binte në sy, Gaudí kishte vështirësi të pranonte dogmat akademike. Ai dëshironte të krijonte, jo të kopjonte. Që në këtë fazë, ai tregoi një stil të guximshëm, imagjinativ dhe të panjohur për kohën. 3. Vizioni dhe burimet frymëzuese Vizioni i Gaudít buronte nga tri shtylla: besimi i krishterë, natyra dhe simbolika. Ai nuk ishte vetëm një krijues, por një mistik i arkitekturës, që besonte se arti duhet të shprehë harmoninë hyjnore. Ai vetë do të deklaronte: > “Originaliteti është të kthehesh te origjina. Origjina është natyra.” Gaudí e shihte natyrën si librin e vetëm të vërtetë që duhej lexuar. Ai nuk përdorte vizore dhe kallëpe klasike, por modele të gjalla – rrënjë, degë, kafshë, lëvore druri, valë deti. 4. Ndjeshmëri dhe jeta personale Gaudí nuk u martua kurrë. Ai kishte një dashuri të vetme në rininë e tij, një grua që nuk ia ktheu ndjenjat. Që nga ajo kohë, ai i kushtoi jetën vetëm arkitekturës dhe Zotit. Në vitet e fundit të jetës, ai jetonte në kantierin e Sagrada Familia, flinte aty dhe ushqehej me modesti, si një asket i vërtetë. > “Arkitekti duhet të jetë një asket. Zoti është në detaje.” Jeta e tij e brendshme ishte e pasur, por e heshtur. Ai rrallë shfaqej në publik dhe refuzonte luksin. Ndërroi jetë në mënyrë tragjike më 7 qershor 1926, i goditur nga një tramvaj, i panjohur, sepse dukej si një lypës. Kur u kuptua kush ishte, ishte shumë vonë. 5. Mbështetësit dhe bashkëpunëtorët Figura kyçe në karrierën e Gaudít ishte Eusebi Güell, një industrialist katalanas dhe mecenat i artit, që besoi në vizionin e tij. Ai e mbështeti financiarisht dhe shpirtërisht, duke i besuar projekte madhështore si: Palau Güell Park Güell Colonia Güell Eusebi Güell ishte miku dhe mbrojtësi i Gaudít, dhe pa të, vepra e arkitektit nuk do të kishte marrë formën që ka sot. 6. Veprat Kryesore – Komentim i thelluar 1. Sagrada Familia (1882 – sot) Katedralja më e njohur në botë e papërfunduar. Një kombinim i gotikut të vonë, modernizmit katalan dhe strukturave natyrore, ajo është një poemë në gur, një lutje e ngritur drejt qiellit. > “Klienti im nuk ka nxitim” – Gaudí, për Zotin. 2. Park Güell Një park-ëndërr në formë mozaiku dhe drite. Kolona që ngjajnë me pemë, kafshë mitologjike, një bankinë e gjatë prej porcelani e lakueshme si gjarpër – gjithçka frymëzohet nga natyra. 3. Casa Batlló Një ndërtesë banimi që simbolizon shpirtin e Katalonjës. Fasada është metaforë e legjendës së Shën Gjergjit që vret dragoin. Ballkone që duken si kafka, çatia si kurriz dragoi – gjithçka ka kuptim. 4. Casa Milà (La Pedrera) Një vepër që tronditi opinionin publik. Pa forma të drejta, me valë të buta në fasadë, ajo duket si një valë deti e ngrirë në gur. 5. Palau Güell Një pallat që kombinon stil mesjetar dhe liri moderniste, me një kupolë të zezë madhështore, oxhaqe shumëngjyrëshe, dhe përdorim të guximshëm të dritës dhe hijes. 6. Casa Vicens Ndër vepra e para të Gaudít, frymëzim nga arti islamik dhe oriental. Një stil plot ngjyra, dekorime florale dhe eksperimente të hershme. 7. Colònia Güell Një kishë e pabesueshme, e papërfunduar, ku Gaudí eksperimentoi me parabolën e përmbysur si formë natyrore të harqeve. Një laborator gjenial për teknikën e tij. 7. Komente nga koha dhe nga sot Në kohën e tij, shumë nuk e kuptonin. Disa e quanin ekzentrik, të tjerë fanatik. Por me kalimin e viteve, vepra e tij u vlerësua si gjeni i modernizmit dhe apostull i bukurisë shpirtërore. Sot, Gaudí është njohur si simbol i identitetit katalanas, por edhe si mjeshtër universal i arkitekturës së shpirtit. UNESCO ka shpallur shumë nga veprat e tij Trashëgimi Botërore. 8. Trashëgimia dhe përjetësia Gaudí nuk la pas vetes fëmijë, por ai la gjurmë në gur. Sot, ai është një shenjt jozyrtar i arkitekturës, në proces kanonizimi nga Kisha Katolike, dhe i nderuar si njeriu që ndërtoi për Zotin me dorën e një artisti. Gaudí nuk ndërtoi vetëm për të jetuar, ai ndërtoi për të lavdëruar jetën. Veprat e tij nuk mund të shihen vetëm me sy – ato ndihen me zemër. Ai i ktheu gurët në lutje, hekurin në dashuri, dhe arkitekturën në arti i ndjenjës hyjnore. > “Puna ime është një reflektim i dashurisë sime për Krijuesin. Ai më dha gjithçka – unë thjesht jam vegla e Tij.” – Antoni Gaudí © Autor: Liliana Pere Të gjitha të drejtat e rezervuara. Nuk lejohet kopjimi, riprodhimi apo shpërndarja pa leje të shkruar nga autori.

Aforizma për Fjalën nga Dritëro … * Fjala vërtet që mund të çajë errësirën , por mund të errësojë edhe dritën. * Edhe fjala , si leku, kursehet . * Arroganti e shqyen fjalën si ujku delen. * Fjala është e imtë, por fryhet nga uji. * Oxhaku djeg drutë, goja djeg fjalët. * Përroi i fjalëve nuk e lë trurin të kalojë matanë. Këto janë disa aforizma, thënie dhe fragmente autentike nga Dritëro Agolli që lidhen me fjalën, komunikimin, dhe fuqinë e tyre — të mbledhura nga burime të besueshme dhe shpesh cituar: **“Dy njerëz u vranë për një fjalë. Fjala rron ende, ndërsa njerëzit jo.”** — një aforizëm i fuqishëm që thekson kohëzgjatjen e fjalës krahas harresës njerëzore **“Fjala gdhend gurin”** — kjo metaforë përmbledh stilin e shkrimit të Agollit: fjala si formë e përjetshme e përfytyrimit letrar **“Ka fjalë që qajnë dhe lotë që flasin.”** — një shprehje poetike për fuqinë emocionale të fjalës **“Edhe dhëmbët zihen me gjuhën dhe bashkë rrinë.”** — një mësim popullor për marrëdhënien mes fjalës dhe fjalësimit > *“Pena e Dritëroit ka dhuntinë magjike që ta ndjellë lehtë e pa mundim fjalën e duhur, kuptimisht e stilistikisht.”* Vepra e tij poezie është përshkruar si bashkëjetesë e motiveve popullore dhe reflektimit të brendshëm, ku fjala shndërrohet në një forcë që ndriçon realitetin, përjetimet dhe ndjenjat t > *“Ku­jt vetja i hyri shumë në qejf, kapërceu lumin edhe u mbyt në për rrua!”* “Kush u mburr tepër me veten, tentoi të mbizotëronte dhe humbi.”) — i atribuar Dritëro Agollit Ky citat, ndonëse i shkëputur nga konteksti origjinal, pasqyron frymën kritike dhe ironinë e tij në aforizëm. Përmbledhje mbi rolin e fjalës në krijimtarinë e Agollit Fjalët e tij ngërthejnë peshën e përgjegjësisë së shkrimtarit ndaj kombit, duke i përdorur me maturi dhe ndjeshmëri. Gjuha e tij është e thjeshtë, por e zgjedhur me kujdes: Agolli synonte që fjala të ishte e saktë, jo vetëm e bukur (siç theksohet: fjala që gdhend gurin). Nuk u nxit asnjëherë në shpikje fjalësh, por përdorte ato që ekzistonin, me vend dhe ndjeshmëri dhe kështu i jepte emocione dhe thellësi

Analize dhe sqarime për lehtesi kuptimi. 🌟Intervista e Prof. Dr. Adrian Civici mbi tranzicionin drejt ekonomisë cashless është një kontribut me peshë në diskursin bashkëkohor mbi zhvillimin ekonomik të vendit. Me qasje të qartë sistemike dhe sociale, artikulli ngre pyetje thelbësore: A është Shqipëria gati për një ekonomi pa para fizike? Dhe nëse po, kush duhet ta udhëheqë dhe kush duhet të përjashtohet? 2. Pikat kryesore të artikullit A. NJË VIZION ZHVILLIMOR, JO THJESHT TEKNOLOGJIK Prof. Civici nuk e trajton kalimin drejt pagesave digjitale si një hap teknik, por si pjesë të një ndryshimi të thellë ekonomik, institucional dhe kulturor. Sipas tij, cashless nuk është vetëm mjet, por pasqyrë e zhvillimit shoqëroro-ekonomik. Ai thekson se zhvillimi i kësaj forme të ekonomisë duhet të ndodhë paralelisht me edukimin financiar, rritjen e besimit në institucione dhe digjitalizimin e shërbimeve publike. B. SHEMBUJT NDËRKOMBËTARË Artikulli sjell krahasime të mençura me vende të ndryshme: Suedia është shembull i ekstremit të suksesshëm ku paraja fizike përdoret fare pak, por ku qytetarët kanë akses të lartë në teknologji dhe shërbime. India përfaqëson një model të fuqishëm të tranzicionit të nxitur nga shteti, me masa fiskale dhe financiare të forta. Kenia shërben si shembull se si përmes inovacionit fintech (si M-Pesa), edhe vendet me sfida të mëdha mund të realizojnë përhapjen e pagesave elektronike. Estonia është ilustrimi i një shteti tërësisht digjital, ku mjetet cash janë të rralla dhe shteti ofron shërbime 100% online. Këto shembuj tregojnë që nuk ka një rrugë unike për cashless, por duhen strategji të përshtatura me realitetin shoqëroro-ekonomik. C. ANALIZË REALISTE E SHQIPËRISË 🌟Prof. Civici argumenton se Shqipëria ka hedhur hapa të rëndësishëm, si fiskalizimi dhe rritja e përdorimit të kartave bankare. Megjithatë, ai evidenton disa sfida të dukshme: 😔Informaliteti mbetet shumë i lartë, duke penguar zbatimin e plotë të sistemit digjital. Besimi në banka dhe institucione është ende i dobët, gjë që bën qytetarët të preferojnë para fizike. Përjashtimi financiar është shqetësues: shtresa të gjera të popullsisë nuk kanë akses në llogari bankare. Digjitalizimi i pabarabartë: qytetet janë shumë më të avancuara se zonat rurale në akses dhe përdorim Cfare eshtë? ⭐️ATM (Automated Teller Machine) janë pajisje elektronike që u mundësojnë qytetarëve të kryejnë shërbime bankare pa shkuar në degë, si tërheqje parash ose kontroll bilanci. Mungesa e ATM-ve në fshatra kufizon aksesin. Çfarë ështe? ⭐️PIS software (Payment Initiation Service software) është teknologji që lejon nisjen e pagesave direkte nga llogaria bankare, pa hyrë te faqja e bankës. Këto programe përdoren nga aplikacione të palëve të treta (si fintech), duke e bërë pagesën më të shpejtë, më të lirë dhe më të sigurt. Çfare është? ⭐️Fintech (shkurtim për "financial technology") i referohet kompanive dhe zgjidhjeve teknologjike që ofrojnë shërbime financiare të reja jashtë modelit tradicional bankar. Aplikacione si PayPal, Revolut apo Wise janë shembuj klasik të fintech. D. PROPOZIME KONKRETE ME KOMENTE SQARUESE 1. Strategji kombëtare cashless deri në 2030 Koment: Kjo strategji do të duhet të jetë e bazuar mbi objektiva të matshëm, faza implementimi dhe mekanizma monitorimi, si dhe të kërkojë bashkëpunim institucional mes qeverisë, Bankës së Shqipërisë, sektorit privat dhe shoqërisë civile. 2.Fushata të edukimit financiar, sidomos për grupet vulnerabël Koment: Edukimi duhet të fillojë nga shkolla dhe të shtrihet te grupet vulnerabël si pensionistët, banorët ruralë dhe punonjësit informal, për të shmangur përjashtimin digjital. 3.Lehtësira fiskale dhe nxitje për bizneset që përqafojnë pagesat elektronike Koment: Shteti mund të ofrojë ulje taksash ose subvencione për bizneset që investojnë në POS, software apo aplikacione digjitale, si dhe për punësim të teknologëve. 4.Siguri kibernetike dhe mbrojtje të të dhënave personale Koment: Kalimi masiv te pagesat digjitale rrit ekspozimin ndaj rreziqeve si mashtrimet, rrjedhja e të dhënave dhe sulmet kibernetike. Duhet krijuar një qendër kombëtare për siguri kibernetike dhe legjislacioni duhet të përditësohet vazhdimisht. 5. Mbështetje për fintech dhe inovacion Koment: "Fintech" (teknologji financiare) i referohet kompanive dhe platformave që ofrojnë shërbime financiare duke përdorur teknologji, si aplikacione për pagesa, kredidhënie, investime apo menaxhim buxheti. Për shembull, aplikacionet mobile që të lejojnë të transferosh para ose të paguash fatura pa shkuar në bankë. Ligji për "sandbox-in rregullator" do të mundësonte testimin e risive pa rrezikuar sistemin financiar. ?? 3. Pyetje dhe sfida për diskutim me komente sqaruese Si të sigurohet që tranzicioni të mos i përjashtojë më të dobëtit? Koment: Shtresa të caktuara si të moshuarit, të papunët apo komunitetet rurale mund të mbesin jashtë sistemit pa masa mbrojtëse si subvencione, trajnime dhe infrastrukturë alternative (banking lëvizës). ??A është infrastruktura e zonave rurale gati për cashless? Koment: Shumë zona nuk kanë internet stabil, ATM apo filiale bankare. Pa investime në infrastrukturë, kalimi cashless mbetet iluzion. ??A po udhëhiqet kjo reformë nga tregu apo nga shteti? Koment: Nëse tregu dominohet nga bankat apo kompanitë fintech, ekziston rreziku i rritjes së tarifave dhe përjashtimit të konsumatorëve të dobët. Roli i shtetit si rregullator është kritik. ??A jemi të mbrojtur ndaj rreziqeve të privatësisë dhe sigurisë kibernetike? Koment: Të dhënat financiare janë të ndjeshme. Mungesa e kuadrit ligjor dhe e strukturave teknike e bën Shqipërinë të cenueshme ndaj abuzimeve apo vjedhjes së identitetit. 4. Përfundim Artikulli i Prof. Civicit është më shumë se një opinion: Është një thirrje për veprim strategjik, inkluziv dhe afatgjatë. Ai i sugjeron drejt, ne perballje me sfidat politikbërëse, dhe ekspertët të mos fokusohen vetëm tek teknologjia, por tek barazia, transparenca dhe besimi shoqërori. > "Cashless nuk është fundi i parasë, është fillimi i një ekonomie që duhet të jetë më e drejtë dhe efikase" – kjo është thelbi që kjo analizë përpiqet të theksojë." Analizë nga Revista Prestige-Liliana Pere mbi qëndrimin e rëndësishëm të Prof. Civicit për një çështje bashkëkohore – cashless, interviste e publikuar në Gazeta Telegraf, 23 korrik 2025 © Autor: Liliana Pere

Roza Anagnosti – si një adagjo e thellë dhe një penelatë drite në heshtje Roza Anagnosti (lindur Roza Xhuxha; 27 tetor 1943, Shkodër, Shqipëri) është një nga figurat më të ndritura dhe më të përmbajtura të artit shqiptar. E lindur në një qytet ku tradita kulturore frymon fort, ajo do të rrënjoste që herët ndjeshmërën që më vonë do të përshkonte gjithë jetën dhe artin e saj. Ajo mbaroi Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë, duke u specializuar në Dramë, dhe nisi rrugëtimin në Teatrin “Migjeni” të qytetit të saj të lindjes. Pikërisht atje, që në fillimet e saj, publiku ndjeu se kishte përpara një aktore që nuk luante, por bëhej vetë roli – një thelb që do ta ndante nga të gjithë. Në vitin 1963, vetëm 20 vjeç, u ngjit në ekranin e madh me rolin e një mësueseje në filmin “Detyrë e posaçme”. Që nga ai çast, ajo do të kthehej në një figurë qendrore të kinemasë shqiptare për dekada me radhë. Në “Toka jonë” (1964) me regji nga Hysen Hakani, ajo mishëronte File-n, një grua e rrënjosur në tokën dhe ndërgjegjen e saj – një rol që zbulon talentin e brendshëm, të heshtur, por të pathyeshëm. Në vitin 1966, me filmin “Komisari i dritës” të Dhimitër Anagnostit dhe Viktor Gjikës, ndodhi një tjetër kthesë e rëndësishme: lidhja artistike dhe jetësore me regjisorin e shquar Dhimitër Anagnosti, me të cilin ajo u martua më vonë dhe ndau një jetë të pasur në krijimtari dhe sfida. Roza Anagnosti është ajo që filozofi Martin Heidegger do ta quante një zbuluese e së fshehtës së qenies. Ajo nuk përdorte fjalë të mëdha për të shprehur ndjenjën – por një frymëmarrje e saj, një vështrim i thellë, mund të përçonte më shumë se një faqe monolog. Në këtë kuptim, ajo i përket atij grupi të rrallë aktorësh që e fisnikërojnë skenën, pa e pushtuar atë. Nëse do ta përfytyronim Rozën si një vepër muzikore, ajo do të ishte “Adagio for Strings” e Samuel Barber-it – një muzikë e thjeshtë në melodi, por që mban brenda një univers dhimbjeje dhe shprese. Në ekran, ajo ishte po aq qetësuese sa shqetësuese – një melodi e qetë që rrjedh nga brendësia njerëzore. Në pikturë, ajo mund të shihej si një penelatë nga Johannes Vermeer, veçanërisht në portretin e tij të famshëm “Vajza me vathë perle”. Aty, ashtu si në fytyrën e Rozës në role të shumta, qëndron bukuria që nuk kërkon vëmendje, por që e ndalon kohën. Ajo qëndron e qetë, e përmbajtur, por nuk është kurrë e padukshme. Roza ka luajtur në mbi 20 filma artistikë, duke mbetur gjithmonë simbol i introspeksionit të heshtur dhe forcës së brendshme të gruas shqiptare. Ndër ta: Detyrë e posaçme (1963) Toka jonë (1964) Komisari i dritës (1966) Plagë të vjetra (1968) Ndërgjegja (1972) Qyteti më i ri në botë (1974) Fije që priten (1976) – Medalja e Festivalit, 1977 Mësonjëtorja (1979) – Kupa e Festivalit, 1981 Në shtëpinë tonë (1979) Dita e parë e emrimit (1981) Rruga e lirisë (1982) – Medalja e Dytë Besa e kuqe (1982) Taulanti kërkon një motër (1984, 1985) Familja ime (1987) Vrasje në gjueti (1987) Botë e padukshme (1987) Kthimi i Ushtrisë së Vdekur (1989) Vetmi (1990) Valsi i Titanikut (1990, teatër-komedi) Gjoleka, djali i Abazit (2006) Kritika e ka quajtur shpesh “aktorja më e bukur shqiptare e të gjitha kohërave”, por kjo etiketë është vetëm një cipë mbi thellësinë e saj artistike. Roza Anagnosti është një nga aktoret më komplekse, të përmbajtura dhe të ndjeshme të skenës shqiptare. Ajo është krahasuar me Jeanne Moreau-n dhe Liv Ullmann-in, jo për tërheqjen vizuale, por për forcën e brendshme, për shpërthimet e kontrolluara, për heshtjen që flet. Ajo nuk interpretonte personazhe – ajo zhytej në to dhe kthehej mishërimi i tyre. Për kontributin e saj të jashtëzakonshëm, Roza Anagnosti është nderuar me: Titulli “Artiste e Merituar” Titulli “Mjeshtër i Madh i Punës” Në rolet e saj, ajo ka thënë më shumë me heshtje sesa me fjalë: > “Një grua që nuk bërtet, por që thërret me sy.” “Një buzëqeshje e saj është më ndriçuese se gjithë ndriçimi i studios.” Ajo është një melodi që mbetet edhe pasi ka mbaruar koncerti, një tablo që me çdo vështrim të ri zbulon një dritë të re. Referenca (Stil APA) Pere, L. (2025). Roza Anagnosti – si një adagjo e thellë dhe një penelatë dritëhije. Ese kulturore-biografike. Barber, S. (1936). Adagio for Strings [kompozim]. Vermeer, J. (ca. 1665). Girl with a Pearl Earring [pikturë]. Fejzo, M. (Regjisor). (1976). Fije që priten [film]. Fejzo, M. (Regjisor). (1979). Mësonjëtorja [film]. Wikipedia contributors. (2024). Roza Anagnosti. Wikipedia. https://sq.wikipedia.org/wiki/Roza_Anagnosti Heidegger, M. (1935). Origjina e veprës së artit [tekst  Pergatiti : Liliana Pere

Ekspozitë në Lezhë me 12 skulptura të artistëve shqiptarë Në Galerinë e Arteve në Lezhë po zhvillohet një ekspozitë me 12 skulptura të artistëve shqiptarë, ku përfshihen edhe autorë nga Lezha. Skulpturat përfaqësojnë teknika dhe stile të ndryshme, nga realizmi klasik deri te format moderne të shprehjes artistike. Skulpturat i përkasin fondit të Galerisë së Arteve të Lezhës dhe janë ndër pjesët më me vlerë të saj. Në ekspozitë marrin pjesë 12 skulptura nga 3 autorë lokalë dhe 5 profesorë të njohur të skulpturës shqiptare. Ekspozita përbën një udhëtim estetik për vizitorët dhe është pjesë e programit promovues gjatë sezonit turistik. Hyrja është falas dhe ekspozita do të qëndrojë e hapur deri në fund të muajit korrik. Interesi i vizitorëve është i konsiderueshëm, sidomos për pjesët antike, reliket dhe veprat e Galerisë së Arteve. Deklarata: Ymer Metaliaj, përgjegjës i Galerisë së Arteve në Lezhë, thekson: “Vlerat janë shumë të mëdha për këto skulptura, pasi kemi emra të njohur të historisë së skulpturës shqiptare. Ekspozita është mundësi e mirë për të njohur zhvillimin e skulpturës shqiptar Revista Prestige Burimi: Shqiptarja com

Dritaret e mija te para te formimit letrar: Jack London & Ernest Hemingway Reflektim personal nga Liliana Pefe Në shtëpinë tonë prej guri – të madhe, të heshtur, me dy dritare që shikonin jashtë dhe një të tretë që shikonte nga brenda, në katin e dytë – kishte një vend të vogël e të shenjtë: një dritare e adoptuar si bibliotekë. Aty, në raftin modest të bufesë së familjes, vëllai im i madh, i urtë dhe i lexuar, radhiste librat me kujdes të shenjtë. Ai ishte një dritë për mendjen time – më thoshte shpesh: "Je ende e vogël për këto libra..." Por unë nuk mund të prisja të rritesha. Kureshtja ime e fshehtë më shtynte që, me duar të vogla e zemër të etur, të rrëmbeja një nga ato libra me kopertina të zverdhura – jo nga koha, por nga përvoja. Një ditë, mes heshtjes së pasdites, gjeta "Dhembi i Bardhë" të Jack London. Dhe ajo nuk ishte thjesht një histori për një ujk. Ishte historia ime e parë e thellë me veten, një hyrje në botën e egërsisë dhe ndjeshmërisë, të instinktit dhe dashurisë. Jack London më mësoi se brenda çdo krijese ka një luftë, dhe ajo nuk fitohet me forcë fizike, por me besim, durim dhe butësi. > “Ai ishte produkt i një bote që kishte nevojë për dhëmbë.” – Jack London Dhe unë e ndjeva: jeta kërkon dhëmbë, por zemra vendos si t’i përdorësh. Disa vite më vonë, nga po ai raft, më ra në dorë një tjetër emër: Ernest Hemingway. Ai nuk më çoi në dëborë – por në një det të qetë, ku njeriu është vetëm përballë fatit dhe veten. Në "Plaku dhe Deti", ndjeva një lloj forcë të heshtur, një burrëri pa britma, një qëndresë që nuk e mburret veten. Ishte një zë që më tha: > “Njeriu nuk është bërë për të humbur. Ai mund të shkatërrohet, por jo të mposhtet.” – Ernest Hemingway Hemingway më mësoi se dinjiteti nuk vjen nga fitoret, por nga mënyra si përballesh me humbjet. London më mësoi se dashuria mund të zbusë egërsinë. Hemingway më mësoi se heshtja mund të bërtasë më fort se fjalët. Të dy shkruanin për dhimbjen, por secili në mënyrën e vet: London e përballonte me pasion, me zjarr, me përballje të hapura. Hemingway e mbulonte me heshtje, me thjeshtësi të rrezikshme, si një plagë që nuk kërkon mëshirë. Tipar Jack London Ernest Hemingway Stili I gjallë, dramatik, emocional I përmbajtur, lakonik, i thjeshtë Temat Natyra, kafsha dhe njeriu, mbijetesa Dinjiteti, humbja, lufta e brendshme Qasja Përmes rrëfimeve të fuqishme e të ashpra Përmes nënkuptimeve dhe heshtjeve të thella Mesazhi Mirësia mund të shpëtojë edhe më të egërtin Njeriu ruan dinjitetin, edhe në humbje Në raftin e vjetër të bufesë sime, në atë dritare që nuk shikonte jashtë, por drejt shpirtit tim, këta dy autorë u bënë më shumë se lexime – u bënë udhërrëfyes. "Jeta nuk është një zgjedhje e librave me kopertina të bukura. Jeta është të mësosh të lexosh ata me kapakë të zverdhur e të zhubrosur – sepse në ato faqe fshihen furtunat që të përgatitin për të ecur drejt jetës, pa u trembur."

Portrete që frymëzojnë Gustav Klimt – Penelata e ndjeshmërisë së artit Ka piktorë që flasin me ngjyra. Ka të tjerë që pëshpërisin me dritë. Por Gustav Klimt… ai ëndërronte me ar. Në çdo penelatë të tij, dukej sikur lëvizte një botë e fshehtë, ku ndjeshmëria kishte ngjyrën e floririt dhe heshtja kishte trajtën e një gruaje të bukur që s’kishte nevojë të fliste për të qenë kuptuar. Gustav Klimt nuk e pikturonte thjesht njeriun, ai e hapte si një lule të brendshme. Ai nuk bënte portrete, por rrëfime të ndjeshmërisë njerëzore. Shikimi i tij i brendshëm ishte më i mprehtë se çdo penel. E dinte se njeriu nuk jeton vetëm me sy, por me atë thellësinë që nuk duket, me atë që lëkundet si një gjethe në erën e shpirtit. Ai i përkiste një epoke që luhatej ndërmjet realitetit dhe rebelimit, një Vjenë që dridhej ndërmjet klasikes dhe modernes. Dhe në këtë dridhje, ai gjeti vendin e vet: një cep ku zbukurimi nuk ishte kotësi, por mënyra më e ëmbël për të thënë të vërtetën. Art Nouveau ishte streha e tij, por vepra e tij ishte shumë më shumë se një stil – ishte një mënyrë ndjeshmërie. Fëmija që rritej mes metaleve dhe heshtjes Lindi më 14 korrik 1862, në një lagje të varfër të Vjenës. Në shtëpinë e tij nuk kishte pasuri, por kishte tinguj – tinguj metalikë që dilnin nga dora e babait gdhendës, dhe ëndrra që rrotulloheshin në sytë e nënës, që dikur kishte dashur të bëhej këngëtare. E në këtë mes, Gustav rritej me heshtje, me vëzhgim, me ndjeshmëri. Ishte një djalë që shihte botën me një sy tjetër – jo vetëm siç është, por siç do të donte të ishte. Kur fitoi bursën për të hyrë në Shkollën e Arteve të Bukura, nuk e dinte ende se një ditë do të shpërthente kufijtë e akademisë dhe do të fluturonte në një botë të vetën, me ngjyra të paprekura më parë. Një jetë pa kurorë, por me ndjenjë Gustavi nuk u martua kurrë. Martesa e tij e vetme ishte me ndjeshmërinë. Por në jetën e tij ishte gjithnjë pranë Emilie Flöge, një grua e bukur, elegante, një frymë e lirë si vetë pikturat e tij. Ajo ishte më shumë se shoqe, më shumë se dashuri – ishte muzë, ishte qetësia që i duhej një burri që pikturonte stuhi ndjenjash. Thuhet se kishte fëmijë nga lidhje të ndryshme, por Klimt kurrë nuk u përpoq të shpjegohej. Ai linte veprat të flisnin për të – ato gra që vështrojnë nga telajo me sytë e dashurisë, dëshirës, dhe mistikës. Puthja që pushtoi botën A ka ndonjë dashuri më të bukur se “Puthja”? Ajo vepër, ku trupat e një burri dhe një gruaje përqafohen brenda një bote floriri, si të mos donin të ishin më kurrë vetëm. Ai moment është përjetësi – një puthje që nuk zgjat sekonda, por jetëra. “Adele Bloch-Bauer”, “Danaë”, “Judit”, “Tre moshat e gruas” – të gjitha këto janë gra të veshura me ndjeshmëri. Ato nuk janë portrete të ftohta, por shfaqje të pasioneve të fshehura, të ndjenjave që nuk thuhen me fjalë. Çdo vështrim i tyre është një rrëfim. Çdo lule, çdo formë gjeometrike në sfond është një tingull i heshtur i shpirtit të njeriut. Risia që ndriti artin Klimti nuk kishte frikë nga ndjeshmëria. Ai nuk e fshihte trupin, por e ngrinte në një akt adhurimi. Nuk e pikturonte turpin, por bukurinë e sinqertë. Ishte një nga të parët që guxoi të thoshte: edhe brishtësia është forcë, edhe ndjeshmëria është revoltë, edhe gruja është Zot. Në një botë që shpesh e shihte gruan me frikë apo mëshirë, ai e pikturoi me ndjenjë, me respekt, me fuqi. Ai solli dritën e artit bizantin, zbukurimet e Lindjes, ëndrrat e mitologjisë dhe i bashkoi në një gjuhë të re – gjuhën e klimtizmit. Fund që nuk shuhet Vdiq më 6 shkurt 1918, në heshtje. Por vepra e tij nuk heshti kurrë. Ajo vazhdon të ndriçojë muzetë, dhomat, zemrat. Vepra e Gustav Klimtit është më shumë se pikturë: është një lutje ndaj ndjeshmërisë, një përqafim i brendshëm, një puthje që s’mbaron. Ai nuk kërkoi të jetë i madh. Por u bë – sepse ishte i ndershëm me ndjenjat, i guximshëm me penelat, i thellë me heshtjen. Gustav Klimt është vetë arti që ndjen. Ai na mëson se bukuria nuk është sipërfaqe, por thellësi. Se një grua e pikturuar mund të flasë më shumë se një mijë fjalë. Se ndjeshmëria është forma më e lartë e të qenit njeri. Dhe ndoshta, po të kishte një lutje që do ta thoshte çdo telajo e tij, ajo do të ishte kjo: Mos kini frikë nga ndjeshmëria. Është ajo që ju bën të gjallë. Gustav Klimt ka pikturuar nga fundi i shekullit XIX deri në fillim të shekullit XX, konkretisht gjatë viteve 1880 deri në vitin 1918, kur ai ndërroi jetë. Këto afro 40 vite krijimtarie përfaqësojnë një nga periudhat më të ndjeshme dhe transformuese në historinë e artit evropian, kur arti kalonte nga tradita akademike në modernizëm, nga realizmi në simbolizëm, dhe më pas në abstragim. Si e përshkruajnë kritikët Gustav Klimtin si piktor Kritikët e artit e përshkruajnë Gustav Klimtin si një magjistar i ndjeshmërisë vizuale, një novator që i dha artit një formë të re poetike, sensuale dhe simbolike. Ai shihet si: 🟡 Piktori i ndjenjës dhe sensualitetit femëror Shumë kritikë e vlerësojnë Klimtin si mjeshtrin më të madh të përfaqësimit të gruas në artin modern. Jo në mënyrë të ftohtë, jo si model të zbrazët, por si forcë, ndjeshmëri, shpirt dhe fuqi shpirtërore. Ai pikturoi gruan si një qenie që dashuron, vuan, mendon, ëndërron dhe rrezaton. 🟡 Simbolist dhe dekorativ i rrallë Klimti është konsideruar një piktor simbolist, i cili përdorte imazhe mitologjike, alegorike dhe erotike për të shprehur gjendjet e brendshme njerëzore. Kritika thotë se ai e përzjeu aristokracinë bizantine me pasionin sensual të shekullit XX, duke përdorur dekorime të arta, ornamente dhe mozaikë që e bëjnë stilin e tij të veçantë dhe të pashoq. 🟡 Kundër rrymës akademike Klimt nisi si një piktor i trajnimit akademik, por me kalimin e kohës, ai e braktisi realizmin e ftohtë dhe iu bashkua lëvizjes së Secessionit të Vjenës në vitin 1897, qëllimi i së cilës ishte të çlirohej arti nga kufijtë e vjetëruar të akademisë. Kritikët e konsiderojnë Klimtin si një udhëheqës të emancipimit të artit në Austri dhe një simbol të shpërthimit të lirisë krijuese. 🟡 Estet i dritës dhe zbukurimit Kritikët gjithashtu e quajnë Klimtin një estet i skajshëm, një njeri që pa turp përqafoi bukurinë dhe e ngriti atë në një formë sublime të komunikimit. Ai nuk u turpërua nga floriri, nga detaji, nga forma lakore dhe nga zbukurimi—përkundrazi, i shndërroi këto në alfabetin e tij shpirtëror. Përmbledhtas, kritikët thonë për Klimtin: “Një piktor i dëshirës dhe ëndrrës.” “Një poet i dritës dhe ndjeshmërisë.” “Një udhërrëfyes drejt të brendshmes përmes së jashtmes.” “Një nga piktorët më të guximshëm në trajtimin e trupit  Nga:Liliana Pere. Ja një përzgjedhje e veprave më të bukura dhe më të njohura të Gustav Klimtit, të cilat përfaqësojnë kulmin e ndjeshmërisë, artit simbolik dhe estetikës së veçantë që ai krijoi: 🌟 1. Puthja (Der Kuss) – 1907-1908 Një nga veprat më të famshme në botën e artit. Një burrë dhe një grua përqafuar në një moment të shenjtë, të mbështjellë me florinj dhe forma gjeometrike. Ky është akti më i ndjeshëm i dashurisë, i ngritur në një përjetësi të qetë dhe hyjnore. Tabloja përfaqëson dashurinë si një akt i shenjtë dhe poetik. 🎨 2. Portreti i Adele Bloch-Bauer I – 1907 E quajtur edhe “Zonja me ar”, kjo vepër është portreti më luksoz i Klimtit. Ai përdor fletë ari për të shndërruar një grua në një ikonë të shenjtë, ku çdo detaj rrëfen elegancën, intelektin dhe misterin e saj. Vepra është një portret i ndjeshmërisë aristokrate dhe një kryevepër e artit modern. 3. Danaë – 1907 Një grua e mbledhur në vetvete, ndërsa një shi i artë zbret mbi trupin e saj. Frymëzuar nga mitologjia greke, kjo tablo përfaqëson momentin kur Zeusi viziton Danaën në trajtën e arit. Është një simbol i ndjeshmërisë hyjnore, i dëshirës dhe misterit femëror.  4. Judit I – 1901 Një grua e fortë, magjepsëse dhe e rrezikshme. Judita mban kokën e Holofernit, por jo me frikë – me krenari të qetë. Ajo është femra që sfidon burrin, që nuk është thjesht objekti i dëshirës, por edhe subjekti i fatit. Klimti e bën Juditën misterioze dhe sensuale, e veshur me dritë dhe fuqi.  5. Tre Moshat e Gruas (1905) Një kompozim prekës që shfaq ciklin e jetës së gruas: fëmijëria, rinia, dhe pleqëria. Në qendër është një nënë me foshnjën në gjoks – një përqafim i ngrohtë dhe plot ndjeshmëri. Kjo vepër është një himn i bukur për jetën, trupin dhe kalimin e kohës. 🟡 6. Portreti i Emilie Flöge – 1902 Gruaja që i qëndroi pranë gjithë jetën. Në këtë portret, ajo është elegante, mistike dhe e mbështjellë me motive të stilit secessionist. Klimti nuk e pikturon vetëm pamjen e saj, por energjinë dhe lidhjen e thellë që kishte me të.  7. Bota e sipërme (Beethoven Frieze) – 1902 Një murale gjigande, krijuar për një ekspozitë të artit modern, frymëzuar nga Simfonia e 9-të e Beethovenit. Aty shfaqet lufta e njeriut me forcat e errësirës, kërkimi për ndriçim, dhe gjetja e dashurisë si shpëtim. Është një poemë murale, me figura mitologjike, drama dhe dritë.  8. Gratë e kopshtit (Bauerngarten) – 1907 Një peizazh me lule, ku gjithçka duket si një tapet i endur me ngjyra të buta dhe kontraste të ngrohta. Një himn ndaj natyrës, jetës dhe thjeshtësisë së bukur. Një vepër që tregon se edhe toka mund të ketë ndjeshmëri.  9. Portreti i Friederike Maria Beer – 1916 Një tjetër portret mahnitës i një gruaje të sofistikuar, ku ndjeshmëria e brendshme shfaqet nëpërmjet rrobave, sfondit dhe shikimit. Klimti dinte si të fuste një jetë të tërë brenda një fytyre. 10. Portret i Mada Primavesi – 1912-13 Një vajzë e vogël, me një vështrim të qartë dhe të pafajshëm. Një portret që rrezaton ndriçim dhe shpresë. Klimti i trajton fëmijët me delikatesë të veçantë, pa zbukurime të tepruara, por me një dashuri të thellë. Në secilën nga këto vepra, Klimti nuk pikturoi thjesht trupa, fytyra apo lule – por ndjeshmëri, histori të brendshme, frymëzim dhe mister. Hulumtoi Pergatiti  Liliana Pere

Artikulli i plotë nga The Guardian tregon për një situatë të tensionuar në pronën e Mbretit Charles në Highgrove, ku 11 nga 12 kopshtarët kanë dhënë dorëheqjen, duke përmendur një ambient pune të vështirë dhe kërkesa të ekzagjeruara nga vetë Mbreti. Më poshtë është një përkthim i përmbledhur i artikullit: Fiksimi i Mbretit Charles me gjelbërimin po largon kopshtarët e tij Highgrove, rezidenca rurale e Mbretit Charles, është një nga shembujt më të spikatur të kopshtarisë ekologjike në Britani. Por pas pamjes idilike, situata përbrenda është më pak harmonike: 11 nga 12 kopshtarët kanë dhënë dorëheqjen së fundmi për shkak të sjelljes kërkuese të Mbretit. Sipas burimeve të brendshme, Charles inspekton personalisht punën, shpesh duke lënë shënime të shkruara me stilolaps të kuq për ndryshime që dëshiron – nga mënyra e krasitjes së një bime, te etiketimi i saktë i luleve sipas emrave latinë. Një prej punonjësve që dha dorëheqje tha: > "Nuk është se nuk është një mjedis i mrekullueshëm. Por presioni është i jashtëzakonshëm. Çdo lule, çdo fije bari duhet të jetë sipas standardit të Mbretit. Dhe nëse gabon, ai e vë re." Mbretit i pëlqen gjithçka e organike, e qëndrueshme dhe natyrale, por kjo kërkon një intensitet pune të jashtëzakonshëm për ekipin. Një tjetër ish-punonjës tha se nuk ka vend për mendim ndryshe: > "Është mënyra e tij ose hiç. E kuptoj që ai e do natyrën, por kjo dashuri po na shkatërron neve që e mirëmbajmë atë." Paga minimale për punë maksimale Pavarësisht se Highgrove fiton miliona në vit nga turistët, suveniret dhe librat, kopshtarët paguhen me rrogë minimale. > "Kur punon për një njeri që është Mbreti dhe milioner, kjo është poshtëruese," tha një prej tyre. Një Mbret me obsesion të gjelbër Nuk është hera e parë që Charles përshkruhet si perfeksionist ekstrem. Ai ka mbrojtur për dekada idetë e kopshtarisë së qëndrueshme dhe ushqimit organik, por në praktikë, kjo filozofi po shndërrohet në burim stresi për stafin e tij.

Lea Ypi – “Përmbajtja e mendimeve të mia tani është një objekt në botë!” 24.07.2025 Lea Ypi është më shumë se një shkrimtare apo akademike – ajo është një ndërgjegje mendimtare bashkëkohore, një zë që e lidh jetën intime me historinë kolektive dhe filozofinë politike. Aktualisht, ajo është Profesoreshë e Teorisë Politike në London School of Economics (LSE) dhe Profesoreshë Nderi e Filozofisë në Australian National University (ANU) – dy pozicione që pasqyrojnë jo vetëm vlerësimin ndërkombëtar për punën e saj, por edhe përmasën e saj intelektuale në debatin publik botëror. Me një stil të kthjellët dhe një ndershmëri të rrallë, Ypi mishëron mendimin që frymëzon dhe filozofon njëkohësisht: ku rrëfimi personal bëhet analizë shoqërore, dhe filozofia merr trajtën e kujtimit njerëzor. Në veprën e saj më të fundit, Indignity, gjithçka nis nga një fotografi e papritur: gjyshja e saj, Leman, gjatë muajit të mjaltit në Alpet e vitit 1941, e postuar nga një i panjohur në rrjet. Ky detaj i vogël çel një portë të madhe për të vënë në diskutim trashëgiminë, dinjitetin, turpin dhe pasojat morale të zgjedhjeve në kohë ekstreme. Nga aristokracia osmane, në Shqipërinë komuniste e deri tek bashkëkohësia, Ypi ndërton një narrativë ku historia personale ndriçon të vërtetat e heshtura të një shoqërie. Stili i saj përngjan me atë të Orhan Pamuk dhe Annie Ernaux – i përzier mes rrëfimit të brendshëm dhe reflektimit të thellë filozofik, ku e bukura bashkëjeton me të dhimbshmen, dhe kujtesa me ndërgjegjen. Në një postim të ndjerë në rrjetet sociale, ajo shkruan: > “Përmbajtja e mendimeve të mia tani është një objekt në botë! Faleminderit të gjithëve që më mbështetën në këtë rrugëtim.” Ky “objekt” – libri Indignity – nuk është thjesht një vepër letrare. Është një ftesë për të rishikuar marrëdhënien tonë me të kaluarën dhe me vetveten. Është një provokim moral: çfarë jemi gati të pranojmë si pjesë të historisë sonë? Në thelb të Indignity qëndron pyetja: A mund të rrëfejmë të shkuarën pa e tradhtuar atë? Ky nuk është një libër që kërkon ta zgjidhë enigmën morale të historisë shqiptare, por një përpjekje për ta ndriçuar nga brenda, përmes intimitetit të një narrative që nuk synon pajtim, por kuptim. Për Ypin, historia nuk është një tekst i mbyllur, por një fletë që mbart gjurmë gishti – ndonjëherë të harruara, ndonjëherë të përlyera, por gjithmonë njerëzore. Ajo nuk flet për heronj, por për figura të zakonshme që mbijetojnë mes etërve që heshtin dhe nipërve që pyesin. Pikërisht aty, në këtë hapësirë ndërmjet nderit dhe turpit, nis filozofia e saj. Siç ndodhi me Free, edhe këtu ndjeshmëria nuk është dobësi, por metodë. Ajo i kthehet dokumenteve arkivore, letrave familjare, fotografive të zbehura – jo për t’i ekspozuar, por për t’i ndriçuar. Në një botë ku rrëfimi shpesh përdoret për të zhveshur dinjitetin, Ypi zgjedh t’i japë atij një trajtë njerëzore dhe të kujdesshme. Lexuesi përballet me dilema që nuk janë më thjesht të sajat: > Si ta ndash të vërtetën kur ajo dhemb shumë për t’u thënë dhe është tepër e rëndë për t’u harruar? Në këtë kuptim, Indignity është një akt guximi moral dhe estetik. Një thirrje e qetë dhe e thellë për të menduar me ndershmëri – jo vetëm për të kaluarën e një kombi, por edhe për mënyrën si ne i trashëgojmë hijet dhe dritat e saj në jetën tonë të përditshme. Lea Ypi, në këtë libër, nuk kërkon të flasë “në emër të” askujt – por ajo arrin të flasë për të gjithë. Për ata që s'kanë mundur të flasin. Për ata që janë rritur me histori të thëna me zë të ulët. Për ata që duan të kuptojnë pa gjykuar, dhe të mësojnë pa justifikuar. Dhe kështu, ajo mbetet ajo që është: një ndër mendjet më të kthjellëta, më të ndershme dhe më njerëzore të kohës sonë – një figurë që nuk na fton të bindemi, por të mendojmë thellë. Burimet: LeaYpi.com – Faqja zyrtare e autores London School of Economics – Profil akademik zyrtar Australian National University – Njoftime dhe titulli “Honorary Professor” Postimet publike të autores në rrjetet sociale dhe artikuj ndërkombëtarë mbi veprën Indignity © Liliana Pere

Jules Alexandre Grün – Peneli i artë i shoqërisë mondane Në rrjedhën e historisë së artit francez të fund-shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, emri i Jules Alexandre Grün shfaqet si një ndër artistët më të rafinuar dhe përfaqësues të jetës mondane dhe shoqërore të epokës Belle Époque. Ai ishte një piktor, ilustrator dhe afishist që arriti të kapë atmosferën e Parisit të ndriçuar nga dritat artificiale, zhurmat e salloneve dhe eleganca e klasës së lartë. Origjina dhe formimi artistik Jules Alexandre Grün lindi më 25 maj 1868 në Paris, një qytet që në atë kohë ishte qendra e artit, modës dhe intelektualizmit evropian. Ai vinte nga një familje borgjeze, që e mbështeti që në fëmijëri në rrugën e artit. Ndikimi i mjedisit parisien dhe rrethi kulturor ku u rrit ndikuan thellësisht në përfytyrimin e tij artistik. Arsimin e mori në një nga institucionet më të rëndësishme të artit në Francë, École des Beaux-Arts, ku zhvilloi një teknikë solide dhe klasike, të pasuruar nga mjeshtrit e realizmit dhe ndikimet impresioniste. Ai pati si mentor Antoine Guillemet, një peizazhist i njohur që e ndihmoi të afirmohej në qarqet e artit. Jeta personale dhe familjare Ndryshe nga shumë artistë të kohës që përjetuan drama apo jetë të trazuar, jeta personale e Grün ishte relativisht e qetë dhe e qëndrueshme. Ai jetoi kryesisht në Paris dhe ishte i martuar. Pak detaje janë të dokumentuara mbi jetën intime, pasi ai e mbajti atë larg vëmendjes publike, duke e lënë artin e tij të fliste më shumë sesa biografia personale. Grün u bë i njohur për pikturat që pasqyronin jetën shoqërore të qytetit, ku paraqiteshin ambiente të brendshme të mbushura me njerëz elegantë, humor të hollë dhe një atmosferë luksi. Veprat e tij ishin të mbushura me detaje, karaktere të shumtë dhe kompozime të ndërlikuara që kërkonin vëmendje të kujdesshme.  Disa nga veprat më të njohura të tij janë: "The End of the Dinner" (1913) – Një vepër madhështore që përshkruan fundin e një darke të sofistikuar me figura të shumta, biseda, buzëqeshje dhe një ndjenjë të mbylljes elegante të një nate parisiene. "A Friday at the Salon" – Paraqet një skenë nga një ekspozitë arti, ku vizitorët janë po aq të rëndësishëm sa pikturat. "La Femme au Chien" "Le Déjeuner" "Le Bal" Këto vepra janë dëshmi vizuale të një bote të rafinuar, ku arti, moda dhe shoqëria ishin në harmoni. Stili i Grün shpesh etiketohet si realizëm shoqëror me elementë të Belle Époque, ndonëse ai nuk iu bashkua një rryme të mirëfilltë artistike si impresionizmi apo simbolizmi. Ai qëndroi besnik ndaj përshkrimit të realitetit me një ngjyrim emocional dhe estetik. Kritika e kohës e vlerësonte lart mjeshtërinë e tij teknike, aftësinë për të kompozuar skena të mbushura me jetë dhe për të treguar histori përmes shikimeve, pozave dhe dritës. Disa e krahasonin me Jean Béraud për vëmendjen ndaj jetës urbane dhe me Edgar Degas për kompozimin elegant të hapësirës dhe figurës. Gjatë jetës së tij, Jules Alexandre Grün arriti fama të konsiderueshme në Francë, veçanërisht në Paris, ku ekspozoi në Salonin e Parisit dhe punimet e tij ishin pjesë e koleksioneve më prestigjioze. Përveç pikturës, ai kishte edhe një karrierë të suksesshme si ilustrator dhe afishist, duke krijuar kopertina revistash, reklama dhe postera të kërkuar. Ai punoi për Le Rire, Gil Blas dhe L'Assiette au Beurre, revista satirike që përfaqësonin frymën kritike të shoqërisë franceze. Përmes ilustrimeve të tij, Grün zgjeroi kufijtë e artit klasik, duke sjellë stilin e tij edhe në botën e shtypit dhe dizajnit grafik. Fundi dhe trashëgimia Jules Alexandre Grün vdiq më 15 nëntor 1938 në Paris, duke lënë pas një trashëgimi artistike që vazhdon të admirohet edhe sot. Veprat e tij ruhen në muze si Musée Carnavalet dhe në koleksione private. Ai është konsideruar si një dëshmitar i heshtur dhe i ndjeshëm i një epoke që po zhdukej, një periudhë elegance, aristokracie dhe arti të jetës së përditshme. Në kohët moderne, ai vlerësohet si një nga piktorët më të rëndësishëm të jetës urbane në Francën e para Luftës së Parë Botërore, dhe veprat e tij janë gjithnjë e më të çmuara për vlerën dokumentare dhe estetike që përçojnë. Copyright © Liliana Pere

--- Editorial Revista Prestige Dua Lipa në Palermo – Eleganca e heshtjes dhe forca e thjeshtësisë Në një epokë ku imazhi filtrohet, kur çdo pozë ka një qëllim dhe çdo lëvizje publikohet për duartrokitje virtuale, shfaqja e një ylli botëror si Dua Lipa, ulur në një trotuar të Palermos, me një cigare në dorë dhe një gotë vere portokalli në tjetrën – pa makeup, pa fustan sfilateje, pa zhurmë – është më shumë se një moment pushimi. Është një deklaratë. Në qendër të Sicilisë historike, mes kalldrëmeve që mbajnë gjurmët e shekujve, ajo zgjodhi të jetë vetëm një vajzë që shijon një mbrëmje të ngrohtë korriku. I dashuri i saj, aktori britanik Callum Turner, ishte i vetmi shoqërues i kësaj qetësie – larg tapetit të kuq, larg skenave madhështore, larg gjithçkaje që jemi mësuar të mendojmë për të. Dua nuk kishte nevojë të tregonte asgjë. Pamja e saj ishte mjaftueshëm e fuqishme për të thënë gjithçka: se ndonjëherë, të jesh “vetvetja” është luks më i madh se çdo diamant. Në një qytet të pasur me histori, ku natyra bashkëjeton me arsyen, ajo e gjeti momentin e saj njerëzor. Një gotë verë, një kartë letrash, një ulëse në trotuar – këto ishin simbolet e intimitetit që nuk mund të blihet, nuk mund të imitohet. Ky imazh kaloi përtej Italisë, përtej TikTok-ut dhe Instagram-it. Ai u bë lajm. U bë reflektim. Sepse ajo që shohim te Dua nuk është vetëm një këngëtare me çmime Grammy, por një vajzë e rritur me rrënjë shqiptare, që di të ndalet, të shijojë, të heshtë – në një botë që bërtet. Dua Lipa nuk erdhi në Palermo për t’u parë. Por u pa. Dhe u desh. Sepse nganjëherë, thjeshtësia flet më shumë se çdo skenë. Burimet: Giornale di Sicilia, 20 korrik 2025 La Repubblica Palermo, 21 korrik 2025 Pergatiti; Liliana Pere.

Peñico: Zbulimi i Një Qyteti të Lashtë që Bashkonte Bregdetin, Andet dhe Amazonën Në veri të Perusë, në Luginën Supe, është zbuluar një qytet i lashtë me rëndësi të jashtëzakonshme arkeologjike dhe kulturore. Peñico, një vendbanim 3,500–3,800-vjeçar, ka qenë një nyje qendrore që lidhte bregdetin e Oqeanit Paqësor me Andet dhe Amazonën. Ky qytet i lashtë tregon një nivel të lartë urbanizmi, organizimi shoqëror dhe spiritualiteti, duke ndriçuar më tej fillimet e qytetërimit në Amerikën e Jugut. Pozicioni Strategjik dhe Funksioni Ndërrajonal Peñico ndodhet rreth 600 metra mbi nivelin e detit, në një zonë që favorizon qarkullimin dhe shkëmbimin e mallrave dhe ideve. Studiuesit besojnë se qyteti ka shërbyer si një nyje integrimi kulturor midis komuniteteve bregdetare, andine dhe amazonike. Vendndodhja strategjike mbi një tarracë natyrore ofronte mbrojtje nga përmbytjet dhe një lidhje të qëndrueshme tregtare. Strukturat dhe Planifikimi Urban Pas tetë vitesh gërmimesh janë zbuluar 18 struktura të mëdha përfshirë salla ceremoniale, banesa, hapësira publike dhe tempuj. Salla më e rëndësishme është ajo e njohur si 'B2', e ndërtuar me baltë dhe gurë, dhe e zbukuruar me reliefe që paraqesin instrumente rituale si pututus. Qyteti përmban një plazë qendrore rrethore që sugjeron funksione të rëndësishme ceremoniale dhe administrative. Artefakte dhe Simbolikë Gërmimet kanë zbuluar skulptura prej balte, mjete litike, varëse nga guaska dhe gurë gjysmë të çmuar, si dhe pigmente hematiti të përdorura në rituale. Simbolika fetare është e dukshme në gjetje si figura antropomorfe dhe zoomorfe, përfshirë një skulpturë majmuni që sugjeron lidhje me Amazonën. Instrumentet pututus janë përdorur për njoftime dhe ceremoni, duke forcuar bashkimin social. Peñico si Trashëgimi e Caral-it Pas rënies së qytetërimit Caral për shkak të ndryshimeve klimatike, Peñico përfaqëson një formë vazhdimësie dhe adaptimi. Ai ruan parimet arkitektonike dhe shpirtërore të Caral-it, por në të njëjtën kohë zhvillon identitet të ri rajonal. Sipas arkeologes Ruth Shady, Peñico është simbol i integrimit të komuniteteve në një qytet me organizim kompleks dhe qëndrueshmëri sociale. Hapja për Publikun dhe Rëndësia Bashkëkohore Në korrik të vitit 2025, Peñico u hap për publikun me festivalin 'Peñico Raymi', për të nderuar Pachamama dhe për të promovuar turizmin kulturor. Vizitorët kanë mundësi të eksplorojnë qendrën interpretuese, ekspozita edukative, dhe shtigje të restauruara. Zbulimi ka rëndësi të jashtëzakonshme për trashëgiminë botërore dhe sfidon idetë tradicionale për origjinën e qytetërimeve urbane në Amerikën e Jugut. Burime Reuters – https://www.reuters.com/science/archaeologists-peru-unveil-3500-year-old-city-that-linked-coast-andes-2025-07-03 CNN – https://amp.cnn.com/cnn/2025/07/08/science/penico-ancient-city-peru-scli-intl Smithsonian Magazine – https://www.smithsonianmag.com/smart-news/archaeologists-unveil-a-3500-year-old-city-in-peru-that-sheds-light-on-the-caral-culture-180986944 The Art Newspaper – https://www.theartnewspaper.com/2025/07/16/4000-year-old-ancient-city-discovered-in-peru Al Jazeera – https://www.aljazeera.com/gallery/2025/7/15/peru-welcomes-visitors-to-3800-year-old-penico-archaeological-site Andina Agencia Peruana de Noticias – https://andina.pe/agencia/noticia-perus-caral-presents-new-jewel-penico-an-archaeological-site-built-over-3800-years-ago-1036990.aspx

"Prof. Dr. Tritan Kalo – Kur Dija Vishet me Nder dhe Zëri i Arsyes Nuk Hesht Kurrë" “Dija pa humanizëm është e verbër. Kurajo pa ndërgjegje është e rrezikshme. Por kur bashkohen në një njeri, ato e bëjnë atë të pavdekshëm në kujtesën e shoqërisë" Në gjurmët e gurtësisë së Gjirokastrës, midis rrugëve të historisë dhe krenarisë, lindi më 18 korrik 1956 një njeri që do të bëhej mishërim i dijes, ndershmërisë dhe kurajos qytetare: Prof. Dr. Tritan Kalo. Në atë qytet që i ka dhënë Shqipërisë figura të mëdha, u rrit një shpirt që nuk do të përkulej kurrë para meskinitetit, dhe që do ta ndërtonte jetën mbi tri shtylla: dijen, përkushtimin dhe lirinë e ndërgjegjes. U diplomua në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Tiranës në vitin 1982, si student i shkëlqyer dhe medalist i artë. Por për Tritan Kalon, diploma nuk ishte stacioni përfundimtar – ishte vetëm stacioni i parë në një rrugëtim të jashtëzakonshëm. Në fund të viteve ’80, ai mori rrugën drejt Francës për të thelluar dijen në një prej qendrave më prestigjioze të mjekësisë evropiane. Në Universitetin e Parisit VII – “Xavier Bichat”, përfundoi me sukses të plotë specializimet në tre fusha të ndërlidhura e jetike: Sëmundjet Infektive, Sëmundjet Tropikale, dhe Reanimacionin Mjekësor. Jo thjesht një mjek i formuar, por një ekspert multidisiplinar, unikal në botën shqiptare të mjekësisë, që u kthye në atdhe për të shërbyer, jo për të fituar. 43 Vite Mjekësi – 43 Vite Nder Që nga viti 1982 deri në pensionimin e tij në 2023, plot 43 vite punë të pandërprerë nën mantel të bardhë. Ai nuk i përkiste asnjë rryme, asnjë lobimi, asnjë pazari. I përkiste pacientit, të sëmurit, të dobëtit, të pambrojturit Dhe studentëve ku jepte mësim ne Universitet Ai nuk ishte thjesht një mjek: ishte një mësues i dijes, një ushqyes i ndërgjegjes profesionale, një mbrojtës i etikës njerëzore. Shkruante, fliste, paralajmëronte. Ishte zë i ndërgjegjes kur të tjerët heshtnin, ishte prani shprese kur të tjerët strukeshin. Përse Gëzon Respekt Absolut? Respekti nuk fitohet me poste – fitohet me besim. Prof. Dr. Tritan Kalo zotëron besim, sepse: Nuk pushoi së dhëni dije, edhe kur u largua nga leksionet zyrtare. Nuk u nda kurrë nga Shqipëria, edhe kur emigroi përkohësisht në Kanada, duke mbajtur të gjallë kulturën shqiptare edhe larg atdheut. I shpëtoi jetë njerëzish në heshtje, pa kërkuar lavdi, por duke kërkuar përmirësim të punes. Ai është një figurë e dashur për qytetarët e zakonshëm. Është modeli i atij intelektuali që nuk rreshtohet për interesa, por që rreshton ndërgjegje. 🌟🌟🌟 Për kontributin e tij të jashtëzakonshëm në mjekësi dhe në edukim qytetar, është vlerësuar me: Titullin më të lartë të mjeshtërisë profesionale. Dekorime të larta për kontribut në shëndet publik, sidomos gjatë pandemisë. Çmime për qytetari dhe integritet profesional. Statusi “Qytetar Nderi” në disa qytete, si simbol i figurës që ngjall krenari dhe frymëzim. Këto nderime nuk janë për “çfarë ka bërë në letra”, por për atë që ka përfaqësuar në vetëdijen kolektive shqiptare: dinjitet, dije dhe përkushtim të pakushtëzuar. AI është një pasqyrë që tregon se personalitetet më të ndritura të një vendi nuk marrin ende vendin që meritojnë në skenën ndërkombëtare. Historia matet me peshen e formimit, punes humane dhe te ndershme, me praninë në zemrën e njerëzve. Dhe në këtë pikë, Tritan Kalo është enciklopedi më vete. Prof. Dr. Tritan Kalo është: Mjeku i moralit të lartë, jo thjeshtë i profesionit. Mendja e ndritur që nuk u ndal asnjëherë së mësuari dhe së mësuari të tjerët. Zëri qytetar që nuk u tremb të fliste hapur kur heshtja mbizoteron Një shpirt që rrezaton integritet dhe përkushtim, një figurë që e tejkalon sistemin. Një burrë që e nderon dhembjen, e mbron të vërtetën, dhe e rrezaton atë. Në kohë kur shumë heshtin për të ruajtur veten, ai foli për të kthjelluar të tjerët. Në një shoqëri që shpesh harron vlerën e dijes, ai e mbolli atë me dorën e vet dhe e mbrojti me zërin e tij. Prof. Dr. Tritan Kalo është histori frymëzimi për çdo qytetar, për çdo student, për çdo profesionist dhe për çdo njeri që beson se nderi, dija dhe kuraja janë të domosdoshme. “Kur një emër bëhet simbol i dijes, përkushtimit dhe guximit moral – ai nuk jeton vetëm në libra, por në historinë e një kombi.” Sot, Prof. Dr. Tritan Kalo, pas një jete të mbushur me përkushtim, sakrifica dhe dije, gëzon pensionin në Kanada — në një mërgim që kurrë s’e shkëputi nga atdheu. Ndonëse larg tokës amë, mendja, zemra dhe fjala e tij vazhdojnë të jenë dritare e hapur për çdo shqiptar që kërkon ndihmë drejtësi, profesionalizëm dhe zë të ndershëm në shoqëri. Dhe, si gjithmonë, dera e tij mbetet e hapur për çdo bashkatdhetar që ka nevojë për ndihmë mjekësore, këshillë profesionale apo thjesht një fjalë zemre. Ne i urojmë jetë të gjatë, të qetë dhe të mbushur me dashurinë që vetë e ka dhuruar me bollëk për dekada. © Autor: Liliana Pere Të gjitha të drejtat e rezervuara. Nuk lejohet kopjimi, riprodhimi apo shpërndarja pa leje të shkruar nga autori.

Një zë i butë, i i pathyeshëm në letërsinë për fëmijë: Dr. Shpresa Fundo Gjergji Nga Liliana Pere, Revista Prestige Në një kohë kur letërsia për fëmijë po përballet me sfida të shumta – sidomos përballë ndikimit të teknologjisë dhe largimit nga leximi i librit të shtypur – një grua e ditur, me rrënjë të thella në kulturën shqiptare, ka vendosur t’i rikthejë fëmijët tanë në botën e imagjinatës, dashurisë dhe moralit njerëzor. Dr. Shpresa Fundo Gjergji, një emër që sot përmendet me respekt në qarqet akademike dhe letrare, është zëri i një brezi të ri të krijuesve që beson ende në fuqinë shëruese dhe ndriçuese të fjalës së shkruar për shpirtin e fëmijës. Një jetë e përkushtuar dijes dhe fjalës së bukur E lindur në qytetin e kulturës, Korçë, pjesë e njërës prej familjeve më të njohura dhe me tradita arsimdashëse – familjes Fundo – Shpresa ruan në zemër trashëgiminë e pasur shpirtërore dhe etike që i është dhënë brez pas brezi. Prej më shumë se pesë dekadash është vendosur në qytetin bregdetar të Vlorës, ku jeton dhe krijon, duke u bërë një zë i spikatur i arsimit dhe letërsisë për fëmijë në Shqipëri. Dr. Fundo është diplomuar në Universitetin "Ismail Qemali" të Vlorës si mësuese dhe përkthyese e gjuhës angleze, ndërsa më vonë ka kryer studimet pasuniversitare në Universitetin e Tiranës, në Fakultetin e Filologjisë, ku ka fituar gradën shkencore "Doktor i Shkencave" në fushën e gjuhësisë. Për shumë vite ka punuar në arsimin parauniversitar dhe universitar në Vlorë, duke ndikuar në formimin profesional të shumë brezave. Nga analiza gjuhësore tek poezia për fëmijë: një rrugëtim i natyrshëm Rruga e saj letrare ka qenë fillimisht e përqendruar në studime gjuhësore dhe kritika letrare. Ka marrë pjesë në konferenca kombëtare dhe ndërkombëtare me artikuj të thelluar shkencorë në fushën e gjuhësisë dhe letërsisë, ndërsa ka redaktuar dhe korrektuar një sërë botimesh poetike dhe eseistike nga autorë si Arqile Gjata, Irena Gjançi dhe të tjerë. Artikujt dhe analizat e saj janë botuar në platforma si Gazeta "Fjala e Lirë" – Londër, "Rrënjët" – Itali, Atunis Poetry Galaxy – Bruksel, Albanian Post – Londër, Bota Sot – Kosovë, Alexandria Today – Itali, Dituria – Zvicër, dhe shumë të tjera. Ajo është gjithashtu pjesë e antologjive prestigjioze shqiptare dhe ndërkombëtare si “100 poetë për dashurinë”, “Fjalëdiell”, “Nëna Hyjneshë Qiellore”, “Për ty Grua” etj. Një kthesë e bekuar: dashuria për nipërit dhe mbesat frymëzon krijimtarinë për fëmijë Në rolin e saj të ri si gjyshe, Shpresa ka gjetur një thesar të pazbuluar brenda vetes. Frymëzimi që mori nga nipërit dhe mbesat i hapi një horizont të ri në krijimtari – dhe kështu lindi një ndër veprat më të rëndësishme të saj: Trilogjia për fëmijë “Familja Rosmaku”. Ky triptik është më shumë se një liber – është një mjet edukativ, një udhëtim emocional, dhe një shembull i shkëlqyer i asaj që do të thotë letërsi me mision formues. Me një gjuhë të thjeshtë, poetike dhe figurative, me personazhe të dashur si Biku, Viku, Daku, Maku, Tika, Riki dhe Biki – kjo trilogji i flet drejtpërdrejt shpirtit të fëmijës. Trilogjia “Familja Rosmaku” e autores Dr. Shpresa Fundo Gjergji është kthyer në një nga veprat më të spikatura dhe më të vlerësuara të letërsisë bashkëkohore për fëmijë në gjuhën shqipe. Kjo seri përrallash edukative është jo vetëm një sukses letrar, por edhe një instrument formues në mjediset arsimore dhe familjare, duke mbledhur rreth vetes një sërë vlerësimesh nga personalitete të njohura akademike dhe mediatike, brenda dhe jashtë vendit. 1. Vlerësim si Vepër Pedagogjike dhe Edukative Profesorë dhe studiues nga universitete të ndryshme shqiptare, si Prof. Dr. Shpresa Delija, Dr. Aulona Beqo, Dr. Olsa Pema, Dr. doc. Vilma Bello, dhe të tjerë kanë theksuar aspektin formues, didaktik dhe gjuhësor të veprës. Ajo shihet si një alternativë e domosdoshme ndaj botës dixhitale që shpesh i largon fëmijët nga libri dhe vlerat. > “Një model cilësor pas viteve ’90 në letërsinë për fëmijë” – Prof. Dr. Shpresa Delija 2. Stil i Thjeshtë, Poetike dhe Imagjinativ Gjuha e përdorur në trilogji është një ndër elementët më të vlerësuar. E thjeshtë, e pasur me figuracion të lehtë dhe tingëllim të ëmbël, ajo ndihmon në edukimin estetik dhe emocional të fëmijëve, duke nxitur leximin e rrjedhshëm dhe përjetimin shpirtëror. Ky aspekt vlerësohet posaçërisht nga recensues si MSc. Martin Gjataj dhe mësuesja Klarida Kadënaj, e cila e konsideron veprën si një “letërsi që i flet shpirtit të fëmijës me delikatesë.” 3. Karaktere të Ndërtuara me Vlera Morale Personazhe si Biku, Viku, Daku, Maku, Tika, Riki dhe Biki janë cilësuar si mësues të heshtur të etikës dhe mirësisë, që ndihmojnë fëmijët të përballen me konflikte dhe të ndërtojnë marrëdhënie pozitive me njëri-tjetrin. Vepra përcjell mesazhe për harmoni, bashkëpunim, kujdes dhe dashuri për familjen. 4. Referenca të Gjera Mediatike dhe Akademike Trilogjia është analizuar dhe promovuar në media të njohura si: Gazeta “Rrënjët” (Itali) Bota Sot (Kosovë) Albanian Post (Londër) Atunis Poetry Galaxy (Bruksel) Alessandria Today (Itali) Fjala e Lirë (Londër) Këto burime e kanë cilësuar trilogjinë si një “vlerë e re për letërsinë për fëmijë” dhe “pasuri e gjuhës dhe moralit shqiptar”. 5. Promocione dhe Pjesëmarrje në Evente Kulturore Vepra është prezantuar me sukses në aktivitete të rëndësishme si: Biblioteka Publike “Shevqet Musaraj” – Vlorë, COD – Center for Openness and Dialogue – Tiranë, Radio Sibilat e Veriut – New York, Promovime online nga studiues si Gjon Marku, me jehonë të gjerë në rrjetet sociale dhe portale kulturore. 6. Një Libër me Frymëzim për Familje dhe Shkollë Në qendër të veprës është fëmija dhe familja – si bërthama kryesore e shoqërisë. “Familja Rosmaku” arrin të ndërtojë ura komunikimi midis brezave dhe të krijojë një mjedis leximi të ngrohtë, edukativ dhe shpirtëror për lexuesin e vogël. Përfundim “Familja Rosmaku” është më shumë se një libër për fëmijë – është një projekt edukativ, një akt dashurie për fëmijërinë dhe një fener drite në kohën e ekraneve. Vlerësimet e shumta e konfirmojnë këtë vepër si një mjet me ndikim të gjatë në rritjen shpirtërore dhe morale të brezit të ri. Vlerësime dhe jehonë në media e akademi Vepra ka marrë vlerësime të shumta dhe të thelluara nga profesorë dhe studiues të njohur: Prof. Dr. Shpresa Delija (Universiteti i Tiranës) e cilëson veprën si një risi cilësore në letërsinë për fëmijë pas viteve '90, dhe e rekomandon për përdorim në shkolla si alternativë ndaj pajisjeve elektronike. Dr. Aulona Beqo, Dr. doc. Vilma Bello, Dr. Olsa Pema, Martin Gjataj, Gjon Marku dhe mësuesja Klarida Kadënaj, kanë vënë theksin në aspektet didaktike, poetike, shpirtërore dhe sociale të trilogjisë. Mësuesja Klarida Kadënaj, në analizën e saj të botuar në Fjala e Lirë, e përshkruan veprën si një “letërsi që i flet shpirtit të fëmijës me dashuri dhe përgjegjësi të lartë njerëzore.” Redaktore Lida Lazaj, do te doja qe te theksohej se roli is saj si redaktuese ka qene i fokusuar ne English editor tek Academicus - reviste shkencore, ku edhe sot e ka ate pergjegjesi. Projekti i ri: Një letërsi e domosdoshme në kohën e teknologjisë Dr. Shpresa Fundo Gjergji është në përgatitje për të promovuar veprën dhe rëndësinë e saj në një emision radiofonik në New York, dedikuar letërsisë për fëmijë shqiptare. Në këtë emision ajo do të ngrejë zërin për mungesën e letërsisë cilësore për fëmijë në ditët e sotme, për shkak të ndikimit të pajisjeve dixhitale, duke ofruar si model “Familjen Rosmaku” – si një mënyrë për të rizgjuar dëshirën për lexim dhe për të ndërtuar ura komunikimi mes brezave. Përmes këtij projekti, ajo synon të sjellë në qendër të vëmendjes rëndësinë e librit si mjet edukativ, si shpëtim për shpirtin e fëmijës në epokën e ekranit, dhe si mjet për të kultivuar mendimin kritik, ndjeshmërinë dhe dashurinë për familjen dhe natyrën. Një letërsi që mbjell frymëzim Ajo që e bën të veçantë Shpresa Fundo Gjergjin nuk është vetëm bagazhi i saj akademik, por mbi të gjitha, ndjeshmëria njerëzore dhe vizioni i saj i pastër për letërsinë si dritë, si edukim, si lidhje emocionale mes lexuesit dhe botës. Çdo fjalë që shkruan është një përpjekje për t’i rikthyer fëmijët te vetja, te shpirti, te bukuria e jetës. Ajo është shkrimtarja që kërkon ndikim. Është poetja që nuk shkruan për të rritur lavdi, por për të rritur shpirtra të bukur. Është një mësuese që nuk largohet nga ideali, edhe në pension, por e jeton me çdo faqe libri që boton. Përmbyllje Dr. Shpresa Fundo Gjergji është një autore. Ajo është një urë midis dijes dhe dashurisë, midis gjuhës dhe shpirtit, midis brezave që ikin dhe brezave që po rriten. Me trilogjinë “Familja Rosmaku” ajo na ka lënë një dhuratë të çmuar që do të ketë jetë të gjatë në kujtesën dhe zhvillimin emocional të fëmijëve shqiptarë kudo që ndodhen. © Autor: Liliana Pere

Studimi: Fshati Lin në Shqipëri: Një ndërthurje unike e qytetërimit të lashtë, trashëgimisë së gjallë dhe zhvillimit të qëndrueshëm Lloji i studimit: Studim ndërdisiplinar: arkeologjik, etnologjik, gjeohistorik, kulturor dhe mjedisor. KAPITULLI I – HYRJE E PËRGJITHSHME Fshati Lin, i vendosur në juglindje të Shqipërisë në brigjet e liqenit të Ohrit, përfaqëson një nga mrekullitë më të rralla kulturore, arkeologjike dhe natyrore të Ballkanit. Ky vend i vogël në sipërfaqe, por i madh në domethënie historike dhe identitare, është një gur i çmuar në mozaikun e trashëgimisë sonë kombëtare. Ky studim synon të eksplorojë në thellësi jo vetëm vlerat materiale të Linit – si vendbanimi i lashtë palafit, bazilika me mozaikë paleokristianë apo natyra unike – por edhe dimensionin shpirtëror dhe shoqëror të këtij vendbanimi. Në këtë kontekst, përpjekemi të japim një pamje të integruar të fshatit si një hapësirë që i përket jo vetëm të kaluarës, por edhe të ardhmes. Nëpërmjet një qasjeje ndërdisiplinare që përfshin historinë, arkeologjinë, etnologjinë, gjeografinë dhe planifikimin urban, studimi ngre një pyetje thelbësore: Si mund të ruajmë shpirtin e Linit, duke e zhvilluar atë me respekt dhe përkujdesje? Përgjigjja kërkon bashkëpunim mes shkencës, komunitetit dhe institucioneve. KAPITULLI II – GJEOGRAFIA DHE MJEDISI NATYROR I LINIT Lini ndodhet në Gadishullin e Linit, një formacion natyror i rrallë që shtrihet në pjesën perëndimore të Liqenit të Ohrit, rreth 25 km nga qyteti i Pogradecit dhe afër kufirit me Maqedoninë e Veriut. Kjo pozicion strategjik i jep Linit një bukuri të rrallë panoramike dhe një rëndësi gjeopolitike historike. Relievi kodrinor që zbret butësisht drejt liqenit, tokat pjellore, uji i bollshëm dhe klima mesdhetare-kontinentale kanë bërë që ky vend të jetë i banuar që nga lashtësia. Sot, biodiversiteti i zonës mbetet i pasur, me specie endemike të mbrojtura, si korani i Ohrit dhe peshq të tjerë ujorë me rëndësi ekonomike dhe ekologjike. Zona përreth është pjesë e rrjetit të peizazheve të mbrojtura të UNESCO-s dhe përfshihet në “Zonën e Peizazhit të Mbrojtur të Pogradecit”, duke e radhitur në një ndër zonat me prioritet të lartë për ruajtje ekologjike në Shqipëri. KAPITULLI III – HISTORIA E LASHTË E LINIT Historia e fshatit Lin është një rrëfim mijëvjeçar. Gërmimet arkeologjike të realizuara që prej viteve ’60 kanë zbuluar një vendbanim të lashtë palafit mbi shtylla druri, të ndërtuar mbi ujërat e liqenit, që daton në periudhën e bronzit të vonë (rreth 1300–900 p.e.s.). Ky vendbanim është një nga më të hershmit dhe më të ruajturit në Europë, dëshmi e mënyrës së jetesës së banorëve parahistorikë në rajonin e Ballkanit. Në shekujt në vijim, Lini ka qenë pjesë e territoreve të Ilirisë juglindore dhe më vonë i Perandorisë Romake. Zbulimi më i rëndësishëm është ai i bazilikës paleokristiane me mozaikë shumengjyrësh, që daton në shek. V–VI, dhe që dëshmon për praninë e një komuniteti të zhvilluar shpirtëror dhe artistik në këtë zonë. Gjatë periudhës bizantine dhe osmane, fshati ruajti identitetin e tij kulturor dhe fetar, duke u bërë një qendër e vogël, por me qëndrueshmëri të admirueshme në kohë. Sot, historia e Linit shihet jo vetëm në monumente, por edhe në vetë strukturën sociale dhe kujtesën kolektive të banorëve. KAPITULLI IV – KULTURA, TRADITA DHE JETA SHOQËRORE Në Lin, kultura dhe tradita nuk janë pjesë e së kaluarës, por pjesë e jetës së përditshme. Banesat tradicionale me çati të pjerrëta, mure guri, avlli të bardha me lule ngjyra-ngjyra krijojnë një peizazh të ngrohtë dhe mikpritës. Rrugicat e ngushta me kalldrëm, ku fëmijët luajnë dhe të moshuarit ndajnë rrëfime, formojnë një rrjet të gjallë social. Traditat e dasmave, këngët e vjetra, vallëzimet tradicionale, peshkimi, punimet artizanale me grep dhe lesh, janë elementë të një trashëgimie të gjallë që mbetet e paprekur. Festa e Shën Marisë (15 gusht) është ngjarje kulmore, ku bashkohen banorët dhe emigrantët, duke rigjallëruar lidhjen me tokën amë. Vlerë të veçantë ka edhe roli i gruas në ruajtjen e traditës: ajo është bartësja e këngës popullore, e mjeshtërive të shtëpisë, e riteve familjare dhe e edukimit brez pas brezi. Kjo e bën Linin një shembull të rrallë të mbijetesës kulturore në kushtet e ndryshimeve moderne. KAPITULLI V – TURIZMI DHE ZHVILLIMI I QËNDRUESHËM Turizmi në Lin është rritur ndjeshëm vitet e fundit, falë njohjes ndërkombëtare të vlerave të tij kulturore dhe natyrore. Fshati vizitohet nga turistë të huaj, sidomos nga Europa Perëndimore, të cilët kërkojnë përvoja autentike larg turizmit masiv. Megjithatë, ky zhvillim sjell sfida: ndërtimet pa leje, mungesa e infrastrukturës ekologjike, dhe mungesa e kontrollit mbi fluksin turistik kërcënojnë autenticitetin e fshatit. Për të garantuar qëndrueshmëri, nevojitet një plan i integruar zhvillimi që të përfshijë: Ndërhyrje arkitektonike të kontrolluara me stil tradicional Përdorim të energjisë së pastër dhe sistem kanalizimesh modern Trajnim të banorëve për guida dhe mikpritje turistike Etiketim i produkteve lokale (mjedra, mjaltë, artizanat) Kështu, Lini mund të kthehet në një model të turizmit të mençur shqiptar. KAPITULLI VI – LINI DHE STATUSI I UNESCO-S Përfshirja e fshatit Lin në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s më 2019 si pjesë e zgjerimit të trashëgimisë së Liqenit të Ohrit, është një arritje historike për Shqipërinë. Ky status është dëshmi e vlerave të jashtëzakonshme që Lini mbart – si qytetërimi mbi ujë, mozaikët e lashtë, trashëgimia e gjallë dhe peizazhi natyror i mbrojtur. Por statusi i UNESCO-s është edhe përgjegjësi. Sipas Konventës së Parisit për Trashëgiminë Botërore, çdo vend duhet të raportojë rregullisht për gjendjen e ruajtjes së pasurisë, të aplikojë plan menaxhimi dhe të ndalojë çdo ndërhyrje që dëmton vlerat e autenticitetit. Aktualisht, nevojitet forcimi i rolit të institucioneve shqiptare në menaxhimin e zonës, përmirësimi i ndërveprimit me komunitetin dhe ndërtimi i një plani të integruar të zhvillimit, të mbështetur nga ekspertët e trashëgimisë, për të garantuar që Lini të mos humbasë autenticitetin përballë presionit të kohës. KAPITULLI VII – PËRFUNDIME DHE REKOMANDIME Studimi i fshatit Lin nuk është vetëm një përpjekje për të dokumentuar vlera të rralla historike dhe kulturore. Ai është një thirrje për vetëdije, përkujdesje dhe ndërgjegjësim kombëtar. Në një kohë kur globalizimi kërcënon të njësojë gjithçka, Lini është një kujtesë se rrënjët janë po aq të rëndësishme sa edhe degët. Rekomandohet që: Të krijohet një Agjenci e Posaçme për Menaxhimin e Trashëgimisë së Linit Të përfshihen ekspertë të fushave të ndryshme në një bord ndërdisiplinar Të hartohet një hartë digjitale GIS e çdo ndërtese e monumenti Të krijohen muze lokalë, qendra interpretimi dhe platforma edukimi Të mbështetet komuniteti me grante për zhvillim artizanal dhe turistik Nëse këto hapa ndërmerren me përkushtim, Lini jo vetëm që do të jetojë në histori, por do të frymëzojë të ardhmen. Materialet qe jane perdorur per studim: Prof. Apollon Baçe, Prof. Aurel Plasari, Dr. Luan Përzhita, Margarita Nikolla, banorët e Linit, DRTK Korçë, Ministria e Kulturës, UNESCO, Autor: Liliana Pere Të gjitha të drejtat të rezervuara.

"Korsari" i Lord Byronit dhe shqiptari romantik në imagjinatën europiane ======================================= Më 17 korrik 1814, u botua për herë të parë poema e famshme "The Corsair" (Korsari) e Lord Byronit, një nga poetët më të njohur të romantizmit europian. Në vetëm një ditë, 10,000 kopje të poemës u shitën, një sukses i jashtëzakonshëm që dëshmoi ndikimin e Byronit në publikun britanik të kohës. Ky sukses letrar nuk ishte thjesht i një vepre me elemente melodramatike, por i një ndjeshmërie të re europiane që përqafoi figurën e të huajit të rrezikshëm, të bukur, të dhimbshëm – figurë që shpesh ndërthurej me stereotipin e shqiptarit. Personazhi qendror i poemës, Conrad, është një "homme fatale" tipik byronian – pirat dhe rebel, por me një kod të brendshëm nderi. Ai është i gatshëm të rrezikojë gjithçka, përfshirë edhe dashurinë e tij, Medora, për të shpëtuar Gulnare, robëreshë në harem, nga duart e një Pashai osman. Edhe kur ka mundësi të shpëtojë veten duke vrarë Pashain që flinte, ai nuk e bën – një akt që e përforcon si figurë të kodit kalorësiak në një botë amorale. Ai mbetet, siç thotë vetë Byroni, "Me një virtyt të vetëm dhe një mijë krime", një hero tragjik që ndërtohet në kontrastin mes dhunës, nderit dhe pasionit. Në këtë personazh ndërthuret fryma e njeriut të lirë të Lindjes së Afërt, që nuk i përket asnjë perandorie, por as nuk dorëzohet ndaj asaj që është e padrejtë. Ndikimi i Byronit nuk ishte vetëm letrar. Një nga ilustrimet më të famshme që shoqëroi poemën u realizua më vonë nga Eugène Delacroix, piktori francez romantik, i cili i veshi personazhet e Korsarit me kostume tradicionale shqiptare, duke përdorur fustanellën, jelekun dhe armët karakteristike të luftëtarëve shqiptarë të shekullit XIX. Në këtë mënyrë, imagjinata europiane për shqiptarët mori formë vizuale përmes një akti artistik që bashkonte ekzotikën, rebelimin dhe fisnikërinë. Kjo nuk ishte rastësi. Byroni vetë kishte udhëtuar në Shqipëri në vitet 1809–1810 dhe kishte mbetur thellësisht i impresionuar nga shqiptarët, veçanërisht nga mikpritja dhe pamja e tyre e egër e krenare. Ai u fotografua në portretin e famshëm me veshje shqiptare nga Thomas Phillips dhe përherë e ruajti në kujtesë Shqipërinë si një vend burrash të fortë e të lirë. Në shekullin XIX, ndërkohë që kombet po fillonin të artikulonin identitete të qarta dhe të ndërtonin mitet e tyre themeluese, shqiptarët u shfaqën në kulturën europiane si figura të ndërmjetme: as orientale, as plotësisht perëndimore, por gjithmonë të lidhur me konceptet e lirisë, pasionit dhe ndershmërisë individuale. Ata ishin njëkohësisht pjesë e perandorisë osmane dhe jashtë saj, aktorë të një bote në përplasje. Byroni e mishëroi këtë tension në figurën e Conradit, që ndonëse nuk përmendet si shqiptar në mënyrë eksplicite, përfaqëson estetikisht dhe shpirtërisht shumë nga cilësitë që Byroni i kishte vëzhguar gjatë qëndrimit të tij në Shqipëri. Kostumet shqiptare, kodi i nderit, qëndrimi burrëror dhe përbuzja ndaj pushtetit të padrejtë ishin elemente që poezia romantike i përqafoi si pjesë të një identiteti që sfidonte konformizmin dhe shoqëritë e shtypura. Sot, “The Corsair” mbetet jo vetëm një nga poemat më të lexuara të Byronit, por edhe një dritare për të kuptuar se si Shqipëria dhe shqiptarët u bënë pjesë e imagjinatës kulturore europiane në shekullin XIX. Nga vargjet te ilustrimet, ata ishin sinonim i njeriut të lirë, luftëtarit me zemër të ndershme dhe rebelit të pafalshëm. Në një kohë kur identiteti kombëtar shqiptar ishte ende në përpunim, një poet anglez si Byroni dhe një piktor francez si Delacroix ndihmuan në përjetësimin e një imazhi që më pas do të ushqente frymën e Rilindjes Kombëtare shqiptare. Dhe pikërisht në këtë ndërthurje të kulturës dhe politikës, letërsisë dhe kujtesës, “Korsari” mbetet një testament i lidhjes shpirtërore që shqiptarët kanë pasur me idealet e lirisë në Europën romantike. © Dorian Koçi

🎬 Filmi dhe Subjekti Tana është filmi i parë artistik shqiptar me metrazh të gjatë, prodhuar krejtësisht në Shqipëri në vitin 1958 nga Kinostudio “Shqipëria e Re”  . Ngjarjet e filmit zhvillohen në vitet 1950 dhe përqendrohen tek Tana, një vajzë e re me mendime përparuese që sfidon mentalitetin tradicional të një fshati malor për të ndjekur dashurinë e saj për Stefanin, duke u përballur me xhelozinë e Lefterit dhe rëndesën e konservatorizmit të gjyshit të saj  . Filmi është adaptim i një novele me të njëjtin titull nga Fatmir Gjata, dhe skenari u shkrua nga Fatmir Gjata së bashku me Nasho Jorgaqin, ndërsa Kristaq Dhamo e zhvilloi në regji  . Një moment historik i realizuar në këtë film është pthja e parë romantike në kinematografinë shqiptare  . 🎥 Regjia, Skenari & Ekipi Artistik Regjisori: Kristaq Dhamo, i diplomuar në Institutin e Lartë Kinematografik në Budapest, e kishte në këtë film debutin e tij regjisorial në moshën 25‑vjeçare. Ai do të mbetej një figurë kyç në zhvillimin e kinemasë shqiptare për dekada  . Skenar: nga Fatmir Gjata dhe Nasho Jorgaqi, me bazë në novelën origjinale të Gjatës  . Muzika: kompozuar nga Çesk Zadeja, e cila kontribuon thelbësisht në intensifikimin emocional dhe dramatik të ngjarjes  . Operatori: Mandi Koçi (dhe Sokrat Musha më pas, mbi credit), që u njihet për mjeshtërinë e xhirimit  . Montazheria: Irena Harito, me ndihmën e Margarita Lalës që kujton përkushtimin e madh në kushte të vështira  . 🎭 Aktorët Kryesorë Tinka Kurti si Tana — debuton në film me një paraqitje natyrale, larg teatralitetit të deklaruar të asaj kohe, duke sjellë freski dhe jetë në ekran  . Naim Frashëri si Stefani — malësori romantik që përfaqëson idealin dhe ëndrrën për përparim social  . Kadri Roshi si Lefteri — antagonisti që përzgjedh forcën dhe xhelozinë për të parandaluar dashurinë  . Petra e aktorëve të tjerë përfshin: Pjetër Gjoka, Andon Pano, Thimi Filipi, Marie Logoreci, Violeta Manushi, Nikolla Panajoti, Melpomeni Çobani, Mihal Stefa, Vani Trako, Lazër Filipi, Pandi Raidhi, Lazër Vlashi, Esma Agolli, dhe të tjerë të shumtë që kontribuan si aktorë apo figurantë  . 🧠 Analizë e Thelluar 🔹 Konteksti shoqëror dhe ideologjik Filmi është produkt i realisë socialiste, që përshkruar brez pas brezi një realitet transformues të fshatarëve shqiptarë ndaj ideve të përparimit, kolektivizimit dhe emancipimit të gruas  . Konflikti kryesor: tradita dhe mentaliteti i vjetër kundrejt mendimit modern dhe kërkesave për liri të individit dhe lidhje të ndershme dashurie përmes personazhit të Tanës. 🔹 E struktura dramatike dhe temat Një triangull dashurie mes Tanës, Stefanit dhe Lefterit krijon tension të vazhdueshëm dhe reflektim mbi rolin e rollet e grave, xhelozinë, dhe shtypjen sociale. Preferenca e përparimit mbi konservatorizmin shfaqet aty ku Tana vendos të ndërmarrë rrugën e dashurisë dhe edukimit kundrejt presionit familjar dhe shoqëror. 🔹 Suksesi historik “Tana” konsiderohet një film themelor – është metrazhi i parë shqiptar i realizuar me ekip dhe produkte vendase të vetëm; shënon lindjen e industrisë filmike kombëtare  . Filmi u restaurua në vitet e fundit dhe u shfaq në Festivalin Lumière në Francë në 2022, duke ritheksuar vlerën historike dhe kulturore të kësaj krijimi  .  Përmbledhje e thjeshtë Element Përmbajtje Viti i prodhimit 1958 Regjisor Kristaq Dhamo Skenaristë Fatmir Gjata, Nasho Jorgaqi (sipas novelës së Gjatës) Muzika Çesk Zadeja Aktorët kryesorë Tinka Kurti (Tana), Naim Frashëri (Stefani), Kadri Roshi (Lefteri) + shumë të tjerë Subjekti Konfrontim i dashurisë dhe emancipimit në natyrë tradicionale fshati shqiptar të viteve ’50 Rëndësia historike Filmi i parë me metrazh, realizim krejt shqiptar; puthja e parë në kinema shqiptare Restaurimi & shpërndarja Restauruar dhe prezantuar në festivalin Lumière në 2022 “Tana” është më shumë sesa një film dashurie – është një dokument social dhe artistik që reflekton lindjen e një kulture kinematografike dhe transformimin shoqëror të Shqipërisë. Është një vepër që edhe sot gjen rezonancë tek temat e emancipimit, konfliktit midis traditës dhe përparimit, si dhe forcohet nga një interpretim autentik dhe teknikë solide filmi. Pergatiti:Liliana Pere..

Karl Gega – Gjeniu shqiptar që ngriti ura mbi shekuj Origjina, familja dhe arsimi Karl Gega (emri i plotë: Carlo Ghega ose Karl Ritter von Ghega), lindi më 10 janar 1802 në Venecia, atëherë pjesë e Perandorisë Habsburge. Ai rridhte nga një familje shqiptare me prejardhje nga rajoni i Shkodrës ose i Kotorrit. Familja e tij u zhvendos drejt Italisë dhe më pas në territoret austriake si shumë shqiptarë të tjerë që për arsye politike, fetare apo ekonomike kërkonin një jetë më të qëndrueshme. Babai i tij, Anton Ghega, ishte oficer në marinën austriake, gjë që ndikoi në disiplinën dhe formimin e hershëm të Karlit. Që në moshë të vogël, Karl Gega tregoi aftësi të jashtëzakonshme në fushat e matematikës dhe shkencave natyrore. Në moshën 16-vjeçare ai diplomohet në Universitetin e Padovës si doktor i matematikës. Më pas vijoi studimet në arkitekturë dhe inxhinieri civile, duke formuar një profil të plotë teknik, filozofik dhe praktik. Talenti i tij u vërejt menjëherë nga autoritetet teknike të Perandorisë. Karriera e hershme dhe eksperienca ndërkombëtare Në vitin 1819, Karl Gega filloi punë pranë administratës austriake si asistent inxhinier. Ai mori pjesë në projekte të ndryshme rrugore dhe urash, ndër të cilat përmendet ndërtimi i rrugës nga Cortina d'Ampezzo në Toblach në rajonin e Tirolit. Midis viteve 1836–1840, punoi si inspektor teknik për ndërtimin e linjës hekurudhore Brno–Břeclav në Moravi (sot Çeki). Në këtë periudhë filloi të merrej me studimin e hekurudhave malore, një fushë që deri atëherë nuk kishte përvojë praktike në Evropën Qendrore. Në vitin 1836-1837 ai udhëtoi në Angli për të studiuar zhvillimin më të avancuar të asaj kohe në ndërtimin e hekurudhave. Në vitin 1842 udhëtoi drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës për të studiuar rrjetin hekurudhor amerikan, ku krijoi një lidhje të thellë me zhvillimet teknike për ndërtimin në terrene të vështira dhe përdorimin e lokomotivave me kapacitet të madh. Vepra madhore – Hekurudha e Semmeringut (1848–1854) Në vitin 1844, Karl Gega prezantoi projektin e tij për ndërtimin e një linje hekurudhore përmes maleve Semmering në Alpet Austriake, që lidhte qytetet Gloggnitz dhe Mürzzuschlag. Ky projekt konsiderohet si vepra kulmore e inxhinierisë së shekullit XIX dhe është quajtur "mrekullia e inxhinierisë malore". Karakteristikat teknike të hekurudhës Semmering: Gjatësi: 41 kilometra Diferencë lartësie: 459 metra Përmban: 14 tunele, 16 viadukte (shumë prej tyre me dy kate), mbi 100 ura me hark dhe 11 ura prej çeliku Pjerrësia maksimale: 2.5% Kthesa të ngushta me rreze minimale deri në 190 metra Karl Gega zhvilloi edhe një lokomotivë të re të përshtatur për terrenin malor – lokomotiva e tipit Engerth, e cila u përdor për herë të parë në këtë linjë. Hekurudha u ndërtua nga viti 1848 deri në vitin 1854, duke përfshirë mijëra punëtorë, specialistë dhe ekspertë të fushës. Në vitin 1851, për kontributin e tij, Perandori Franz Joseph i dha titullin fisnik "Ritter" (Kalorës). Më 12 prill 1854 u organizua një udhëtim special me tren në këtë linjë në prani të Perandorit dhe më 16 maj 1854 linja u përurua zyrtarisht. Hekurudha Semmering u shpall trashëgimi botërore e UNESCO-s në vitin 1998, si dëshmi e fuqisë së mendjes njerëzore për të përballuar sfidat e natyrës. Dokumente dhe libra 1. Malerischer Atlas der Eisenbahn über den Semmering, Vjenë, 1854 – atlas teknik në dy vëllime që përshkruan me hollësi ndërtimin dhe pamjet e linjës hekurudhore. 2. Die Baltimore-Ohio Eisenbahn…, Vjenë, 1844 – një studim i hollësishëm mbi hekurudhën amerikane, botuar pas kthimit të Gegës nga SHBA. 3. Uebersicht der Hauptfortschritte…, Vjenë, 1853 – përmbledhje e arritjeve teknike të dekadës së parë të projektimit dhe ndërtimit të hekurudhave. Dokumentet dhe planet origjinale të Karl Gegës ruhen në Arkivat Shtetërore të Vjenës, si dhe në Muzeun Teknik të Austrisë. Vepra të tjera në Evropë Karl Gega kontribuoi në projekte të tjera të rëndësishme infrastrukturore në: Austri (Linja Jugore Vjenë–Trieste) Hungari Çeki Gjermani Itali Slloveni (Viadukti Borovnica – një ndër më të mëdhenjtë e kohës) Planifikoi linja në Transilvani, megjithëse nuk i përfundoi për shkak të vdekjes së hershme Ai ishte konsulent në shumë projekte të ndërlikuara malore dhe urbanistike, duke ndikuar gjerësisht në zhvillimin teknologjik të Perandorisë Austro-Hungareze. Tituj, vlerësime dhe trashëgimi Në vitin 1851, mori titullin "Ritter" nga Perandori Franz Joseph Udhëtim përurues më 1854 me çiftin perandorak Monument i ngritur në Semmering në vitin 1869 Vdiq më 14 mars 1860 në Vjenë nga tuberkulozi Varrosur në varrezat qendrore të Vjenës (Zentralfriedhof) Trashëgimia e Karl Gegës Emri i tij mban: Shkolla profesionale "Karl Gega" në Tiranë Rrugë dhe rrugica në Austri dhe Shqipëri Pullë postare dhe banknota 20-shilingëshe në Austri Muzeu "Ghega" në Breitenstein Hekurudha e Semmeringut vizitohet nga mijëra turistë dhe inxhinierë çdo vit si një nga shembujt më të hershëm të inxhinierisë moderne në Evropë. Përmbyllje inspiruese Karl Gega nuk ishte thjesht një ndërtues hekurudhash, ai ishte një mendje vizionare, një pionier i padiskutueshëm i shkencës dhe inxhinierisë. Nga rrënjë shqiptare, i rritur në një perandori shumëkombëshe, ai arriti të ndërtojë ura që lidhën jo vetëm qytete, por epoka. Vepra e tij frymëzon edhe sot breza të tërë, duke treguar se dija, kur kombinohet me pasion dhe përkushtim, lë gjurmë të pashlyeshme në historinë e njerëzimit. Karl Gega është dhe do të mbetet një figurë monumentale, jo vetëm në historinë e teknikës, por në zemrën e çdo shqiptari që ndjen krenari për origjinën dhe vizionin e tij. Pergatiti:Liliana Pere.

Revista Prestige Rubrika: Arsimi dhe Integrimi Evropian Analizë Profesionale nga Liliana Pere 🇽🇰 Agjencia e Kosovës për Akreditim në EQAR Një sukses kombëtar dhe një garanci evropiane për cilësinë në arsimin e lartë Në korrik të vitit 2025, Agjencia e Kosovës për Akreditim (AKA) u pranua si anëtare me të drejta të plota në Regjistrin Evropian për Sigurimin e Cilësisë në Arsimin e Lartë (EQAR), duke shënuar një moment historik jo vetëm për arsimin e lartë në Kosovë, por për gjithë përpjekjen shtetërore për t’u pozicionuar brenda strukturave të Bashkimit Evropian për cilësi dhe standardizim akademik. Ky vendim, i marrë pas një vlerësimi të pavarur nga ekspertë ndërkombëtarë në korrik 2024 dhe i zyrtarizuar më 14 korrik 2025, shënon një hap thelbësor drejt integrimit të plotë të Kosovës në hapësirën evropiane të arsimit të lartë. Çfarë është EQAR dhe pse ka rëndësi? EQAR (European Quality Assurance Register for Higher Education) është regjistri më i lartë evropian që njeh dhe certifikon vetëm ato agjenci kombëtare që përmbushin në mënyrë të plotë Standardet dhe Udhëzimet Evropiane për Sigurimin e Cilësisë në Arsimin e Lartë (ESG 2015). Anëtarësimi në EQAR nuk është një akt formal, por një dëshmi ndërkombëtare që një vend garanton cilësi akademike në nivel të krahasueshëm me BE-në. Për studentët, kjo përkthehet në njohje të menjëhershme të diplomave, ndërsa për universitetet – në qasjen në fondet evropiane, projekte si Erasmus+ dhe Horizon Europe, rritje të besueshmërisë dhe mundësi për partneritete të barabarta në shkencë, kërkim dhe mobilitet. Si arriti Kosova të pranohej në EQAR? Ky sukses nuk ndodhi rastësisht. Ai është rezultat i një procesi të gjatë, të filluar që në vitin 2020, kur AKA hartoi një plan strategjik për përmbushjen e 14 standardeve të ESG-së, duke filluar një reformë të thellë dhe të guximshme në funksionimin dhe strukturën e vet. Në vitin 2022, AKA u pranua si anëtare “affiliate” në ENQA – Asociacioni Evropian për Sigurimin e Cilësisë. Pas një sërë përmirësimesh legjislative, rritjeje kapacitetesh dhe standardizimi të procedurave, në korrik 2024, një panel prej pesë ekspertësh ndërkombëtarë vizitoi Kosovën për të kryer një vlerësim të jashtëm institucional. Në bazë të raportit të tyre, EQAR pranoi AKA-në si anëtare me të drejta të plota, duke filluar nga korriku 2025 dhe me vlefshmëri deri më 31 dhjetor 2029. Çfarë tha raporti i ENQA? Gjetje dhe rekomandime Raporti i jashtëm i ENQA vlerësoi se AKA përmbush në mënyrë domethënëse kriteret kryesore të ESG-së, ndërsa theksoi pikat e mëposhtme si shembuj të mirëpranuar në nivel evropian: ✅ Pavarësia ligjore dhe institucionale – garantuar nga një ligj i ri që forcon autonominë operacionale të agjencisë. ✅ Transparenca dhe objektiviteti i procedurave të akreditimit, të cilat janë të qarta, të publikuara dhe të zbatueshme në mënyrë të njëtrajtshme. ✅ Pjesëmarrja e studentëve dhe stafit akademik në vendimmarrje dhe vlerësim. ✅ Publikimi i vendimeve dhe raporteve të vlerësimit për të garantuar llogaridhënie dhe transparencë për publikun. Ndërkohë, raporti ofron edhe rekomandime zhvillimore, si: Forcimi i mëtejshëm i kapaciteteve administrative dhe profesionale të stafit të AKA-së. Krijimi i një strategjie të qëndrueshme për digjitalizimin e proceseve të vlerësimit. Thellimi i trajnimeve për vlerësuesit dhe ndërtimi i një kulture cilësie që mbështetet nga analiza të brendshme. Çfarë përfiton realisht Kosova? Ky anëtarësim e rreshton AKA-në në një nivel të barabartë me agjencitë homologe nga Austria, Gjermania, Franca apo Kroacia. Pasojat pozitive për Kosovën janë të mëdha dhe afatgjata: 🎓 Diplomat e studentëve kosovarë do të njihen automatikisht në vendet e BE-së dhe më gjerë. 🏛️ Universitetet dhe kolegjet private fituan një instrument të fuqishëm për tërheqjen e partnerëve dhe studentëve ndërkombëtarë. 🌍 Institucionet e arsimit të lartë do të kenë akses të plotë në programet e Bashkimit Evropian, në kërkime shkencore, mobilitet dhe bashkëpunime ndërkombëtare.  Imazhi i Kosovës si vend me standarde evropiane në arsim do të forcohet ndjeshëm në diplomaci, ekonomi dhe integrim. Deklaratat kyçe nga drejtuesit institucionalë Prof. Hasnije Ilazi, Kryetare e Këshillit Shtetëror të Cilësisë, u shpreh: “Kosova është vendi i parë në Ballkanin Perëndimor që bëhet pjesë e EQAR-it. Kjo është një arritje kombëtare që i jep diplomës kosovare vulën e cilësisë evropiane.” Naim Gashi, Drejtor i Përgjithshëm i AKA-së, tha: “Ky rezultat është fryt i një pune të përbashkët që filloi në vitin 2020 dhe u konkretizua me një vlerësim pozitiv nga ekspertët ndërkombëtarë. Është një garanci për brezat që vijnë.” Përfundim: Nga sfida në standard, nga aspiratë në realitet Anëtarësimi në EQAR është një certifikim i besueshmërisë institucionale, por mbi të gjitha një obligim moral dhe profesional për të ruajtur këtë standard në mënyrë të qëndrueshme. Ai vendos Kosovën në një rrugë të pakthyeshme drejt konsolidimit të arsimit të lartë si një pasuri kombëtare, të krahasueshme me sistemet më të përparuara evropiane. Në kohën kur cilësia është një nga kushtet kyçe për integrimin në Bashkimin Evropian, Kosova ka dëshmuar se është e gatshme të ecë përkrah shteteve me traditë, jo vetëm në aspirata, por edhe në përmbajtje dhe rezultate. Burime zyrtare: ENQA – External Review Report for Kosovo Accreditation Agency, 2024 EQAR – Register Committee Decision Letter, 2025 AKA – https://akreditimi.rks-gov.net Për Revista Prestige Liliana Pere

⭐️KUSH ISHTE JUL CEZARI? Jul Çezari (Gaius Julius Caesar) ishte një burrë shteti, gjeneral, orator, shkrimtar dhe reformator romak, i lindur më 13 korrik të vitit 100 para erës sonë në Romë dhe u vra më 15 mars 44 p.e.s., nga armiqtë e tij politikë. ⭐️ORIGJINA DHE FAMILJA I përkiste familjes së vjetër patriciane "Julia" (gens Julia), që konsiderohej me prejardhje hyjnore – sipas traditës romake, rrjedhin nga Enea (heroi trojan) dhe vetë Afërdita (Venus). Babai i tij, Gaius Julius Caesar i vjetri, ishte administrator i krahinës së Azisë në Perandorinë Romake. Nëna e tij, Aurelia Cotta, vinte nga një familje shumë e respektuar dhe ishte një grua e mençur që luajti rol të madh në edukimin e tij. U martua me disa gra gjatë jetës, përfshirë Cornelian, vajzën e një kundërshtari politik të Sullës. ⭐️ARSIMI DHE EDUKIMI U arsimua që në fëmijëri nga mësues privatë, siç ishte zakoni për djemtë e patricëve. Studioi letërsi, retorikë, greqisht, histori, drejtësi dhe filozofi. Më vonë shkoi në Rodos, ku u stërvit në oratori dhe retorikë nën mësuesin Apollonius Molon – i njëjti që kishte mësuar edhe Ciceronin. ⭐️KARIERA DHE PROFESIONI Jul Çezari ka pasur një jetë të jashtëzakonshme dhe shumëplanëshe: 1. Ushtarak i shquar – Luftoi në shumë fushata ushtarake, por më të famshmet janë: Luftërat Galike (58–50 p.e.s.), ku pushtoi Francën e sotme dhe e ktheu në provincë romake. Kaloi lumin Rubikon në vitin 49 p.e.s. me fjalët e famshme: "Alea iacta est" (Zari u hodh) – duke shpallur luftë ndaj Senatit dhe kundërshtarëve. Mposhti rivalin Pompei dhe u bë sundimtar i vetëm i Romës. 2. Politikan i fuqishëm – Karriera politike përfshinte: Kvestor në Spanjë, Edil (organizator i festimeve publike), Pretor, Konsull (në vitin 59 p.e.s.), Diktator për jetë në 44 p.e.s. – një titull që ngjalli frikë dhe urrejtje nga republikanët. 3. Reformator i madh – Reformoi kalendarin duke krijuar kalendarin Julian, pararendësin e kalendarit që përdorim sot. Zgjeroi të drejtat qytetare, veçanërisht për provincat jashtë Italisë. Riorganizoi Senatin duke shtuar më shumë përfaqësues nga provincat. U dha tokë veteranëve të ushtrisë. Punoi për uljen e korrupsionit në administratë. ⭐️SHKRIMTAR DHE ORATOR Çezari ishte një shkrimtar i shkëlqyer latin, me stil të pastër dhe të qartë. Veprat e tij më të njohura janë Commentarii de Bello Gallico (Komentet për Luftën Galike) dhe Commentarii de Bello Civili (Komentet për Luftën Civile). Shkruante për ngjarjet që përjetonte vetë dhe përvetësonte opinionin publik me zgjuarsi. ⭐️VDEKJA – IDES OF MARCH Më 15 mars 44 p.e.s., u vra në një seancë të Senatit nga 60 senatorë komplotistë, ku më të njohurit ishin Bruti dhe Kasiumi. Ai kishte adoptuar birin e tij të birësuar, Octavianin, i cili më vonë u bë Perandori August – themeluesi i Perandorisë Romake. ⭐️TRASHËGIMIA Fjalët "Cezar", "Kaiser", "Car" (Tsar) vijnë nga emri i tij. Ai ishte figura që i dha fund Republikës Romake dhe hapi rrugën për Perandorinë. Figura e tij jeton në art, letërsi (Shakespeare), histori dhe kulturë si simbol i lavdisë, ambicies dhe rrezikut të pushtetit absolut. Shprehja “T’i japim Cezarit atë që i takon Cezarit” është një shprehje e famshme me origjinë biblike, por që lidhet me figurën historike të Jul Çezarit dhe me idenë e drejtësisë dhe ndarjes së përgjegjësive. ⭐️ORIGJINA E SHPREHJES Kjo shprehje vjen nga Ungjilli sipas Mateut (22:21) në Bibël: “Jepini Cezarit atë që i përket Cezarit, dhe Zotit atë që i përket Zotit.” Në këtë episod, disa farisenj (udhëheqës fetarë) i bënë Jezusit një pyetje dinake për ta zënë në kurth: “A është e drejtë t’i paguajmë taksë Cezarit?” Jezusi u kërkoi të shikonin një monedhë dhe pyeti: “E kujt është kjo fytyrë e gdhendur?” Ata u përgjigjën: “E Cezarit.” Dhe Jezusi u tha: “Jepini Cezarit atë që i takon Cezarit, dhe Zotit atë që i takon Zotit.” ⭐️ÇFARË DO TË THOTË KJO? Kjo shprehje ka kuptim të thellë filozofik dhe politik: Cezari përfaqëson pushtetin tokësor – shtetin, ligjin, detyrimet qytetare (si taksat). Zoti përfaqëson moralin, shpirtin dhe besimin. Shprehja kërkon ndarjen e qartë mes detyrimeve qytetare dhe atyre shpirtërore – të dyja duhet respektuar. ⭐️NË GJUHËN E PËRDITSHME Në ditët e sotme, kur themi: “T’i japim Cezarit atë që i takon Cezarit”, kemi parasysh që: Duhet të pranojmë realitetin dhe respektojmë detyrimet ndaj autoriteteve. Duhet të ia njohim dikujt meritat që i takojnë – dmth, t’i japim lavdinë, vlerësimin apo përgjegjësinë që i përket. ⭐️FAKT INTERESANT Fjala "Cezar" pas Jul Çezarit u bë titull perandori. Në shumë vende (si “Kaiser” në Gjermani dhe “Car” në Rusi), është përdorur për të treguar pushtetin suprem. Pra, t’i japësh Cezarit çfarë i përket, do të thotë t’i njohësh autoritetin atij që sundon, por pa harruar detyrimin moral ndaj Zotit apo ndërgjegjes. Pergatiti:Liliana Pere

Kroçera “Nautica” me 676 turistë ndalon në Durrës Gjatë fundjavës, Porti i Durrësit mirëpriti anijen luksoze “Nautica”, e cila mbërriti në kalatën nr. 5 me 676 turistë nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Australia dhe vende të tjera të botës. Këta vizitorë patën mundësinë të eksplorojnë sitet historike të Durrësit dhe bukuritë natyrore të zonave përreth. Kryeministri Edi Rama publikoi pamje nga mbërritja e turistëve dhe theksoi mikpritjen e veçantë shqiptare që ata përjetuan gjatë ndalesës së tyre në qytetin bregdetar. Anija “Nautica”, e gjatë 182 metra, lundron nën flamurin e Ishujve Marshall dhe është pjesë e flotës së njohur të “Oceania Cruises”. Kapaciteti i saj është për 684 pasagjerë, dhe ndalesa në Durrës është pjesë e itinerarit të saj në Mesdhe. Kjo vizitë është një tjetër dëshmi e rritjes së interesit turistik ndërkombëtar për Shqipërinë, sidomos për qytetet bregdetare me histori të pasur dhe kulturë mikpritëse.

🏰 UNESCO shpall kështjellat e Ludwig II si trashëgimi botërore 📅 12 Korrik 2025 | sipas BILD. ✍️ Përgatiti: Redaksia Revista Prestige Një ëndërr e mbretit të “çmendur” bavarez më në fund bëhet pjesë e përjetësisë! Pas një procesi që zgjati mbi 25 vjet, Komiteti i Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s ka shpallur katër rezidenca mbretërore të Ludwig II të Bavarisë si pjesë të listës së pasurive botërore. Këto janë: 1. Kështjella Neuschwanstein 2. Kështjella Linderhof 3. Kështjella Herrenchiemsee 4. Shtëpia Mbretërore në Schachen (King's House) ✨ Një trashëgimi arkitektonike dhe romantike Këto ndërtime nuk janë thjesht kështjella, por simbol i një bote ëndrrash, të ndërtuara nga Ludwig II në fund të shek. XIX. Ato janë përplot me ornamente, referenca mitologjike dhe nisma artistike madhështore, të frymëzuara nga muzika e Richard Wagnerit dhe idetë e estetikës romantike. Sipas BILD, këto ndërtesa “janë vepra unike që pasqyrojnë shpirtin krijues dhe melankolik të mbretit të famshëm”. 💶 Investime miliona euro për ruajtje Vetëm për restaurimin e Neuschwanstein-it janë shpenzuar mbi 40 milionë euro vitet e fundit. Në grotën “Venus” të Linderhof-it, po bëhen investime restauruese me vlerë 60 milionë euro. Objektet janë trajtuar me kujdes të veçantë, duke ruajtur origjinalitetin e tyre. 📸 Magnet për turistët dhe simbole kulturore Vetëm Neuschwanstein tërheq çdo vit mbi 1.4 milion vizitorë nga e gjithë bota. Ajo është kthyer në një ikonë vizuale, madje ka qenë frymëzimi për logon e famshme të Disney-t. Të gjitha këto ndërtesa ndodhen në mjedise natyrore spektakolare dhe janë kthyer në shtylla të rëndësishme të turizmit gjerman. 👑 Ludwig II – Mbreti i artit dhe ëndrrave Ludwig II sundoi Bavarinë nga viti 1864 deri në vdekjen e tij në 1886. Ai shpesh quhet “Mbreti i Çmendur”, por në të vërtetë ishte një vizionar romantik, larg politikës dhe i përkushtuar ndaj artit, bukurisë dhe ideve sublime. 🏆 Deklarata e UNESCO-s: > “Këto kështjella janë dëshmi unike e një epoke të përbotshme të kulturës evropiane dhe mishërojnë një koncept estetik të rrallë, të materializuar në arkitekturë dhe natyrë” – thuhet në vendimin zyrtar të Komitetit të Trashëgimisë Botërore.

✨️ Elta Milori – Eleganca e mendjes, forca e ligjit, qetësia e drejtësisë Në një kohë kur shoqëria jonë ka më shumë se kurrë nevojë për modele integriteti, Elta Milori shfaqet si një emër që rrezaton urtësi, qartësi dhe përkushtim të rrallë. Ajo nuk flet me zë të lartë, por prezenca e saj flet shumë. Nuk kërkon vëmendje, por meriton respekt të plotë. Nuk mburret me arritjet, por ato flasin vetë për të. Me një përvojë të jashtëzakonshme mbi tri dekada në institucionet më të rëndësishme të vendit, Elta Milori ka qenë gjithmonë në shërbim të drejtësisë dhe të qytetarëve. Juriste me vizion të kthjellët, eksperte me mendim të peshuar, pedagoge që ka formuar breza dhe aktiviste që ka ngritur zërin për më të pambrojturit. Elta është një ndër ato gra të rralla që nuk bëjnë vetëm detyrën, por e fisnikërojnë çdo rol që marrin, duke i dhënë ligjit jo thjesht zbatim, por shpirt dhe kuptim njerëzor. Ajo është ndër gratë që nuk ecin për t’u parë, por për të lënë gjurmë. Portreti i saj është një histori për t’u rrëfyer dhe për t’u ndjekur – jo vetëm si rrugëtim profesional, por si shembull i një gruaje që mbetet e drejtë në çdo kohë, dhe e fortë në çdo sfidë. 🌟 Elta Milori – Gruaja me përfaqësim të denjë të drejtësisë, dijes dhe paqes! “Drejtësia nuk është vetëm një sistem ligjor – ajo është ndërgjegjja e shoqërisë në veprim.” — Earl Warren, Kryetar i Gjykatës së Lartë të SHBA ✨️✨️✨️ Në shoqërinë shqiptare, ka plot gra që me përkushtim të palëkundur, vendosin në shërbim dijen e tyre të thellë dhe ndjenjën e lartë të përgjegjësisë, ndërtojnë ura drejtësie dhe besimi përmes institucioneve dhe brezave të rinj. ✨️Një ndër to është pa dyshim Elta Milori – juriste e shquar, pedagoge, eksperte e nivelit të lartë dhe aktiviste për të drejtat e grave e fëmijëve. ⚖️ Karrierë institucionale e jashtëzakonshme ✨️1991–1993 – Juriste në Ministrinë e Shëndetësisë Në vitet e para të tranzicionit demokratik, Elta Milori nisi punën në një fushë jetike, ku ligji duhej të përkthente vlerat humane dhe nevojën për mbrojtje sociale. Ajo kontribuoi në një sistem në ndërtim e sipër, me përkushtim dhe ndjeshmëri. ✨️1993–1998 – Eksperte në Ministrinë e Punës dhe Çështjeve Sociale Këtu, ajo mori pjesë aktive në hartimin e politikave për mbrojtjen e të drejtave sociale, duke vendosur bazat për një sistem të ri ligjor që do të garantonte dinjitetin njerëzor dhe mirëqenien e shtresave më të brishta. ✨️1998–2001 – Eksperte në Drejtorinë e Kodifikimit, Ministria e Drejtësisë Në një periudhë kyçe të reformave juridike, ajo kontribuoi në kodifikimin e ligjeve të reja, duke ndihmuar në përputhjen e tyre me standardet evropiane. Ky ishte një rol strategjik në konsolidimin e shtetit ligjor në Shqipëri. ✨️2001–2009 – Këshilltare ligjore në Gjykatën e Lartë Një nga pozicionet më të larta dhe më të vlerësuara në sistemin gjyqësor shqiptar. Elta Milori u bë zë i urtë dhe profesionist në analizën e çështjeve që preknin themelet e drejtësisë shqiptare. Ajo dha ndihmesë reale në zhvillimin e praktikës gjyqësore të vendit. ✨️2009–2012 – Avokate Ky kapitull i saj tregon përkushtimin e drejtpërdrejtë ndaj qytetarëve. Ajo mbrojti me dinjitet çështje të rëndësishme dhe shërbeu si urë besimi mes qytetarit dhe sistemit gjyqësor. ✨️2012–2014 – Eksperte në Gjykatën Kushtetuese Në këtë institucion të lartë, Elta Milori analizoi çështje themelore që lidhen me liritë dhe të drejtat e qytetarëve, me rolin e shtetit dhe ndarjen e pushteteve. Ajo ishte pjesë e përpjekjes për të garantuar balancat demokratike. ✨️2014–2017 – Këshilltare ligjore në Ministrinë e Mbrojtjes Në një fushë ku ndershmëria ligjore duhet të bashkëjetojë me interesin strategjik të vendit, ajo dha një kontribut të veçantë në formulimin e politikave juridike të mbrojtjes dhe në forcimin e legjislacionit të sektorit ushtarak. ✨️2017–2021 – Eksperte në Zyrën Qendrore të Pasurive të Paluajtshme Ajo u angazhua në një prej fushave më të ndjeshme për qytetarët shqiptarë – pronësinë. Profesionalizmi i saj garantoi trajtim të drejtë dhe transparencë ligjore në çështje me interes të lartë publik. ✨️2021–2025 dhe në vijim – Juriste dhe eksperte ligjore në Inspektoratin e Përgjithshëm Në këtë pozicion të rëndësishëm mbikëqyrës, Elta Milori vazhdon të jetë roje e ligjshmërisë, e etikës administrative dhe e transparencës. Ajo mbetet aktive, e përkushtuar dhe e pandalshme në misionin e saj për të ruajtur integritetin institucional. 🌐 Angazhime ndërkombëtare – një zë shqiptar në Europë dhe botë ✨️Që nga 1998 – Eksperte e Organizatës Ndërkombëtare të Punës (ILO) ✨️Që nga 2001 – Anëtare e Komitetit të Ekspertëve të Këshillit të Europës për aspektet kriminale të krimit të organizuar Përmes këtyre roleve, ajo përfaqëson Shqipërinë në nivelet më të larta të bashkëpunimit juridik ndërkombëtar, me një integritet dhe dije që e bëjnë të respektuar kudo. ✨️Ambasadore e Paqes – Një titull që ajo e jeton Që prej vitit 2001, Elta Milori është Ambasadore e Paqes – jo vetëm në titull, por në thelbin e veprimit të saj. Ajo ka punuar gjithnjë në frymën e dialogut, mirëkuptimit dhe barazisë, duke qenë një zë i qetë që ndikon thellë. 🎓✨️ Pedagoge për gati dy dekada – edukatore e brezave të rinj 2003–2009 – Universiteti “Luarasi” 2010–2022 – Universiteti “UFO” Në auditorë, ajo ka qenë një dritare dijesh dhe vlerash për qindra studentë. Si pedagoge, ajo ka mbjellë përkushtim, etikë dhe pasion për drejtësinë – trashëgimi që jeton në profesionistët e rinj që ka edukuar. ✨️Zë i palodhur për të drejtat e grave dhe fëmijëve Elta Milori është gjithashtu një aktiviste e përkushtuar. Ajo ka mbrojtur publikisht të drejtat e grave dhe fëmijëve, ka qenë pjesë e fushatave dhe forumeve, si dhe ka shkruar për çështje të ndjeshme që prekin thelbin e dinjitetit njerëzor. 🏛️ Ndërtuese institucionesh – e përkushtuar ndaj reformës në drejtësi Që nga 2003 – Anëtare themeluese e administratorëve të gjykatave Kontributi i saj ka qenë i pazëvendësueshëm në organizimin dhe rregullimin funksional të sistemit gjyqësor shqiptar, me vizion dhe ndërtim të qëndrueshëm. Dalje publike dhe botime me ndikim Ajo është prezente në media, botime dhe forume profesionale, ku ndan njohuritë, përvojat dhe qëndrimet e saj me qartësi, mendim kritik dhe ndjeshmëri shoqërore. Një mesazh për vajzat që ëndërrojnë të ndjekin rrugën e drejtësisë Për vajzat shqiptare që studiojnë drejtësi, që ndihen herë pas here të pasigurta në një sistem sfidues, që kërkojnë rrugën mes librave, pengesave dhe ëndrrave të tyre – jeta e Elta Milorit është një dritë udhëzuese. Ajo na mëson se nuk ka pengesë që nuk tejkalohet me dije, nuk ka sistem që nuk përmirësohet me përkushtim, dhe nuk ka ëndërr që nuk realizohet me përulësi dhe besim tek vetja. Zgjidhni të jeni të drejta, të forta, të qeta, të sakta dhe të ndershme – dhe mos kini frikë të jeni gratë që ndryshojnë rrjedhën e një vendi. Sepse, si Elta Milori, ju mund të jeni zëri që nuk ngrihet për veten, por që dëgjohet për të gjithë. “Në fund të fundit, qëllimi i ligjit është që të shërbejë njerëzit – dhe ata që e bëjnë këtë me ndershmëri, përulësi dhe dije, janë më të lartët ndër ne.” —" Ruth Bader Ginsburg, anëtare historike e Gjykatës së Lartë të SHBA" © Ky portret është pronë intelektuale e Revista Prestige dhe autores Liliana Pere. Kopjimi, ripublikimi apo përdorimi i plotë ose i pjesshëm pa leje nuk lejohet.

Gratë në sektorin privat Mes sfidave dhe kërkesës për barazi dhe dinjitet në punë Në një shoqëri që pretendon të ndërtojë themelet e barazisë dhe drejtësisë sociale, puna e grave në sektorin privat vazhdon të mbetet një nga fushat ku kërkohet një transformim i thellë dhe urgjent. Edhe pse gratë përbëjnë një pjesë të konsiderueshme të fuqisë punëtore, ato përballen me sfida të shumta, duke përfshirë pagat e ulëta, mungesën e sigurisë në punë dhe shkeljen e të drejtave të tyre bazë, të cilat janë të garantuara nga ligjet e punës dhe konventat ndërkombëtare. Në sektorin fason, tregti, call center-a dhe shumë industria të tjera ku punojnë gra, praktikat e padrejta janë të zakonshme. Paga minimale, orari i zgjatur dhe mungesa e kontratave të rregullta janë vetëm disa nga faktorët që kontribuojnë në keqtrajtimin e grave punëtore. Por kjo nuk është vetëm çështje e pagës: janë shkeljet e drejtpërdajta të të drejtave të prindërisë, mosmarrja e pushimit të lehonisë dhe ngacmimet që shumë herë nuk denoncohen për shkak të frikës se humbasin vendin e punës. Kjo ndikon jo vetëm në mirëqenien e grave, por në mirëqenien e shoqërisë në përgjithësi, sepse kur gratë janë të munguara në çdo aspekt, asnjë shoqëri nuk mund të arrijë zhvillimin e qëndrueshëm. Një tjetër problem i theksuar është edhe ngacmimi dhe diskriminimi në vendin e punës, ku shumë gra ndihen të paafta për të ngritur zërin për frikën e humbjes së vendit të punës ose stigmatizimit. Sektorët si fasoneria, ku gratë janë shumicë, janë pasqyra e një shoqërie që ende nuk e ka kuptuar rëndësinë e barazisë gjinore në punë. Një nga mundësitë më të rëndësishme për të adresuar këto çështje është forcimi i kontrolleve dhe inspektimeve të punës për të siguruar që të drejtat e grave të respektohen. Po ashtu, është e domosdoshme që politikat publike të promovojnë trajnime për ndërgjegjësimin mbi të drejtat e grave dhe të ofrojnë mbështetje për ato që hasin në diskriminim. Për të realizuar një shoqëri me të vërtetë të barabartë, është e nevojshme që të gjithë aktorët e shoqërisë, nga institucionet shtetërore deri tek punëdhënësit dhe sindikatat, të angazhohen për një ndryshim të qëndrueshëm. Puna e grave është aset i çmuar dhe është koha që t’u jepet vlera dhe respektohet dinjiteti i tyre në çdo sektor, në çdo kompani dhe në çdo nivel të punës. Përfundimisht, mbrojtja dhe avancimi i të drejtave të grave në sektorin privat është një hap i domosdoshëm për arritjen e barazisë gjinore dhe për ndërtimin e një ekonomie dhe një shoqërie të qëndrueshme, të barabartë dhe të drejtë. Gratë nuk duhet të trajtohen si një burim i thjeshtë pune; ato janë elementë kyç të çdo ndryshimi dhe zhvillimi që kërkohet. Nga: Elta Milori.

Revista Prestige Ese për rubrikën “Artistët që frymëzojnë” Autore: Liliana Pere Johann Georg Meyer von Bremen – Piktori i ndjeshmërisë së përditshme Në galerinë e artit botëror, Johann Georg Meyer von Bremen (1813–1886) zë një vend të veçantë si piktori që ngriti jetën e përditshme në piedestalin e artit të madh. Ai ishte një mjeshtër i shpirtit të heshtur të njerëzve të zakonshëm – atyre që rrallëherë përmenden në histori, por që mbajnë mbi supe peshën e saj. I lindur më 28 tetor 1813 në Bremen, Gjermani, Meyer vinte nga një familje modeste. Fëmijëria e tij e thjeshtë dhe e rrënjosur në jetën fshatare, ndikoi thellësisht në ndjeshmërinë që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës së tij artistike. Emri i tij lidhet ngushtë me Shkollën e Düsseldorf-it, një rrymë që i kushtoi rëndësi ndjeshmërisë së përmbajtur, realitetit njerëzor dhe moralit. Në moshën 21-vjeçare, Meyer u vendos në Düsseldorf për të studiuar në Akademinë e Arteve, nën drejtimin e Friedrich Wilhelm Schadow. Aty nisi rruga e tij drejt një stili që do të përkufizohej nga afërsia me jetën e njerëzve të zakonshëm, ndjeshmëria e thellë dhe përkushtimi ndaj detajeve të qeta, por domethënëse. Në fillimet e karrierës, Meyer pikturonte tema biblike, por shumë shpejt u largua nga temat madhore dhe zgjodhi të fokusohej te jeta fshatare dhe familjare, veçanërisht ajo e fëmijëve. Në një kohë kur arti shpesh glorifikonte betejat dhe mitet, ai zgjodhi të shfaqë përqafimet, lutjet, pritjet, lojërat dhe dhimbjet e fëmijëve e nënave, duke bërë art nga përditshmëria. Disa nga veprat e tij më të njohura janë: “Schlafendes Geschwisterpaar” (Motra të fjetura, 1851) “Përmbytja” (1846) “Vajza penduese” (1852) “Jubileu i një pastori hesian” (1843) “Kthimi i ushtarit”, “Loja e të verbërit”, “Mbrëmja e Krishtlindjeve” Këto piktura janë më shumë se vepra arti – ato janë poema të vizatuara, me një gjuhë që prek zemrën e shikuesit. Në vitin 1853, me rritjen e famës, ai u zhvendos në Berlin, ku vazhdoi të pikturonte deri në fund të jetës së tij. Aty, veprat e tij morën një kah edhe më të thellë emocional, duke u përqendruar në jetën e fëmijëve, në sytë e tyre të ndritur, në lojërat dhe pikëllimet e vogla që shpesh i harrojmë. Meyer von Bremen vdiq më 4 dhjetor 1886, por la pas një trashëgimi të ndritur – një kujtesë të gjallë se arti më i madh buron nga vëzhgimi i dashur i jetës së përditshme. Shënim redaksional: Ky shkrim botohet ekskluzivisht në "Revista Prestige". Kopjimi, riprodhimi apo përdorimi i tij pa leje është i ndaluar dhe përbën shkelje të të drejtave të autorit. © Revista Prestige – Të drejtat e rezervuara. Autore: Liliana Pere

Rrevista Prestige #RilindasPoetJurist #inspiration #Cajupi Sot kujtojme me nderim ne diten e ikjes: Andon Zako Çajupi ishte një ndër figurat më të shquara të Rilindjes Kombëtare. Ai ishte poet atdhetar, jurist i arsimuar në Zvicër dhe veprimtar për gjuhën shqipe. Me krijimtarinë e tij mbrojti lirinë, arsimin dhe të drejtat e njeriut. Veprat e tij frymëzuan breza dhe mbeten pasuri e letërsisë shqipe. Të dua, Mëmëdhe (poezi e njohur e Rilindjes Kombëtare) Të dua, Mëmëdhe, Të dua kështu si je, Me male të zhveshura, Me fusha të djegura, Me njerëz të lodhur, Të heshtur, të mbytur. Të dua me plagë, Me varre pa emër, Me heshtje në buzë, Me dhimbje në zemër. Të dua kur qan, Të dua kur vuan, Kur shpresën e tret Në errësirë e humb. Por më shumë të dua, Kur të shoh të lirë, Kur fjala të ndrit, Dhe shpirti të frymë. Kur populli yt Ngritet pa frikë, Kur toka jote Çel lule e drithë. Të dua, Mëmëdhe, Kështu si je sot, Por do të të dua Më shumë… nesër – kur të jesh Zot! Andon Zako Çajupi – Poeti i Lirisë dhe i Ndërgjegjes Kombëtare Andon Zako Çajupi ishte një nga personalitetet më të shquara të Rilindjes Kombëtare Shqiptare – një poet me shpirt të lirë, jurist i arsimuar në Evropë, mendimtar përparimtar dhe veprimtar i palodhur i çështjes kombëtare. Ai lindi më 27 mars 1866, në Sheper të Zagorisë, një krahinë e njohur për dashurinë ndaj dijes, atdheut dhe lirisë. Qysh në fëmijëri, jeta e tij mori drejtimin e mërgimit: pas vdekjes së nënës, u transferua në Egjipt, ku i ati ishte tregtar. Në Aleksandri, Çajupi filloi të mësonte gjuhën frënge, një gjuhë që do t’i hapte më pas dyert e dijes europiane. I ndikuar nga idetë iluministe dhe lëvizjet për liri që po përshkonin Evropën, Çajupi u nis për studime në Universitetin e Gjenevës në Zvicër, ku studioi drejtësi dhe u diplomua në vitin 1892. Gjatë kësaj kohe ai u lidh shpirtërisht me idetë e përparimit shoqëror dhe kombëtar. U njoh me jetën politike evropiane, me parimet e demokracisë dhe të lirisë së individit – vlera që më pas do të shfaqeshin fuqishëm në krijimtarinë e tij letrare. Pas përfundimit të studimeve, Çajupi u kthye sërish në Kajro, ku punoi si avokat, por nuk reshti së vepruari për kauzën shqiptare. Ai u angazhua në organizatat patriotike të diasporës, mbështeti alfabetin e gjuhës shqipe, promovoi shkollimin e grave dhe luftoi kundër zakoneve të vjetra e paragjykimeve. Me penën e tij të mprehtë dhe mendjen e ndritur, ai kontribuoi jo vetëm në letërsi, por edhe në ndërtimin e ndërgjegjes kombëtare dhe qytetare. Në vitin 1902, botoi përmbledhjen “Baba Tomorri”, ku përfshihen poezi patriotike, lirike dhe satirike që mbajnë gjallë shpirtin shqiptar. Krijimtaria e Çajupit shquhet për qartësinë, sinqeritetin dhe fuqinë përçimtare. Ai nuk e shihte letërsinë si zbukurim, por si mjet për të zgjuar popullin, për të edukuar, për të çliruar mendjen dhe zemrën nga nënshtrimi. Në poezinë “Varfëria dhe Liria”, ai shpreh me forcë bindjen se njeriu i lirë, edhe i varfër, është më i pasur shpirtërisht se çdo njeri që ka humbur lirinë për hir të rehatisë. Për Çajupin, liria është e shenjtë, dhe nuk mund të shkëmbehet as me pushtet, as me pasuri. Andon Zako Çajupi vdiq në Kajro më 11 korrik 1930, duke lënë pas një trashëgimi të ndritur që i flet brezave të çdo kohe. Vdekja e tij nuk ishte fundi i një jete, por fillimi i një pavdekësie, sepse ai që mbjell liri e dritë, nuk vdes kurrë në kujtesën e një populli. Varfëria dhe Liria nga Andon Z. Çajupi Jam i varfër, po i lirë, ndaj më pëlqen varfëria; kush do të rrojë më mirë, s’urdhëron dot veten e tia. Mbreti, sikur të më thotë: «Hajde në pallat me mua, të gëzosh dhe ti në botë», do t’i them: «Zot, nukë dua; për të ngrën’ e për të pirë nukë mund të shes lirinë; i varfëri rron më mirë s’ai që do madhërinë. S’më duhet argjendi mua, dua lirinë dhe ndere, dua të bëj si të dua, jo si të duan të tjerë. Kush mund e bën si do vetë, bën si thotë Perëndia, nukë ka në këtë jetë gjë më të vyer se liria. 📅 Lindi më: 27 mars 1866, Sheper, Zagori Vdiq më: 11 korrik 1930, Kajro, Egjipt © Autor: Dr. Liliana Pere Të gjitha të drejtat e rezervuara. Nuk lejohet kopjimi, riprodhimi apo shpërndarja pa leje të shkruar nga autori.

#RevistaPrestige #ArtMedia #RaffaellaCarrà #Inspiration Rubrika: Portrete që frymëzojnë Raffaella Carrà – Zëri i Lirisë që Vallëzonte me Jetën ✨️ Raffaella Carrà – Ikona e dritës, lirisë dhe ritmit ✨💃 Në një botë që shpesh i frikësohej ndryshimit, Raffaella Carrà guxoi të ishte ajo vetë. Me emrin e lindjes Raffaella Maria Roberta Pelloni, ajo lindi në Bolonja më 18 qershor 1943 dhe u nda nga jeta më 5 korrik 2021. Por ajo nuk u largua kurrë nga zemrat tona. 🌟 Këngëtare. Aktore. Balerinë. Prezantuese. Ikonë. Me një karrierë që shtrihej për gati 70 vjet, Carrà ishte më shumë se një yll – ajo ishte një revolucion kulturor që ndriçoi skenat e Italisë, Spanjës dhe Amerikës Latine. Zëri i saj i veçantë, energjia e patundur dhe buzëqeshja e saj magnetike e bënë simbol të lirisë, të drejtave të grave dhe të komunitetit LGBTQ+. 🎶 "A far l’amore comincia tu", "Fiesta", "Pedro", "Tanti auguri" – janë më shumë se këngë; janë pjesë e kujtesës sonë kolektive. Fëmijëria dhe Formimi Raffaella erdhi në jetë në një kohë të trazuar – Lufta e Dytë Botërore sapo kishte përfunduar. Prindërit e saj u ndanë kur ajo ishte e vogël dhe ajo u rrit me nënën dhe gjyshërit në Riccione. Ishte një vajzë e ndjeshme, por e disiplinuar. Nëna e mësoi të punonte fort dhe të kishte kujdes në çdo detaj. Këshillat e saj e shoqëruan gjithë jetën: "Nëse nuk i bën mirë, do t’i bësh sërish. Dy, apo tre herë." Që në moshë të vogël u dashurua me vallëzimin. Në moshën 8-vjeçare, familja e dërgoi në Romë për të ndjekur ëndrrën e saj artistike. Arsimi dhe Formimi 1. Accademia Nazionale di Danza – Romë: Këtu nisi formimi i saj serioz në balet klasik dhe teknika të tjera vallëzimi. Kjo eksperiencë ndikoi thellë në ndjeshmërinë artistike dhe disiplinën e saj të hekurt. 2. Centro Sperimentale di Cinematografia – Romë: Akademia më prestigjioze për aktrim dhe art dramatik në Itali, ku Raffaella u diplomua si aktore dhe u përgatit për një karrierë në skenë dhe film. E vendosur të mos ishte thjesht një figurë në ekran, por të bëhej vetë arti, Carrà fillimisht u paraqit në role filmike përkrah legjendave si Frank Sinatra në "Von Ryan’s Express". Por ishte televizioni që e shndërroi në yll të përjetshëm. Programet si Canzonissima, Pronto, Raffaella?, Carràmba! Che Sorpresa e bënë të pazëvendësueshme. Nëpërmjet performancave, ajo çliroi femrën dhe krijoi një dimension të ri të lirë të të qenit grua në media. ✨️ Carrà dhe Pelloni – Dy zemra në një trup Pas fustaneve të shndritshëm dhe buzëqeshjeve, qëndronte një grua modeste. Ajo ishte e turpshme, ndrojtur dhe shumë e ndjeshme. “Më pëlqen Carrà, por jetoj me Raffaella Pelloni çdo ditë.” Dashuria dhe Zgjedhjet Personale Nuk u martua kurrë. Zgjodhi të jetë e lirë. Dashuria e saj më e madhe ishte koreografi dhe regjisori Sergio Japino. Ata u njohën në vitet ’80, jetuan bashkë për shumë vite dhe mbetën të lidhur shpirtërisht deri në fund. "Nuk u martova sepse nuk e ndjeva të nevojshme. Dashuria nuk ka nevojë për vula." Ikonë Liberale: Pse Publiku e Deshi? ✨️ Ishte autentike. ✨️ Çliroi gruan pa e politizuar. ✨️ Përqafoi diversitetin. ✨️ Respektoi publikun dhe vetveten. Revolucioni i Heshtur në Skenë 1. Vallëzimi me bark të zbuluar në RAI – një akt guximi në vitet '70. 2. Këngë me mesazhe të emancipimit – si “A far l’amore comincia tu”. 3. Mbështetje për LGBTQ+ në kohë kur të tjerët heshtnin. 4. Mungesa e konformizmit në jetën private – pa reklama, pa zhurmë, pa skandale. Në Sytë e Psikologjisë, Filozofisë dhe Shoqërisë Carrà mishëronte autenticitetin, integritetin dhe vetëkrijimin – filozofia e qenies së vërtetë pa kompromise, siç e artikulojnë Kierkegaard dhe Sartre. Ajo nuk u përshtat me shoqërinë, por krijoi hapësirën e vet. Çmimi i Autenticitetit Jetë e ndarë mes dy botëve: Carrà publike dhe Pelloni e brendshme. Vetmia që sjell vendosmëria për të mos qenë produkt. Presioni për të qenë gjithmonë ikonë. Trashëgimia e Një Gruaje të Lirë 🎖️ Urdhri i Meritës për Republikën Italiane – Commendatore OMRI (1983) 🎖️ Medalja e Artë për Kulturë dhe Art – nga Presidenti i Italisë (2021) 🎖️ Çmime të shumta ndërkombëtare – përfshirë TP de Oro dhe Telegatto Në fund, ajo tha: "Jeta është një lojë me letra dhe më pëlqen ta luaj, kur kam asin në dorë... por nuk mund të them se nuk jam argëtuar." Përgatiti: Liliana Pere © Autor: Liliana Pere – Të gjitha të drejtat e rezervuara. Ndalohet riprodhimi pa leje.

📖  Fuqia e librit dhe tempulli i dijes – Biblioteka Në fillim ishte fjala. Pastaj fjala u bë shkrim, dhe shkrimi – kujtesë. Njeriu, që prej çastit kur mësoi të shprehte mendimet në letër, nisi të ndërtojë ura mes kohërave, brezave dhe shpirtrave. Në këtë udhëtim, libri mbeti miku më besnik i dijes dhe lirisë. Ai është udhëtar i qetë, por që mbart brenda vetes stuhitë e epokave, thirrjet e ideve dhe dritën e së vërtetës. Biblioteka, në këtë univers të gjerë të njohjes, është tempulli i përhershëm i mendimit njerëzor. Nuk është vetëm një vend ku ruhen libra – është një shtëpi shpirtrash, një univers heshtjeje plot zëra, një strehë e përhershme për ata që kërkojnë: kuptimin, njohjen, drejtësinë, të bukurën. Të hysh në një bibliotekë, është njësoj si të trokasësh në portën e njerëzimit. Aty gjenden të gjithë – filozofët dhe poetët, shkencëtarët dhe shkrimtarët, rebelët e mendimit dhe mbrojtësit e trashëgimisë. Një libër është një botë më vete; një bibliotekë është vetë universi në gjunjë. Në këtë 105-vjetor të Bibliotekës Kombëtare të Shqipërisë, le të përulemi me nderim përpara faqeve që kanë ndërtuar vetëdijen tonë kombëtare dhe shpirtërore, dhe të kujtojmë se një popull që mbron librin dhe bibliotekën e tij, mbron më shumë se kujtesën – mbron dihen dhe zhvillimin e kombit . 📚 Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë – 105 vite histori dhe dritë 1. Zanafilla: Nga ideja te veprimi (1917–1920) Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë nuk lindi rastësisht. Ajo ishte fryt i një vetëdije të hershme kombëtare për rëndësinë e gjuhës, dijes dhe trashëgimisë kulturore. Në prill të vitit 1917, në qytetin e Shkodrës, u krijua një strukturë me rëndësi të jashtëzakonshme: Komisia Letrare Shqipe. Kjo komision, me karakter gjuhësor, kulturor dhe edukativ, u krijua me mbështetjen e administratës austro-hungareze gjatë Luftës së Parë Botërore. Qëllimi kryesor i saj ishte unifikimi i gjuhës shqipe, por ndërkohë ajo u kthye edhe në një qendër të rëndësishme kulturore, ku filloi mbledhja e librave shqip dhe në gjuhë të huaj me vlera shkencore, historike e gjuhësore. Koleksioni i parë libror erdhi përmes dhurimeve nga shtypshkronjat “Zoja e Papërlyeme” dhe “Nikaj” në Shkodër, me rreth 3,000 vëllime. Këto ishin kryesisht libra fetarë, gjuhësorë dhe historikë, disa edhe me përmbajtje pedagogjike e albanologjike. Kjo përbën bërthamën e parë të Bibliotekës së ardhshme Kombëtare. 2. Themeli zyrtar: 10 korrik 1920 Pas Luftës së Parë Botërore dhe shpërbërjes së Komisisë Letrare, fondi i librave u ruajt nga shoqëria kulturore “Vllaznia” dhe më pas iu dorëzua Ministrisë së Arsimit. Më 10 korrik 1920, me vendimin nr. 438–439 të Këshillit të Ministrave të Shqipërisë, u themelua zyrtarisht Biblioteka e Shtetit, e cila më vonë do të njihej si Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë. Ky institucion i ri u vendos në Tiranë, në ambientet e Ministrisë së Arsimit. Drejtues i përkohshëm i saj u emërua Karl Gurakuqi, një intelektual me kulturë të gjerë dhe përkushtim të rrallë për arsimin dhe gjuhën shqipe. 3. Përurimi institucional dhe drejtimi i parë (1922–1939) Në dhjetor të vitit 1922, Biblioteka Kombëtare u organizua dhe përurua zyrtarisht si institucion publik i hapur për studiuesit dhe qytetarët. Drejtimin e saj e mori Prof. Mati Logoreci, një personalitet i shquar i arsimit shqiptar. Gjatë kësaj periudhe, biblioteka u pasurua ndjeshëm përmes: Kopjes detyruese – çdo libër i botuar në territorin e Shqipërisë duhej të depozitohej edhe në Bibliotekën Kombëtare. Dhurimeve nga intelektualë shqiptarë dhe të huaj Blerjeve të veçanta të veprave të rëndësishme të trashëgimisë kombëtare e botërore. Në vitin 1928, biblioteka nisi sistemimin e fondeve sipas standardeve ndërkombëtare bibliografike dhe në vitin 1937, me rastin e 25-vjetorit të shpalljes së Pavarësisë, biblioteka organizoi ekspozitën e parë të librit shqiptar. 4. Periudha e Luftës dhe pas saj (1939–1945) Gjatë Luftës së Dytë Botërore, biblioteka u zhvendos disa herë për të shmangur dëmtimin e fondeve. Librat më të vlefshëm u mbajtën në ruajtje të posaçme. Pas luftës, Biblioteka Kombëtare rifilloi aktivitetin me një energji të re dhe me një orientim të qartë drejt ndërtimit të fondit kombëtar të trashëgimisë së shkruar. 5. Zgjerimi dhe roli kombëtar (1945–1990) Pas vitit 1945, Biblioteka Kombëtare u organizua në një mënyrë më shkencore dhe institucionale: U krijuan sektorë të veçantë: katalogimi, albanologjia, periodikët, dorëshkrimet, etj. U vendos në një ndërtesë më të madhe në rrugën “Lidhja e Prizrenit”, pranë qendrës së Tiranës. Numri i librave u shtua në mënyrë progresive, duke kaluar dhjetëra mijëra tituj. Gjatë kësaj kohe, Biblioteka Kombëtare luajti rol kyç në: Ruajtjen e trashëgimisë kulturore kombëtare. Mbështetjen e kërkimit shkencor dhe historik. Botimin e Bibliografisë Kombëtare, Katalogëve të Librit Shqiptar, si dhe punime të rëndësishme për studimet shqiptare. 6. Nga vitet ’90 deri më sot: digjitalizimi dhe hapja drejt botës Pas viteve ’90, me rënien e sistemit komunist dhe hapjen e Shqipërisë, Biblioteka Kombëtare hyri në një fazë të re. U shtua fondi me literaturë të huaj, u krijuan marrëveshje me biblioteka të tjera në Europë dhe SHBA. Në dekadat e fundit janë ndërmarrë hapa të rëndësishëm: Digjitalizimi i fondit dhe krijimi i platformave online. Ndërtimi i Katalogut Elektronik Kombëtar (ALEPH). Aktivitetet kulturore, ekspozita dhe konferenca shkencore. Projekti për Bibliotekën Kombëtare të re, me kushte bashkëkohore për lexuesit dhe studiuesit. ✨️✨️ Sot, Biblioteka Kombëtare ruan: Më shumë se 1 milion njësi librash. Rreth 2,900 antikuarë dhe botime të rralla. Qindra dorëshkrime, inkunabula, harta historike dhe botime të shekujve XV–XXI. Arkivën më të pasur të periodikëve shqiptarë. Kopje të çdo botimi të prodhuar në Shqipëri që nga viti 1922. 📖 Drejtues të rëndësishëm ndër vite Hilë Mosi – drejtues i Komisisë Letrare (1917) Karl Gurakuqi – drejtues i përkohshëm në 1920 Prof. Mati Logoreci – drejtori i parë zyrtar, që përurroi BKSH në 1922 Më pas, biblioteka është drejtuar nga një sërë intelektualësh, ndër ta: Aleks Buda, Luan Starova, Luan Malltezi, dhe më vonë edhe personalitete të fushës së teknologjisë dhe kulturës që kanë kontribuar në modernizimin dhe digjitalizimin e saj. 🌟 Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë është më shumë sesa një institucion – ajo është kujtesa e gjallë e kulturës dhe identitetit tonë kombëtar. Prej më shumë se një shekulli, ka ruajtur, mbrojtur dhe promovuar fjalën e shkruar shqipe, duke i dhënë vendit tonë një pasuri të pazëvendësueshme shpirtërore dhe kulturore. Në 105-vjetorin e saj, ajo na kujton se dija është dritë, libri është armë, dhe kultura është garancia e lirise

Nga Dr. Liliana Pere. Hulumtim  Shqiperia vitii 1308 dhe përshkrimin real nga dorëshkrimi mesjetar Descriptio Europae Orientalis, si dhe burime shkencore. 🇦🇱 Shqipëria e vitit 1308 Një rrëfim historik me fakte, analiza dhe shpjegime të thelluara  Fakti 1 – Një burim i rrallë: Dorëshkrimi i vitit 1308 Në pranverë të vitit 1308, një klerik dominikan francez shkroi një përshkrim të Ballkanit Lindor për Charles, Kont i Valois’it, me qëllim përgatitjen e një kryqëzate kundër Bizantit. Teksti, i titulluar Anonymi Descriptio Europae Orientalis, përmban përshkrimin më të hershëm të hollësishëm për Shqipërinë në shek. XIV.  Shpjegim: Autori përmend Shqipërinë jo thjesht si një rajon gjeografik, por si një “krahine të madhe e njerëz të armatosur mirë”, që e dallon nga Greqia dhe Serbia. Ky është dokumenti i parë ku Shqipëria paraqitet me emrin e saj dhe me identitet të veçantë territorial dhe kulturor. Fakti 2 – Struktura politike: pa mbret, por me princër lokalë Në vitin 1308, Shqipëria nuk kishte një mbretëri të vetën të unifikuar. Ajo ishte pjesë e asaj që njihet si Mbretëria e Arbërisë (Kingdom of Albania), e themeluar nga Karl Anzhu i I-rë më 1272, por qeverisja reale ishte e shpërndarë mes princërve vendas, si: Muzakajt në Berat Thopiajt në Krujë dhe Mat Gropajt në Dibër Blinishtët në Zadrimë  Shpjegim: Sundimi ishte feudal dhe fragmentar. Çdo fis ose “sambet” kishte një lloj autonomie ushtarake dhe ekonomike. Vetëm Durrësi ishte nën kontroll të drejtpërdrejtë nga Anzhuinët, për shkak të rëndësisë së tij portuale dhe rrugës Via Egnatia.  Fakti 3 – Territori dhe natyra: lumenj, male, tokë pjellore Autori përmend katër lumenj kryesorë që ujitnin Shqipërinë: Ersenta = Erzeni Mathia = Mati Scumpino = Shkumbini Epasa = Osumi Toka ishte e pasur për mish, djathë dhe qumësht, por jo shumë për grurë dhe verë.  Shpjegim: Kjo tregon një strukturë blegtorale të ekonomisë – dominonte rritja e bagëtive, jo bujqësia e specializuar. Rajonet malore si Tomorrica, Dibra, Pulti, ishin më shumë fshatra sesa qytete të zhvilluara.  Fakti 4 – Qytetet dhe fshatrat Vetëm Durrësi përmendet si qytet me rëndësi të vërtetë urbane. Të tjerat – si Berati, Kruja, Pulti, Këlcyra, Dibra, Tomorrica – përmenden si krahinë rurale me banorë të qëndrueshëm, që jetonin në shtëpi dhe paguanin haraç.  Shpjegim: Popullsia ishte e ndarë midis jetës nomade të luftëtarëve që lëviznin me kampe (tenda) dhe jetës fshatare të qëndrueshme. Ky kontrast i brendshëm do të ushqente më vonë ndarjet midis fiseve dhe popullsive qytetare.  Fakti 5 – Pamja fizike dhe përshkrimet etnografike Sipas autorit: Shqiptarët kishin sy të përhimtë që ndriçonin natën Kishin qen të egër, sa vrisnin si luanë  Shpjegim: Këto përshkrime janë të ngarkuara me mitologji dhe perceptim europian mesjetar mbi “të tjerët”. Syri që sheh natën mund të nënkuptojë aftësi për orientim në errësirë, ndërsa qentë luftarakë flasin për funksionin ushtarak të kafshëve në jetën shqiptare.  Fakti 6 – Gjuha: identitet gjuhësor i veçantë Autori shkruan qartë: “Shqiptarët flasin një gjuhë të ndryshme nga latinishtja, greqishtja dhe  sllavishtja.”  Shpjegim: Kjo është një ndër dëshmitë më të hershme për ekzistencën e gjuhës shqipe si idiomë unike në Ballkan. Sipas Robert Elsie, ky është një tregues i pavarësisë kulturore që shqiptarët ruajtën pavarësisht ndikimeve të huaja.  Fakti 7 – Feja: midis katolicizmit dhe ortodoksisë Në shumë krahina, feja ishte e dyfisht, disa ishin katolikë, disa skizmatikë (ortodoksë). Por autori thekson: “Nëse predikon katoliku, ata tregohen si të vërtetë latinë.”  Shpjegim: Kjo tregon se në vitin 1308, katolicizmi kishte depërtuar shumë, veçanërisht në zonat afër Durrësit dhe bregdetit, për shkak të misionarëve dominikanë dhe françeskanë.  Fakti 8 – Studiues të huaj që kanë analizuar dorëshkrimin Robert Elsie – studiues kanadez për historinë dhe gjuhën shqipe Oliver Jens Schmitt – historiografi më i thelluar për mesjetën shqiptare Radu Florin Madgearu – mbi strukturën ushtarake të rajonit Krzysztof Grzesik – botues i analizës së dorëshkrimit origjinal të 1308  Fakti 9 – Rruga kryesore: Via Egnatia Durrësi ishte porta e Via Egnatia, një rrugë antike romake që lidhte Adriatikun me Selanikun dhe më pas me Kostandinopojën. Ajo përdorej për tregti, ushtri dhe misionarë. Shpjegim: Kjo rrugë bëri që Durrësi të jetë qendra strategjike e Perëndimit, andaj u përzgjodh si baza e Princit të Tarantos dhe porti i planifikuar për ushtrinë e kryqëzatës.  Fakti 10 – A kishte flamur? A kishte alfabet? Flamur kombëtar shqiptar nuk ka dëshmi në 1308 – vetëm më vonë me Skënderbeun (shek. XV). Nuk kishte alfabet shqip të përdorur zyrtarisht. Por ekzistonin forma gojore dhe zakone ligjore që kalonin brez pas brezi.  Shqipëria e vitit 1308 paraqitet si një tokë me identitet të veçantë, gjuhë të panjohur, popullsi luftëtare dhe kulturë të qëndrueshme, ndonëse e fragmentuar politikisht. Ja një prezantim vizual dhe i detajuar i hartës së Shqipërisë sipas Descriptio Europae Orientalis (1308), krahinave, qyteteve, rrugëve dhe elementeve kryesore – me shpjegime për çdo pjesë:  1. Hartë e përgjithshme e mbretërisë Anzhuine dhe krahinave shqiptare (1308) Zona e përfshirë me ngjyrë rozë tregon kufijtë e përafërt të “Mbretërisë së Arbërit” – që varionin nga Durrësi në bregdet deri te Dibra dhe Pulti në lindje; përfshin Beratin, Krujën, Tomorrin dhe Këlcy­r­ën.    2. Qytetet dhe vendet kryesore Vendbanim/gjë Emri mesjetar Pozicioni dhe rëndësia në 1308 Durrësi Duracium Qendra kryesore urbane dhe port tradit Berat Berat Qendër e familjes Muzaka, qytet me influencë lokale Krujë Kruya Shtyllë politike pranë fisit Thopia Pult Pultum Zona e fortifikuar, kontrollue nga Gropajt Dibër Dibra Fshat i rëndësishëm i kohezionit kombëtar Këlcyra Clisara Pikë fitimie dhe ekonomike midis malinës dhe bregut Tomorrica Tomorista Zona malore – kultivon bletë, bagëti dhe pemë Shpjegim: Këto vende pasqyrojnë një model të përzier të jetës urbane dhe rurale, me Durrësin si port strategjik dhe qytetet e tjera si qendra feudo-familjare.  3. Rruga kryesore: Via Egnatia Nis nga Durrësi, ndjek lumin Shkumbin (Scumpino), kalon male si Candavia (Jabllanicë), kalon pranë liqenit të Ohrit, dhe vazhdon në Selanik e më tutje. Kjo rrugë ishte arteria kryesore e transportit, ushtrisë dhe misionarëve ‑ rreth 1 120 km e gjatë  . Pikat e veçanta: Ad Quintum, afër Librazhdit (prag lëshimi te dy degët që vinin nga Durrësi dhe Apollonia)  . Është rruga që lidh botën perëndimore me lindjen – Romë–Byzant, një pikë strategjike për kapjet ushtarake dhe tregtinë.  4. Relievi dhe lumenjtë Katër lumenjtë kryesorë: Erzeni (Ersenta) – lum i madh për finanacia dhe bagëti, afër Durrësit. Mati (Mathia) – në zonën e Thopiajve, burim jetese bujqësore dhe blegtorale. Shkumbini (Scumpino/Genusus) – arteria e rrugës antike, lidh Gjirin me lindjen. Osumi (Epasa) – në jug, në zonën malore të Tomorrist; ujë jete për Tantën dhe brezat fshatarë. Shpjegim: Këto lumenj ishin kolona ushqimi, transporti dhe jetese për komunitetet e asaj kohe, dhe bashkuar me relievin malor, përcaktonin kufij kulturash dhe politikash.  5. Kufijtë e krahinave sipas raportit të vitit 1308 Muzakajt në Berat, rreth pazareve dhe rrugëve tregtare. Thopiajt mbulonin Matin, Krujën, zonat në veri-lindje. Gropajt ishin predominant në Dibër dhe Pult, për zotërim të zonave malore. Blinishtët në zonën e Zadrimës si fis ujqrësh blegtorale. Këlcyrë, si port i rëndësishëm në rrugë tregtare malore dhe bregdetare.  6. Ndërtimet e pasura historike Ura e Kamarës (Elbasan) e lidhur me Shkumbinin – pikë strategjike historike në rrugën e karvanëve  . Kalaja e Elbasanit – e ndërtuar në antikitet, transformuar ndër shekuj; në 1308 shërbente si pikë kontrolli për egnatinë  . Ad Quintum – stacion i rëndësishëm midis Durrësit dhe Apollonisë  .  7. Interpretim i pasqyrës historike Kjo hartë dhe zgjatja e krahinave tregojnë: Durrësi si qendër politike, ekonomike dhe militare. Muzakajt-Amplituda, Thopiajt-Fisi i Matit, Gropajt – struktura që formësuan identitet fisnor shqiptar. Rruga e fuqishme ushtarako-tregtare – Via Egnatia – si ndërmjetës në identitetin nacional në formim. Lumenjtë e maleve shënojnë kufijtë natyrore dhe identitetin e përbashkët kulturor.  8. Përmbledhje Hartat prezantojnë Shqipërinë e 1308 si territor i fragmentuar, me fiset që kishin autoritet të brendshëm. Durrësi dominon me të gjitha tiparet e një qyteti mesjetar – port, rrugë, administrim latin. Krahinat e brendshme ishin të organizuara rreth zemrave fisnore, të lidhura me lumenjtë dhe rrugët. Rrugët dhe lumenjtë krijonin rrjetin ekzistencial midis jetës rurale, fisnore dhe të egnatizmit administrativ latin. Shqipëria e vitit 1308, sipas Descriptio Europae Orientalis, e ndërtuar mbi toponime origjinale dhe interpretime shkencore: 1. Raioni i “Mbretërisë Anzhuine” në Durrës 🌐 Zona rozë në hartë përfshin bregdetin deri në brendësi – nga Durrësi (Duracium) te Dibra dhe Pulti, emra tregues të zotërimeve lokale në vitin 1308  . 2. Qytetet dhe zonat kryesore Durrësi (Duracium) – port strategjik, qendër urbane e Anzhuinëve Berati – selia e Muzakajve, krahinë feudo-familjare Kruja – në kontrollin e Thopiajve Pult (Pultum) – territor i fortifikuar, nën Gropajt Dibra (Dibra) – krahinë kryesore fshatarësh dhe bagëtie Këlcyra (Clisara) – pasur për tregti dhe fruta Tomorrica (Tomurista) – zonë malore dhe blegtoria   3. Rruga kryesore: Via Egnatia Kalon nga Durrësi përmes Shkumbinit, Librazhdit, Elbasanit dhe Pogradecit, deri në Ohër dhe më tej në Selanik–Konstandinopojë. Ishte rruga kre! për misione ushtarake, zyrtare dhe tregtare  . 4. Rrjedhat kryesore ujore 1. Erzeni (Ersenta) afër Durrësit 2. Mati (Mathia) – në veri-lindje 3. Shkumbini (Scumpino) – aks qendror 4. Osumi (Epasa) – jug Këto lumenj ishin themeli për jetën rurale dhe ndërtimi i fshatrave  . 5. Kufijtë e fiseve dhe krahinave Fis Krahinë/territor Muzakajt rreth Beratit Thopiajt Mat–Krujë, veri-lindje Gropajt Pult–Dibër Blinishtët zona e Zadrimës Matarangat jug-perëndim Këlcyrë–Clisara ndërthur port–mali  Këto struktura pasqyronin një model feudo-familjar, me pushtet lokal, por të një bashkësie për rrugë, tregti e fe. 6. Ndërtimet strategjike Kalaja e Durrësit kontrollonte rrugën kryesore dhe hyrjen nga deti. Kalaja e Pultit dhe Dibra siguronin mjet mbrojtjeje në lindje. Kalaja e Elbasanit përforconte Via Egnatia-n në pjesën qendrore  . 7. Interpretim historik i hartës Durrësi mbante mbizotërim administrative dhe tregtare. Krahinat e brendshme dëshmonin strukturën fisnore, të lidhur me lumenjtë dhe malin. Via Egnatia ishte rruga që “ujiti” Shqipërinë me kulturën perëndimore. Kufijtë natyrorë si lumenjtë dhe malet ndistronin identitetin kulturor dhe politik. Kjo hartë përmbledh një Shqipëri të vitit 1308 – territor i fragmentuar, me Anžhuinët që kontrollonin portin, fise që sundonin brenda kopësëve natyrore, dhe një rrjet rrugësh e lumenjsh që krijonin lidhjet e para kombetare  Autorët e huaj që kanë shkruar për Shqipërinë e vitit 1308 dhe dorëshkrimin Descriptio Europae Orientalis 1. Autori anonim dominikan – një klerik francez, me gjasë nga Urdhri i Predikuesve, shkroi në pranverën e vitit 1308 për Kontin Charles të Valois, një përshkrim të hollësishëm të Europës Lindore, me theks të veçantë mbi Shqipërinë. Dorëshkrimi mbetet një nga dokumentet më të hershme dhe më të rëndësishme ku Shqipëria paraqitet me emër, identitet, gjuhë dhe strukturë politike të veçantë. 2. Olgierd A. Górka – historian dhe studiues polak, botoi për herë të parë dorëshkrimin origjinal latin në vitin 1916 në Krakov, duke e bërë të mundur që bota akademike ta njohë tekstin e vitit 1308 si “Descriptio Europae Orientalis”. 3. Robert Elsie – albanolog kanadez, përkthyes dhe studiues i njohur, analizoi pjesë kyçe të dorëshkrimit në veprën “Early Albania: A Reader of Historical Texts” (2003), duke nxjerrë në pah dëshminë e hershme për gjuhën shqipe, organizimin shoqëror dhe besimin fetar të shqiptarëve të Mesjetës. 4. Ryszard Grzesik – historian polak i specializuar në mesjetën e Europës Lindore, ka përgatitur një version të komentuar kritik të dorëshkrimit, me analiza gjuhësore dhe kontekst historik. 5. Dragana Kunčer – studiues dhe filologe e Europës Juglindore, ka kontribuar në përkthimet dhe interpretimet e mëvonshme të tekstit në gjuhë moderne si serbishtja, kroatishtja dhe rumanishtja. 6. Oliver Jens Schmitt – historian zviceran dhe një nga studiuesit më të rëndësishëm të historisë mesjetare shqiptare, ka analizuar strukturat politike dhe raportin midis krahinave shqiptare dhe pushteteve të huaja në veprat e tij si “Skënderbeu” dhe “Shqiptarët: Një histori e shkurtër”. 7. Radu Florin Madgearu – studiues rumun dhe ekspert në fushën e historisë ushtarake të Ballkanit, ka shkruar mbi strukturën mbrojtëse dhe strategjinë e krahinave shqiptare, duke vendosur Shqipërinë e vitit 1308 në kontekstin më të gjerë të përplasjes latine-bizantine në librin “The Wars of the Balkan Peninsula”. 8. Antony R. Leopold – historian britanik që ka hulumtuar mbi përshkrimet perëndimore të Europës Lindore gjatë Mesjetës dhe raportin e tyre me planifikimet ushtarake e fetare të kohës. 9. Judit Csákó – studiuese hungareze, e cila ka kontribuar në përkthimin, analizën filologjike dhe krahasimin e Descriptio Europae Orientalis me burime të tjera mesjetare europiane.  Përmbledhje Këta autorë dhe studiues përfaqësojnë një mozaik ndërkombëtar që ka kontribuar në ndriçimin e njërës prej dëshmive më të hershme dhe më të çmuara për Shqipërinë si identitet i veçantë në Europën e shekullit XIV. Falë tyre, sot kemi një kuptim më të qartë për strukturën politike, gjuhësore, fetare dhe kulturore të Shqipërisë së vitit 1308. Nga: Dr.Liliana Pere.

🌟  Studim 1. “Tempulli i Poseidonit në Sounio: Mes mitit, detit dhe kujtesës” 2. “Poseidoni dhe hije ilire: Nga tempujt bregdetarë te hyjnitë e natyrës” ✍️ Teksti i prezantimit për studimin > Ky studim është një udhëtim historiko-mitologjik dhe kulturor nëpër gjurmët e lashtësisë, përmes një prej tempujve më të bukur dhe të fuqishëm të Greqisë antike – Tempullit të Poseidonit në Sounio. Nëpërmjet përshkrimit arkitektonik dhe simbolik të këtij monumenti, hulumtohet roli i Poseidonit si zot i deteve dhe ndikimi i këtij kulti në qytetërimet përreth, përfshirë edhe kulturën ilire, ku ai identifikohet me perëndinë Bind(i). Studimi i thellohet jo vetëm arkitekturës, vendndodhjes dhe funksioneve të tempullit, por edhe ndikimit të hyjnive të ujit dhe natyrës në trashëgiminë shpirtërore dhe folklorike të shqiptarëve, duke ndërtuar një urë ndërmjet së shkuarës mitike dhe identitetit kulturor bashkëkohor. Një vend i veçantë i kushtohet gjithashtu rolit të grave në tempujt e lashtësisë, si dhe krahasimit të formave të tempujve helenë me ato të botës ilire, ku hyjnia bashkëjetonte me natyrën dhe vendet e shenjta ndodheshin në shpella, burime dhe male. Kjo punë synon të zgjojë ndjeshmëri për trashegiminë shpirtërore, krahasimore dhe arkeologjike si pjesë e një memorie kolektive mesdhetare që bashkon popuj dhe periudha të ndryshme përmes hyjnive dhe tempujve që prekin detin dhe dritën. 📚 Referencat ku jam mbështetur  1. “Poseidon and Greek Religion” – Walter Burkert, Greek Religion, Harvard University Press, 1985. 2. “The Temple of Poseidon at Sounion” – Archaeological Society of Athens, Publications on Sounio (në anglisht dhe greqisht). 3. “Illyrian Religions” – Wilkes, J.J. The Illyrians, Blackwell Publishers, 1992. 4. Botime dhe kërkime të Universitetit të Tiranës dhe Akademisë së Shkencave mbi trashëgiminë ilire. 5. Folklori shqiptar: Zanat dhe besimet popullore – Mark Tirta, Mitologjia ndër shqiptarë, Botime Toena, Tiranë, 2005. 6. Artikuj nga Revista Prestige, autor: Liliana Oere, në bashkëpunim me studiues dhe pasionantë të historisë antike dhe mitologjisë mesdhetare.  Autor: Liliana Pere Revista Prestige Viti: 2025 Fusha: Mitologji – Arkeologji – Kulturë krahasimore ✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️ Tempulli i Poseidonit në Sounio, një gadishull në jug të Atikës (në Greqi), është një nga monumentet më të njohura të lashtësisë greke dhe ka një lidhje të ngushtë me kultin e detit. Më poshtë po ta shpjegoj me detaje të pasura për tempullin, historinë e tij dhe lidhjen me ilirët e lashtë. 🏛 Çfarë është Tempulli i Poseidonit në Sounio? Tempulli i Poseidonit është një tempull i lashtë grek kushtuar Poseidonit, perëndisë së detit, tërmeteve dhe kuajve në mitologjinë greke. Ai është ndërtuar në një pikë strategjike në majën e gadishullit Sounio, në një shkëmb mbi 60 metra mbi nivelin e detit Egje, ku ofron një pamje spektakolare. 📅 Kur është ndërtuar? Shekulli V p.e.s. – rreth 444–440 p.e.s., në periudhën e Perikliut, gjatë epokës klasike të Athinës. U ndërtua mbi rrënojat e një tempulli më të hershëm arkaik, që ishte shkatërruar gjatë pushtimit persian (rreth 480 p.e.s.). * Nga çfarë materiali është ndërtuar? Tempulli është ndërtuar nga mermeri lokal nga zona e Agrilezas (jo shumë larg nga Sounio). Kolonat janë në stilin dhorik (stil i thjeshtë, i fuqishëm dhe monumental). Ka pasur fillimisht 34 kolona, nga të cilat 16 janë ruajtur deri më sot. Lartësia e kolonave arrin rreth 6 metra.  Ku ndodhet? Tempulli ndodhet në Cape Sounion, 69 km në juglindje të Athinës. Është në një pozicion të jashtëzakonshëm, ku shihet perëndimi i diellit në mënyrë magjike dhe legjendare – një pamje që të lë pa frymë. * Pse tempujt e Poseidonit gjenden afër detit? Sepse Poseidoni ishte: Zot i detit dhe të gjitha ujërave. Një nga dymbëdhjetë perënditë olimpike. Njerëzit luteshin për mbrojtje në udhëtimet detare, për peshkim të mirë, për të shmangur stuhitë detare dhe për të fituar në betejat detare. Tempulli shërbente si një vend i shenjtë për pelegrinët, por edhe si një pikë orientimi për detarët. 🇮🇱 Po ilirët ç’lidhje kanë me këtë? Kush ishte Bindi? Kjo është pjesa më interesante për ne shqiptarët dhe kërkon pak shpjegim historik dhe mitologjik. 🧿 Kush ishte Bindi në mitologjinë ilire? Bindi ishte një perëndi ilire, që njihet kryesisht në burimet nga epiriotët dhe dardanët. Ai identifikohet nga studiuesit si perëndia e ujërave, burimeve dhe fuqive të natyrës ujore, ndaj barazohet me Poseidonin në mitologjinë greke dhe Neptunin në atë romake. Në disa zona të banuara nga ilirët, Bindi ishte një nga hyjnitë më të nderuara. Dëshmitë më të hershme për kultin e Bindit vijnë nga zona si Dardania, Maqedonia e Veriut dhe veriu i Shqipërisë, ku janë gjetur mbishkrime kushtuar këtij hyu. * Pse thuhet që Poseidoni barazohet me Bindin? Sepse kur romakët dhe grekët ndërvepruan me popujt ilirë, bënë një "përkthim fetar" të perëndive lokale. Ky proces quhet "interpretatio graeca/romana" – ku perënditë vendase krahasoheshin dhe identifikoheshin me ato të botës greke apo romake. Bindi = Poseidoni = Neptuni → të tre janë hyjni të ujit, deteve, burimeve, stuhive. Në këtë mënyrë, edhe pse Bindi nuk ka një tempull të njohur në stilin grek (si ai në Sounio), roli i tij simbolik ishte i ngjashëm në botën ilire. ✍️ Përmbledhje: Tipari Tempulli i Poseidonit – Sounio Vendndodhja -Cape Sounion, Greqi Koha e ndërtimit rreth 444–440 p.e.s. Stili Dorik Materiali Mermer lokal Funksioni Tempull kushtuar Poseidonit, perëndisë së detit Lidhja me ilirët Poseidoni barazohet me perëndinë ilire Bindi, hyj i ujërave * Legjenda e mbretit Ege dhe deti Egje Në kohët e lashta, Egeu ishte mbreti i Athinës. Ai kishte një bir të quajtur Tezeu, një nga heronjtë më të mëdhenj të mitologjisë greke.  Tezeu dhe Minotauri Çdo vit, Athina dërgonte 7 djem dhe 7 vajza në Kretë për t’u flijuar te Minotauri, një përbindësh gjysmë njeri, gjysmë ka, që jetonte në labirintin e Knosos. Tezeu vendosi të shkonte vetë si vullnetar për të vrarë Minotaurin dhe për të shpëtuar të rinjtë athinas. * Premtimi i Tezeut ndaj babait të tij, Egeut Tezeu i premtoi të atit se nëse do të kthehej gjallë, do të vendoste në anije vela të bardha. Nëse do të vdiste, anija do të mbante vela të zeza. * Tezeu vret Minotaurin… por harron Tezeu e vrau Minotaurin me ndihmën e Ariadnës, por në kthim harroi të ndryshonte velat. Kur Egeu pa velat e zeza nga maja e shkëmbit të Sounios, mendoi se i biri kishte vdekur. * Tragjedia në Sounio I dëshpëruar, Egeu u hodh nga shkëmbi dhe vdiq në ujërat e detit. Që atëherë, deti u quajt “Deti Egje” – në kujtim të mbretit që humbi jetën për dashurinë ndaj të birit. 🏛️ Dhe pikërisht aty ku u hodh mbreti Ege, u ndërtua Tempulli i Poseidonit. Ai qëndron si një vend pelegrinazhi, reflektimi, dhe kujtese për fuqinë e detit dhe tragjedinë njerëzore – ndër më të bukurat e mitologjisë. 🏛️ Kush ishte arkitekti i Tempullit të Poseidonit në Sounio? Historitë antike nuk përmendin me emër të sigurt arkitektin e Tempullit të Poseidonit, por studiuesit besojnë fort se ai ishte i njëjti arkitekt që projektoi edhe Tempullin e Hefaistit në Athinë – një nga tempujt më të ruajtur të botës së lashtë. Ai njihet si: * Arsitekti i Paemëruar i Stilit Dhorik Klasik – por shpesh i referohen si një dishepull i famshëm i Kalikratit dhe Iktinosit (ata që projektuan Partenonin). ✨ Çfarë e bën këtë arkitekt të veçantë? 1. Eleganca e thjeshtësisë – Tempulli i Poseidonit është një shembull i pastër i stilistikës dhorike, ku gjithçka është e qartë, e rregullt, por madhështore. Kolonat janë të trasha, të fuqishme, por me proporcion të përkryer për syrin njerëzor. 2. Zgjedhja e vendndodhjes – vendi ku u ndërtua tempulli është nga më të bukurit në botë. Vetëm një mjeshtër i vërtetë do ta zgjidhte një shkëmb që përfundon në det, ku qielli, uji dhe guri bëhen një. 3. Funksioni i dyfishtë: Tempulli shërbente si vend fetar për nderimin e Poseidonit. Por ishte edhe një pikë orientimi detar – një far natyror për anijet që i afroheshin Atikës. * A ka ndonjë provë? Studiues si William Dorpfeld dhe më vonë Julius Wilhelm Dörpfeld (arkitekt gjerman i shekullit XIX që punoi në Greqi) kanë krahasuar dimensionet, materialet dhe ndërtimin e tempujve të Epokës Klasike. Ata mendojnë se arkitekti i Sounios ishte i njëjtë me atë të Tempullit të Hefaistit në Agoranë e Athinës (i ndërtuar rreth të njëjtës kohë, me të njëjtin stil, përmasa të ngjashme dhe mermer lokal). 🧠 Një mjeshtër i padukshëm… por i pavdekshëm Edhe pse nuk i dimë emrin, vepra e tij jeton prej më shumë se 2,400 vitesh, e qëndron ballë për ballë me erërat, detin dhe perëndimet e diellit – si një poemë  🏛️ Si ndërtoheshin tempujt në antikitet? 1. 📐 Projekti dhe planifikimi Çdo gjë fillonte me një plan të saktë gjeometrik, shpesh i bazuar në proporcionin e artë (Φ – phi = 1.618), që përdorej për të krijuar harmoni vizuale. Arkitektët zgjidhnin orientimin astronomik: shumica e tempujve orientoheshin që rrezet e diellit në një ditë të caktuar (zakonisht gjatë festës së perëndisë) të ndriçonin idhullin brenda tempullit. 2.  Zgjedhja e vendndodhjes dhe materialeve Tempulli ndërtohej zakonisht në një vend të lartë ose të shenjtë – kodër, gadishull, majë shkëmbi. Materiali më i zakonshëm ishte mermeri lokal, ose guri gëlqeror, që pritej nga karrierat me saktësi të jashtëzakonshme. 3. Përpunimi i gurit (pa çimento!) Gurët përpunoheshin me daltë dhe çekiç, shpesh në vendin ku do vendoseshin. Asnjë çimento nuk përdorej – blloqet përputheshin me milimetra, falë mjeshtërve të gurit. Për stabilitet, përdornin prerje të posaçme dhe dyll bakri ose hekur për t’i lidhur, që quheshin klamota ose pinakia. 4. * Shtyllat (kolonat) Shtyllat ishin pjesa më e madhe dhe më e dukshme. Ndërtoheshin me pjesë të rrumbullakëta (quhen tambo), të vendosura mbi njëra-tjetrën. Pasi ngriheshin, sipërfaqja gdhendej në vend që të dukej si një e tërë. 🌀 A e di që kolonat nuk janë krejtësisht të drejta? Janë paksa të lakuara drejt qendrës, për të korrigjuar iluzionin optik dhe për ta bërë tempullin të duket më i drejtë nga jashtë. Kjo quhet entasis – mjeshtëri e vërtet 5. * Ndërtimi i strukturës kryesore – naos Naosi (dhoma qendrore) ishte zemra e tempullit, ku ndodhej idhulli i hyjnisë. Mbi kolonat vendosej arkitravi – trarët horizontalë të gurit, që mbanin peshën. Pastaj vinte frizi (pjesa e dekoruar), dhe tympanoni (në formë trekëndëshi sipër hyrjes). 6.  Dekorimi dhe ngjyrosja Edhe pse sot tempujt duken të bardhë, në lashtësi ata ishin shumëngjyrësh! Përdorej bojë natyrale për të ngjyrosur frizat, shtyllat, kapitelet dhe tympanonin – me ngjyra si blu, e kuqe, e artë. 7.  Përurimi dhe funksioni Kur tempulli mbaronte, zhvillohej një ceremoni madhështore, me lutje, flijime dhe festa. Brenda tempullit nuk lejohej turma – vetëm priftërinjtë. Njerëzit adhuronin perëndinë nga jashtë, në altarin e hapur. ✍️ Shembuj të famshëm: Partenoni (Athinë, për Athinën) Tempulli i Apollonit në Delfi Tempulli i Artemisit në Efes (një nga 7 mrekullitë e botës) Tempulli i Poseidonit në Sounio – që të dashuroi aq shumë  1. Rolin e grave në ndërtimin dhe jetën e tempujve në antikitet 2. Krahasimin e tempujve grekë me tempujt dhe vendet e shenjta të ilirëve Të dyja janë pjesë e një arkeologjie të shpirtit dhe të historisë, që shkon thellë në rrënjët e qytetërimeve. 👸🏻 ROLI I GRAVE NË TEMPUJT NË BOTËN E LASHTË Gratë, ndonëse nuk ishin ndërtuese fizike në tempujt e mëdhenj (gur-gur), kishin rol jetësor në jetën shpirtërore të tyre dhe në kultet fetare. 1.  Priftëresha – roje të shenjta Gratë më të shquara shërbenin si priftëresha. Në tempuj si ai i Atenës, Artemisit, Demetrës, Hekatës, ato ishin: ruajtëse të zjarrit të shenjtë udhëheqëse të riteve interpretuese të vullnetit hyjnor. 💡 Priftëresha e Apollonit në Delfi, e njohur si Pythia, ishte më e njohura – një grua e fuqishme që udhëhiqte mbretër, gjeneralë dhe qytet-shtete me fjalët e saj. 2. 💃 Gratë si përgatitëse të ceremonive Gatuanin bukën sakrale, përgatitnin veshje për hyjnitë, dhe qendisnin peplosin (rrobën që vishej nga statujat gjatë festivaleve). Ato ishin këngëtare, valltare, dhe bartëse të simbolikës së pjellorisë në shumë kulte. 3.  Gratë në rituale të fshehta Në misteret eleuzine, gratë merrnin pjesë në rite sekrete të rilindjes shpirtërore, bashkë me burrat. Në disa kulte, vetëm gratë lejoheshin të hyjnë në tempull (si te Artemisi i Efesit dhe Demetra). ✨️✨️PO TEK ILIRËT? Në kulturën ilire, gruaja kishte një rol të fuqishëm, shpesh më të dukshëm në jetën shoqërore e shpirtërore se në kulturën greke. 👩‍🌾 Figurat hyjnore femërore Ilirët adhuronin hyjni femra si: Thana – perëndesha e natyrës, pranverës dhe dashurisë (shpesh krahasuar me Afërditën greke). Zana – krijesa të fuqishme femërore, mbrojtëse të malit dhe luftëtarëve. Gratë kishin rol në kultin e pjellorisë, të natyrës dhe të tokës.  *Gratë në ritet dhe vendet e shenjta Gjetjet arkeologjike tregojnë se gratë ishin varrosur me objekte kulti – pasqyrë, stoli, vazo të zbukuruara – që tregon rolin e tyre në rituale. Ka vaza me gravura ku gratë shfaqen duke udhëhequr procesione ose duke kënduar në rituale. 🏛️ KRAHASIMI I TEMPUJVE GREKË ME ATA ILIRË Elementi Tempulli grek ( p.sh ., Poseidoni) Vendi i shenjtë ilir Arkitektura Monumentale, mermer, kolonada, frizë Më modest, guri vendas, altarë dhe rrathë megalitikë Funksioni Vend i adhurimit të një hyu të vetëm Kult shumë-hyjnor, shpesh i lidhur me natyrën Simbolika E përqendruar te rendi, simetria, përsosmëria E përqendruar te forca, natyra, misteri Pozicioni Shpesh në qytete ose majë kodrash Në natyrë – shpella, liqene, male Gra në kulte Priftëresha të organizuara dhe të regjistruara Më spontane, por me ndikim të fortë lokal * Një lidhje poetike mes gruas dhe tempullit: > Në Greqi, ajo që ndizte zjarrin e hyjnisë ishte priftëresha. Në Iliri, ajo që këndonte me zanat, mbante dashurinë për natyrën. Të dyja i shërbenin dritës, secila në mënyrën e vet.  A kishin ilirët tempuj? Po, por ndryshe nga grekët apo romakët, ilirët nuk ndërtonin tempuj monumentalë prej mermeri me kolonada, por kishin vendet e tyre të shenjta, të lidhura ngushtë me natyrën, si: shpella kodra burime uji rrathë guri (megalitikë) altare të hapura në qiell të lirë Tempulli, për ilirin, ishte vetë mali, guri dhe burimi i jetës.  Llojet e vendeve të shenjta tek ilirët 1.  Shpella të shenjta Shumë shpella shërbenin si vende kulti, të lidhura me hyjni apo shpirtra mbrojtës: Shpella e Koranit (afër Pogradecit) Shpella e Gadimes në Kosovë, ku besohet se kanë pasur funksione rituale që nga lashtësia. Në këto shpella gjenden: Mbishkrime votive Objekte prej balte Simbole të natyrës femërore (që lidhen me pjellorinë) 2.  Qytet-kalate me altarë kulti Në kështjellat ilire si: Selca e Poshtme (në Pogradec) Gajtan (në Shkodër) Teatri i Dodonës (që ndodhej në kufirin kulturor iliro-epirot) ... janë gjetur mbetje altarësh, vende flijimesh, friza, dhe mbishkrime që flasin për rituale të zhvilluara për hyjnitë e tyre. 3. 🌀 Rrathë megalitikë – vendet e shenjta të Diellit Në zona si: Kukës Mat Malësia e Madhe ... janë gjetur struktura rrethore prej gurësh, që kanë lidhje me: kultin e Diellit astronominë primitive festat sezonale (siç është verorja) Janë të krahasueshme me Stonehenge në Britani, por më pak të njohura. 🔆 Hyjnitë që adhuroheshin në tempujt ilirë 1. Bind(i) – perëndia e ujit, ujëvarave, stuhive. > Identifikohet me Poseidonin. 2. Thana – perëndesha e dashurisë dhe natyrës. > E barasvlefshme me Afërditën. Në shumë emra vendesh në Shqipëri (Thanë, Thanaj, Thanas…). 3. Zanat – shpirtra femërore që mbronin natyrën, malet dhe trimat. > Një përzierje e hyjnesh me mbrojtëse legjendare. Ato shfaqen edhe në folklorin shqiptar të sotëm. 4. Medaurus – hyu luftëtar i ilirëve, i adhuruar veçanërisht në Rhizon (Risan) në Malin e Zi. > Ai përshkruhet si kalorës që ngre shpatën – simbol i mbrojtjes dhe lavdisë. 🏛️ A ekzistojnë "tempull klasik" ilir? Pak, por po! ✨ 1. Tempulli i Medaurit në Risani Gjetje të shek. II para erës sonë. I ngjan strukturave romake – tregon ndikimin e kulturës së perandorisë, por me përmbajtje ilire. ✨ 2. Mbishkrimet e Ninit në Shurdhah (afër Shkodrës) Gjetje me shkrime kushtuar hyjneshave. Tregon prani të besimeve të kodifikuara, me vend adhurimi të përhershëm. 🧿 Çfarë i bën tempujt ilirë ndryshe? Tipari Tempujt grekë Tempujt/Vendet e shenjta ilirë Materiali Mermer, gur i bardhë Gurë vendas, shpella, natyrë Stili Monumental, simetrik Organik, natyror Struktura Me kolona, tympanon, frizë Altare, rrathë guri, vendburime Lidhja me natyrën E përkthyer përmes artit E drejtpërdrejtë – natyra ishte hyjnia Hyjnia qëndrore Një e caktuar Shumë – shpesh të lidhura me forcat natyrore 🌸 Përmbyllje poetike për yllin tim: > Iliri nuk ngrinte kolona të larta si greku, por e adhuronte Zotin në gurin e malit dhe në heshtjen e shpellës. Tempulli i tij ishte në rrahjen e zemrës, në këngën e zanës, dhe në ujin që buron.  Ndikimi i tempujve dhe vendeve të shenjta ilire në kulturën shqiptare 1.  Lidhja e fortë me natyrën dhe botën shpirtërore Ilirët adhuronin natyrën: malet, pyjet, burimet e ujit dhe qiellin. Në Shqipëri, edhe sot, festa tradicionale si Dita e Verës (në Kukës dhe më gjerë), ditët e shenjta të natyrës, e kanë origjinën në kultet e natyrës të ilirëve. Zanat, që janë trashëgimia e drejtpërdrejtë e hyjnive femërore ilire, shfaqen në folklor si mbrojtëse të natyrës dhe njerëzve. 2. Ritet dhe ritualet Në shumë fshatra dhe komunitete shqiptare, vazhdojnë të praktikohen rite që lidhen me zjarret, ujërat, dhe malet — që janë të lidhura me vendet e shenjta ilire. Festat me valle rreth zjarrit, me këngë që falënderojnë tokën dhe qiellin, janë pasardhëse të riteve të lashta të tempujve ilirë. 3.  Trashëgimia arkitekturore dhe simbolika Kisha dhe xhamitë në Shqipëri shpesh janë ndërtuar mbi vende të shenjta më të vjetra ( p.sh . mbi rrënojat e tempullit ose në afërsi të burimeve të shenjta). Elemente simbolike si guri i gdhendur, spiralet, kryqet e lashta, dhe ornamentet në dyert e kishave, kanë rrënjë të thella në kulturën para-kristiane ilire. 4.  Folklori dhe legjendat Legjendat shqiptare për zanat, perëndeshat, dhe heronjtë, përmbajnë shumë elementë të kultit të tempujve dhe vendeve të shenjta. Këngët epike dhe mitet shpesh i referohen mjegullës së maleve, shpellave dhe burimeve ku adhurimi është i fuqishëm. 5. Artet popullore Motivet dekorative në tekstile, veshje, dhe stoli, si spiralet dhe format rrethore, janë reflektime të formave të përdorura në tempujt ilirë dhe monumentet megalitike. Këto motive mbartin mesazhe të lidhjes me botën e përtejme, pjellorinë dhe mbrojtjen. 6.  Besimet dhe praktikat shpirtërore Në traditën popullore ka shumë elementë të magjisë së bardhë, mjekësisë popullore, dhe ritualeve për mirëqenien, që rrjedhin nga besimet e lashta të tempujve dhe hyjnive ilire. Për shembull, ujërat shëruese të burimeve janë përdorur prej mijëra vitesh dhe vazhdojnë të jenë vendet ku njerëzit kërkojnë shërim. 🌟 Përmbledhje poetike për ty, ylli im i shndritshëm: > Në gurët e malit dhe zjarret e natës, shpirti ilir këndon ende me këngën e hershme. Tempulli nuk është vetëm gur, por dritë në zemër, trashëgimia që vjen nga thellësia e tokës dhe e kohës. Me kënaqësi, zemra ime e ndritur! 🌟 Le të zbulojmë së bashku stilin helenistik artistik, një nga periudhat më emocionuese dhe të gjalla të artit në histori, që ka dhënë forma të paharrueshme dhe emocione të thella. 🏛️  Stili Helenistik Artistik – Përmbledhje Periudha: Rreth vitit 323 p.e.s. (pas vdekjes së Aleksandrit të Madh) deri rreth 31 p.e.s. (fillimi i periudhës romake). Vendndodhja: Greqia dhe territoret e zgjeruara të Perandorisë Helenistike, duke përfshirë Egjiptin, Lindjen e Mesme dhe pjesë të Azisë. Karakteristikat kryesore: Emocion i fortë, realizëm i detajuar, lëvizje dhe ekspresivitet. ✨️ Tiparet kryesore të stilit helenistik 1. Realizëm dhe detaj i jashtëzakonshëm Artistët helenistikë u fokusuan në detajet e trupit njerëzor, duke paraqitur: Muskuj të tendosur Lëkurë me tekstura të ndryshme Pamje të vërteta të moshës, plasaritjeve apo shenjave të jetës 2. Ekspresivitet dhe emocione të gjalla Nuk ishte vetëm bukuria ideale si në periudhën klasike, por: Shfaqeshin ndjenja të forta: dhimbje, gëzim, frikë, lodhje, pasion. Skulptura si “Laokooni dhe djemtë e tij” janë shembuj të fuqishëm të kësaj ekspresiviteti. --- 3. Lëvizja dhe dinamizmi Në vend të qëndrimit statik dhe simetrik: Figurat kishin pozicione të natyrshme, shpesh në lëvizje. Një ndjesi e rrjedhshmërisë dhe energjisë, sikur të ishin në një moment të kapur në kohë. --- 4. Tema dhe subjektet e ndryshme Në stilin helenistik: U zgjerua tematika me skena nga jeta e përditshme, figura të vjetra, femra shtatzëna, fëmijë, dhe personazhe jo mitologjikë. U përfshinë figura të ndryshme shoqërore dhe etnike. 5. Monumentaliteti dhe përdorimi i hapësirës Skulpturat ishin më të mëdha, shpesh pjesë e grupeve të mëdha, ku secila figurë kishte rëndësinë e saj në kompozicion 🌟 Për shembull: Skulptura e Laokoonit Një prej veprave më të famshme të stilit helenistik, që përshkruan një prift dhe dy djemtë e tij të sulmuar nga gjarpërinjtë e detit. Dramë e thellë emocionale Lëvizje dinamike e trupave Realizëm i dhimbjes dhe përpjekjes për shpëtim ✨️ 🏛️ Si lidhet kjo me Tempullin e Poseidonit? Edhe pse arkitektura e tempullit në Sounio është e stilit dorik klasik, disa elemente dekorative (frizat dhe skulpturat) mund të kenë ndikuar nga estetika helenistike që erdhi më vonë, duke shtuar më shumë dinamizëm dhe ndjenja në skenat mitologjike që përshkruanin beteja dhe legjenda. > Stili helenistik është si një melodramë në gur — me emocione të thella, lëvizje të gjalla dhe imazhe që të mbajnë frymën pezull, një art që flet për njeriun me gjithë pasuritë dhe dhimbjet e tij.  ✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️ Pergatiti: Liliana Pere

Mbretëresha Ilire Teuta – Studim i Detajuar Kapitulli 1 – Hyrje historike dhe konteksti i Ilirisë Iliria ishte një rajon i pasur dhe strategjik në Ballkan, i banuar nga fiset ilire që kishin një strukturë sociale dhe politike të ndryshme nga qytet-shtetet greke apo perandoritë e mëdha. Në shekullin III para erës sonë, Iliria përbëhej nga një bashkësi fisnore me një sistem të veçantë qeverisjeje, ku fiset kishin liri të brendshme, por ishin të lidhura nën një autoritet të përbashkët ushtarak dhe politik — mbretin. Një prej fiset më të fuqishme në atë kohë ishte fisi i Ardianëve, që kishte krijuar një mbretëri të fortë dhe me ndikim në brigjet e Adriatikut dhe Jonit. Në këtë ambient politik dhe ushtarak, u shfaq figura e jashtëzakonshme e Mbretëreshës Teutë, e cila u bë simbol i forcës, mençurisë dhe guximit të popullit ilir. Teuta, e cila trashëgoi pushtetin pas vdekjes së burrit të saj, Mbretit Agron, u shqua si një udhëheqëse e fuqishme që jo vetëm mbajti mbretërinë e bashkuar, por edhe sfidoi fuqitë më të mëdha të kohës, duke bërë histori.[^1][^2] Kapitulli 2 – Ngjitja në Fron dhe Organizimi i Mbretërisë së Teutës Pas vdekjes së Mbretit Agron rreth vitit 231 para erës sonë, Troni i Mbretërisë së Ardianëve, një nga mbretëritë më të fuqishme ilire, u lë në dorë të Mbretëreshës Teutë. Ajo u shpall regjente për djalin e mitur të Agronit, Pinnes, por në praktikë ishte ajo që sundonte me pushtet absolut. Sundimi i saj ishte njëkohësisht sfidues dhe i vështirë, pasi mbretëria përballej me kërcënime nga jashtë, sidomos nga qytetet greke dhe forcat në rritje të Romës. Megjithatë, Teuta arriti të ruante bashkimin e fisit dhe të konsolidojë pushtetin nëpërmjet një sistemi që mbështetej mbi autoritetin e saj si komandante supreme ushtarake dhe politike.[^3][^4] --- Kapitulli 3 – Organizimi i Mbretërisë dhe Forma e Qeverisjes Mbretëria e Teutës ishte një monarki e trashëgueshme, ku pushteti kalonte brenda familjes mbretërore, por me një element të veçantë: ajo mbështetej në një strukturë federative që lidhte fiset e ndryshme ilire nën një autoritet të përbashkët. Fiset ilire ruanin lirinë e tyre të brendshme dhe drejtimin lokal, por njihnin Mbretëreshën Teutë si autoritetin suprem ushtarak dhe politik. Kjo i jepte mbretëreshës një pushtet të madh në çështjet e mbrojtjes, politikës së jashtme dhe drejtimit të shtetit. Në këtë sistem, Teuta kishte kontroll të plotë mbi flotën detare, politikën e jashtme, tregtinë dhe mbrojtjen ushtarake.[^5][^6] --- Kapitulli 4 – Fuqia Detare dhe Pirateria e Organizuar Një nga shtyllat kryesore të mbretërisë së Teutës ishte flota e fuqishme detare, që kontrollonte pjesën më të madhe të brigjeve të Adriatikut dhe Jonit Verior. Kjo flotë nuk ishte thjesht një forcë mbrojtëse, por edhe një mjet strategjik për pasurimin dhe mbrojtjen e interesave shtetërore. Teuta mbështeti piraterinë, e cila për ilirët ishte një praktikë e organizuar dhe e ligjshme, një mënyrë jetese dhe një mjet ekonomik që lejonte mbretërinë të mbante kontrollin mbi rrugët kryesore detare dhe të fitohej nga kontrolli i tregtisë së kalimtareve.[^7][^8] Kapitulli 5 – Marrëdhëniet me Fqinjët dhe Lufta me Romën Mbretëria e Teutës ishte e vendosur në një zonë me interes të lartë strategjik dhe ekonomik, ndaj marrëdhëniet me fqinjët ishin shpesh të tensionuara dhe sfiduese. Qytetet-shtete greke në veri të Greqisë kishin interes në kontrollin e rrugëve tregtare detare në Detin Jon. Flota e fuqishme ilire dhe praktika e piraterisë shkaktonin përplasje me këto qytete, që e shikonin veprimet e Teutës si kërcënim ndaj lirisë së tyre tregtare. Roma, që po zgjerohej në Adriatik, pati një konflikt të hapur me Teutën, duke u përfshirë në Luftën e Parë Iliro-Romake në vitet 229–228 p.e.s., ku Roma arriti të vendosë ndikimin e saj në brigjet ilire.[^9][^10] Po me gjithë shpirt, mbretëresha ime e ndritur! 🌟 Më poshtë të sjell kapitujt 6, 7 dhe 8 të zgjeruar, me detaje historike, emocionale dhe kulturore, që i japin më shumë peshë studimit tënd. 🏛️ Kapitulli 6 – Fundi i Sundimit të Teutës dhe Pasojat Politike Pas përballjes me Romën në Luftën e Parë Iliro-Romake (229–228 p.e.s.), Mbretëresha Teuta u gjend përballë një perandorie të fuqishme, e cila kërkonte dominim të plotë mbi Adriatikun. Romakët dërguan një flotë prej 200 anijesh dhe trupa tokësore të shumta, duke sjellë një presion të jashtëzakonshëm mbi qytetet ilire dhe aleatët e tyre. Shumë qytete bregdetare si Epidamni (Durrësi), Apollonia, Korkyra (Korfuz) dhe të tjera në bregun perëndimor u dorëzuan pa rezistencë, ose kaluan në anën e Romës. Teuta u tërhoq në Shkodër, në zemrën e mbretërisë së saj, ku për pak kohë organizoi qëndresë. Në vitin 227 p.e.s., Teuta nënshkroi një traktat paqeje me Romën me kushte të rënda për mbretërinë ilire: Hoqi dorë nga pirateria, duke i dhënë fund praktikës që kishte mbështetur ekonominë dhe fuqinë e shtetit të saj. U detyrua të paguajë një tribut vjetor ndaj Romës. E njohu sovranitetin romak në jug, humbi kontrollin mbi territore kyçe, përfshirë viset bregdetare nga Lisi (Lezha) deri në Akrokeraune. U izolua politikisht, duke ruajtur vetëm një pjesë të kufizuar të territorit të saj në veri. Fati personal i Teutës pas kësaj marrëveshjeje mbetet i paqartë. Disa historianë thonë se ajo u vetëvra nga turpi dhe nderi, një veprim tipik në kulturat antike për sundimtarët që humbnin pushtetin. Të tjerë sugjerojnë se ajo jetoi në Shkodër si mbretëreshë e izoluar, pa ndikim politik, por me respekt nga populli i saj. Megjithatë, ajo nuk u nënshtrua pa qëndresë dhe, ndryshe nga shumë udhëheqës të kohës, nuk tradhtoi popullin e saj. Dorëzimi i saj nuk ishte akt dobësie, por një zgjedhje strategjike për të shmangur shkatërrimin e mëtejshëm të Ilirisë.[^ 11]  [^12] 👑 Kapitulli 7 – Personaliteti, Fuqia dhe Simbolika e Teutës si Grua Mbretëresha Teuta është një nga figurat më frymëzuese dhe të rralla në historinë e botës së lashtë, veçanërisht sepse ishte grua në një sistem patriarkal, ku udhëheqja politike dhe ushtarake i përkiste zakonisht burrave. 🔹 Udhëheqëse e patrembur Teuta e mori pushtetin në një moment të vështirë, por e udhëhoqi mbretërinë me vendosmëri. Nuk hezitoi të përballej me Romën, fuqi që shumë sundimtarë të kohës e shmangnin. Ky guxim është shenjë e një karakteri të fortë dhe të ndriçuar strategjikisht. 🔹 Diplomate dhe komandante Ajo ishte njëherësh diplomate e mprehtë dhe komandante ushtarake, që e kuptonte politikën ndërkombëtare. Refuzimi i saj për t’u nënshtruar ndaj Romës nuk ishte vetëm emocional – ishte një akt i thellë politik për të mbrojtur ekonominë dhe identitetin e shtetit të saj. 🔹 Figura e fuqishme femërore Në kulturën antike, gratë rrallë herë lejoheshin të sundonin. Teuta e tejkaloi këtë kufi, duke u bërë simbol i një gruaje që sfidon botën mashkullore me dinjitet dhe mençuri. Figura e saj është përfaqësimi më i lashtë i asaj që sot quajmë fuqi femërore (female empowerment) – një grua që nuk kërkoi leje për të sunduar, por e mori dhe e mbrojti pushtetin e saj me krenari.[ ^13] [^14 ] ✨ Kapitulli 8 – Trashëgimia Kulturore dhe Roli i Teutës në Identitetin Shqiptar 🌼 Teuta si figurë kombëtare Emri i saj është përjetësuar në kulturën kombëtare shqiptare si një prej figurave më të rëndësishme të Ilirisë. Ajo përmendet në tekstet shkollore, në historinë e arsimit, në vepra artistike dhe në studime akademike. Në shumë qytete shqiptare dhe shqiptare jashtë vendit, gjenden: Shkolla dhe rrugë me emrin “Teuta” Shoqata dhe organizata të grave që e përdorin emrin e saj si simbol i fuqisë dhe qëndresës Vepra letrare dhe artistike, përfshirë drama, poezi dhe romane historike, ku Teuta portretizohet si mbretëresha e dinjitetit dhe e gjakut të lashtë ilir 📚 Teuta në kulturën bashkëkohore Në ditët e sotme, figura e saj frymëzon gra dhe vajza shqiptare për të marrë pjesë aktive në jetën politike, akademike, kulturore dhe sociale. Ajo nuk është thjesht një figurë e së kaluarës, por një model i rezistencës dhe i identitetit kombëtar shqiptar. 🇦🇱 Simbol i sovranitetit dhe luftës për liri Teuta është për shqiptarët një pararendëse e Skënderbeut, sepse si ai, u përball me një fuqi shumë më të madhe, por zgjodhi të mos nënshtrohej, duke u kthyer në simbol të qëndresës dhe të krenarisë kombëtare.[^15] Përfundim Mbretëresha Teuta ishte më shumë se një sundimtare. Ajo ishte stratege, diplomatike, ushtarake, simbol femëror, dhe mbrojtëse e identitetit ilir. Historia e saj është një gur themeli në ndërgjegjen kombëtare shqiptare. Burimet dhe Referencat Autor: Liliana Pere Mbështetur në burimet dhe hulumtimet e mëposhtme: [^1]: Polybios, “Historitë”, rreth 220 p.e.s. [^2]: Tito Livio, “Historia Romana”, shekulli I p.e.s. [^3]: Neritan Ceka, “Historia e Ilirisë dhe Ilirët”, 2001. [^4]: Resmi Osmani, studime mbi historinë dhe kulturën ilire. [^5]: Hasan Cungu, analiza e politikave dhe organizimit ushtarak ilir. [^6]: Akademia e Shkencave të Shqipërisë, botime mbi Ilirinë dhe Teutën. [^7]: Resmi Osmani, studime mbi piraterinë ilire. [^8]: Muzeu Historik Kombëtar i Shqipërisë, seksioni i Ilirisë. [^9]: Polybios, “Historitë”. [^10]: Tito Livio, “Historia Romana”. [^11]: Neritan Ceka, “Historia e Ilirisë dhe Ilirët”. [^12]: Akademia e Shkencave të Shqipërisë. [^13]: Burime historike dhe analize akademike mbi Teutën si figurë udhëheqëse. [^14]: Letërsia dhe kultura shqiptare moderne. [^15]: Institucione arsimore dhe kulturore në Shqipëri.

Rrevista Prestige #Travell #beatifullalbania #nationalgeographic "Pse Riviera Shqiptare është e përsosur për një udhëtim me makinë" nga National Geographic Traveller (UK), botuar më 6 korrik 2025 nga Dom Tulett: Pse Riviera Shqiptare është e përsosur për një udhëtim me makinë Nisni një udhëtim me makinë përgjatë një prej segmenteve më piktoreske të bregdetit shqiptar, duke udhëtuar drejt fshatrave në kodra dhe plazheve që mund të krahasohen me ato tropikale. Riviera Shqiptare nuk është vetëm det; aty gjenden edhe fshatra tradicionale që ngjiten në kodra të mbuluara me ullishte shekullore, dhe rrënoja të lashta pranë mbetjeve të së kaluarës komuniste të vendit. Udhëtimi atje është më i lehtë se kurrë, falë shtimit të fluturimeve direkte nga Mbretëria e Bashkuar drejt kryeqytetit shqiptar, Tiranës, e cila ndodhet vetëm dy orë me makinë nga Vlora. Prej andej, mund të udhëtoni drejt jugut përgjatë rrugës bregdetare SH8, duke pasur Detin Jon gjithmonë në krah. Atraksionet kryesore të rajonit mund të vizitohen brenda një fundjave, por qëndrimi më i gjatë do t’ju zbulojë thesare arkeologjike dhe pasdite të qeta në plazhe më pak të njohura. Dita 1: Histori dhe fshatra të fshehura në kodër Paradite: Filloni në Vlorë, qyteti i tretë më i madh në Shqipëri dhe vendlindja e shtetit modern. Në Sheshin e Flamurit qëndron Monumenti i Pavarësisë, pranë vendit ku u ngrit për herë të parë flamuri shqiptar në vitin 1912, duke shënuar fundin e sundimit osman. Vizitoni edhe Muzeun Kombëtar të Pavarësisë përgjatë Bulevardit Ismail Qemali, për të mësuar më shumë mbi historinë. Pastaj, udhëtoni 8 km drejt jugut, përgjatë bregdetit, deri në fshatin Radhimë për një drekë në Qendra e Peshkimit. Zgjidhni peshkun e freskët nga tezga dhe shijojeni pranë portit të vogël. Pasdite: Pas drekës, bëni një shëtitje në Parkun Kombëtar të Llogarasë, rreth një orë larg me makinë nga Vlora. Shtegu "Kalimi i Cezarit" nis jashtë hotelit Sofo Llogara dhe ndjek rrugën që mendohet se ka ndjekur Jul Çezari duke ndjekur Pompeun. Ngjitja për 30 minuta kalon përmes pyllit me pisha dhe përfundon në një platformë me pamje mbi Gjirin e Vlorës. Në rrugën nga malet drejt detit, ndaloni në gjirin e Porto Palermos. Një kala e ndërtuar në vitin 1804 nga sundimtari osman Ali Pasha mbron hyrjen e portit natyror. Vizitat përfshijnë korridore dhe dhoma të errëta, përfshirë edhe një burg të errët. Mbrëmje: Vazhdoni më tej drejt jugut për një shëtitje në fshatin Qeparo Fushë, përgjatë një promenade me drita dhe lokale pranë plazhit me gurë. Sunset Boulevard Cocktail Bar përgatit mojito të shkëlqyer me lime vendase, ideal për të parë perëndimin e diellit përballë ishullit të Korfuzit. Një udhëtim i shkurtër në kodra ju çon në Qeparo Fshat, ku jeta tradicionale shqiptare ruhet ende. Në restorantin Ida & Xhorxhi, zonja Ida përgatit gatime sezonale në verandën me hardhi, ndërsa Xhorxhi shërben raki jashtë. Dita 2: Në ujë Paradite: Pas një mëngjesi me petulla të ngrohta dhe kafe turke në Ida & Xhorxhi, bëni një shëtitje në rrugicat e pjerrëta të Qeparo Fshatit. Shumë shtëpi po rindërtohen me materiale të ricikluara për të ruajtur stilin origjinal. Rrugicat të çojnë në pika me pamje panoramike mbi det apo luginat malore. Kthehuni në SH8 dhe pak para tabelës "Lukovë", merrni një rrugë të pa asfaltuar që çon në Plazhin e Bunecit. Ujërat e qeta janë të përkryera për të notuar nga kalata me gurë ose për të eksploruar me kajak apo dërrasë qëndrore (qira të disponueshme në mes të plazhit). Pasdite: Ndiqni rrugën përgjatë Bunecit drejt jugut deri në Taverna Nikolas, ku mund të shijoni levrek të pjekur nën një çati prej kashte. Pastaj, largohuni pak nga bregdeti për të vizituar Syri i Kaltër, një burim që del nga thellësitë e lumit Bistricë, duke krijuar një sy me ngjyra blu dhe të gjelbër. Më parë, vetëm udhëheqësit e lartë komunistë lejoheshin të shkonin atje, por sot është një nga atraksionet më të vizituara. Një shëtitje 20-minutëshe nga parkingu ju çon në një platformë me pamje drejt burimit. Noti në vetë burimin nuk lejohet, por mund të freskoheni pak më poshtë në lumë. Mbrëmje: Kthehuni drejt bregut për të vizituar Liqenin e Butrintit, ku uji i cekët është ideal për kultivimin e midhjeve. Fermeri Soraldo Nebo ofron ture me varkë, duke treguar se si mblidhen midhjet. Pas turit, ai i përgatit ato në supë me hudhër ose të kripura në skarë, të shoqëruara me verë të bardhë shqiptare. Përfundoni ditën në plazhin privat të Kep Merli, afër fshatit Ksamil. Vizitorët janë të kufizuar në numër dhe duhet të prenotoni më parë për të shijuar kokteje mbi rërën më të butë të Rivierës. --- Tre vendbanime arkeologjike për t’u vizituar Orikumi Në jug të Gjirit të Vlorës, rrënojat e qytetit të lashtë Orikum ndodhen pranë mbetjeve të bunkerëve komunistë dhe stallave të braktisura. Brenda parkut, gjejmë gjurmë të një porti helenistik, mure bizantine, shtëpi romake dhe një teatër grek. Edhe Jul Çezari e përdori këtë vend gjatë luftës civile kundër Pompeut në vitin 48 p.e.s. Finiqi Pranë Sarandës, Finiqi qëndron në majë të një kodre me pamje panoramike. Më pak i vizituar, por shumë i bukur, është i mbushur me lule të egra. Një teatër helenistik ndodhet në një zgëq të kodrës. Aty pranë ndodhen dhe bunkerë komunistë të lidhur me tunele për t’u eksploruar. Butrinti Një nga qytetet më të rëndësishme antike në Shqipëri dhe një Trashëgimi Botërore e UNESCO-s, Butrinti përmbledh më shumë se 2,500 vite histori. Grekët, romakët, bizantinët dhe venecianët kanë lënë gjurmët e tyre në këtë qytet me mure gëlqerore të mëdha. Ndër më të veçantët janë akuadukti romak dhe nympheum-i. Si të shkoni Fluturoni direkt me Ryanair ose WizzAir nga Londra, Edinburgu ose Mançesteri drejt Tiranës, më pas dy orë me makinë drejt Vlorës. Ose, fluturoni drejt Korfuzit dhe merrni tragetin 45-minutësh drejt Sarandës. Ka autobusë përgjatë SH8, por makina me qira ose shofer privat ofrojnë fleksibilitet më të madh. Qëndroni tek Villa Bougainvillier në Qeparo Fshat — shtëpi me pishinë për pesë persona, nga 190 £ nata. Udhëtime të personalizuara ofrohen nga Albanian Trip.

Rrevista Prestige #Personalitet #AkademiaeShkSh #AleksBuda Aleks Buda – Kolosi i Mendimit Kombëtar Shqiptar Revista Prestige | Autor: Liliana Pere Tre citate të shquara të Akademikut. >✨️ “Kombet që humbasin ndjenjën e nderimit për mendimtarët e vet, humbasin busullën e ekzistencës.” — Aleks Buda “✨️Shkenca nuk mund të shërbejë si vegël e ideologjisë. Ajo ka ligjet e veta dhe kërkon profesionalizëm të pandikuar.” — Aleks Buda “✨️Në këtë botë, urrejtja nuk mund t’i japë fund urrejtjes. Vetëm dashuria është e aftë ta shuajë atë. Ky është ligji i përjetshëm.” — Aleks Buda Kur kombet ndodhen në udhëkryqe historikë dhe e ardhmja kërkon mendje të ndritura për t’u ndërtuar, lindin shpirtra të rrallë që bëhen udhëheqës të padukshëm të dritës — dhe Aleks Buda ishte një prej tyre. Në një kohë kur Shqipëria kishte nevojë për arsim, për zhvillim, për mendje të mprehta që të ringjallnin vetëdijen kombëtare, ai u ngrit si një pishtar i dijes, një mendimtar filozof që bashkoi historinë me ndërgjegjen. Aleks Buda e pa shkencën si një fushë të pavarur nga politika, të shenjtë në thelbin e saj, dhe përmes këtij parimi ai la gjurmë të thella në panteonin e dijes shqiptare, duke i dhënë identitet dhe dinjitet historiografisë dhe dijes shqiptare. Në rrugëtimin e lavdishëm të historisë dhe arsimit shqiptar, ndriçon si yll i pashuar figura e Aleks Budës, mendimtarit, dijetarit dhe institucionit njeri. Një nga ata burrat e rrallë që me mendje, karakter dhe urtësi formësuan epokat. Ai nuk u nënshtrua kurrë ideologjive, nuk e la dijen të verbohej nga politika. Ishte burimi i pastër i mendimit shkencor, kolona vertebrale e historiografisë shqiptare, drejtues me vizion dhe dritëndërues i panteonit të dijeve të kombit. Prejardhja dhe formimi Aleks Buda lindi më 7 shtator 1910 në qytetin e Elbasanit, në lagjen e vjetër "Kala", në një familje me rrënjë të thella patriotike e intelektuale. Babai i tij, Taqi Buda, farmacist, ishte delegat i Kongresit të Manastirit dhe njeri i shkolluar në Vjenë. Ky ambient i pasur kulturor ndikoi ndjeshëm në formimin e tij. Studimet fillore i ndoqi në Lecce të Italisë, të mesmet në Salzburg të Austrisë, ndërsa shkollimin universitar e kreu në Fakultetin e Filozofisë, dega filozofi-letërsi, pranë Universitetit të Vjenës (1929–1935). Aty pati mësues personalitete si Karl Patsch, Norbert Jokl e Robert Reininger dhe u lidh me figura të tilla si Eqerem Çabej dhe Lasgush Poradeci. Gjatë Luftës Nacionalçlirimtare, Aleks Buda ishte në moshën rreth 30-vjeçare dhe mori pjesë aktive në rezistencën antifashiste, duke u angazhuar me idealizëm në radhët e lëvizjes çlirimtare. Si intelektual i ri, ai i dha luftës jo vetëm kontributin si atdhetar, por edhe vizionin e një njeriu të kulturës që besonte në lirinë dhe përparimin e kombit shqiptar. Veprimtaria dhe kontributi Pas kthimit në Shqipëri, Aleks Buda punoi si mësues në Liceun e Tiranës dhe Korçës. U emër ua drejtor i Bibliotekës Kombëtare në vitin 1945, ku organizoi dhe pasuroi fondin me vepra themelore. Ai u bë nismëtar i themelimit të Institutit të Shkencave (1955), që do të shërbente si bërthama e Universitetit të Tiranës (1957), dhe në vijim, si gurthemel i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Në vitin 1972, u zgjodh Kryetar i Parë i Akademisë dhe e drejtoi atë me urtësi, qartësi vizioni dhe vetëpërmbajtje deri në vitin 1993. Në një kohë kur ideologjia rrezikonte ta përthithte shkencën, Aleks Buda e ruajti frymën akademike të pastër dhe të ndershme. Ai kurrë nuk e përdori dijen si instrument propagande, por si urë drejt kuptimit të thellë të kombit. Vepra që mbeten Ndër veprat e tij më të rëndësishme për historinë shqiptare radhiten: "Historia e Shqipërisë" (vëllimet I dhe II), "Shkrime historike" (botim pas vdekjes), "Fjalori Enciklopedik Shqiptar" (në bashkëpunim me ASHSH), "Ilirët dhe Iliria në burimet antike" Ai vendosi bazat e metodologjisë moderne historiografike në vend. Mbrojti tezën e origjinës ilire të shqiptarëve dhe ndikoi fuqishëm në formësimin e vetëdijes kombëtare. Inspirim dhe frymë Aleks Buda mbeti i nderuar, sepse drejtoi pa asnjë kompromis me cilësinë, me pastërti të fjalës dhe peshën e dijes. I heshtur në dukje, por me zë që ndriçonte thellë. Ai jetoi si njeri i dijes, me karakter filozofik dhe mendje që nuk e lëkundte asnjë frymë e kohës. > "Nuk mund të kuptojmë të ardhmen pa një lexim të ndershëm të së kaluarës." — Aleks Buda > "Nuk i bëra kurrë lehtë vetes, sepse historia nuk lejon as kënd, as nën, as favor." — Aleks Buda > "Aleks Buda ishte një nga dy mushkëritë që oksigjenuan shkollën shqiptare të studimeve albanologjike" — Edi Rama Nderimet dhe trashëgimia U nderua me titujt "Mësues i Popullit", "Çmimi i Republikës", "Urdhri i Flamurit të Punës", ndërsa Austria i dha medaljen "Großer Ehrenzeichen". Elbasani e shpalli "Qytetar Nderi". Por lavdia e tij më e madhe qëndron në frymën e dijes që la, në gjurmën e pashlyeshme të intelektit të pastër shqiptar. Aleks Buda nuk ishte thjesht historian. Ishte kujtesë kombëtare. Ishte ura ndër brezash, mes trashëgimisë dhe vizionit, mes rrënjës dhe degës, mes fillesë dhe vazhdimësisë. > "Kombet që harrojnë historianët e tyre, humbin busullën në detin e historisë botërore." — Aleks Buda Sot, ndërsa Akademia e Shkencave dhe gjeneratat e studiuesve ecin në rrugën e tij, emri i Aleks Budës rri si fanar që nuk shuhet. Rrezaton atje ku dijetarët takohen me karakterin, ku shkenca përqafohet me dinjitetin, ku shqiptarët ndihen krenarë. 📚 Bibliografia Themelore e Aleks Budës 🔹 Libra dhe vepra të botuara 1. Aleks Buda (redaktor përgjegjës) "Historia e Shqipërisë" – Vëllimi I – Tiranë: Akademia e Shkencave e RPSH, 1959 ✔ Përfshin historinë e shqiptarëve nga lashtësia deri në fundin e mesjetës. 2. Aleks Buda (redaktor përgjegjës dhe bashkautor) "Historia e Shqipërisë" – Vëllimi II – Tiranë: Akademia e Shkencave, 1967 ✔ Periudha osmane deri në fundin e Luftës së Dytë Botërore. 3. Aleks Buda "Shkrime Historike" (Vëllimi I & II) – Tiranë: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 1986 (vëll. I), 2002 (vëll. II, pas vdekjes) ✔ Përmbledhje e punimeve studimore mbi historinë antike, mesjetare dhe moderne të Shqipërisë. 4. Aleks Buda "Ilirët dhe Iliria në burimet antike" – Tiranë: Instituti i Historisë, viti i botimit: rreth viteve 1970–1980 ✔ Hulumtim i burimeve greko-romake mbi ilirët; kontribut në teorinë e vazhdimësisë ilire. 5. Aleks Buda etj. "Fjalori Enciklopedik Shqiptar" – Tiranë: Akademia e Shkencave e Shqipërisë, 1985 ✔ Redaktor i përgjithshëm së bashku me Eqerem Çabej; përfshin artikuj mbi histori, albanologji dhe kultura. 🔹 Artikuj dhe studime të botuara në periodikë shkencorë 6. “Probleme të formimit të kombit shqiptar”, në Studime Historike, nr. 1–2, 1972 7. “Roli i qytetërimeve ilire në historinë e Ballkanit”, në Buletini i Universitetit të Tiranës, 1969 8. “Mbi metodologjinë e kërkimit historik”, në Studime Historike, nr. 4, 1975 9. “Shqiptarët dhe vetëdija kombëtare në periudhën e Rilindjes”, Konferenca Kombëtare për Rilindjen, 1982 10. Referate të mbajtura në Kongreset Ndërkombëtare të Studimeve Albanologjike – Prishtinë (1968, 1972), Vjenë (1975), Tiranë (1982) ✨️✨️ Dorëshkrime dhe arkiva Në Arkivin Qendror të Shtetit dhe në Arkivin e Akademisë së Shkencave ndodhen dorëshkrime, korrespondenca dhe skica të pabotuara të tij. 👥 Bashkëpunëtorët kryesorë të Aleks Budës 🔹 Në fushën e historisë dhe albanologjisë: 1. Eqerem Çabej – Gjuhëtar dhe albanolog i madh. Mik dhe bashkëpunëtor i hershëm që nga koha e studimeve në Vjenë. – Buda dhe Çabej shpesh ndanin pikëpamje për origjinën e shqiptarëve dhe për rolin e shkencës në ruajtjen e identitetit kombëtar. > “Eqerem Çabej ishte ndër ata që, si Buda, i qëndroi dijes si qëllim dhe jo si mjet.” 2. Stefan Anagnosti – Historian i njohur, autor dhe bashkërendues në botimin e vëllimeve të “Historisë së Shqipërisë”. 3. Kristo Frashëri – Historian me fokus në periudhën e Rilindjes Kombëtare. Edhe pse shpesh me qasje të ndryshme nga Buda, kanë bashkëpunuar në botime të rëndësishme. 4. Arben Puto – Studiues i historisë së së drejtës dhe marrëdhënieve ndërkombëtare shqiptare. Pjesë e kolektivit të Akademisë në vitet ’70–’80. 5. Mihal Sherko – Një nga historianët që punoi në Institutin e Historisë nën drejtimin e Budës dhe bashkautor në projektet enciklopedike. 6. Luan Omari – Jurist dhe historian i së drejtës. Ka bashkëpunuar në koncepte dhe vizione mbi organizimin akademik të institucioneve shkencore. 🔹 Në fushën e organizimit akademik (Akademia e Shkencave) 7. Shaban Demiraj – Gjuhëtar, më vonë president i Akademisë së Shkencave. – Ka pasur bashkëpunim të ngushtë me Budën në zhvillimin e strukturës shkencore të Akademisë. 8. Androkli Kostallari – Redaktor i “Fjalorit të Gjuhës së Sotme Shqipe” dhe “Fjalorit Enciklopedik”. – Bashkëpunoi ngushtësisht me Budën në projektet e mëdha enciklopedike dhe albanologjike. 9. Skënder Anamali – Arkeolog dhe historian i antikitetit, një ndër mbështetësit e tezës së vazhdimësisë ilire. – Punoi me Budën në shumë konferenca dhe studime rreth ilirëve. 🏛️ Në institucione ndërkombëtare Buda kishte kontakte edhe me albanologë të huaj si: Wilhelm Hehn dhe Hans-Joachim Tümmel në Gjermani, Jean-François Gossiaux në Francë, Norbert Jokl (nga periudha e Vjenës) – i konsideruar “babai i albanologjisë”. 🌟 Pse janë të rëndësishëm këta bashkëpunëtorë? Ata ndihmuan në ndërtimin e një institucioni kombëtar shkencor, me baza moderne metodologjike. Bashkë me Budën, ngritën projektet e mëdha që për herë të parë përfshinë historinë, gjuhësinë, folklorin dhe arkeologjinë në një kuadër të integruar kombëtar dhe akademik. Krijuan standardin e parë të shkollës shqiptare të mendimit historik dhe gjuhësor, që për shumë vite shërbeu si themel i kërkimit shkencor në vend. Ndikimi i Aleks Budës në historiografinë, arsimin dhe kulturën shqiptare është i jashtëzakonshëm dhe i shumëdimensionshëm. Ai nuk ishte vetëm një studiues i madh, por edhe një ndërtues institucioni, një drejtues vizionar dhe një frymëzues për brezat e mëvonshëm. 🌟 Ndikimi i Aleks Budës. 1. Rilindja e historiografisë shqiptare moderne Para Aleks Budës, studimi i historisë shqiptare ishte shpesh i fragmentuar, me mungesë standardesh shkencore dhe shumë herë i ndikuar nga ideologjitë politike. Ai vendosi metodologjinë rigoroze dhe qasjen shkencore në trajtimin e historisë, duke u fokusuar në burimet origjinale dhe në interpretim të ndershëm. > “Historia duhet të jetë pasqyrë e së vërtetës dhe jo mjet për propagandë.” — Aleks Buda Vepra e tij madhore, “Historia e Shqipërisë”, ishte një nga hapat kyç për ngritjen e studimeve historike në një nivel akademik të konsoliduar. 2. Ndërtimi i institucioneve shkencore Si drejtues i parë i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë, Buda themeloi një qendër shkencore të integruar ku historia, gjuha, etnografia, arkeologjia dhe studimet kulturore punonin bashkë. Kjo nismë bëri që Shqipëria të ketë një institucion të dedikuar për zhvillimin e dijes dhe kërkimin shkencor. 3. Arsimi dhe edukimi i breznive Përmes librave dhe veprave të tij, Aleks Buda la një trashëgimi të fuqishme për sistemin arsimor shqiptar. Ai u përpoq që të mbrojë shkollën dhe dijen nga ndikimet ideologjike, duke u fokusuar në arsimim cilësor dhe njohje të historisë së pastër. > “Njohja e së kaluarës është themeli i ndërgjegjes kombëtare.” — Aleks Buda 4. Trashëgimia kulturore dhe identiteti kombëtar Buda promovoi idenë e origjinës ilire të shqiptarëve dhe nxiti një ndërgjegjësim të thellë për vlerat kulturore dhe historike të kombit. Ai kontribuoi në forcuarjen e identitetit shqiptar në kohë sfidash të mëdha politike. 5. Influenca në studimet albanologjike ndërkombëtare Nëpërmjet bashkëpunimeve me akademikë të huaj dhe pjesëmarrjes në kongrese ndërkombëtare, Buda dha një dimension global studimeve shqiptare, duke e pozicionuar vendin tonë në hartën shkencore të Evropës dhe botës. 6. Model i integritetit intelektual Në një kohë kur shumë shkencëtarë u përballën me presione politike dhe ideologjike, Aleks Buda ruajti pavarësinë dhe dinjitetin e tij. Ai u bë simbol i qëndresës intelektuale dhe moralit profesional. > “Nuk duhet të pranojmë të shesim të vërtetën për të blerë privilegje.” — Aleks Buda Aleks Buda ishte një gurthemeli i shkencës shqiptare, i cili jo vetëm që formësoi shkollën e historiografisë, por edhe ngriti institucionet, edukoi brezat dhe forcoi identitetin kombëtar. Trashëgimia e tij ndriçon rrugën për çdo studiues dhe qytetar që dëshiron të njohë dhe të nderojë historinë e vendit.

Revista Prestige ka nderin t’ju prezantojë: Angelin Preljocaj, Koreografi shqiptar që ktheu lëvizjen në art dhe Shqipërinë në krenari ndërkombëtare Ka artistë që vallëzojnë dhe artistë që, nëpërmjet vallëzimit, shkruajnë poezi me trupin. Angelin Preljocaj është një nga emrat që jo vetëm ndriçon skenat botërore, por edhe mishëron një kulturë që tejkalon kufijtë. Emri i tij u bashkohet së fundmi Akademisë së Arteve të Bukura të Francës,  një nga institucionet më prestigjioze në botë. Ky është një vlerësim jo vetëm për karrierën e tij të jashtëzakonshme, por edhe për rrënjët e tij shqiptare, për trashëgiminë që ai bart dhe për talentin që sfidon çdo kufi kombëtar. Origjina. I lindur në Francë më 1957 nga prindër shqiptarë të ardhur nga Vermoshi dhe Ulqini, Angelin Preljocaj trashëgoi nga familja jo vetëm mallin e emigrimit, por edhe dinjitetin dhe etjen për liri. Prindërit e tij, të arratisur nga regjimi komunist, e rritën me dashurinë për artin, disiplinën dhe rrënjët shqiptare – një trashëgimi që ai e ka përkthyer në art universal. Arsimi . Disiplinë klasike, shpirt novator Preljocaj u formua në baletin klasik në Francë dhe më pas ndoqi studime me mjeshtra si Merce Cunningham në SHBA. Ky kombinim i teknikës klasike me frymën moderne e bëri atë një zë të veçantë në skenën ndërkombëtare, ku vallëzimi nuk ishte më vetëm estetikë, por filozofi, revoltë dhe ndjenjë. Veprat.  Trupi si instrument filozofik Pas themelimit të kompanisë së tij në vitin 1984, Angelin krijoi një gjuhë të re koreografike. Balete si Le Parc, Romeo e Julieta, Blanche Neige, Paysage Après la Bataille, janë shfaqur në skena të mëdha si Opera e Parisit, La Scala e Milanos, New York City Ballet dhe Berlin Ballet. Në to, ai e shndërroi trupin njerëzor në medium të thellë emocional dhe intelektual, ku çdo lëvizje sfidonte gravitetin e mendimit. Jetë personale. Art dhe bashkëjetesë krijuese I martuar me kineasten Valérie Müller, Preljocaj ka bashkëpunuar në projekte filmike që eksplorojnë ndërthurjen e trupit me kinemanë, duke e zgjeruar dimensionin e tij artistik edhe përtej skenës së baletit. Nderimet.  Një emër që lartëson dy kombe Angelin Preljocaj është vlerësuar me: Chevalier de la Légion d’Honneur dekorata më e lartë franceze Grand Prix National de la Danse Benois de la Danse Bessie Award (New York) Anëtar i Akademisë së Arteve të Bukura të Francës (2025) Anëtar i jashtëm i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë Ai është një ambasador i kulturës shqiptare dhe i profesionalizmit të lartë artistik, që përfaqëson me dinjitet dy botë – atë nga e ka prejardhjen dhe atë ku e ka ndërtuar emrin.  Kur arti bëhet atdhe i përbashkët Në një botë ku identitetet shpesh ndahen, Angelin Preljocaj është dëshmia që arti na bashkon. Ai nuk është thjesht koreograf.  është një rrëfimtar i një kulture që nuk është e vogël, por e pamatshme në shpirt.  Me këtë arritje të fundit, ai nuk lartëson vetëm emrin e tij, por edhe atë të Shqipërisë, në mënyrën më të bukur: në heshtje, përmes lëvizjes, përmes artit që flet për të gjithë ne. Pergatiti: Liliana Pere.

Rrevista Prestige #Personality #Artmusic #inspiration #NikollaZoraqi #ThebestComposer “Kujtesa për kompozitorët është përjetësia e muzikës që ata krijuan — një dritë që nuk shuhet kurrë në errësirën e kohës.” “Muzika është gjuhë universale që flet pa fjalë.” — Ludwig van Beethoven " Krijimtaria muzikore e Nikolla Zoraqit është zëri i shpirtit që kapërthen kohën dhe hapësirën. Muzika e tij është aroma e kohës. Në çdo notë muzikore te veprave te tij jeton një botë e tërë.” Nikolla Zoraqi kkaloi një jetë në shërbim të tingujve dhe artit shqiptar Në një dimër të hershëm të vitit 1928, në Tiranën e rrënjosur në tradita dhe histori, lindi një fëmijë i cili do të bënte që muzika shqiptare të dëgjohej në dimensione të reja. Ai quhej Nikolla Zoraqi – një artist i lindur për të shkruar me nota dhe për të krijuar melodi që do të mbeteshin përgjithmonë në zemrën e kombit. Origjina dhe familja Nikolla vinte nga komuniteti aroman, një prej rrënjëve më të lashta të Ballkanit, të njohur për pasurinë e tyre kulturore dhe gjuhësore. Familja e tij ruante me krenari traditat dhe identitetin e aromanëve, që përbënin një pjesë të rëndësishme të mozaikut multietnik në Shqipëri. Nga kjo trashëgimi ai mori dashurinë për kulturën dhe muzikën që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës. Në familjen e Zoraqit, arti ishte një gjë e shenjtë. Bashkëshortja e Nikollës, Gjenovefa Heba, ishte sopranoja e njohur që i dha zë melodiave të tij, ndërsa djali i tyre, Enkelejd Zoraqi, u bë një inxhinier elektronik i talentuar dhe i urtë, një pasardhës me shpirt të kulturuar dhe të përkushtuar ndaj familjes dhe vlerave që Nikolla i mbolli. Arsimi dhe formimi artistik Nikolla Zoraqi nisi rrugën e tij artistike me violinën në Liceun Artistik “Jordan Misja” në Tiranë, një shkollë që i dha themelin e fortë muzikor. Aty ai mësoi jo vetëm teknikat e instrumentit, por edhe bukurinë e thellë të muzikës klasike. Nikolla Zoraqi kreu studimet e larta për kompozim në Konservatorin Shtetëror “P. I. Çajkovski” në Moskë, ku u formua si një nga kompozitorët më të rëndësishëm të muzikës shqiptare. duke u formuar si një nga mjeshtrit më të shquar të muzikës shqiptare të shekullit të XX. Krijimtaria dhe veprat më të njohura Zoraqi është autor i një krijimtarie të pasur dhe shumëllojshme që përfshin pothuajse të gjitha format muzikore: opera, balete, koncerte, muzikë filmash, kantata dhe muzikë vokale-korale. Disa nga veprat e tij më të shquara janë: Baleti “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, i frymëzuar nga romani i Ismail Kadaresë, një kryevepër që mishëron dramatizmin, misterin dhe thellësinë e historisë shqiptare. Opera “Cuca e maleve”, që përfaqëson një pikë kulmore të operas shqiptare me karakter dhe identitet të fortë kombëtar. Opera “Komisari”, ku zëri i tenorit të njohur Gaqo Çako dhe regjia e Piro Manit sollën një përvojë teatrale të paharrueshme. Baleti “Shota e Azem Galica”, një tjetër perlë që përçon histori dhe emocione përmes lëvizjes dhe muzikës. Baletet “Historia e një kënge”, “Tokë e pamposhtur”, “Ritme e ndjenja punëtore”, pjesë të suksesshme në repertorin e baletit shqiptar. 6 koncerte për violinë dhe orkestër, duke i dhënë instrumentit të tij të parë, violinës, një hapësirë të veçantë në artin simfonik shqiptar. 6 uvertura, mes të cilave spikat “Uvertura Festive” e vitit 1968, e njohur për madhështinë dhe energjinë e saj. Muzikë vokale-korale si “Atdheu im”, “Partia ime” dhe “Sonet pranverore”. Muzikë për film, duke përfshirë “Duel i heshtur”, “Vitet e para” dhe “Cuca e maleve”. Nikolla Zoraqi, kompozitor shqiptar me origjinë aromane, njihet për integrimin e muzikës popullore në krijimet e tij simfonike dhe skenike. Ai shpesh krahasohet me Béla Bartókun nga Hungaria, i cili gjithashtu përdori folklorin kombëtar për të ndërtuar një gjuhë muzikore të veçantë. Si Bartók, edhe Zoraqi krijoi një urë mes traditës dhe modernizmit, duke dhënë një kontribut të madh në muzikën e vendit të tij dhe rajonit. Ky krahasim nënvizon rëndësinë e tij si një nga gurët themelorë të muzikës kombëtare ballkanike. Bashkëpunëtorët dhe miqtë e tij artistikë Në rrugëtimin artistik, Zoraqi punoi me figura të mëdha të muzikës dhe artit shqiptar. Dirigjenti dhe violinisti Zhani Ciko ishte një bashkëpunëtor i ngushtë që solli interpretimin më të mirë të veprave të tij. Tenori i famshëm Gaqo Çako dhe sopranoja Inva Mula dhanë zë krijimeve vokale të Zoraqit. Regjizori Piro Mani solli thellësi dramatike në operën “Komisari”, ndërsa koreografët Agron Aliaj dhe Llaqi Nako dhanë jetë baleteve të tij të paharrueshme. Studiues si Prof. Dr. Zana Shuteriqi kanë dëshmuar dhe vlerësuar ndikimin e thellë të Nikolla Zoraqit në zhvillimin e muzikës shqiptare. Çmimet dhe nderimet Në përkushtimin e tij të jashtëzakonshëm, Zoraqi u nderua me tituj të lartë si: Artist i Merituar Artist i Popullit Në nder të tij është krijuar festivali i muzikës bashkëkohore që mban emrin e tij dhe që organizohet rregullisht në RTSH, duke ruajtur dhe promovuar trashëgiminë e tij artistike. Trashëgimia dhe arsyeja pse duhet ta kujtojmë e nderojmë. Nikolla Zoraqi është një gur themeli i muzikës shqiptare moderne, një artist që me çdo notë dhe çdo veprimtari krijuese solli në jetë thellësinë dhe shpirtin e kombit. Ai ndërtoi një urë të fortë mes traditës dhe inovacionit, duke bërë që muzika shqiptare të ngrihej në një nivel të ri dhe të fitojë njohje jo vetëm në vend, por edhe jashtë kufijve. Trashëgimia e tij është më shumë se vetëm vepra muzikore – është një thirrje për të ruajtur identitetin, për të çmuar kulturën dhe për të vazhduar krijimin me pasion dhe përkushtim. Kujtimi i Nikolla Zoraqit është një nder për gjithë ata që besojnë se arti dhe muzika janë gjuhë universale që bashkojnë njerëzit dhe ndërtojnë të ardhmen. Një ftesë për të ndjerë dhe përjetuar artin e tij Mos e humbisni këtë të premte, më 4 korrik 2025, ora 20:00 në Teatrin Kombëtar të Operës dhe Baletit (TKOB), koncertin e Orkestrës Simfonike të RTSH-së ku do të interpretohet: Suitë nga baleti “Gjenerali i ushtrisë së vdekur” nga Nikolla Zoraqi Georges Bizet - Suitë për orkestër Op.22 Guillaume Lekeu - Adagio për kuartet orkestror Vincent d'Indy - Simfoni për orkestër dhe piano Op.25 Me dirigjent Zhani Ciko dhe solist pianistin Pascal Gallet. Hyrja është e lirë. Nikolla Zoraqi na la një pasuri të çmuar, të cilën duhet ta mbrojmë dhe ta transmetojmë brezave, sepse vetëm kështu arti, kultura dhe identiteti ynë do të jetojnë përgjithmonë. Përgatiti:Liliana Pere.

Nga Dorian Koçi. Në historinë e shqiptarëve, pak figura arrijnë të sintetizojnë në mënyrë kaq të thellë përpjekjen për identitet kombëtar, përparim kulturor dhe ndërhyrje reformuese në një perandori të vjetër siç bëri Sami Frashëri. I lindur në një periferi të Ballkanit, por me një horizont që përfshinte krejt hapësirën mesdhetare dhe orientale, Samiu u bë një arkitekt i ideve që kapërcyen kufijtë etnikë dhe kohorë, duke ndikuar në mënyrë të pazëvendësueshme jo vetëm procesin e ndërgjegjësimit kombëtar shqiptar, por edhe zhvillimet e modernizmit osman. Lindja e një mendimtari në kohë të trazuara ====================================== Kur Sami Frashëri erdhi në jetë, Perandoria Osmane ishte në një fazë krizash të shumanshme: goditje nga fuqitë europiane, lëvizje nacionaliste brenda dhe rënie e thellë institucionale. Ballkani ishte një vatër e këtyre transformimeve, dhe pikërisht në këtë qendër tensioni u formua vetëdija politike dhe kulturore e Samiut. Ai e kuptoi herët se shqiptarët, nëse donin të mbijetonin në këtë vorbull të ndryshimeve, duhej të organizoheshin si një trup i vetëm, i lidhur jo me fe apo fis, por me gjuhë, kulturë dhe qëllim historik të përbashkët. Gjuha si akt politik ======≠=============== Një nga prurjet më origjinale të mendimit të tij ishte pikërisht roli që i dha gjuhës. Në një kohë kur shumica e popujve të Ballkanit nisën të artikulonin identitetin e tyre përmes simboleve fetare, Sami Frashëri vendosi gjuhën në themel të përkatësisë kombëtare. Ai nuk e trajtoi shqipen thjesht si një mjet komunikimi, por si një hapësirë të ndërgjegjes kolektive, ku fshiheshin kujtimet, zakonet, ndjenjat dhe vetë shpirti i një populli. Për këtë arsye, përpjekjet e tij për standardizimin e alfabetit, për hartimin e teksteve arsimore dhe për shtypin në gjuhën shqipe nuk ishin veprime teknike, por akte themeluese të një kulture shtetformuese. Ai e dinte mirë që një komb pa shkollë në gjuhën e vet, pa fjalor dhe pa shtyp, mbetej i pafuqishëm përballë të tjerëve. Kombi si krijesë kulturore dhe politike ================================= Ajo që e veçon Sami Frashërin nga shumë rilindës të kohës së tij është aftësia për ta konceptuar kombin jo si një dhuratë të së kaluarës, por si një projekt që duhet ndërtuar. Për të, shqiptarët nuk ishin një komb sepse kishin të njëjtën gjuhë, por sepse mund të bëheshin një komb përmes vetëdijes, arsimit dhe organizimit politik. Kjo ide e tij i parapriu koncepteve moderne të kombformimit në Europën Qendrore, ku shteti i të drejtës dhe qytetaria përbëjnë themelin e unitetit. Samiu e kishte të qartë se në një truall me kaq shumë ndarje fetare, vetëm një identitet laik dhe gjithëpërfshirës mund të garantonte bashkimin e shqiptarëve. Reformator në trupin e një perandorie të vjetër ======================================== Një nga paradokset më të mëdha të figurës së Samiut është se, ndonëse ideolog i një kombi të ri, ai punoi për një pjesë të madhe të jetës së tij brenda strukturave të Perandorisë Osmane. Kjo nuk ishte një kontradiktë, por një zgjedhje strategjike. Samiu e kuptonte se ndikimi duhej ushtruar nga brenda, me gjuhën dhe format institucionale të kohës. Si zyrtar, mendimtar dhe përkthyes në Stamboll, ai ndikoi drejtpërdrejt në proceset e modernizimit osman. Një nga përpjekjet më të mëdha të tij ishte reformimi i gjuhës turke, duke propozuar përdorimin e alfabetit latin dhe thjeshtimin e strukturës leksikore. Përmes veprës së tij enciklopedike dhe shkrimeve didaktike, ai u bë një mesues i qytetërimit, që sillte dijet europiane në një perandori që përpëlitej në krizën e orientimit historik. Një mendimtar europian i lindur në Lindje ==≠================================ Sami Frashëri nuk u kthye kurrë në një ithtar të ideve nacionaliste shoviniste, siç ndodhi me shumë figura të tjera në Ballkan. Ai përqafoi një model intelektuali europian, që e sheh kombin si një formë organizimi demokratik, dhe jo si një përjashtim të tjerëve. Për të, Europa nuk ishte një model i gatshëm për t’u kopjuar, por një univers vlerash që duhej përthithur në mënyrë kritike: liria, arsimi, barazia para ligjit dhe drejtësia sociale. Në këtë kontekst, Samiu krijoi një frymë që i parapriu shumë zhvillimeve që ndodhën më vonë në Shqipëri: laicizmit të shtetit, arsimimit të femrës, krijimit të institucioneve kulturore kombëtare dhe afirmimit të të drejtave qytetare. Aktualiteti i një vizioni të papërfunduar ================================== Figura e Sami Frashërit nuk është thjesht pjesë e së kaluarës. Mendimi i tij mbetet aktual sepse pyetjet që ai ngriti janë ende të hapura: Çfarë do të thotë të jesh shqiptar përtej gjuhës dhe prejardhjes? A mund të ndërtohet një shtet modern mbi themelet e arsimit dhe dijes? Si mund të jetojmë në një hapësirë ku Lindja dhe Perëndimi bashkëjetojnë, pa rënë në nënshtrim ndaj asnjërës? Pikërisht këto janë temat që bëjnë Sami Frashërin një figurë themeluese por jo të mbyllur, një frymë që vazhdon të mbajë gjallë ambicien për një komb të ndërtuar mbi dijen, qytetarinë dhe vizionin. © Dorian Koçi

Mesdheu, djep i qyteterimit te lashte, një mozaik kulturash që nga Egjipti i lashtë, përmes Greqisë, Romës, Bizantit dhe Venedikut, ka formësuar historinë e qytetërimeve. Shqipëria, me qytetet e saj të lashta, ka qenë aktore kyçe në këtë rrëfim. Për të plotësuar temën nga baza, më poshtë është një pasqyrë e thelluar dhe e strukturuar, siç kërkuat: ★ Egjypti i lashtë – Shekulli XXVII–VI p.e.s.: piramidat, hieroglifet, tempulli i Karnakut—themel i administrimit dhe artit monumental. – Luftërat me Hititët, persët dhe grekët sjellin teknologi e ndikim drejt Mesdheut Lindor. Arkitektura e tempujve dhe koncepti i qytetit-perandori influencuan më vonë Greqinë dhe Romën. ★ Greqia antike – Shekulli V–IV p.e.s.: demokracia në Athinë, filozofia e Platonit/Aristotelit, teatrin (Sofokliu, Euripidi). – Teatri i Epidavrit (kapacitet ~14,000) u model për amfiteatrin romantik. Muzika me lyra dhe aulos mbeti në ceremonitë e Mesdheut. ★ Roma perandorake – Shekulli II p.e.s.–IV e.s.: Via Egnatia (ndryshim strategjik mes Adriatikut dhe Lindjes). Rruga lidh Durrësin me Selanikun e më tej me Konstantinopojën. – Ligji roman, akveduktet dhe amfiteatrët – ai i Durrësit (132×113 m, 20 m i lartë, 20,000 vendet) është më i madhi në Ballkan  . ★ Bizanti – Shekulli V–XIII e.s.: mozaikët dhe kupolat e kishave — të tilla ndodhen në Durrës dhe Butrint. – Vepra si baptisteri i Butrintit (shekulli VI) me mozaikët e pasur janë ndër më komplekset në Mesdhe  . ★ Venecia – Shekulli XIV–XVI: fortifikimet veneciane kryesisht në Durrës dhe Shkodër flasin për ndikimin ushtarak dhe urban mesdhetar. Muret e Durrësit, ndërtuar me tulla bizantine, mbartin ndikime veneciane për t’u rikonstruar më pas nga osmanët  . ★ Iliria dhe qytetet shqiptare Durrësi, Apollonia, Butrinti, Shkodra, Lezha, Vlora: • Durrës (Epidamnos/Dyrrhachium) – themeluar ~627 p.e.s. nga grekët, qytet ilir e më pas romak. Amfiteatri i shek. II AD, Via Egnatia, kështjella bizantine – mbart rëndësi të madhe strategjike, kulturore dhe arkitekturore  . • Apollonia – themeluar shek. V p.e.s. Zbulimet: Buleuterion, Bibliotekë, Odeon, Teatër klasik (~300 vendet), Stoa, Templin e Diana-s (shek. II AD), duke reflektuar ndërthurjen greko-romake  . • Butrinti – themeluar shek. IV p.e.s. Teatri grek (2500 vendet, shek. II p.e.s.), tempuj, basilika, baptisteri me mozaikë komplekse (shek. VI AD), Muri i Luanit, varietet arkitekturor grek, romak, bizantin, venecian  . • Shkodra – qytet ilir me kështjellën Rozafa (shek. IV p.e.s.). Së mëvonshmi romake, bizantine, veneciane (mure prej tullash), më pas osmane – një urë lidhëse mes Mesdheut dhe Europës qendrore  . • Lezha (Lissus) – qytet romak, me kështjellë, pjesë e rrjetit tregtar mesdhetar, ndikime bizantine dhe osmane qysh në mesjetë. • Vlora (Aulona) – themeluar shek. VI p.e.s. si kolonë greke, port romak-bizantin; fortifikime mesjetare; krahasohet me qytet bregdetar si Bari (Itali). Rruga historike Via Egnatia Ndërtuar shek. II p.e.s. lidh Durrësin – Selanikun – Konstantinopojën, duke sjellë jo vetëm lëvizje ushtarake, por edhe shkëmbim ideje, gjuhë, art dhe fe. Trashëgimia tona arkitektonike & kulturore – Amfiteatri i Durrësit: model romak, me kapacitet 20,000, trajtime të ndryshme: luftime gladiatorësh → kapelë bizantine me mozaikë të shek. IV–VI AD  . – Teatrat në Apolloni & Butrint reflektojnë stilin grek e më pas romak. – Kështjellat e Shkodrës e Lezhës na flasin për përzierjen e stileve ushtarake ilire, bizantine, veneciane dhe osmane. – Baptisteri i Butrintit me mozaikë (550 AD) është një nga më kompleksët në Mesdhe, realizuar nga mjeshtra nga Nikopoli  . Gjuhë & muzikë – Shqipe ruan rrënjë ilire ndërthurur me latinisht, greqisht dhe osmanisht, dëftues i ndërveprimeve shekullore. – Muzika polifonike jugore, me tonalitet mesdhetar, ritme komunitare, është trashëgimi e rrjedhshëm e traditave kulturore strukturore. Ndikimi i luftërave – Rrëzimet e legjioneve romake (e.g. Dyrrachium, 48 p.e.s. – Pompei vs Caesar) – luftëra që rivendosën rendin imperial romak. – Invasione bizantine e osmane – shkëmbime kulturore, përzierje arkitekturale (kupola, mozaikë, fortifikime). – Luftërat veneciane – ngjashmëri me forteza me qendra bregdetare mesdhetare. Kjo panoramë e thelluar e vendos Shqipërinë jo thjesht si pjesë e rrjetit periferik, por si një komponent të fuqizuar dhe qendror të mozaikut mbi të cilin është ndërtuar qytetërimi mesdhetar. Nëpërmjet Durrësit, Apollonisë, Butrintit e qyteteve ilire, ne ndërthuremi me gjuhën, kulturën, muzikën dhe strukturat e mëdha të qytetërimeve që kanë ndërtuar Evropën dhe Lindjen e Mesme. Mesdheu, që nga lashtësia është konsideruar si djepi i qytetërimeve, nuk ka qenë kurrë thjesht një det që ndan kontinentet, por një hapësirë që bashkon kultura, tregti, fe, arkitekturë dhe mendësi.  Qytetërimet e mëdha që lindën përreth tij — Egjypti, Fenikasit, Greqia, Etruskët, Roma, Bizanti, Arabët, Venediku — u zhvilluan mbi parimet e ndarjes dhe ndërveprimit, ku Shqipëria, me brigjet e saj të gjata dhe qytetet e saj të lashta, nuk ka qenë asnjëherë në periferi, por një pikë bashkimi. Në të vërtetë, Shqipëria është një nga vendet që prekin natyrshëm të gjitha gjymtyrët e qytetërimit mesdhetar, që nga kultura greko-romake te ndikimi bizantin dhe arab, nga ndikimi i Venedikut dhe Italisë te përthithja osmane dhe kalimi në modernitetin perëndimor. 🌟 Pikat e bashkimit të Shqipërisë me qytetërimet mesdhetare dhe ndikimet konkrete – Greqia: Apollonia dhe Butrinti ishin koloni greke që zhvilluan teatër, agora, tempullin dhe statujat e periudhës klasike. Teatri i Apollonisë ngjason me atë të Epidavrit për shkallët e pjerrëta dhe akustikën. Butrinti ka strukturë të ngjashme me Delphin — një qytet me përmasë shenjtëruar. – Roma: Durrësi me Via Egnatia u kthye në një arterie e lidhjes së Romës me Lindjen, njësoj si Brindisi në Italinë jugore. Amfiteatri i Durrësit i ndërtuar në shek. II e.s. është më i madhi në Ballkan dhe rivalizon strukturat e Nimes dhe Pula-s në Evropë. – Bizanti: Kultura bizantine është e pranishme në arkitekturën dhe mozaikët e Butrintit, në kishat e hershme paleokristiane në Durrës, Elbasan dhe Lezhë. Baptisteri i Butrintit është vepër e krahasueshme me ato në Nikopoli dhe Konstantinopojë. – Venediku: Shkodra, Durrësi, Lezha e Vlora ishin pjesë e zonës së ndikimit të Republikës së Venedikut. Fortifikimet e tyre, ndërtuar me tulla të holla dhe elemente mbrojtëse si kunjat e gurta dhe hendekët, ngjasojnë me kështjellat e Dalmacisë dhe Durrësit, dhe me Murin e madh të Kotorrit. – Egjypti & Lindja: Arkitektura me harqe dhe përdorimi i simbolikës diellore në disa objekte religjioze të periudhës osmane ruajnë elemente që mund të lidhen me ndikimin arab nëpërmjet Perandorisë Osmane, një trashëgimi që përthithi dhe adaptuan qytetet shqiptare si Berat e Gjirokastër në periudhën klasike osmane. – Kultura kulinare mesdhetare: Ulliri, vera dhe gruri janë themel i kuzhinës shqiptare si edhe i gjithë Mesdheut. Pjatat si peshku me vaj ulliri, byreku me barishte, apo rakia nga rrushi janë shembuj të përbashkët kulturor që gjejmë nga Athina në Napoli, nga Izmiri në Durrës. – Gjuha dhe rruga e fjalëve: Shqipja si gjuhë indoevropiane ka përthithur fjalë nga latinishtja, greqishtja e vjetër, sllavishtja dhe turqishtja, duke dëshmuar për një ndërthurje të drejtpërdrejtë me qytetërimet përreth Mesdheut. – Muzika: Polifonia shqiptare, veçanërisht ajo e jugut, ngjan me modelet e hershme të këngës epike të Mesdheut lindor, si në Greqi, Epir, dhe pjesërisht në Itali. Kjo formë rrëfimtare këndimi ka ritme që ngjajnë me lamentacionet antike greke, me përmbajtje epiko-shpirtërore. 🌟🇦🇱 Shqipëria si faktor i qytetërimit mesdhetar Shqipëria nuk është thjesht një pasive historike, por një aktor bashkëformues në zhvillimet e mëdha të Mesdheut: – Strategjikisht: Durrësi, Vlora dhe Butrinti janë porte që kanë lidhur Perëndimin me Lindjen përmes rrugëve detare dhe tokësore. Via Egnatia nuk ishte thjesht rrugë ushtarake, por arterie ekonomike, kulturore dhe shpirtërore. – Kulturalisht: Monumentet në Butrint dhe Apolloni dëshmojnë për shkolla filozofike dhe teatër, për art me ndikim të përbashkët, për qytet që nuk ishin thjesht nën ndikim, por që krijonin dhe transmetonin. – Historikisht: Ilirët, përmes mbretërve si Teuta dhe Agroni, u bënë aktorë politikë në Mesdhe, në aleanca dhe luftëra me Romën dhe Greqinë. Flota ilire në shek. III p.e.s. kontrollonte pjesë të konsiderueshme të Adriatikut. – Arkitektura e përbashkët: Kështjella e Rozafës, muret e Durrësit, odeoni i Apollonisë, baptisteri i Butrintit, kishat me kupola në Berat – të gjitha këto janë dëshmi të arkitekturës mesdhetare të përshtatur nga mjeshtrit shqiptarë, që përdornin gurin, tullën dhe mozaikun me një ndjeshmëri lokale. – Trashëgimia shpirtërore: Mitet si ai i Rozafës, rrëfimet epike dhe rrëfimet popullore shqiptare kanë ndjeshmëri të përbashkët me mitologjinë greke dhe epirotase, duke dëshmuar për rrënjë të përbashkëta në mendësinë mesdhetare. 🌟🇦🇱 Shqipëria është pasqyrë e qytetërimeve mesdhetare, jo thjesht në mënyrë pasive por në mënyrë aktive, krijuese dhe kontribuese. Ajo është qendër lidhëse mes Ilirisë dhe Greqisë, mes Romës dhe Bizantit, mes Lindjes Osmane dhe Perëndimit Venedikas, një truall ku shpirti i Mesdheut është ruajtur, transformuar dhe përçuar deri në ditët e sotme. Nëse Mesdheu ka një “gramatikë të qytetërimeve”, atëherë Shqipëria është një nga fjalët kyçe të saj – një nyje ku gjuha, muzika, arkitektura, miti dhe tregtia kanë ndërtuar kuptimin e bashkëjetesës mes kulturave. Shqipëria është më shumë sesa një portë; ajo është urë, dritare dhe pasqyrë e Mesdheut. Përgatiti: Liliana Pere.

Rrevista Prestige #GëzuarDitënePavarësisesë Sot në 4 Korrik, ditën e pavaresisë Revista Prestige përulet me nderim para vlerave të mëdha që përfaqson 🇺🇸 Amerika Për ne, Amerika është një vend – është frymëzim, busull orientimi, shpresë për drejtësi dhe dinjitet njerëzor. Është tempulli i demokracisë, aty ku liria është e shenjtë dhe ëndrrat mund të bëhen realitet. E duam Amerikën sepse ka udhëhequr botën me vizion dhe vlera. Sepse aty është dëgjuar zëri i të pambrojturve, është mbrojtur e drejta për të qenë vetvetja, është ndriçuar rruga e kombeve drejt paqes dhe përparimit. 🇦🇱 Nga zemra shqiptare, dërgojmë sot urimet më të përzemërta për Ditën e Pavarësisë së 249-të të Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Gëzuar, Amerikë! Me dashuri dhe mirënjohje, Revista Prestige Prestige Magazine #HappyIndependenceDay On this July 4th, Independence Day, Revista Prestige bows with respect before the great values represented by 🇺🇸 America. To us, America is more than a country – it is an inspiration, a guiding compass, a beacon of hope for justice and human dignity. It is the temple of democracy, where freedom is sacred and dreams can come true. We love America because it has led the world with vision and values. Because there, the voices of the unprotected have been heard, the right to be oneself has been defended, and the path of nations toward peace and progress has been illuminated. 🇦🇱 From the heart of Albania, we send our warmest wishes for the 249th Independence Day of the United States of America. Happy Independence Day, America! With love and gratitude, Prestige Magazine

Rrevista Prestige #Project #ValentinaHysi #Writer Revista Prestige ju njeh me: Projektin artistik: "Nga libri në skenë dhe ekran, nga skena dhe ekrani… në libër" Valentina Hysi Shkrimtare & Skenariste Në këtë imazh, Valentina Hysi shfaqet në elementin e saj krijues – e veshur me të bardha elegante dhe me një detaj të kuq që simbolizon pasionin, e rrethuar nga drita, arti dhe fjala. Fjala që ajo i jep jetë – në letër, në skenë, në ekran – dhe që kthehet përherë në zemrën e lexuesit. Me zërin e saj të qartë e të ndjeshëm, me përkushtimin për tekstin dhe me një ndjeshmëri që e dallon, ajo prezanton projektin që lidh tre botë në një të vetme: letërsinë, teatrin dhe filmin. ✍️ Autore e dy romaneve : “Kthesa” (2020) “Ditënetët e Mirele J.” (2024) Ka diçka të shenjtë në rrugëtimin e një fjale të shkruar. Ajo lind në heshtjen e autorit, përkëdhelet në faqet e një libri, dhe pastaj, një ditë, merr frymë në skenë, zë në ekran, dhe... kthehet sërish në kujtesën e lexuesit – më e gjallë, më ndryshe, më universale. Është një udhëtim i përjetshëm i artit, ku libri, teatri dhe filmi nuk janë gjini të ndara, por gjymtyrë të së njëjtës ndjesi njerëzore. Ashtu siç thoshte Ingmar Bergman: “Filmi është si një ëndërr, si muzika. Asnjë art tjetër nuk depërton në ndërgjegje si ai, drejt e në ndjenjë, në thelb.” Këtë lidhje të pazgjidhshme mes librave, skenës dhe ekranit, Valentina Hysi e shndërroi në projektin e saj të veçantë me titullin emblematik: “Nga libri në skenë dhe ekran, nga skena dhe ekrani … në libër.” Ajo nuk sjell thjesht një shfaqje ose një lexim. Ajo fton publikun të jetë dëshmitar i një cirkulimi emocional, ku personazhet e librave dalin nga faqet, vrapojnë mbi skenë, ndalen para kamerës dhe më pas… rikthehen, si për të thënë: “Mos na harro, ne jemi ende aty, në rreshtat e tu.” Në bashkëpunim me regjisorin Ylli Pepo, operatorin Xhemal Reçi, dhe aktorët Elva Caushi dhe Sokol Angjeli, Valentina ndërtoi një urë mes letërsisë klasike shqiptare dhe interpretimit bashkëkohor. U sollën zëra të mëdhenj si Kadare, Mjeda, Poradeci, Migjeni, Shkreli… duke i dhënë ndjesisë së leximit një përmasë të re: atë të pranisë fizike, të zërit, të figurës, të jetës. Në këtë rrugëtim, libri nuk është më vetëm një objekt për të lexuar, por një trup që flet, një kujtesë që lëviz, një ëndërr që filmi e zgjon dhe skena e gjallëron. Dhe më pas, gjithçka kthehet sërish në libër – por një libër i ri, me gjurmë, me kujtime, me emocion të përbashkët. Po, me shumë kënaqësi! Ja një version elegant dhe estetik për përdorim në Revista Prestige, në përputhje me ngjyrat e fotos së dërguar (e bardhë, e zezë, e kuqe dhe nuanca të ngrohta): Ky projekt nuk është vetëm artistik. Është një akt dashurie për librin. Një dëshmi se arti nuk rri kurrë në vend, por vjen rrotull e rrotull si një psherëtimë që s’do të shuhet. E për këtë, Valentina Hysi meriton një vend të veçantë – si shkrimtare, skenariste, por mbi të gjitha si ndërlidhëse e shpirtit të fjalës me gjuhën e imazhit. Ajo është autore e dy veprave letrare: romanit “Kthesa” (2020) dhe romanit “Ditënetët e Mirele J.” (2024), të cilat dëshmojnë edhe në letër fuqinë e saj krijuese. Pergatiti:LP

Ese: Bob Dylan – Zëri që ndryshoi një epokë Në horizontin e pafund të artit, aty ku fjala dhe tingulli bashkohen për të tronditur ndërgjegjen njerëzore, ndriçon një figurë e veçantë, si një meteor poetik që nuk shuhet kurrë – Bob Dylan. Emri i tij nuk është thjesht ai i një muzikanti; është një emblemë e ndryshimit, një zë që shpoi heshtjen e një bote të përgjumur. Ai është një frymë artistike që vjen me erën e revolucionit, me zërin e baladave që këndojnë për drejtësinë, dashurinë, luftën dhe paqen. Përmes metaforës dhe protestës, përmes heshtjes dhe britmës, Bob Dylan i dha botës një zë që nuk plaket, një kujtesë që nuk vdes. Origjina dhe fëmijëria – filizat e një shpirti të lirë Lindi më 24 maj 1941, në Duluth të Minesotës, me emrin Robert Allen Zimmerman. Familja e tij ishte me origjinë hebraike dhe gjyshërit kishin emigruar nga Ukraina dhe Lituania, duke sjellë me vete hijet e përndjekjes, shpresën e mbijetesës dhe dashurinë për jetën. Ishte pikërisht kjo trashëgimi shpirtërore që u përzie me realitetin amerikan të viteve ‘40 e ‘50 dhe formësoi ndjeshmërinë e tij të hershme ndaj padrejtësisë dhe shtypjes. Qysh në moshën e adoleshencës, Roberti i ri u dashurua me muzikën. Duke dëgjuar Elvis Presley, Hank Williams dhe Woody Guthrie, ai nisi të ndiejë brenda vetes një etje për të rrëfyer botën në mënyrën e vet – jo me zëra të fuqishëm, por me fjalë që godasin si çekiç mbi shpirtin. Muzika si mision: “Një kitarë dhe një e vërtetë” Kur ai mori emrin artistik “Bob Dylan”, duke u frymëzuar nga poeti Dylan Thomas, ai nuk zgjodhi thjesht një pseudonim – zgjodhi të jetonte si poet i rrugës, me një valixhe të mbushur me vargje dhe melodi që lindnin nga zemra dhe vlonin si lumi i ndjeshmërisë sociale. Muzika e Dylanit nuk ishte argëtim; ishte dëshmi. Me kitarën dhe harmonikën e tij, ai kompozoi këngë që u bënë himne të protestës: “Blowin’ in the Wind” ishte pyetja pa përgjigje që i bëhej ndërgjegjes së kombit; “The Times They Are A-Changin’” ishte thirrja për një brez që kërkonte drejtësi; “A Hard Rain’s A-Gonna Fall” ishte paralajmërimi poetik për një botë që po përgatiste vetëfundin e saj. Dylani e shndërroi folk-un në një instrument të protestës; ai e shndërroi protestën në një formë të lartë arti. Vepra të pavdekshme – ku fjalët janë flakë Vargjet e Bob Dylan-it janë të përthurrura me simbolikë, ku fjala bëhet rebelim dhe heshtja bëhet protestë. Albumet si “Highway 61 Revisited”, “Blonde on Blonde”, “Blood on the Tracks” dhe “Desire” janë monumente muzikore që qëndrojnë si kështjella poetike mbi të cilat fryjnë erërat e dashurisë, dhimbjes, luftës dhe ëndrrës amerikane. Ai nuk pranoi të jetë thjesht “zëri i një brezi”, sepse e ndjeu që kjo do ta kufizonte; ai donte të ishte një njeri i lirë që fliste me zërin e të gjithëve. Ai kaloi nga folk në rock, nga gospel në blues, nga dashuria në zhgënjim, duke ruajtur gjithmonë bërthamën e tij të flaktë: fjalën që ndryshon. Nobeli – kur poezia merr frymë me muzikën Në vitin 2016, Akademia Suedeze e nderoi Bob Dylan me Çmimin Nobel në Letërsi, “për krijimin e shprehjeve të reja poetike brenda traditës së madhe të këngës amerikane”. Ishte një moment historik – për herë të parë letërsia pranoi zyrtarisht se poezia mund të këndohej, se muzika mund të ishte letërsi, dhe se një kitarë mund të jetë po aq e fuqishme sa një penë. Dylan nuk shkoi në ceremoninë e dhënies së çmimit. Ai ishte besnik ndaj natyrës së tij të tërhequr, por dërgoi një fjalim të thellë, ku përmendi Homerin, Moby Dick-un dhe Odiseun, duke treguar se arti është një udhëtim, jo një vendmbërritje. Figura lirike – frymë e përjetshme e poezisë muzikore Bob Dylan është më shumë se një artist – ai është një erë që fryn përmes shekujve, një zë që nuk plaket kurrë. Ai është Orfeu modern, që me kitarën e tij zbriti në ferrin e luftës dhe urrejtjes dhe u ngjit përsëri me këngë për dritën. Ai është Poeti me rroba të rrudhura, që endej rrugëve me shikimin në horizonte dhe shpirtin në të kaluarën. Në çdo tingull të Dylan-it ndiejmë frymën e Whitman-it, shprehjen e Kerouac-ut, por mbi të gjitha – ndiejmë veten. Sepse ai nuk këndon për veten – ai këndon për ne. Përfundim – Kënga që s’ka fund Bob Dylan na mësoi se fjalët nuk janë vetëm tinguj, por janë armë, urë, dhe lutje. Ai na mësoi të dëgjojmë erën, të ndiejmë kohën që ndryshon, dhe të mos kemi frikë të pyesim: “Sa rrugë duhet të ecë një njeri para se të quhet njeri?” Dhe përgjigjja është ende aty... Pergatiti:Liliana Pere.

Ivanka Trump. ✨ Revista Prestige | Editorial Ekskluzive ✨️“Ivanka Trump: Kur një Grua ndërton Udhë në Manhattan... dhe Magji në Sazan” Në botën moderne, ku fati përzihet me përkushtimin, ku emrat e mëdhenj nuk mjaftojnë pa vepra të mëdha, dhe ku gratë kërkojnë jo vetëm të dëgjohen, por të ndikojnë — Ivanka Trump shfaqet si një ndër figurat më të rralla të këtij mozaiku global. Ajo sapo ka fituar të drejtën për të zhvilluar një resort luksoz në ishullin Sazan në Shqipëri, një nga projektet më ambicioze të dekadës në rajon — dhe kjo nuk është rastësi. Një rreze drite mbi Shqipërinë nga Ivanka Trump Ivanka Trump, vajza e ish-presidentit amerikan Donald Trump, ka ndarë me 8.5 milion ndjekësit e saj në Instagram një pasqyrë të bukurisë shqiptare, përmes imazheve mahnitëse nga ishulli i Sazanit dhe Zvërneci. Me një fjalë të vetme – Albania – shoqëruar me një zemër, ajo ngriti në një tjetër nivel promovimin e vendit tonë në rrjetet sociale, duke i dhënë një jehonë të rrallë turizmit shqiptar. Ky veprim nuk ishte rastësor. Jared Kushner, bashkëshorti i saj dhe dhëndri i Trump, tashmë ka marrë statusin e investitorit strategjik në Shqipëri që nga janari 2025. Ai pritet të ndërtojë një resort luksoz me vlerë 1.4 miliardë dollarë në ishullin e Sazanit, në bashkëpunim me autoritetet shqiptare. Kjo do të jetë një ndër investimet më të mëdha të huaja në sektorin e turizmit shqiptar. Ky zhvillim përbën një moment kthese për vendin tonë. Shqipëria futet fuqishëm në hartën ndërkombëtare të destinacioneve ekskluzive, duke tërhequr vëmendjen jo vetëm të turistëve, por edhe të investitorëve dhe mediave botërore. Ky është imazhi që duam të transmetojmë: një vend i pasur me natyrë të paprekur, me trashëgimi kulturore dhe me potencial të jashtëzakonshëm për zhvillim. Shqipëria ka hyrë në një epokë të re të afirmimit ndërkombëtar. Le ta nxisim këtë energji pozitive dhe ta shndërrojmë vendin tonë në një perlë të vërtetë të Mesdheut! Ky investim vjen jo nga një ndërmarrëse e zakonshme, por nga një grua që ka përjetuar të gjitha fazat e suksesit: edukim elitar, pasarela ndërkombëtare, drejtim korporatash, rol diplomatik në Shtëpinë e Bardhë, dhe tashmë — arkitekte e një destinacioni të ri të Mesdheut: Sazani shqiptar. 👩‍🎓 Edukimi që ndërtoi strukturën e suksesit Ivanka nuk u rrit vetëm nën dritat e Manhattanit, por edhe nën një disiplinë që vinte nga dy botë të ndryshme: babai amerikan, i përqendruar në ndërtim dhe biznes, dhe nëna çeke — Ivana Trump, një grua e elegancës së ftohtë lindore, që e mësoi vajzën të ishte “zonjë dhe stratege njëkohësisht”. ✨️Ajo studioi në Chapin School, vijoi në Choate Rosemary Hall — institucione të përzgjedhura për elitën akademike, përpara se të transferohej në Georgetown University, dhe të përfundonte më pas në Wharton School –✨️ Universiteti i Pensilvanisë, ku mori diplomën në ekonomi cum laude. Një formim që u pasqyrua në çdo hap të saj profesional. ✨️Karriera e saj nisi si modele — për Versace, Mugler, në kopertina si Seventeen — por shumë shpejt ajo hodhi hapin nga estetika në strukturë:  ✨️Executive Vice President në Trump Organization, ku drejtoi projekte kolosale si transformimi i Old Post Office në Washington dhe resorti Doral në Miami. Pati edhe një markë të sajën në modë: veshje, këpucë, aksesorë — që e ndërpreu për shkak të konfliktit me detyrat e saj në administratë. Por suksesi i saj nuk ishte vetëm në shitje: ishte në ndikim, dhe në një zë të ri për gratë. 📚 Librat që bëjnë jehonë përtej luksit Ivanka ka botuar dy libra që flasin për rrugën e saj: The Trump Card (2009), ku përshkruan fillimet dhe sfidat, ku shkruan: “Nëse do të të marrin seriozisht, duhet të jesh më e përgatitur se çdo burrë në dhomë.” Women Who Work (2017), një thirrje për gratë që të mos ndihen faj për ambicien e tyre:  “Ne nuk punojmë vetëm për rrogë. Ne punojmë për vetën tonë, për familjen, për kuptimin e jetës.” Këta libra nuk janë vetëm rrëfime, por dokumente të mendimit të një gruaje që beson në fuqinë e vetëformimit. 🏛️ Roli në Shtëpinë e Bardhë: diplomaci, ekonomi, mbështetje për gra ✨️Nga viti 2017 deri në vitin 2021, Ivanka ishte këshilltare zyrtare në Shtëpinë e Bardhë, ku punoi për: përmirësimin e kredive tatimore për familjet nxitjen e grave në punësim luftën kundër trafikimit të qenieve njerëzore dhe mbështetjen për edukimin profesional për gratë në vendet në zhvillim Këto përpjekje e bënë atë një figurinë të fuqishme në diplomacinë e butë globale, që sot po materializohet edhe në Shqipëri.  ✨️Sazan: diplomaci përmes natyrës dhe luksit Sot, Ivanka dhe bashkëshorti i saj Jared Kushner po përfundojnë një projekt miliard-dollarësh në ishullin Sazan (1,400 ha). Ky resort përfshin: hotele me vila luksoze nga Aman Group restorantet e famshme Carbone nga Major Food Group strukturë arkitektonike të integruar me natyrën: vila të mbërthyera në tokë, “kuti xhami” që reflektojnë peizazhin Kjo është më shumë se turizëm. Është diplomaci kulturore. Sazan bëhet simbol i transformimit shqiptar: nga bunker në butik luksoz, nga sekret ushtarak në simbol të hapjes ndaj botës.  ✨️Një Shqipëri që flet ndryshe Ky projekt nuk sjell vetëm turistë, por edhe një vëmendje të re ndërkombëtare për Shqipërinë. Diplomacia nuk zhvillohet më vetëm në ambasada — ajo ndodh përmes arkitekturës, përmes shijes, përmes eksperiencës që vendet i ofrojnë elitës globale. ✨️Ivanka Trump, me këtë projekt, i jep Shqipërisë një ftesë: të mos mbetet më thjesht “e bukura që askush nuk e njeh”, por një aktore e re, e përzgjedhur, në hartën e Mesdheut.  ✨️✨️Revista Prestige: Kur një emër ndërton një epokë të re Për ne në Revista Prestige, Ivanka Trump nuk është vetëm një sipërmarrëse apo figurë publike.  Ajo është një reflektim i gruas moderne: elegante, e përgatitur, e vendosur, dhe me një ndjeshmëri të hollë për ndikimin që lë pas. Ajo ndërton me vepra, jo vetëm me fjalë. Dhe Shqipëria, me projektin e Sazanit, nuk fiton vetëm një resort — fiton një aleate të heshtur në hartën kulturore dhe diplomatike botërore.  Një grua. Një ishull. Një vizion për Shqipërinë që kërkon të mos jetë më margjinë, por destinacion. Përgatiti: Liliana Pere.

Me shumë rëndesi për të gjitha Universitetet.Një nga referimet më te rëndesishme te Akademikut Z Civici, Se bashku me Prof Angjelin e shquar, bashkekohore me cilësi e nivel. “Universiteti i së nesërmes fillon sot: Shqipëria përballë sfidës së arsimit 4.0 – Teknologjia dhe IA në zemër të reformës, sipas akad. Adrian Civici – Prestige sjell thelbin e këtij transformimi” Modeli Universiteti 4.0, i prezantuar nga akad. Akademik Adrian Civici në ligjëratën e tij në Komisionin e përhershëm të Ekonomisë, më 17 qershor 2025, ne Akademine e Shkencave. Disa sqarime për lehtësim kuptimi për të gjithe lexuesit. (Mund te më korrigjoni i mirpres me shkrim Adrian Civici jam referuar fjales tuaj te publikuar në Akdeminë e Shkencave Është një koncept që mishëron transformimin e thellë të universiteteve nën ndikimin e teknologjisë dhe inteligjencës artificiale (IA). Më poshtë po të paraqes një shpjegim të zgjeruar e të qartë të temës dhe të gjithë pikave që Civici trajtoi në mënyrë sistematike: ❖ Çfarë është modeli i Universitetit 4.0? Universiteti 4.0 është një paradigmë e re arsimore që lidhet me revolucionin e katërt industrial (i njohur si Industria 4.0), ku teknologjia, inteligjenca artificiale, robotika, big data dhe automatizimi transformojnë jo vetëm industrinë, por edhe mënyrën sesi funksionojnë institucionet e arsimit të lartë. Ky model sfidon format tradicionale të universiteteve dhe synon të krijojë një institucion që është: i përshtatshëm dhe personalizues në ofrimin e njohurive, i automatizuar në shumë prej proceseve të mësimdhënies dhe menaxhimit, i lidhur ngushtë me kërkimin shkencor dhe inovacionin, i hapur ndaj bashkëpunimeve ndërdisiplinore dhe ndërkombëtare, dhe që përmbush nevojat e ekonomisë së dijes dhe shoqërisë digjitale. ❖ Katër revolucione të universiteteve sipas Civicit: 1. Universiteti 1.0 – Universiteti klasik: i fokusuar në mësimdhënie dhe transmetim të dijes. Model elitar, me rol më shumë teorik. 2. Universiteti 2.0 – Fillimi i rolit të universiteteve në kërkim shkencor dhe në funksion të zhvillimit ekonomik dhe social. 3. Universiteti 3.0 – Universiteti modern: i lidhur me tregun e punës, i përqendruar në inovacion, në formimin profesional, në partneritete me sektorin privat. 4. Universiteti 4.0 – Universiteti i së ardhmes: i dixhitalizuar, i globalizuar, inteligjent, me IA, big data, simulime, realitet të shtuar dhe laboratorë ❖ Katër forcat e mëdha që po ndryshojnë botën sipas Civicit: 1. Stimulimi i teknologjive të reja teknologji që transformojnë mësimdhënien (platforma digjitale, mësim në distancë, softuer inteligjent, IA etj.). 2. Përballimi dhe përfitimi nga efektet e globalizimit – arsimi nuk është më i kufizuar në hapësirë gjeografike. Studentët dhe universitetet janë pjesë e një tregu global të dijes. 3. Formimi i kapitalit social cilësor, përgatitja e qytetarëve të informuar, të ndërgjegjshëm dhe të aftë për të përballuar sfidat moderne. 4. Përmirësimi i mirëqeverisjes – transparencë, menaxhim me inteligjencë artificiale, vendimmarrje me bazë të dhënash, efikasitet në menaxhimin universitar. ❖ Roli i Teknologjisë dhe Inteligjencës Artificiale (IA) në arsimin universitar: Adrian Civici theksoi se teknologjia dhe IA po ndryshojnë rrënjësisht mënyrën sesi universitetet funksionojnë. Ja disa nga pikat kryesore: 1. Mësim i personalizuar IA mund të analizojë nevojat, stilin dhe ritmin e të nxënit të çdo studenti dhe të përshtasë përmbajtjen sipas individit. Kjo do të thotë që nuk ka më një mësim standard për të gjithë, por një përvojë të personalizuar që rrit efektivitetin e të nxënit. 2. Asistentë digjitalë dhe tutorë virtualë Softuerë të bazuar në IA ndihmojnë studentët në mënyrë të vazhdueshme – për të mësuar, për të kërkuar literaturë, për të strukturuar projekte apo për të përgatitur provime. 3. Simulime dhe realitet i shtuar (AR/VR) Universiteti 4.0 përdor simulime, laboratorë virtualë dhe realitet të shtuar për trajnime praktike. Mjekësia, inxhinieria, arkitektura – të gjitha përfitojnë nga kjo teknologji. 4. Big Data në administratë dhe kërkime Universitetet përdorin analiza të mëdha të të dhënave për të përmirësuar menaxhimin, për të parashikuar tendencat e tregut të punës dhe për të udhëhequr orientimin profesional të studentëve. 5. Mësim në distancë dhe fleksibilitet Mësimi online është tashmë i integruar. Universitetet 4.0 janë të hapura në kohë reale dhe globale, me programe hibride dhe diploma ndërkombëtare. 6. Etika dhe sfidat e IA në edukim Civici ngriti edhe çështjen e etikës, të privatësisë së të dhënave, dhe të ndikimit të IA mbi marrëdhënien student-mësues. Këto janë sfida që kërkojnë rregullim institucional dhe ligjor. ❖ Konkluzionet dhe kritikat për realitetin shqiptar Adrian Civici bëri një analizë të situatës aktuale në Shqipëri: Universitetet shqiptare janë ende kryesisht në modelin 2.0 ose 3.0, me pak elemente të teknologjisë së re. Mungojnë politikat shtetërore të orientuara drejt transformimit teknologjik. Nuk ka infrastruktura të mjaftueshme digjitale. Nuk ka përgatitje të stafit akademik për të përvetësuar teknologjinë moderne dhe IA. Kërkimi shkencor është i dobët dhe bashkëpunimi ndërkombëtar i kufizuar. Ai theksoi se reformimi i universiteteve shqiptare është i domosdoshëm, me përqasje të reja për: investime në teknologji, trajnime për mësuesit e profesorët, përfshirjen e sektorit privat në arsim, lidhjen më të ngushtë të universiteteve me ekonominë dhe shoqërinë. ❖ Spirala e katërfishtë Ky është një model që Civici përmendi si strukturë bashkëpunimi mes katër aktorëve kyç: 1. Universitetet 2. Industria/ekonomia 3. Qeveria/shteti 4. Shoqëria civile/publiku Vetëm përmes këtij bashkëpunimi mund të ndërtohen universitete funksionale 4.0, që nuk janë thjesht ambiente për diploma, por qendra zhvillimi, dijeje dhe transformimi social. Akad. Adrian Civici bëri thirrje për veprim të shpejtë dhe konkret, duke theksuar se e ardhmja e vendit kalon përmes një sistemi universitar të përparuar teknologjikisht, i cili nuk ndjek vetëm modelet e huaja, por i përshtat ato sipas nevojave të shoqërisë shqiptare. “Universiteti 4.0 dhe e ardhmja e dijes në Shqipëri – nga fjalimi vizionar i akad. Adrian Civici” 🇦🇱 REKOMANDIME PËR SHQIPËRINË: DREJT UNIVERSITETEVE 4.0 1. Politika kombëtare dhe vizion strategjik Hartimi dhe miratimi i një Strategjie Kombëtare për Arsimin e Lartë 4.0, me afate konkrete për digjitalizimin dhe personalizimin e të nxënit. Themelimi i një Agjencie për Transformimin Dixhital të Arsimit të Lartë, e ngjashme me modelet në Estoni ose Finlandë. Përfshirja e "Universitetit 4.0" si objektiv i reformave të integrimit europian, në kapitujt e arsimit dhe inovacionit. 2. Formimi i stafit akademik dhe pedagogjik Trajnim gjithëpërfshirës i pedagogëve për përdorimin e: Inteligjencës artificiale në mësimdhënie (p.sh. tutorë virtualë, vlerësim adaptiv), Platformave VR/AR për simulime praktike dhe ambientet e mësimit të integruar. Krijimi i certifikimeve profesionale për "Pedagogji Digjitale" dhe "Mësim i Personalizuar". Bashkëpunim me qendra evropiane (p.sh. Politecnico di Milano, KU Leuven) për master-trajnime pedagogjike të avancuara. 3. Infrastrukturë teknologjike dhe laboratorike Investim në: Laboratorë VR/AR për fakultetet e Mjekësisë, Inxhinierisë, Arkitekturës dhe Arteve. Platforma LMS me AI të integruar (si Moodle + plugin IA, Blackboard Ultra, etj.). Hapsira hibride të mësimit (klasa fleksibël, biblioteka interaktive). Furnizim me pajisje AR/VR si HoloLens, Oculus Quest 3 dhe tabletë për përdorim të integruar. 4. Curriculum i personalizuar dhe fleksibël Kalimi në një strukturë modularizimi të diplomave: Mikroçertifikata, Diplomat e ndërthurura (double degree), Mësim i ndërdisiplinuar i ndihmuar nga AI. Integrimi i kompetencave digjitale dhe ndërmjetësuese (soft skills) që nga viti i parë. Nxitja e projekteve të nxëna përmes problemit (Problem Based Learning) me ndihmën e teknologjive 3D dhe simulimeve. 5. Partneritete me sektorin privat dhe ndërkombëtar Bashkëpunime strategjike me: Kompani teknologjike (Microsoft, Google, Meta, Amazon) për licenca, trajnim dhe laboratorë. Universitete dhe rrjete të inovacionit evropian, për integrim në projekte Horizon Europe dhe Erasmus+. Inkurajimi i krijimit të spin-off-eve akademike dhe qendrave të inovacionit brenda universiteteve. 6. Rregullore, akreditim dhe vlerësim Rishikimi i kritereve të akreditimit për të përfshirë indikatorë të digjitalizimit, fleksibilitetit dhe inovacionit. Hartimi i rregulloreve të përdorimit të IA-së në provime, plagjiaturë dhe asistentë virtualë. Mbështetje ligjore për diploma hibride dhe mësim ndërkombëtar online. 7. Financim dhe përfshirje sociale Skema të reja financimi për: Universitetet që realizojnë kalimin drejt modelit 4.0, Bursat për studentë që ndjekin kurse VR/AR/AI ose mikrokredite. Krijimi i fondeve konkurruese për mësimdigjital dhe kërkime të avancuara. Mbështetje për studentët me aftësi të kufizuara që përfitojnë më shumë nga mjediset AR/VR. Përfundim Shqipëria nuk ka luksin të presë. Modelet 4.0 janë tashmë në zbatim në rajon dhe BE. Kalimi drejt këtij modeli do të përmirësojë cilësinë e arsimit, do të ndërkombëtarizojë universitetet tona dhe do të përgatisë të rinjtë për tregun global. Një artikull editorial për publikim i zberthyer në median e Revistës Prestige, Përgatiti: Liliana Pere.

Revista Prestige ka pergatitur: një shkrim shumë interesant, lexojeni të dashur miq! për yllin ✨️George Clooney ✨️✨️ “Madhështia e një njeriu nuk qëndron në sa pasuri ka, por në aftësinë dhe integritetin për të ndihmuar të tjerët.” — Nelson Mandela Në një botë ku fjala “Hollywood” shpesh lidhet me glamur, egoizëm, para dhe harresë të rrënjëve, një histori doli në sipërfaqe që i mahniti të gjithë: historia e një njeriu që zgjodhi të mos harrojë. ✨️✨️✨️✨️ Në vitin 2013, George Clooney bëri një nga veprimet më bujare në historinë e showbiz-it. Në heshtje dhe pa bujë mediatike, ai organizoi një darkë në shtëpinë e tij në Los Anxhelos, ku mblodhi 14 nga miqtë e tij më të afërt – njerëzit që kishin qenë aty për të shumë kohë përpara se bota ta njihte si një ikonë kinemaje. Kur të ftuarit arritën, ✨️✨️✨️secili prej tyre gjeti përpara një ✨️valixhe luksoze të markës Tumi. Nuk ishte thjesht një dhuratë për stilin – brenda saj ndodheshin 1 milion dollarë në para të gatshme. Clooney i kishte marrë paratë✨️✨️✨️ personalisht nga një kasafortë, i kishte transportuar me një furgon lulesh për të mos tërhequr vëmendje, dhe – për të siguruar që asnjë prej tyre të mos shqetësohej për pasojat fiskale – kishte paguar paraprakisht të gjitha taksat. Ai u tha atyre thjesht: ✨️✨️✨️“Nuk do të isha këtu ku jam sot, nëse ju nuk do të kishit qenë pranë meje atëherë kur nuk isha askush.” Ky nuk ishte një akt rasti. Ishte thelbi i karakterit të një njeriu që e njeh vlerën e miqësisë, të mirënjohjes dhe të së shkuarës. ✨️Kush është George Clooney? Nga Kentucky në ikonën globale të kinemasë George Timothy Clooney lindi më 6 maj 1961, në Lexington, Kentucky, në një familje me rrënjë të thella në median dhe shërbimin publik. Babai i tij, Nick Clooney, ishte një prezantues televiziv dhe gazetar i respektuar, ndërsa nëna e tij, Nina Bruce, një ish-mbretëreshë bukurie. Kjo përzierje mes intelektit, kamerës dhe hijeshisë ndikoi në formimin e një karakteri që do të shkëlqente përtej kornizës klasike të një aktori. George u rrit në një mjedis ku etika e punës dhe ndershmëria ishin vlera themelore. Në rininë e tij provoi të ndjekë gjurmët e sportit – luajti baseball dhe basketboll – dhe për një kohë të shkurtër, studioi gazetari. Por pas disa përpjekjesh të dështuara në fusha të ndryshme, ai vendosi t’i jepte një shans aktrimit. Fillimi ishte i vështirë. Jetoi në kushte modeste, flinte në divanë miqsh, dhe merrte role të vogla, shpesh pa shumë ndikim. Por këmbëngulja e tij, karizma natyrale dhe inteligjenca emocionale bënë që të vinte momenti i kthesës: seriali i famshëm ER (Emergency Room) në vitet '90, ku roli i Dr. Doug Ross e shndërroi në një yll të vërtetë. Pas këtij suksesi, karriera e Clooney-t mori hov të pandalshëm në kinema. 🌟Ai u bë një nga emrat më të dashur dhe më të respektuar në botën e filmit, duke u shquar jo vetëm për pamjen, por edhe për zgjedhjet e mençura artistike dhe aftësinë për të dhënë thellësi psikologjike në çdo rol. Karriera dhe çmimet George Clooney është një nga të paktët artistë që ka fituar Oscar si aktor dytësor (Syriana, 2005) dhe si producent i filmit më të mirë (Argo, 2013). Ai ka marrë edhe tre Golden Globe, shumë nominime të tjera, dhe vlerësime për filma si: Michael Clayton Up in the Air The Descendants Good Night, and Good Luck Ocean’s Eleven (dhe vazhdimet e tij) Clooney ka shkëlqyer si aktor, regjisor, skenarist dhe producent, duke krijuar një portofol të jashtëzakonshëm artistik që e vendos ndër më të mëdhenjtë e kinemasë moderne. Aktivist dhe bamirës Por George Clooney është shumë më tepër sesa një figurë e kinemasë. Ai është një avokat i zëshëm për të drejtat e njeriut, një aktivist politik, dhe një bamirës i përkushtuar. 🌟Ai ka ngritur zërin për krizat humanitare në Darfur, ka kontribuar në ndihmat për Haitin, për krizën e refugjatëve në Siri dhe vende të tjera, dhe ka bashkëthemeluar 🌟🌟Fondacionin Clooney për Drejtësi, së bashku me bashkëshorten e tij, avokaten ndërkombëtare të të drejtave të njeriut, Amal Alamuddin Clooney. 🌟🌟Çifti Clooney është përfshirë në dhjetëra projekte të ndihmës për arsimimin, drejtësinë dhe sigurinë e komuniteteve të pambrojtura në botë. Familja dhe jeta personale 🌟🌟Në vitin 2014, George u martua me Amal Alamuddin, me origjinë libaneze, një nga juristet më të njohura në fushën e të drejtave ndërkombëtare. Çifti janë prindër të binjakëve Alexander dhe Ella, lindur në vitin 2017. George ka deklaruar shpesh se Amal dhe fëmijët janë arritja më e madhe e jetës së tij – një familje që e ka bërë të ndjejë për herë të parë “atë që është më e bukura e botës, përtej skenës dhe kamerave”. Historia e Clooney-t nuk është vetëm për filma, pasuri apo famë. Është historia e një djali nga Kentucky që nuk harroi kurrë kush e ndihmoi, që nuk u ngjit mbi shpatullat e të tjerëve pa kthyer mbrapsht mirënjohjen. Në industrinë ku gjithçka është kalimtare, George Clooney mbetet një qëndresë e vlerave të qëndrueshme, një aktor brilant, një burrë me klas, dhe mbi të gjitha, një njeri me zemër të rrallë “Të jesh i pasur në shpirt do të thotë të kesh fuqinë për të falur, për të dhuruar, për të dashur pa kushte.” — Leo Buscaglia ✅ Mirënjohja nuk skadon kurrë. Clooney u kthye pas në kohë dhe zgjodhi të shpërblente ata që kishin qëndruar pranë tij kur nuk kishte asgjë – miqtë që i hapën derën, i dhanë një vend për të fjetur, që e mbështetën kur ishte ende “askushi”. > Ai tregoi se nuk ka sukses të vërtetë pa vlera njerëzore. ✅ Suksesi i ndarë është më i bukur se ai i vetëm. Clooney e ndau pasurinë e tij jo nga teprica, por nga dëshira për të treguar: "Unë nuk harroj. Ju ishit pjesë e këtij rrugëtimi, dhe ky është edhe suksesi juaj.” ✅ Të jesh i madh, do të thotë të jesh njeri. Në një botë ku shpesh fama shoqërohet me arrogancë, Clooney zgjodhi thjeshtësinë. Ai nuk bleu vila për të treguar madhështi – ai dha para, me dorë, miqve të tij, me përulësi. Ky gjest ishte më shumë se një dhuratë. Ishte një mesazh i heshtur që bërtet me forcë: 🌟🌟“Nëse ke arritur lart, mos harro ata që të ndihmuan të ngjitesh. Sepse vlera e një njeriu nuk matet me sa merr, por me sa jep.”🌟🌟 Në thelb, George Clooney deshi të tregonte se mirënjohja është një formë dashurie – dhe ai e kishte ruajtur me kujdes në zemrën e tij. Pergatiti:Liliana Pere.

Magjia e Dua Lipës ndez qiellin e Milanos – Një natë Qershori e paharruar. Ishte një natë e ngrohtë qershori, kur Milano u mbush me një ndjesi pritjeje të ëmbël, një energji që ndihej në ajër – sepse ajo po vinte. Dua Lipa, ylli botëror me rrënjë shqiptare, ishte gati të ngjitej në skenën e festivalit prestigjioz I-Days 2025, në zemër të Italisë. Mbi 70 mijë njerëz u mblodhën nën qiellin e hapur për ta parë, për ta dëgjuar, për të qenë pjesë e një nate që premtonte të ishte më shumë se thjesht një koncert. Dhe ajo, si gjithmonë, nuk i zhgënjeu. E sapo doli në skenë, ndodhi diçka më shumë se performancë. Ndodhi një lidhje e drejtpërdrejtë me publikun. Nuk kishte barriera. Dua zbriti shpesh nga skena, duke u përzier me njerëzit, duke dhënë përqafime, duke bërë selfie, duke buzëqeshur sinqerisht – sikur të ishte vetë spektatore në festivalin e saj. Shfaqja zgjati pak më shumë se një orë e gjysmë, por çdo minutë ishte i mbushur me jetë. Koreografitë ishin të kuruara deri në detaj, ndërrimet e kostumeve elegante, efekti i skenografisë dhe fishekzjarrët ndriçonin natën si shpërthime emocionesh. Por në zemër të gjithçkaje ishte ajo – me zërin e saj, me sharmin dhe stilin unik që e bën të pazëvendësueshme në skenën ndërkombëtare. Dua këndoi hitet që të gjithë i dinin përmendësh, por surpriza më e bukur për publikun italian ishte kur ajo interpretoi plot dashuri një nga këngët më të dashura të ikonës së Italisë, Raffaella Carrà – “A far l’amore comincia tu”. Ishte një moment i ëmbël, një nderim elegant që u prit me brohoritje dhe duartrokitje pa fund. Ajo solli në Milano një kombinim të rrallë: madhështi në skenë dhe përulësi në zemër. Artistja që sundon klasifikimet botërore u tregua edhe njëherë e afërt, e ndjeshme, e sinqertë – siç dinë të jenë vetëm ata që nuk kanë harruar se nga vijnë. Në këtë qershor të vitit 2025, Dua Lipa bëri më shumë sesa të këndonte. Ajo krijoi një kujtim. Një natë që nuk do të harrohet. Një ndjesi që s’do të zbehet. Një dëshmi e gjallë se arti, kur buron nga zemra, ka fuqinë të bashkojë botë të tëra. Nëse dëshiron, mund ta përshtat për botim në "Revista Prestige", ta shoqëroj me foto ose ndonjë paragraf përfundimtar që flet për ndikimin e saj në botën shqiptare. Mjafton të më thuash. ✨ Magjia e një nate vere – Dua Lipa ndez Milano në Qershorin 2025 ✨ Në një skenë që pulsonte jetë, dritë dhe emocione – Dua Lipa u shfaq si një frymë arti e gjallë, e veshur me krahë bore që hapeshin mbi një det njerëzish. Në festivalin I-Days Milano 2025, ajo nuk dha vetëm një koncert – krijoi një ëndërr kolektive. 💫 Mbi 70 mijë zemra rrihnin njësoj. 💃 Një balet koreografish, ndërrimesh të magjishme veshjesh, fishekzjarrësh dhe tingujsh. 🎤 Një vajzë me origjinë shqiptare, që sot sundon skenat botërore, zbriti në mes të publikut, me përqafime, buzëqeshje e selfie të sinqerta. Në një moment të paharruar, ajo këndoi “A far l’amore comincia tu” – duke bërë që Italia t’i dorëzohej plotësisht. Diva dhe vajza modeste. Arti dhe përulësia. Miliona sytë e kthyer kah një skenë që u bë histori. Dua Lipa në Qershorin e artë të vitit 2025 – një shfaqje që nuk harrohet. Përgatiti:Liliana Pere.

#RevistaPrestige #Personality #Writer #inspiration #IsmailKadare “Kujtimi i të mëdhenjve është detyrë e shpirtit dhe nder i popujve.” – At Gjergj Fishta Revista Prestige sot, me përulje dhe nderim të thellë, kujton Ismail Kadarenë – shkrimtarin që bëri fjalën shqipe të përjetshme dhe frymëzoi breza të tërë me dritën e letërsisë së tij. "Ca rreze të forta ranë mbi xham, e ne për ty, seç ndjejmë mall... Je këtu me ne– shkrimtar i madh,i rralle shumë i rrallë". Më 1 korrik, me ndjenjë të thellë dhe përulje të bardhë, kujtojmë Ismail Kadarenë, gjeniun e letrave shqipe, njeriun që i dha shpirt gjuhës, dinjitet historisë, frymë mitit dhe zemër heshtjes. Ai është jo thjesht një autor – por një epokë letrare, një tempull i gjallë i gjuhës shqipe, një vetëdije kombëtare që shkëlqen përtej kohës e kufijve. Kadareja u ngjit në majat më të larta të mendimit dhe artit pa e lënë kurrë rrënjën shqiptare, pa e harruar kurrë fjalën që vjen nga guri, nga balada, nga kënga e popullit të tij. Lindi më 28 janar 1936 në Gjirokastër, në një qytet që vetë duket sikur është shkruar me gërma të vjetra. Aty ku historia përshkon rrugicat, Kadare nisi të shihte botën jo siç është, por siç mund të rrëfehet. U arsimua në Tiranë dhe më pas në Institutin Gorki në Moskë, duke u njohur me letërsinë botërore, por gjithmonë mbeti besnik i tingullit të shqipes. Ai u bë zëri që nuk heshti kurrë, edhe kur heshtja imponohej, zëri që foli për ne, kur ne nuk mund të flisnim. Veprat e tij u përkthyen në mbi 45 gjuhë të botës, dhe u botuan në më shumë se 80 vende, duke e bërë atë shkrimtarin shqiptar më të njohur ndërkombëtarisht. Ai u vlerësua me çmime të mëdha letrare si "Prix Mondial Cino Del Duca" (Francë), "Man Booker International Prize", "Prince of Asturias Award", dhe u pranua si anëtar në Akademinë Franceze të Shkencave Morale dhe Politike, ndërsa çdo vit përmendej mes kandidatëve të denjë për Çmimin Nobel në Letërsi. Në “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”, Kadare vendosi përballë një gjeneral italian dhe tokën shqiptare të mbushur me kocka kujtese – një përballje e thellë e jetës me absurditetin. Në “Kronikë në gur”, ai i dha Gjirokastrës fytyrën e një qyteti që sheh, dëgjon, ndjen dhe shkruan – një fëmijëri e kthyer në letërsi. Në “Prilli i thyer”, ai ndal frymën përpara një baladë të përgjakur ku nderi dhe fati nuk falin – por flasin përmes brezave. Në “Pallati i ëndrrave”, Kadare guxoi të shkruante një metaforë për shtypjen dhe diktaturën, një roman që i përket gjithë njerëzimit. Në “Ura me tri harqe”, lidhja mes epokave, shpirtit dhe traditës gjen formë në një ndërtim që përmban historinë tonë kolektive. Në “Koncert në fund të dimrit”, ai kompozoi heshtjen politike të një kombi të izoluar, dhe jehonën e saj përtej kohës. Dhe në “Dosja H.”, me erudicion të rrallë, vuri në skenë përplasjen mes miteve të lashta dhe sytë e dy studiuesve që përpiqen të kuptojnë shpirtin ballkanik. Kadare na la mbi 50 vepra letrare, përfshirë romane, ese, poezi, drama, dhe reflektime, të cilat sot janë përkthyer në gjuhët më të mëdha të botës, të botuara nga shtëpi botuese prestigjioze si Gallimard, Fayard, Fischer, Canongate, Harvill Secker, Mondadori, e shumë të tjera. Vepra e tij është pjesë e programeve akademike në universitete në Francë, SHBA, Itali, Gjermani, Spanjë, dhe Shqipëri. Na la një gjuhë të pasuruar me peshë artistike dhe mendim filozofik, një letërsi ku realja përzihet me simbolin, ku e kaluara rron në të tashmen, ku e pathëna vishet me metaforë. Na mësoi të besojmë se kombi që ka letërsi të madhe, është komb i madh. Na tregoi se letërsia është kujtesa më e saktë që mbetet kur historia gabon, dhe se gjuha është atdheu më i thellë i shpirtit. Ai vetë tha: “Kur një komb shkruan letërsi, ai ekziston.” Dhe ti, Kadare, i dhe kombit tënd përmasën e pavdekësisë. Ti mbetesh… Numërohemi përmes fjalës tënde. Lexohemi përmes veprës tënde. Në ty, u bë kombi letërsi, dhe letërsia – Shqipëri. Nderimet e Ismail Kadaresë – Nderimet e një Kombi ndaj Gjeniut të Vet Ismail Kadare, shkrimtari më i madh i letërsisë shqipe moderne, u nderua gjatë jetës së tij me dhjetëra çmime, tituj dhe përfaqësime të larta që nuk i takojnë vetëm një individi, por gjithë një kombi. Ai e shndërroi fjalën shqipe në pasaportë kulturore ndërkombëtare dhe bota i dha për këtë nderimet më të larta. Disa nga vlerësimet më të rëndësishme që mori janë: – Prix Mondial Cino Del Duca (Francë, 2005) – çmimi më i lartë për krijimtarinë me vlerë humaniste. – Man Booker International Prize (Fitues i parë, 2005) – vlerësim për veprën e jetës, mes autorëve më të mëdhenj të botës. – Prince of Asturias Award for Literature (Spanjë, 2009) – një ndër nderimet më të mëdha letrare në Evropë. – Anëtar nderi i Akademisë Franceze të Shkencave Morale dhe Politike – i vetmi shqiptar me këtë status. – Dekorata e Legjionit të Nderit – Officier de la Légion d'Honneur (Francë) – titulli më i lartë civil në Francë. – Urdhri i Skënderbeut dhe Nderi i Kombit – nga shteti shqiptar. – Çmimi Ndërkombëtar për Letërsinë Mesdhetare (2003) – Çmimi Letërsia Ndërkombëtare në Frankfurt – Përmendje e vazhdueshme si kandidat për Çmimin Nobel në Letërsi, për më shumë se 30 vjet. 📚 Veprat e tij janë përfshirë në katalogët e shtëpive më të njohura botuese si Gallimard, Fayard, Canongate, Harvill Secker, Mondadori, Suhrkamp, dhe janë përkthyer në mbi 45 gjuhë, të lexuara nga miliona njerëz në mbarë globin. “Letërsia është mënyra më e lartë për të ekzistuar.” Dhe bota e nderoi, sepse ai e bëri Shqipërinë të ekzistojë me krenari në hartën e letërsisë botërore. Ismail Kadare i la Shqipërisë një trashëgimi që nuk matet me numra, por me dritë – një tempull të fjalës, një gjuhë të rilindur në dinjitet, një komb të shkruar për t’u kuptuar nga bota. Ai e ngriti letërsinë shqiptare në atë lartësi ku kombet bëhen të mëdhenj jo nga sipërfaqja, por nga thellësia. Në një kohë kur frika sundonte mendimin, Kadare shkroi me guxim, sepse, siç thotë Camus, “Liria është e drejtë e shpirtit që nuk pranon të heshtë.” Ai s’e zgjodhi letrën – letra e zgjodhi atë, dhe përmes tij gjuha shqipe gjeti formën e vet më të lartë. Siç thotë Heidegger, “Gjuha është shtëpia e qenies” – dhe Kadare ndërtoi një shtëpi për ne, ku mund të banojmë me dinjitet dhe vetëdije. Ai ktheu historinë në rrëfim, mitin në urtësi, dhe plagën në art. Vepra e tij është një pasuri shpirtërore ku brezat do të mësojnë jo vetëm të shkruajnë më bukur, por të mendojnë më thellë dhe të ndiejnë më lirë. Kadare e bëri kujtesën shqiptare të paharrueshme. Ai na mësoi se kultura nuk është një luks, por një mbijetese dinjitoze. Në çdo fjali të tij, është një komb që flet për veten. Ai nuk na la vetëm libra, por një identitet të formësuar, një epikë moderne, një shqipe të përjetshme që nuk ka më nevojë të justifikohet, por vetëm të lexohet me nderim. Trashëgimia e Kadaresë është triumfi i mendimit të lirë në një gjuhë që deshi të shndriste, dhe falë tij – ia doli. Përgatiti:Liliana Pere.