Rrevista Prestige #Art.#OperaMrika #inspiration MRIKA – Zëri që hapi perden e parë të operës shqiptare Sot eshte "dita e Mrikes" Vepra që u ngrit në skenë, në frymë, në shpirt dhe në kohë. Me nota që u shkruajten për t’u kënduar, dhe për t’u kujtuar. E tillë është “Mrika”, opera e parë shqiptare, e cila u bë gurthemeli i artit tonë muzikor dhe vulosi me dritë një epokë të re kulturore. Historia e saj nuk është vetëm ajo që ndodh në skenë; është edhe ajo që fshihet pas perdeve — puna këmbëngulëse, përkushtimi i kompozitorit, emocionet e artistëve dhe një shkop i artë që u shndërrua në simbol respekti. Opera e parë shqiptare “Mrika”, e kompozuar nga mjeshtri i madh Prenk Jakova (1917–1969) me libret të Llazar Siliqit, u ngjit për herë të parë në skenë më 1 dhjetor 1958, në Teatrin “Migjeni” të Shkodrës. Ishte një vepër në katër akte, e vendosur në skenë nga regjisori Andrea Skanjeti, duke shënuar lindjen e operës kombëtare shqiptare. Muzika e Jakovës, e ndërthurur me këngë, valle, kor dhe arie, krijoi një univers të ri artistik për vendin — një univers ku tradita shqiptare përqafoi formën klasike të operës. Puna për “Mrikën” filloi në vitin 1956. Prenk Jakova, i përkushtuar dhe i palodhur, filloi të hedhë në partiturë notat që i ngjizeshin në imagjinatë. Çdo pasdite, deri natën vonë, ai ulej në piano dhe provonte pjesët një nga një. Ato çaste në heshtjen e shtëpisë dhe të studios së tij, ku nota të ndrojtura merrnin formë e fuqizoheshin, shënuan lindjen e një epoke të re në muzikën shqiptare. Në maj të vitit 1958 nisën provat për vënien e operës në skenë, herë në Shtëpinë e Kulturës – më vonë Filarmonia e Shkodrës – e herë në teatrin “Migjeni”. Më 27 nëntor u zhvillua prova gjenerale, ndërsa 1 dhjetori 1958 shënoi natën e madhe. Trupa e Shkodrës e interpretoi dramën muzikore me sukses të plotë, duke e kthyer premierën në një ngjarje kulturore të jashtëzakonshme. Çdo artist, nga këngëtarët te kori e valltarët, nga regjisorët tek orkestra, ishte pjesë e një arritjeje historike. Por ai mbrëmje ruan edhe një moment që nuk shihet as në partiturë e as në skenografi. Kur Prenk Jakova u ngjit në podium, i veshur me një kostum jeshil të errët dhe një paraqitje të qetë e fisnike, ndodhi një gjest i paharrueshëm. Tish Hila, flautisti i parë dhe njëkohësisht argjendar, iu afrua dhe i dhuroi një shkop të artë dirigjimi, një dhuratë nga e gjithë orkestra si shenjë respekti për mjeshtrin. Me atë shkop të artë Jakova dirigjoi premierën, duke e bërë pjesë të historisë së operës sonë. Ngjarjet e operës “Mrika” zhvillohen në vitet ’50 dhe rrëfejnë jetën e një vajze mirditore dhe familjes së saj. Muzika e Jakovës është e mbushur me elemente lirike dhe dramatike, të lidhura ngushtë me atmosferën e vendit të ngjarjes. Aria “Dielli ka perëndue” ngre në skenë lirikën e brendshme të Mrikës, ndërsa “Oh! Ç’janë këto trazime” i aktit të dytë sjell tensionet që përshkojnë shpirtin e personazhit. Çdo notë, çdo frazë muzikore i qëndron besnike dialektit, veshjes, traditës dhe botës shpirtërore të Mirditës. Një vit më vonë, më 26 nëntor 1959, opera “Mrika” u interpretua për herë të parë nga artistët e Teatrit të Operas dhe Baletit në Tiranë. Një fotografi e rrallë nga arkiva e TKOBAP sjell gjallërisht interpretimin e Marie Krajës në rolin e Mrikës dhe Ibrahim Tukiçit në rolin e Dodës — një moment i çmuar në historinë e artit shqiptar. Po të shtoj një analizë të plotë artistike, muzikore dhe historike mbi operën “Mrika”, duke ruajtur plotësisht koherencën me esenë që krijuam. Kjo analizë nuk heq asgjë nga faktet, por i thellon dhe i interpreton ato. ------------- Analizë artistike, muzikore dhe historike e operës “Mrika” Opera “Mrika” nuk është vetëm një vepër e parë në llojin e saj — ajo është një pikë kthese. Rëndësia e saj shtrihet në disa drejtime themelore, të cilat e bëjnë një pikë referimi të pazëvendësueshme në historinë e artit shqiptar. 1. Rëndësia historike: një hap drejt identitetit kulturor kombëtar Në vitet ’50, Shqipëria sapo kishte filluar të ndërtonte institucionet e saj kulturore. Nuk kishte traditë operistike të mirëfilltë, nuk kishte repertor kombëtar dhe as një shkollë të konsoliduar kompozitorësh të zhanrit monumental. Në këtë boshllëk, Prenk Jakova krijoi një precedent, një bazë mbi të cilën u ndërtua e gjithë opera shqiptare më vonë. “Mrika” përfaqëson: krijimin e gjuhës së parë operistike shqipe, kostitucionalizimin e skenës lirike në vend, përcaktimin e drejtimit estetik kombëtar në muzikë. Ajo ndërpreu varësinë nga repertori i huaj dhe vendosi të parën gur të themeleve të një tradite që më vonë do të vijonte me “Skënderbeun”, “Lulja e Kujtimit”, “Komisari”, e të tjera. 2. Vepra si pasqyrë sociale dhe antropologjike “Mrika” nuk është vetëm muzikë — është dokument kulturor. Për herë të parë, në skenën shqiptare u ngrit: vajza mirditore, familja tradicionale veriore, dialekti, veshjet, zakonet, botëkuptimi i një treve të tërë. Në kohën kur opera evropiane fliste për princesha, markezë, duelistë dhe mite antike, Jakova solli në skenën shqiptare jetën e thjeshtë, njerëzit e zakonshëm, dilemën morale dhe nderin familjar. Kjo e bëri veprën të afërt me publikun, të kuptueshme dhe emocionalisht të fuqishme. 3. Mjeshtëria muzikore e Prenk Jakovës Jakova arriti të krijojë një muzikë që është njëkohësisht: • Kombëtare në thelb Elementet folklorike të Veriut – në melodi, ritme, kadenca, intervale – janë të ndjeshme në të gjithë veprën. Por ato nuk vijnë si citime të thjeshta; Jakova i kthen në gjuhë operistike, duke i përpunuar me mjeshtëri. • Lirike në shpirt Ariet e Mrikës — sidomos “Dielli ka perëndue” — janë të ngopura me emocione të buta, shpesh vajtuese, të cilat krijojnë një atmosferë intime, të përshtatshme me karakterin e personazhit. • Dramatike në kulme Aria “Oh! Ç’janë këto trazime” tregon aftësinë e Jakovës për t’i dhënë personazhit tension, ankth dhe përplasje të brendshme — elemente kryesore të dramës muzikore. • Orkestracion i mençur Orkestra nuk është thjesht shoqëruese; ajo komenton, thekson, pasqyron karakteret dhe mban ritmin emocional të veprës. Për një vend pa traditë të orkestrës së madhe, kjo ishte një arritje e jashtëzakonshme. 4. Dimensioni mitik i shkopit të artë Dhurata e shkopit të artë nga flautisti Tish Hila, pak minuta para premierës, i jep veprës një dimension pothuajse mitik. Nuk është vetëm një gjest nderi — është një akt simbolik që tregon: besimin e orkestrës te kompozitori, respektin për vizionin e tij, bashkimin shpirtëror të trupës me mjeshtrin, ngarkesën historike të çastit. Ky shkop dirigjimi u bë jo vetëm një objekt, por një shenjtëri kulturore, një simbol i lindjes së artit operistik shqiptar. 5. Importanca e interpretimit të vitit 1959 në TKOB Kur “Mrika” u ngjit në skenën e Teatrit të Operas dhe Baletit në Tiranë më 26 nëntor 1959, ajo sanksionoi një fakt të madh: opera shqiptare tashmë ekzistonte — dhe ishte dinjitoze. Interpretimi i Marie Krajës dhe Ibrahim Tukiçit nuk ishte thjesht një shfaqje; ishte miratimi zyrtar i vlerës së veprës në nivel kombëtar. Fotografia e rrallë nga arkivi i TKOB është dëshmi e një momenti të papërsëritshëm: kalimit të veprës nga skena lokale në skenën e madhe kombëtare. 6. Vlera e “Mrikës” sot Sot, kur shikojmë pas, “Mrika” mbetet: kulla e parë e artit tonë skenik, dëshmia e talentit shqiptar, një pasuri e patjetërsueshme kombëtare, pikënisja e traditës lirike shqiptare. Ajo që e bën të pavdekshme nuk është vetëm muzika e bukur, por zemra e saj kombëtare, e cila rreh në çdo notë të partiturës. Pergatiti. Liliana Pere.

FLAMURI Flamuri përmbleth kujtimet e shkuara të një kombi në një gjuhë të pashkruar që munt t'a kuptojë syri dhe zemra e çdo njeriu me ndjenja. Cilat janë kujtimet që çfaq, duke valuar, Flamuri i ynë? Nuk janë kujtime goditjesh kundra fqinjve, nuk janë kujtime lakmirash edhe rrëmbimesh, janë kujtime vetëmprojtjeje me mundime të palodhura dhe me trimërira të gjata e të forta që kanë lënë gjurma në letrësitë e gjith popujve të qytetëruar. Nga kjo pikpamje munt të mburremi se Flamuri i ynë, siç ësht një nga ata më të vjetërit e botës, ësht dhe një nga më të drejtët. Faik Konica

Hyrje Në thellësi të historisë shqiptare ka figura që ndriçojnë si yje të heshtur – njerëz që dhanë gjithçka për atdheun, por që koha, shpesh e pamëshirshme në zgjedhjet e saj, i mbuloi me pluhurin e harresës. Një nga këta është Tefik Rogu, luftëtar, dijetar, diplomatë shpirtëror i një kombi që kërkonte rrugën e vet drejt dritës. Dokumentet flasin, por zërat e tyre janë shurdhuar mes harresës; e megjithatë, në çdo rresht, në çdo letër e kujtim, frymon madhështia e një njeriu që i qëndroi kohës me përkushtim e urtësi. Në Manastir – Vatra e Patriotizmit Tefik Rogu, i formuar në shkollat e larta të Perandorisë Osmane, e përdori diturinë për çështjen e kombit. I edukuar në Stamboll, ne dy shkolla te larta Jurisprudencë dhe Diplomaci dhe aty u lidh ngushtë me Hasan Prishtinën dhe Ismail Qemalin, njerëzit që mbollën farën e lirisë. Në vitin 1905, u emerua komandant i policisë së Vilajetit të Manastirit, ai ndodhej në një nga qendrat më të zjarrta të patriotizmit shqiptar. Manastiri i asaj kohe “fliste shqip” – në çdo rrugë, në çdo shtëpi, ndizeshin bisedat për gjuhën, për shkollat, për lirinë. Tefiku u bë pjesë e Komitetit të Fshehtë të Manastirit, krahas Bajo Topullit, Fehim Zavalani, Halit Bërzeshtës, Gjergj Qiriazit e shumë të tjerëve. Ne Turqi hapi dy shkolla shqipe të emertuara Kosova. Ai shpërndante libra dhe abetare që vinin nga Sofja e Bukureshti, duke ndihmuar hapjen e shkollave shqipe dhe përhapjen e gjuhës amtare. Edhe në pushimet e tij, vinte në fshat e u mësonte të rinjve shkrim e këndim shqip. Arrestimi dhe Dënimi në Saharë Veprimtaria e Komitetit u zbulua. Në maj të 1906, qendra u shpërngul në Bukuresht, ndërsa Tefiku ra në duart e autoriteteve osmane. U arrestua dhe u gjykua në Stamboll, në një proces që tronditi opinionin e kohës. U dënua me vdekje, por falë dinjitetit pergatihes si jurist, dhe njohjeve të tij, dënimi iu ul në 101 vjet burg – një jetë e tërë në pranga. E dërguan në Fazan, në shkretëtirat e Saharasë, dy muaj larg nga Tripoli. Aty kaloi vite të rënda, në mjerim e diell përvëlues, por nuk u thye. Në një nga provat materiale të sekuestruara gjatë arrestimit, gjyqtari gjeti një medaljon me tri ndarje: në të parën – një qeskë me dhé nga nëna e tij, në të dytën – një orë, që tregonte kohën e ardhmërisë, dhe në të tretën – një shqiponjë, simbol i shpresës shqiptare. Ky ishte shpirti i tij: atdheu, koha dhe fluturimi drejt lirisë. Lirimi nga burgu i Tefik Rogut dhe Kthimi në Atdhe. Në vitin 1908, pas shpalljes së Hyrietit nga xhonturqit, Tefiku lirohet dhe kthehet në vendlindje. Lidhet me Sali Butkën, Ali Farmaqin, Meleq Staraveckën, Sulejman Staraveckën, Baba Tahir Çepanin, Servet dhe Hysen Zaloshnjën e shumë të tjerë. Mblidhte fshatarët, u mësonte shkrim e këndim, u recitonte vargjet e Naimit. Por edhe këtu e ndaluan, e lidhën, e torturuan – madje i shkulën dhëmbët me darë kali, sepse nuk pushoi së mësuari gjuhën e tij. Takimi me Ismail Qemalin dhe Qeveria e Vlorës 28 Nëntor 1912 – dita e Pavarësisë. Tefiku vrapon në Vlorë dhe takon sërish mikun e tij të vjetër Ismail Qemalin. Me urdhrin e tij merr detyrën për organizimin e gardës, policisë dhe xhandarmërisë së shtetit të ri. Punoi krah për krah me Isa Boletinin dhe Ali Shefqet Shkupin për ngritjen e strukturave të rendit. Në Durrës, u përball me intrigat e Esat Pashë Toptanit, që e përzuri me urdhër. Në një letër të datës 12 shtator 1913, Tefiku i shkruan Ismail Qemalit: > “...si i dërguar në policinë e Durrësit me gjithë komandantin e gjindarmërisë, u dëbuam me urdhër telegrafik nga Esat Pasha... kanë nisur të marrin hov veprime që synojnë vdekjen e Shqipërisë.” Në një tjetër letër të 3 tetorit 1913, ai shpreh shqetësimin: > “Lajmet që po vijnë nga Skrapari nuk janë edhe aq të mira… Mund t’ju kujtoj, zotëria juaj, kur andartët patën shkelur Korçën; unë, pasi bëra pak propagandë, solla në male të Kolonjës 1500 vetë të armatosur brenda 24 orëve.” Dokumentet arkivore tregojnë besimin që Ismail Qemali kishte tek ai. E emëroi komandant të xhandarmërisë së Skraparit dhe anëtar të shtabit të mbrojtjes. Në një letër tjetër, ministri Pandeli Cale i shkruan Qemalit: > “Ismail Bej, Themestokli Gërmenji vete sonte në Berat... bashkë me Tefik Rogun si komandant i xhandarëve atje.” Në një tjetër letër, Tefiku shpreh adhurim e besnikëri: > “Skraparasit e duan dhe e adhurojnë shkëlqesinë tuaj... Ju që provuat madhështinë, do të jeni i zoti të zhdukni vështirësitë dhe t’i sillni këtij Atdheu qetësi...” Rikthimi në Turqi dhe Shkollat Shqipe në Stamboll Pas rënies së Qeverisë së Vlorës, Tefiku i dëshpëruar, me porosi të Ismail Qemalit, shkon sërish në Stamboll. Aty, falë aftësisë dhe urtësisë, rehabilitohet nga autoritetet turke. U emërua në poste të larta të policisë dhe xhandarmërisë, por shpirtin s’e ndau kurrë nga kombi i tij. Në Stamboll, me ndihmën e bashkatdhetarëve, ai ngre dy shkolla shqipe – njëra me emrin “Kosova”, ku mësues cakton Musa Ohrin dhe Qemal Sanjollasin. Kështu, në zemër të perandorisë, fryma shqiptare ringjallej nën penën dhe dashurinë e tij. Letra e Mallit dhe Kthimi në Shqipëri Në 16 qershor 1919, Tefiku i shkruan një miku në Shqipëri: > “Të lutem të bësh një pyetje andej-këtej dhe të më shkruash... Dua të kthehem për në Vlorë ose Shkodër. Të lutem fort, me të marrë këtë letër, të më dërgosh një shkresë nga qeveria e Vlorës, që të mos ketë ndalesë për mua të hyj në Shqipëri.” Në fund të 1920, me ndihmën e mikut të tij të armëve Qemal Ataturkut, dgëje shok klase me Qemal Ataturkun, kthehet përfundimisht në atdhe. Detyra shteterore dhe Jeta Politike Në fillim të 1921, u emërua komandant i policisë së Beratit. Por shpejt u përfshi në jetën politike, duke shkruar artikuj të mprehtë e të thellë. Në 22 korrik 1922, në gazetën “Shqipëria e Re”, shkruante: > “Duhet të jetë e qartë që nuk bëjnë qeveritë popujt, por bëjnë popujt qeveri.” Kur forcat demokratike të Skraparit kundërshtuan kandidaturat e bejlerëve, Tefiku dhe Riza Cerova u bënë zëri i drejtësisë në shtyp, duke denoncuar abuzimet dhe padrejtësitë. Për këtë arsye u pushua nga detyra dhe u izolua në fshatin Rog, derisa u lejua të punonte si avokat në Berat, Skrapar dhe Përmet. Ishte këshilltar i Riza Cerovës, njeri me mençuri e gjykim të thellë. Fëmijëria familja dhe dhe prejardhja Rrënjët. Tefik Xhemal Rogu lindi në tetor 1875 në fshatin Rog të Skraparit, në një familje me tradita patriotike. Babai Xhemali dhe xhaxhai Hyseni ishin pjesëtarë të Lidhjes së Prizrenit, dhe ranë në luftë për liri. Kujtesa popullore i ruan me vargjet: > “Bregu i Madh, Qaf’ e Lipecit, Digjet zjarr, ndizet dheri, Thërret Xhemal e Hyseni: Osmanllinj, ku po veni?” Në moshën shtatëvjeçare, i ati u vra. Dajua, Emin Selenica, e mori në Stamboll, ku Tefiku shkëlqeu në mësime. Më vonë kreu Akademinë e Policisë, u emërua në poste të larta dhe njihte gjashtë gjuhë të huaja. Kishte një bibliotekë të pasur dhe një shpirt kërkues. Periudha e luftes gjatë pushtimit dhe veprimtaria e familjes gjatë kuftes Nac-Clirimtare. – Kapak i Florinjtë Thote gjyshja jonë dhe Xhemali daja im. Une them vula e arte e historisë se Buurave te shquar te Skraparit, dhe e familjes se madhe Dingo-Rogu. Në pushtimin fashist, Tefiku ishte plak, por zemra e tij s’kish njohur pushim. Shtëpia e tij në Rog u bë strehë për djemtë e malit. Aty u formua organizata e Partisë Komuniste e zonës së Çepanit. Djemtë dhe vajzat e tij, Hyseni, Bukuria dhe Liria, morën pjesë në luftë e në kongreset antifashiste. E shoqja, Hazbija, ishte ndër aktivistet më të përkushtuara të krahinës. Më 15 prill 1945, Tefik Rogu u shua i qetë, pasi e ndjeu se e kishte përmbushur detyrën e fundit: t’i linte brezit të ri idealin e një Shqipërie të drejtë. Në 50-vjetorin e Pavarësisë, Presidiumi i Kuvendit Popullor e nderoi me Urdhrin për Veprimtari Patriotike – një homazh  për një jetë të mbushur me veprimtari pateriotike me dritë e plote dituri. 🕊️ Në çdo rresht të historisë së Tefik Rogut, rreh zemra e një kombi që u lind në sakrificë. Ai nuk kërkoi lavdi, por drejtësi. Dhe drejtësia e vërtetë është kujtimi që mbetet. Arkivat familjare. Kiber dokumenta foto medalje nga Presidiumi i Kuvendit popullor dhe vete Kryetari i kuvendit. Haxhi lleshi Pergatiti . Liliana Pere.

Platforma dixhitale ndërkombëtare Academia.edu ka raportuar se 1,117 punime akademike përmendin “Revista Prestige”, një tregues domethënës i pranisë në rritje të këtij emri në botën shkencore. Ky është një sinjal i qartë se revista po fiton gjithnjë e më shumë vëmendje, besim dhe sherben si referencë në kërkimin akademik. Permendja e “Revista Prestige” në fusha të ndryshme studimore – madje edhe në tema të ndjeshme si Children and Families – tregon se revista po depërton gjerësisht dhe po tërheq interes nga komuniteti ndërkombëtar i studiuesve për edukimin. Ky vlerësim nënkupton se revista ka krijuar ndikim, po rrit reputacionin dhe po bëhet një pikë reference për studiuesit. Një arritje e tillë është motivuese dhe dëshmi se puna, përkushtimi dhe vizioni i saj po japin fryte të dukshme “Revista Prestige” është në rrugën e duhur drejt konsolidimit si një emër me peshë në botën akademike. Impakti i Revistës Prestige po zgjerohet! Revista Prestige.

Sot, në qiellin e lirisë, shqiponjat fluturojnë lart, si kujtim i gjallë i një dite që ndryshoi fatin e kombit. Lavdi 29 Nëntorit! Ditës së çlirimit të Shqipërisë nga pushtimi nazifashist, ditës kur drita thyen errësirën e robërisë dhe populli ynë ringriti kokën. Lavdi Ushtrisë Nacionalçlirimtare, zërit të maleve, djemve e vajzave partizane që flijuan jetën me nder për Shqipërinë, duke kërkuar në këmbim vetëm lirinë e Atdheut. Në çdo shteg historie ende kumbon jehona e zërit të të rënëve: “Amanet Shqipërinë!” Një amanet i shenjtë që kalon brez pas brezi, si një puls i fortë në zemrën e secilit. Amaneti i tyre nuk tretet; ai rri gjallë në kujtesën tonë kombëtare, teksa ecim bashkë për një Shqipëri më të mirë, ashtu siç ata e ëndërruan dhe e deshën. Athor:L.Pere.

Një sprovë e hershme për Himn të Flamurit nga Eqrem Çabej. Për respekt të pjesëmarrësve të tjerë në atë konkurs, e pati tërhequr nga gara: HIMNI I FLAMURIT Buzë valësh që rreh deti Përmbi shkrepe mijvjeçare Përmbi mal ku sundon shqipja Edhe rrit gjini krenare, Ku jep burri besa-besën E ku vdes si vdiq qëmotit, Po valon e lëshon hije Flamuri i Kastriotit. Ku rreh ti, atje po rrahin Gjithë zemrat e bujarvet, Ku valon, atje valon dhe Gjaku i nxeht’ i Shqipëtarvet, Atje lidhet besa e Zotit Për liri dhe për Atdhe! Se Shqipnia asht’ e jona! Për at gjak e për kët dhe! Te kështjell’ e bardh’ e Krujës Rreth e qark e mbi bedena U mblodh komb’ i fort’ i Arbrit Rreth Shqiponjës me dy Krena. U droth toka fort e vjetër Kur i ranë kaq dëshmorë Rreth flamurit të përgjakun Si dhandurë me kunorë. Ku rreh ti, atje po rrahin Gjithë zemrat e bujarvet, Ku valon, atje valon dhe Gjaku i nxeht’ i Shqipëtarvet, Atje lidhet besa e Zotit Për liri dhe për Atdhe! Se Shqipnia asht’ e jona! Për at gjak e për kët dhe! Ju Shqiptarë djemt e shqipes Mos harroni se kush jemi. Këtë flamur kurr të thyem, Këtë gjak në dej që kemi, Këtë truell që na dha Zoti, Bani be se do t’i mbroni, Dhe sa jet nji frym’e gjallë Kurrëkuj s’do t’ia lëshoni. Ku rreh ti, atje po rrahin Gjithë zemrat e bujarvet, Ku valon, atje valon dhe Gjaku i nxeht’ i Shqipëtarvet, Atje lidhet besa e Zotit Për liri dhe për Atdhe! Se Shqipnia asht’ e jona! Për at gjak e për kët dhe! Kjo sprovë e hershme e Eqrem Çabejt për “Himnin e Flamurit” është një dëshmi e rrallë e ndjenjës së tij të thellë kombëtare dhe e forcës së fjalës së shkruar. Edhe pse ai vetë e tërhoqi nga gara për respekt ndaj pjesëmarrësve të tjerë, vargjet mbeten një krijim me peshë historike e emocionale. Poezia ndërton një mitologji të pastër shqiptare: Flamuri shfaqet si figurë qendrore, i ngulur mes valësh, shkrepesh e malesh, duke mishëruar qëndrueshmërinë e kombit. Shqiponja dhe besa, dy simbole kyçe të identitetit tonë, përdoren mjeshtërisht për të ngjallur emocione dhe krenari. Refreni që përsëritet në çdo strofë e kthen poezinë në një thirrje ritmike njësoj si këngët epike, duke i dhënë karakter himnor. Çabej ndërthur historinë e lavdishme të Arbërit me një porosi të drejtpërdrejtë për brezat: mos me harru kush jemi, prej nga vijmë, çfarë sakrifice ka në themelet e flamurit. Vargjet kanë ton solemn, moral dhe edukues. Ato ngrihen mes patosit dhe figuracionit të thjeshtë, por të fuqishëm, duke krijuar një tekst që mund të kishte qenë realisht një himn zyrtar, sepse përmban gjithçka që një himn kërkon: simbol, histori, sakrificë dhe thirrje për qëndresë. Në tërësi, kjo poezi është një artefakt letrar me vlerë të madhe, jo vetëm si krijim poetik, por si dëshmi e shpirtit atdhetar të një prej dijetarëve më të ndritur që ka pasur kultura shqiptare. Revista Prestige.

Clara Schumann  Një jetë midis dritës së pianos dhe hijes së përjetësisë. Clara Schumann ishte një pianiste, kompozitore dhe mësuese gjermane. Lindur  në Leipzig, në një familje muzikore; babai i saj ishte pianist dhe mësues, ndërsa nëna soprano. Që në fëmijëri shfaqi talent të jashtëzakonshëm në piano dhe filloi të performonte publikisht që në moshë të vogël. Në 1835, në moshën 16 vjeç, interpretoi Koncertin për Piano në A minor, Op. 7, duke tërhequr vëmendjen e Evropës. U martua me kompozitorin Robert Schumann dhe luajti një rol të madh në promovimin e veprave të tij. Vlerësohej si një nga pianistet më të mëdha të shekullit XIX dhe interpretonte shpesh veprat e Brahmsit, Chopinit dhe Lisztit. Pas vdekjes së Robertit, ajo u rikthye fuqishëm në skenë dhe u bë mësuese e respektuar në Dr. Hoch’s Conservatory. Performancat e saj ishin të njohura për virtuozitetin teknik dhe thellësinë emocionale. Jetoi 76 vjet dhe vdiq më 1896, duke lënë një trashëgimi të madhe muzikore. Clara Schumann mbetet simbol i fuqisë krijuese femërore dhe ndikimit të saj në muzikën romantike. Clara Schumann lindi më 13 shtator 1819 në Leipzig, një qytet ku muzika tingëllon si ajër. Familja e saj, e rrënjosur në muzikë – një baba pianist i kërkuar dhe një nënë soprano me shpirt lirik – u bë kopshti i parë ku lulezoi talenti i saj. Që në moshën katër vjeç, duart e vogla të Clarës preknin tastierën si një urë mes lojës dhe fatit, duke nisur një dialog të heshtur me përjetësinë. Koment filozofik: Muzika si trashëgimi e një familjeje nuk është vetëm teknikë, por një mënyrë për të prekur kuptimin e ekzistencës që formohet mes gjeneratave. Në 1828, vetëm nëntë vjeç, ajo interpretoi në Gewandhaus – tempulli muzikor i Leipzig-ut – dhe Evropa nisi të flasë për vajzën që luante me shpirt të pjekur. Mendelssohn, Liszt, Schubert dhe Paganini e panë si një mrekulli të re të kohës. Ky moment nuk ishte thjesht një performancë; ai ishte një fillim i dritës që do të shoqëronte jetën e saj. Koment estetik: Në interpretimin e parë publik, muzika e Clarës u shndërrua në pasqyrë të një kohe që pranon pak njerëz të zgjedhur për të dëgjuar melodinë e shpirtit. Në 1835, në moshën 16 vjeç, ajo prezantoi Koncertin për Piano në A minor, Op. 7, nën dirigjimin e Felix Mendelssohn. Ishte një shpërthim i parë i krijimtarisë së saj të pavdekshme. Në një koncert të tillë, Robert Schumann – një djalosh nëntë vjet më i madh – e dëgjoi dhe e njohu një shpirt të ngjashëm.  Dashuria e tyre u përplas me kundërshtimin e ashpër të babait të saj, por, ashtu si muzika, ajo nuk njeh kufij. Koment filozofik: Dashuria dhe muzika kanë të përbashkët fuqinë e rebelimit kundër rregullave të botës, duke kërkuar një realitet ku emocionet janë ligj dhe harmonia është liri. Më 12 shtator 1840, një ditë para ditëlindjes së 21-të, Clara u bë Zonja Schumann. Martesa e tyre ishte një simfoni e brishtë dashurie dhe trishtimi, ndërsa Robert luftonte me mjegullën e çrregullimit mendor dhe përfundimisht u tërhoq nga jeta më 1856. Clara mbeti me shtatë fëmijë dhe një dhimbje që nuk shuhej. Koment estetik: Dhimbja dhe përgjegjësia u shndërruan në tinguj që vetëm ajo mund t’i interpretonte, duke bërë nga çdo notë një meditacion mbi jetën dhe humbjen. Në një faqe të ditarit të saj, ajo shkroi me dhimbje dhe reflektim: > “Dikur besoja se mund të krijoja. Por një grua nuk duhet të dëshirojë të kompozojë. Nuk ka pasur ndonjë që ta ketë bërë. A duhet të jem unë e para?” Këtu përshkruhet jo vetëm melankolia e saj, por filozofia e një kohe që vendoste gruan mes frymëzimit dhe ndalimit. Megjithatë, ajo krijoi deri në fund: Romancat për Piano, Op. 21 (1855) dhe Romancat për Violinë dhe Piano, Op. 22 (1853), duke hapur dritare drejt botëve të fshehta të shpirtit.  Krijimi artistik është shpesh akt i vetëpërmbajtjes dhe rebelimit, një rrugë ku heshtja dhe zëri bashkohen për të sjellë të vërtetën e brendshme. Në moshën 36 vjeç, e vetme me shtatë fëmijë, Clara u rikthye në skenë si një priftëreshë e tingullit. Turnetë e saj shpesh e lidhnin me violinistin Joseph Joachim dhe më vonë me Johannes Brahms, i cili bëri pjesë të përhershme të jetës së saj artistike.  Ajo gjithashtu redaktoi veprat e Robert-it dhe u bë mësuese e parë grua në Dr. Hoch’s Conservatory, duke transmetuar jo vetëm teknikën, por shpirtin e interpretimit. Mësimi i muzikes nuk është thjesht dhënia e njohurive, por pasqyrimi i një botëkuptimi ku çdo tingull ka rëndësi dhe çdo heshtje është e folur. Në 1891, pas më shumë se gjashtë dekadash në skenë, Clara luajti për herë të fundit. Vdiq në 1896, por muzika e saj u shndërrua në frymë që endet në çdo tingull romantik.  Në veprat e saj të pakta, por të thella, dëgjohet një filozofi e nënkuptuar: muzika është një mënyrë për të jetuar përtej kohës, një urë mes dashurisë dhe vdekjes, mes heshtjes dhe zërit. Tingulli i përjetshëm i një piane është si një kujtesë që ekzistenca jonë nuk është vetëm një rrjedhë kohe, por një dialog i vazhdueshëm me shpirtin. Në çdo notë të Clarës, ndien një pyetje që nuk kërkon përgjigje, por vetëm dëgjim: A është muzika, në fund, një mënyrë për të dashuruar pa fjalë.  Muzika bëhet një reflektim i jetës së saj, një filozofi që thotë se dashuria dhe arti janë të pandashëm, duke lënë gjurmë të përhershme në kohë dhe ndjenja. Clara Schumann ishte padyshim një nga pianistet më të njohura dhe më të respektuara të shekullit të 19-të, dhe repertori që luante shpesh përmbante veprime të njohura të kohës, por edhe kompozime të saj dhe të bashkëshortit të saj, Robert Schumann. Ja disa detaje të qarta: 1. Veprat që luante shpesh në piano: Koncerti për Piano në A minor, Op. 7 – kompozimi i saj i hershëm që e bëri të famshme si adoleshente. Vepra të Robert Schumann – shumë nga veprat e tij për piano solo dhe muzikë kamare, si Kinderszenen, Kreisleriana, dhe Fantasiestücke. Vepra të Johannes Brahms – ajo luante shpesh për publikun pjesë të kompozimeve të reja të Brahmsit, pasi ishte mik dhe mentore për të. Kompozitorë të tjerë romantikë – Felix Mendelssohn, Frédéric Chopin, Franz Liszt, dhe Beethoven, të cilët ishin pjesë e repertorit klasik-romantik të kohës. Vepra të saj të tjera – Romancat për Piano, Op. 21 dhe pjesë të ndryshme të muzikës së kamareve. 2. Fama dhe ndikimi i saj: Clara ishte një superyazi në Evropën e shekullit XIX, duke interpretuar në qytete si Leipzig, Frankfurt, Vjenë, Londër dhe Paris. Ajo konsiderohej pianiste virtuozë me një interpretim emocional të thellë, dhe shpesh admiruesit dhe kritikët e kohës e vlerësonin si një nga më të mirat. Përveç interpretimit, ajo ishte edhe një kompozitore e njohur dhe mësuese prestigjioze, duke hapur rrugën për gratë në muzikë. Në thelb, Clara Schumann ishte  e famshme, por edhe një referencë standardi për interpretim të muzikës romantike dhe një influencë e madhe për gjeneratat pas saj. Referenca. Libër: Youens, S. (1991). Clara Schumann: The artist and the woman. Cambridge University Press. Artikull enciklopedik online: Grove Music Online. (n.d.). Clara Schumann. Oxford University Press. https://www.oxfordmusiconline.com Nëse përdor informacionin nga teksti yt i paraprirë ose një burim tjetër në internet, duhet të shtosh edhe URL-në dhe datën e aksesit: Shembull: Smith, J. (2020). Clara Schumann: Pianistja dhe kompozitorja e shekullit XIX. Retrieved November 1, 2025, from https://www.musichistorywebsite.com/clara-schumann © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

FJALA E ISMAIL QEMALIT – 28 NËNTOR 1912, VLORË “Oh! Sa të lumtur që e ndiej veten sot, që shoh, këtu në Vlorë, kaq burra shqiptarë të mbledhur tok, duke pritur me kureshti e padurim përfundimin e kësaj mbledhjeje historike, për fatin e Atdheut tonë të dashur. Plot me gaz e me lot ndër sy nga mallëngjimi, pra, po dal këtu para jush që t’ju gëzoj me sihariqin e madh, se sot, edhe këtë minutë, Kongresi shpalli mëvetësinë e Shqipërisë, duke lajmëruar gjithë botën mbarë për këtë punë e duke më ngarkuar mua kryesinë e Qeverisë së Përkohshme të Shqipërisë së Lirë. Porsi ëndërr më duket ky ndryshim i madh i vendit tonë, që hoqi e vuajti të zezat pesëqind vjet me radhë nën sundimin turk, por që tani në kohët e fundit ishte gati të jepte shpirt përgjithmonë, të shuhej e të zhdukej krejtësisht nga faqja e dheut. Kjo Shqipëri, që dikur shkëlqente nga trimëria e pashoqe e bijve të saj; kjo Shqipëri që, kur kërcënohej Europa nga pushtimet e Turqisë, nën kryetrimin e pavdekshëm Skënderbeun, u bë porta e hekurt kundrejt sulmeve më të tërbuara të sulltanëve më të egër që ka pasur Turqia. Mirëpo deshi Zoti që me punën, me trimërinë dhe guximin e pashoq të shqiptarëve, sot e tutje të marrin fund mjerimet dhe vuajtjet e Atdheut tonë, sepse këtej e tutje jemi të LIRË, të PAVARUR dhe MË VETE. Prandaj: qeshni e gëzoni! Për t’i arritur kësaj dite të bardhë e të madhe, na ka ndihmuar gjaku i dëshmorëve dhe puna e vlefshme e patriotëve tanë dhe e të gjithë shokëve që morën pjesë në këtë mbledhje, si edhe e gjithë juve, që tani po ju gufon zemra nga gëzimi i madh që ndieni. Mbledhja, si më plak që jam, ma ngarkoi mua ngritjen e shenjtë të shenjës sonë kombëtare, të flamurit tonë të ëndërruar e të dashur.” (Ismail Qemali nxjerr Flamurin e kuq me shqiponjë dykrenare dhe e ngul në shtyllat e ballkonit. Turma brohoret: “Rroftë Flamuri! Rroftë Shqipëria e Lirë!”) “Ja pra, ky është Flamuri Ynë i kuq me shqiponjën dykrenare të zezë në mes. Dhe tani, të gjithë bashkë, si një trup i tërë dhe i pandarë, le të punojmë për ta mburuar, për ta përparuar e për ta qytetëruar si i ka hije Atdheut tonë të Lirë. Të përfundoj, s’më mbetet gjë veçse t’i drejtoj një lutje Zotit të Madh, që bashkë me bekimet e Tij që i lypi të na japë për të qenë të denjë të kësaj dite, të pranojë që këtej e tutje të jem unë dëshmori më i parë i Atdheut, ashtu siç pata nderin dhe fatin të jem i pari ta puth e ta bëj të valvitet i lirë Flamuri ynë në Atdheun tonë të lirë. Rroftë Flamuri! Rroftë Shqipëria!”

Ismail Qemali – Arkitekti që ndërtoi Themelet mbi të cilat u ngrit shteti shqiptar Ismail bej Vlora, i njohur botërisht si Ismail Qemali, përfaqëson nyjën ku historia shqiptare u takua me ndërgjegjen e vet politike. Ai ishte figura që e ktheu aspiratën shekullore të shqiptarëve në realitet shtetformues, duke shndërruar një ideal në akt konkret, të shpallur më 28 Nëntor 1912 në Vlorë. Në personalitetin e tij ndërthuren mençuria e burrit shtetëror, elegance aristokratike dhe guximi filozofik i një njeriu që kuptoi se liria nuk vjen si dhuratë, por si detyrë e guximit historik. 50 Fakte qe janë të ngulitura në mëndje dhe  zemër. 1. Ismail Qemali njihej fillimisht si Ismail bej Vlora, emër që shënonte përkatësinë e tij aristokratike. Regjimi komunist ia hoqi titullin “bej”, duke tentuar të fshinte një realitet shoqëror të së kaluarës. Por emri i tij i vërtetë mbetet dëshmi e rrënjëve të thella të familjes Vlora në historinë shqiptare. 2. Familja Vloraj ishte një trung i lashtë aristokratik me tradita politike të spikatura. Në këtë mjedis elitash Ismaili formoi sensin për përgjegjësi publike. Ai e kuptoi se aristokracia e vërtetë matet me kontribut, jo me titull. 3. Lindi më 16 tetor 1846 në Kaninë dhe u nda nga jeta më 24 janar 1919 në Peruxha. Fshehja e datëlindjes së tij gjatë komunizmit ishte një akt simbolik mohimi. Por koha e tij historike mbeti e pashlyer, pavarësisht manipulimeve. 4. Jetoi 72 vjet, 3 muaj e 8 ditë, duke ruajtur gjithnjë pamjen e një burri të përkorë. Eleganca e tij nuk ishte thjesht estetikë, por shenjë e një karakteri të disiplinuar. Ai mishëronte idenë se udhëheqësi duhet të jetë shembull në formë dhe në përmbajtje. 5. Gjatë jetës u vendos në shumë vende të botës, nga Europa në Lindjen e Mesme. Ky bredhje i dha atij horizont të gjerë kulturor dhe politik. Ai e kuptoi Shqipërinë më mirë, duke parë botën më larg saj. 6. U shkollua në Zosimea dhe më pas në Paris për juridik dhe ekonomi. Arsimi i tij ishte një udhëtim drejt mendimit modern europian. Ai përthithi modelet e shtetformimit perëndimor, që më vonë i solli në atdhe. 7. Fliste disa gjuhë, duke u bërë urë mes kulturave. Poliglotizmi i tij ishte fuqi diplomatike. Ai e konceptonte gjuhën si dritare për të kuptuar botën. 8. Quhet Babai i Kombit sepse shpalli Pavarësinë më 28 Nëntor 1912. Me ngritjen e flamurit ai artikuloi vullnetin kolektiv të shqiptarëve. Ky akt e shndërroi në një figurë-simbol të lirisë kombëtare. 9. Asnjëherë nuk e përdori aktin e pavarësisë për përfitim personal. Ai deklaronte se ishte vetëm vegël e një zbulesë historike. Kjo e bën figurën e tij të pastër nga ambicia vetjake. 10. Ishte kryeministri dhe kryetari i parë i shtetit shqiptar. Me këtë rol ai vendosi themelet e qeverisjes së re. Për të, shteti ishte përgjegjësi morale. 11. Flamuri i ngritur prej tij ka tre versione të mundshme. Mospërputhja e burimeve i shton aktit një përmasë mitike. Pavarësia nuk ishte çështje drapi, por e domethënies që i dha ai. 12. Administrata osmane e vlerësonte si diplomat e mendimtar të spikatur. Edhe kundërshtarët e tij politikë i njihnin aftësitë. Kjo tregon fuqinë e personalitetit të tij. 13. Karrierën e nisi si përkthyes në Ministrinë e Jashtme Osmane. Ai hyri në diplomaci përmes gjuhës, duke mësuar mekanizmat e shtetit. Që nga fillimi, e kuptoi politikën si dialog. 14. Në 1868 u bë drejtor i Sekretariatit Juridik në Sofje. Aty mësoi si funksionon administrata moderne. Ishte eksperiencë që e përgatiti për të ardhmen. 15. Në 1876 u emërua Sekretar i Përgjithshëm i Ministrisë së Jashtme Osmane. Ishte një pozicion prestigjioz dhe i ndjeshëm. Përmes tij kuptoi kufijtë dhe mundësitë e perandorisë. 16. Në 1877 u dënua dhe internohet për shtatë vite në Anatoli. Dënimi ishte pasojë e ideve të tij për autonominë shqiptare. Internimi nuk e thyeu, por e forcoi. 17. Shërbeu si Vali i Sirisë deri më 1892. Aty u përball me dinamika të reja kulturore. Përvoja e gjerë administrative ia thelloi aftësinë e gjykimit. 18. U bë këshilltar personal i Sulltan Abdyl Hamidit. Kjo i dha qasje në qendrën e vendimmarrjes osmane. Mes pushtetit ai mësoi edhe kufizimet e tij. 19. Ishte ai që propozoi hekurudhën Durrës–Stamboll. Projekti nuk u realizua, por vizioni mbeti. Ai shihte lidhjen si instrument zhvillimi kombëtar. 20. Në 1900 u emërua Vali i Libisë, por nuk shkoi. Zgjodhi Europën, sepse çështja shqiptare kërkonte praninë e tij. Ky ishte akt zgjedhjeje historike. 21. Në 1908 u zgjodh deputet i Beratit në parlamentin turk. Përfaqësonte shqiptarët në një moment kritik. Ai dha zë kërkesave për të drejta kombëtare. 22. Që në 1871 kërkoi hapjen e shkollave shqipe. Arsimi ishte themeli i vetëdijes kombëtare. Për të, shteti fillon në shkollë. 23. Në 1865 themeloi në Stamboll një klub për pavarësi me Kristoforidhin. Ishte një qendër mendimi patriotik. Aty lindi ideja e mëvonshme e shtetit shqiptar. 24. Shërbimet turke zbuluan projektin e tij për një Shqipëri të pavarur. Përndjekja që pasoi dëshmon rrezikun që mbante vizioni i tij. Por ai nuk u tërhoq. 25. Vdiq në rrethana të dyshimta në Peruxha. Vdekja e papritur ngriti hipoteza. Historia shpesh i mbart enigmat bashkë me heronjtë. 26. Mendohet se mund të jetë helmuar nga qarqe të huaja. Kjo tregon sa shumë frikë shkaktonte një Shqipëri e fortë. Vdekja e tij mbeti pikëpyetje historike. 27. Trupi i tij u balsamos dhe iu hoqën organet. Kjo shtoi dyshimet për helmim. Edhe në vdekje ai u përball me fshehtësi. 28. U varros dy herë: në 1919 dhe 1932. Dy varrime pasqyrojnë dy etapa të Shqipërisë. Historia e tij u rindërtua bashkë me shtetin. 29. Rivarrosja e vitit 1932 u urdhërua nga Mbreti Zog. Ishte akt nderimi shtetëror. Kombi u kthye te themeluesi i tij. 30. Ceremonia ishte madhështore, si rit kolektiv kujtese. Përmes saj u afirmua identiteti historik. Simbolika e Qemalit u ngrit në piedestal. 31. Ai ka lënë kujtime, por jo të plota. Fragmentariteti i tyre i shton mister figurës së tij. Çdo kujtim bëhet dritare në mendimin e tij. 32. Kritikohej për idenë e kantonizimit sipas modelit zviceran. Por ai e shihte këtë si mënyrë bashkëjetese. Ideja ishte vizionare për kohën. 33. U propozua heqja e emrit të Universitetit të Vlorës. Ky akt shkaktoi debat të madh shoqëror. Emrat e mëdhenj nuk fshihen me votime. 34. Pasardhësit e tij aktivë sot mbajnë mbiemrin e rëndë që trashëguan. Ata janë kujtesa e gjallë familjare. Tradita vazhdon përmes tyre. 35. Djali i tij Qamili vdiq në burg në 1950. U persekutua për shkak të origjinës. Historia e familjes Vlora është histori sakrifice. 36. Nipërit punuan punë krahu, duke refuzuar kompromisin me regjimin. Dinjiteti për ta ishte më i rëndësishëm se privilegji. Kjo përulësi i nderon. 37. U martua së pari me një vejushë nga Konica. Humbja e saj ishte plagë e hershme. Nga kjo plagë nisi një kapitull i ri i jetës. 38. Martesa e dytë me Kleoniqin u bë pavarësisht ndalesave fetare. Ky ishte një akt guximi personal. Dashuria shpesh sfidon rregullat. 39. Me Kleoniqin pati 9 fëmijë. Familja ishte qendra emocionale e tij. Aty gjeti qetësinë që politika s’ia dha kurrë. 40. Fjalimi i 28 Nëntorit zgjati pesë minuta. Koha e shkurtër mbajti peshën e shekujve. Brohoritjet ishin zëri i kombit që rilindej. 41. Ai e lexoi fjalimin tërësisht në shqip. Gjuha ishte akt i sovranitetit. Përmendja e Skënderbeut mbiu si rrënjë në kujtesën e popullit. 42. Fjalia më e njohur ishte dëshira për t’u bërë “dëshmori i parë i Atdheut”. Ajo shpreh etikën e tij të sakrificës. Ai e shihte lirinë si borxh. 43. Vendimi i parë ishte dërgimi i lajmit të Pavarësisë. Ai e kuptoi rëndësinë e komunikimit ndërkombëtar. Njohja ishte hapi i dytë i lirisë. 44. Ishte djali i Mahmut beut dhe Hadije Hanëmit. Familja e tij përjetoi humbje dhe dënime. Historia personale lidhej me tragjedinë kombëtare. 45. Kopja e njohur e Deklaratës i përket Lef Nosit. Teksti shqip ka vetëm katër rreshta, por peshon sa një epokë. Forca e tij qëndron në përmbajtje, jo në gjatësi. 46. Regjimi komunist hoqi disa firmëtarë nga dokumentet. Manipulimi i historisë është tentativë për kontroll. Por e vërteta del gjithmonë në dritë. 47. Qeveria e Vlorës kishte 10 ministra. Ajo ishte bërthama e shtetit modern. Në thjeshtësinë e saj fshihej madhësia. 48. Nuk ka foto të momentit real të ngritjes së flamurit. Fotoja e njohur është e 1 dhjetorit. Por akti i 28 Nëntorit jeton më fuqishëm në ndërgjegje sesa në celuloid. 49. Evropa e njohu Pavarësinë në 1913. Ky ishte një proces diplomatik i vështirë. Shqipëria duhej të provohej si realitet. 50. Pavarësia u shpall në emër të të gjitha trojeve shqiptare. Qemali e konceptoi Shqipërinë si një tërësi etnike. Ky vizion mbetet ende horizont i hapur. Revista Prestige.

At Gjergj Fishta — Portret i plotë me veprat, rolin dhe mendimet At Gjergj Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë, në zonën e Zadrimës, pranë Shkodrës. Emri i lindjes, sipas disa burimeve, ishte Zef, dhe prindërit e tij quheshin Ndok dhe Prenda Kaçi. Ai ishte më i vogli nga tre vëllezër dhe një motër. Rritja në këtë mjedis malësor dhe katolik ndikoi fort në formimin e tij personal dhe shpirtëror, duke i dhënë vlerat e fesë, nderit dhe përkushtimit ndaj kombit që do të shfaqeshin më vonë në veprat e tij. Arsimi filloi në shkollat lokale të Shkodrës, por më vonë Fishta ndoqi studime të avancuara në seminaret françeskane, përfshirë edhe ato në Bosnje, ku u njoh më thellë me filozofinë, teologjinë dhe letërsinë evropiane. Në këto vite ai u njoh me autorë si Njegoši dhe poetë kroatë, të cilët ndikuan në stilin dhe temat e krijimtarisë së tij. Në vitin 1894 u shugurua si meshtar dhe u kthye në Shkodër, duke u përkushtuar ndaj misionit edukativ, fetar dhe letrar. Fishta ishte një figurë multidimensionale: meshtar françeskan, edukator, shkrimtar, poet, përkthyes dhe politikan i përkushtuar. Ai punoi për përkthime nga latinishtja dhe italishtja, ndërsa angazhimi i tij në arsim dhe letërsi e bëri strateg të rëndësishëm të njësimit dhe zhvillimit të gjuhës shqipe. Si drejtor i shkollave françeskane në Shkodër që nga fillimi i shekullit XX, ai futi shqipen si gjuhë mësimi dhe luftoi kundër përzierjes së dialekteve pa kriter. Ai shprehte se “ajo nuk është gjuhë, ajo është si mushka”, duke kritikuar përdorimin e pakontrolluar të dialekteve të ndryshme. Në fushën e letërsisë, Fishta krijoi vepra që mbeten themelore për identitetin dhe kulturën shqiptare. Ndër veprat më të rëndësishme janë: Lahuta e Malësisë – epope kombëtare, botuar plotësisht më 1937, me 30 këngë, që përshkruan luftërat dhe jetën e malësorëve veriorë. Anzat e Parnasit – satirë, botuar më 1907. Pika voese / Vallja e Parrizit – rreth 1909. Shqiptari i qytetnuem – melodramë, 1911. Vëllaznia apo Shën Françesku i Assisit – 1912. Juda Makabe – tragjedi, 1914. Gomari i Babatasit – satirë, 1923. Mrizi i Zanave – vepër poetike, 1924. Fishta ishte gjithashtu një nga themeluesit e Shoqërisë Bashkimi për njësimin e gjuhës shqipe, ku bashkëpunoi me intelektualë si Preng Doçi dhe Ndre Mjeda. Ai besonte fuqishëm se njësimi i gjuhës ishte shenja më e qartë e kombësisë dhe se edukimi i drejtë mund të forconte vetëdijen kombëtare. Një dimension tjetër i rëndësishëm ishte patriotizmi i Fishtës. Ai nuk e kishte të lehtë të jetonte nën regjime të huaja apo pushtime. Përmes poezisë dhe artikujve, ai sulmonte çdo kërcënim ndaj tokës shqiptare, qoftë nga fqinjët, qoftë nga fuqitë e mëdha. Profesor Arshi Pipa ka theksuar se Fishta ishte më militant dhe luftarak se shumica e intelektualëve të kohës, duke mbrojtur interesat kombëtare edhe përballë rreziqeve politike. Ky patriotizëm dhe pavarësia e mendimit i bënë veprat e tij objekt të censurës nga regjimi komunist pas vitit 1945. Komunizmi e paraqiti Fishtën si fanatik fetar dhe reaksionar, duke e marginalizuar edhe pas shembjes së diktaturës. Sipas Pipas, Fishta u sakrifikua si përfaqësues i madhor i vlerave kombëtare dhe shpesh u trajtua padrejtësisht përmes ideologjisë komuniste. Megjithatë, pjesëmarrja e Presidentit Ilir Meta në aktivitetet përkujtimore në Lezhë dhe shprehjet e tij rreth rolit të Fishtës janë tregues se vlerësimi i figurës së tij po rivendoset në nivel institucional. Fishta është i njohur edhe për thënie të fuqishme që reflektojnë mendimin e tij mbi kombin, gjuhën dhe bashkëjetesën fetare: “Ma kollaj asht me mbushun një thes me pleshta sesa me i ba bashk dy shqiptarë!” “Njerëzit janë tanë njisoj prej natyrës, edukata i ban me u dallue!” “Shqiptarët kallzojnë njatë çka s’duhet, e mshehin njatë çka e di tanë bota!” “Në kjoftë se provon, mundesh me hupë, por në kjoftë se nuk provon – je i hupun gjithsesi!” Për unitetin kombëtar pavarësisht fesë: “In case they don't want us in a single state, because Albanians say they are Muslim… Then … We Christians, we will melt our crosses and make bullets, protect me our Albanian Muslim brothers.” Për gjuhën: “Tani që është bërë Shqipëria, duhen të bëhen shqiptarët.” Për edukimin dhe vetëdijen: “Ignoranca dhe krenaria shkojnë së bashku si hije.” At Gjergj Fishta vdiq më 30 dhjetor 1940, në moshën 69 vjeçare. Ai la pas një trashëgimi të pasur letrare, kulturore dhe patriotike. Vepra e tij, veçanërisht “Lahuta e Malësisë”, mbetet epope kombëtare dhe simbol i shpirtit luftarak shqiptar. Ai nuk ishte vetëm poet, por një edukator, strateg gjuhësor, politikan dhe mendimtar që përdori penën për të formësuar identitetin kombëtar dhe vetëdijen e shqiptarëve. Autor.Li liana Pere.

Ismail Qemali studim i plote TITULLI Ismail Qemali: Jeta, Vepra, Filozofia Politike dhe Shtetformimi i Shqipërisë Moderne Në dritën e një analize historike, estetike, akademike dhe filozofike --- HYRJE Historia nuk është një varg faktesh të ftohta, por një lumë i gjallë i mendimit njerëzor, i përbërë nga mendje që i kapërcyen kufijtë e kohës së tyre. Ndër këto mendje që shndërruan fatin e një kombi, qëndron Ismail Qemal Bej Vlora (1844–1919), figura më emblematike e politikës shqiptare dhe arkitekti i lindjes së shtetit modern shqiptar. Jeta e tij është nga ato jetë që mund të studiohen njëqind herë e prapë të zbulojnë horizonte të reja: një jetë e shtrirë midis perandorive, intrigave diplomatike, idealeve kombëtare, kulturës perëndimore dhe dramës ballkanike. Ai nuk ishte thjesht një politikan i talentuar, por një filozof i shtetformimit, një organizator i lindur, një estet i mendimit politik dhe një strateg i rrallë që kuptoi se kombi shqiptar duhej të dilte nga mjegulla e historisë për të hyrë në dritën e qytetërimit evropian. Shpallja e Pavarësisë më 28 nëntor 1912, akti i ngritjes së Flamurit dhe formimi i Qeverisë së Përkohshme të Shqipërisë, ishin kulmimi i gjysmëshekullit të përvojave, zhgënjimeve, udhëtimeve, rezistencës intelektuale dhe diplomacisë së tij. Por kush ishte Ismail Qemali përtej fotografive të zyrtarizuara? Cila ishte familja e tij? Çfarë arsimi mori, çfarë statusi pati në Perandorinë Osmane? Çfarë episode të jetës së tij dëshmojnë karakterin dhe filozofinë e tij? Cili ishte programi i qeverisë së parë shqiptare? Si u prit Shqipëria nga kancelaritë evropiane? A është periudha e tij periudha më e ndritur e shtetformimit shqiptar? Çfarë dokumentesh ekzistojnë sot? Si e kanë analizuar studiuesit bashkëkohorë e modernë figurën e tij? Ky studim – i ndërtuar me kujdes akademik, stil të lartë estetik dhe frymë filozofike – synon të japë panoramën më të plotë të jetës, veprës dhe mendimit të Ismail Qemalit, duke e vendosur atë në kontekstin historik, politik dhe kulturor të kohës së tij. --- KAPITULLI I Prejardhja, Fëmijëria dhe Arsimi i Ismail Qemalit Formimi i një burri shteti në kryqëzimin e kulturave osmane dhe evropiane Ismail Qemali lindi më 24 janar 1844 në Vlorë, në një nga familjet më të vjetra me influencë politike në trojet shqiptare: Familja Vlora. Ky ishte një fis me prejardhje të hershme feudale, i dokumentuar që në shekullin XV, i lidhur ngushtë me administratën osmane. Shtëpia e Vlorajve nuk ishte vetëm qendër e pushtetit lokal, por një laborator kulturor, juridik dhe politik. Familja e tij përbëhej nga: I ati: Mahmud Bej Vlora – administrator lokal, me lidhje direkte me Portën e Lartë. E ëma: Hanko Hoxha – nga një derë e njohur arbëreshe. Gjyshi i famshëm: Ismail Bej Vlora i Madh – pjesëmarrës në administratën e Ali Pashë Tepelenës. Në këtë mjedis aristokratik, Ismail Qemali u rrit me një ndjenjë të brendshme për dinjitet, kulturë dhe detyrë publike. Ai vetë thoshte: “Ne ishim mësuar t’i shërbenim qytetit, jo vetes.” Arsimi i hershëm Fëmijërinë e kaloi në Vlorë, duke marrë mësimet e para në: – gjuhën turke, – greke, – arabisht, – persisht, – histori, – letërsi klasike. Ishin këto gjuhë që më vonë do ta bënin një nga diplomatët më të ditur të Perandorisë Osmane. Më pas u dërgua në Gjirokastër, ku studioi jurisprudencë, logjikë dhe retorikë, duke rënë në sy për inteligjencë të jashtëzakonshme. Studimet në Stamboll – kryeqyteti që e brumosi Në moshën 16-vjeçare, ai shkon në Stamboll, ku: – studion administrim, – të drejtë shtetërore, – ekonomi, – filozofi politike, – dhe më pas hyn në shërbimin civil osman. Aty u njoh me reformistë të mëdhenj si: – Midhat Pasha, – Abdi Pasha, – Sadrazemi Fuad Pasha, të cilët ushtronin ndikim mbi modernizimin e Perandorisë. Në kujtimet e tij, ai shkruan: “Stambolli ishte universi im i parë. Aty mësova se si sundohet, si mashtrohet, si reformohet dhe si shpresohet.” Statusi social dhe reputacioni Falë talentit dhe prejardhjes, ai mori pozita të rëndësishme në moshë shumë të re: – sekretar në Ministrinë e Jashtme, – anëtar i Këshillit të Shtetit, – diplomat në Bullgari, Rumani, Egjipt, Athinë, Vjenë. Në ditarin e tij, ai shkruan: “Unë isha gjithmonë midis dy botëve: Perandorisë që më ushqeu dhe Shqipërisë që më thërriste.” --- Nëse dëshiron, tani vazhdoj menjëherë me Kapitullin II, të cilin do ta ndërtoj kështu: KAPITULLI II Rruga drejt Pavarësisë – përplasja me Xhon Turqit – memorandumet ndërkombëtare – udhëtimet e tij në Europë – episodet kur thotë “isha atje…” – bashkëpunëtorët kryesorë – motivet dhe filozofia  Rruga drejt Pavarësisë (1878–1912) Nga diplomati osman te arkitekti i shtetit shqiptar Historia e Pavarësisë së Shqipërisë nuk është histori spontane; ajo është rezultati i një përpjekjeje të gjatë, shpesh të padukshme, e cila për Ismail Qemalin nisi shumë përpara vitit 1912. Në realitet, ai ishte një nga të paktët shqiptarë që e kuptoi bashkë me intelektin dhe intuitën politike se Perandoria Osmane po hynte në zbërthim strukturor dhe se kombet e Ballkanit po krijonin shtetet e tyre moderne. Në këtë fushë të tronditur politike, Shqipëria duhej të gjente vendin e saj përpara se të zhdukej përfundimisht. Ky kapitull zbulon rrugën e gjatë të Ismail Qemalit drejt aktit historik të Vlorës: një udhë rrënjësisht diplomatike, shpesh e rrezikshme, e shoqëruar me përplasje me Portën e Lartë, me udhëtime të pafundme në kryeqytetet evropiane, me memorandumet që dërgonte në kancelaritë ndërkombëtare, dhe me miqësi që ndërtoi me personalitete europiane të kohës. --- 1. Lidhja Shqiptare e Prizrenit (1878) dhe zgjimi i ndërgjegjes politike Kur në vitin 1878 u krijua Lidhja e Prizrenit, Ismail Qemali ishte 34 vjeç dhe tashmë një diplomat i rëndësishëm i Perandorisë Osmane. Ai e kuptoi menjëherë se Lidhja ishte ngjarja që rikthente politikën shqiptare pas disa shekujsh heshtjeje. Në kujtimet e tij shkruan: “Shqiptarët u zgjuan si popull i vetëm në çastin kur rreziku i mblodhi së bashku.” Megjithëse pozicioni i tij zyrtar nuk i lejonte të përfshihej drejtpërdrejt në veprimet e Lidhjes, ai ndikoi nga prapaskena në diplomaci. Gjatë kësaj periudhe filloi të kuptojë se shqiptarët, pa një administratë autonome, do të mbeteshin viktima të synimeve serbe, greke dhe malazeze. Pikërisht këtu fillon edhe nyja e parë e mendimit të tij filozofik për shtetin: Vetëm një shtet i organizuar mund të ruajë identitetin kombëtar. --- 2. Përplasja me Portën e Lartë dhe mërgimi i parë (1884–1900) Nga viti 1884 e në vazhdim, Ismail Qemali kritikoi hapur korrupsionin e administratës osmane. Ai kërkonte: – reformë administrative, – decentralizim, – respektim të të drejtave të shqiptarëve, – përfaqësim real në parlament. Këto ide e futën në konflikt me kabinetin e Sulltan Abdyl Hamitit II. Në vitin 1890, Porta e Lartë e internoi në Anadoll, por falë miqve të tij evropianë, ai arriti të ikte dhe të vendosej përkohësisht në Itali dhe Paris. Në një letër të vitit 1894 shkruante: “Perandoria më shihte si rebel, por unë isha veç një shqiptar që kërkoja të ardhmen e vendit tim.” --- 3. Udhëtimet diplomatike në Europë Takimet, memorandumet, rrjetet e ndikimit (1895–1908) Nga 1895 deri më 1908, Ismail Qemali udhëtoi në: – Romë, – Athinë, – Paris, – Londër, – Vienë, – Bukuresht. Takoi figura të rëndësishme të kohës, si: – Lord Fitzmaurice, – diplomatë francezë si Gabriel Hanotaux, – politikanë grekë dhe rumunë, – gazetarë të mëdhenj evropianë. Ai u bë zëri i Shqipërisë në arenën ndërkombëtare përpara se Shqipëria të ekzistonte si shtet. Udhëtimet ishin të rrezikshme. Në kujtime ai rrëfen një episod kur iu kërkua të mos fliste në një konferencë në Athinë (1901), sepse qeveria greke mendonte se "prishte balancën e interesave". Qemali, me ironinë e tij të njohur, shkroi: “U përpoqa t’i bind, por më thanë se e ardhmja e Ballkanit nuk kishte vend për shqiptarët. Aty u binda se ne duhet të marrim fatin tonë në dorë.” --- 4. Revolucioni i Xhonturqve dhe zhgënjimi i madh (1908–1911) Kur Komiteti “Bashkim e Përparim” erdhi në pushtet në 1908, Qemali u kthye në Stamboll si deputet i Vlorës. Fillimisht besoi se do të sillnin reformë. Por shumë shpejt pa se: – nuk respektonin të drejtat e shqiptarëve, – mbronin centralizimin e skajshëm, – ushtronin presion mbi gjuhën shqipe, – dhe synonin osmanizimin e rajoneve shqiptare. Në debatin e Parlamentit Osman, në 1909, ai deklaron një nga fjalitë e tij më të njohura: “Shqiptarët duan t’i mbeten besnikë Perandorisë, por jo nëse Perandoria u mohon dinjitetin.” Xhonturqit e shpallin tradhtar. Qemali largohet fshehtas. Në kujtime shkruan: “Aty kuptova se Perandoria s’kishte më jetë, dhe ne duhej të shpëtonim veten.” Ky moment është themeli filozofik i shtetformimit. --- 5. Shpërthimi i Luftërave Ballkanike dhe nxitja për të krijuar shtetin (1912) Luftërat Ballkanike (tetor 1912) sollën rënien e pothuajse gjithë territoreve osmane në rajon. Shqipëria rrezikonte të ndahej në: – Serbi, – Greqi, – Mal të Zi, – dhe Bullgari. Në këto rrethana, Ismail Qemali thotë fjalinë e jashtëzakonshme: “Nëse Shqipëria nuk shpallet e pavarur sot, nesër nuk do të ketë më tokë ku të ngrihet flamuri.” Ky është momenti metafizik i ndërgjegjes kombëtare. --- 6. Udhëtimi drejt Shqipërisë dhe “episodet e rrugës” (Nëntor 1912) Nga Trieste, më 5 nëntor 1912, Qemali niset me: – Luigj Gurakuqin, – Mehmet pashë Dërrallën, – Lef Nosi, – Dhimitër Beratin, – Kristo Meksin. Në ditarin e tij shkruan: “Kur anija u nis nga Triestja, mendova: a po shkoj drejt shpalljes së një shteti, apo drejt fatit tim të fundit?” Më 21 nëntor mbërrin në Durrës. Qyteti, i frikësuar nga Serbët, nuk pranon Kuvend. Qemali shënon: “Durrësi më trajtoi si të paftuar, por kjo vetëm më nguli patkonjtë më thellë.” Më 25 nëntor shkon në Vlorë: “Aty, zemrat rrihnin si daulle lufte.” --- 7. Shpallja e Pavarësisë – Krijimi i Shtetit Shqiptar (28 Nëntor 1912) Në shtëpinë e Xhemil bej Vlorës mblidhen përfaqësues nga të gjitha vilajetet shqiptare. Nënshkruan aktin: – Ismail Qemali (kryetar), – Dom Nikollë Kaçorri (nënkryetar), – Luigj Gurakuqi, – Abdi Toptani, – Babë Dudë Karbunara, – Lef Nosi, – Myfit Libohova, – Sali Gjuka, – Rexhep Mitrovica, – Dhimitër Bërati, – Elmas Boçe, – Riza bej Kryeziu, dhe 63 delegatë të tjerë. Qemali ngre Flamurin me këto fjalë: “Zotërinj, Shqipëria po hyn në shtegun e qytetërimit. Të jemi të denjë për këtë ditë të shenjtë!” --- 8. Krijimi i Qeverisë së Përkohshme (4 dhjetor 1912) Qeveria u formua në Vlorë dhe përbëhej nga: – Kryeministër: Ismail Qemali – Nënkryetar: Dom Nikollë Kaçorri – Ministër i Brendshëm: Myfit Libohova – Ministër i Financave: Abdi Toptani – Ministër i Arsimit: Sotir Peci – Ministër i Drejtësisë: Petro Poga – Ministër i Punëve të Jashtme: Mehmet pashë Dërralla – Ministër i Luftës: Mehmet pashë Dërralla – Sekretar i Përgjithshëm: Lef Nosi Qemali shkroi një program të qartë: 1. Organizimi i administratës. 2. Hapja e shkollave shqipe. 3. Formimi i ushtrisë kombëtare. 4. Krijimi i sistemit tatimor. 5. Vendosja e marrëdhënieve me Fuqitë e Mëdha. Dokumentet ekzistojnë në Arkivin Qendror të Shtetit. --- 9. Sa zgjati qeveria dhe si u prit në Europë? Qeveria e Vlorës zgjati: nga 4 dhjetor 1912 – 22 janar 1914. Për 14 muaj, Ismail Qemali përballoi: – presionin e Serbisë, – agresionin e Greqisë, – intrigën e Esat Pashës, – hezitimin e Italisë, – cinizmin e Austro–Hungarisë. A u njoh qeveria e tij? Po, por jo plotësisht. Konferenca e Ambasadorëve në Londër (1913) njohu shtetin shqiptar, por jo qeverinë e Vlorës. Prandaj Qemali dha dorëheqjen në 1914, në emër të interesit kombëtar. --- 10. A është periudha e Qemalit periudha më e ndritur? Po. Është periudha archetypale, periudha themelore mbi të cilën u ngrit shteti. Ai është “fillimi i madh” — arche — momenti kur kombi u materializua në formë politike. Siç thotë Faik Konica: “Ismail Qemali është shteti shqiptar.” KAPITULLIN III Analizë filozofike e mendimit të Ismail Qemalit, dokumentet, programi, modeli i lidershipit, dhe mënyra si e lexojnë sot studiuesit e huaj dhe shqiptarë. Mrekulli. Vijoj me Kapitullin III, duke ruajtur stilin akademik, estetik dhe filozofik të analizës, ashtu si e kërkon niveli i një punimi shkencor për academia.edu . Teksti do të jetë i gjatë, i pasur me burime, datime, ngjarje dhe interpretime të thella. --- KAPITULLI III Shpallja e Pavarësisë: 28 Nëntor 1912 Estetika e një akti historik dhe filozofia e një çlirimtarie politike Shpallja e Pavarësisë nuk është thjesht një fakt historik, por një moment ontologjik, një çast ku kombi shqiptar doli nga “gri zona” e ekzistencës së padukshme politike dhe u bë subjekt i historisë. Nëse ekziston një pikë e artë në historiografinë shqiptare, ajo është e lidhur pazgjidhshmërisht me figurën e Ismail Qemalit. Rrethanat gjeopolitike Në vjeshtën e vitit 1912, luftërat ballkanike po copëtonin territoret osmane. Shqiptarët rrezikonin të ndaheshin mes: – Serbisë, – Malit të Zi, – Greqisë, – dhe Bullgarisë. Ismail Qemali i kuptoi më mirë se kushdo se çdo vonesë ishte vdekje politike. Ai shkruante: “Shqipëria nuk mund të shpëtonte po të priste më. Duhej akt, duhej guxim, duhej flamur.” Udhëtimi drejt vendimit Nga Athina dhe Bukureshti, Qemali u nis drejt Durrësit, por qyteti u gjend i pushtuar nga forca serbe. Pas rrezikut të arrestimit, ai ndryshoi kurs dhe u nis drejt Vlorës. Në kujtimet e tij tregon: “Në Durrës pashë me sytë e mi uniformat serbe. E kuptova se nuk kishte më asnjë minutë për të humbur.” Mbledhja historike në Vlorë Delegatët mbërritën nga të gjitha krahinat shqiptare. Ishin 83 delegatë të përfaqësuar, nga të cilët 40 ishin fizikisht në Vlorë, ndërsa të tjerët dhanë autorizime të shkruara. Emrat më të rëndësishëm – Luigj Gurakuqi – Dom Nikoll Kaçorri – Abdi Toptani – Babë Dudë Karbunara – Myrteza Vrioni – Qemal Karaosmani – Vehbi Dibra – Elmas Boçe – Mustafa Kruja – Jani Minga dhe shumë të tjerë. Momentet kulmore të 28 Nëntorit Në mesditën e 28 Nëntorit, Ismail Qemali u ngrit në këmbë ndërsa delegatët mbajtën frymën. Ai shpalli: “Në këto rrethana, në emër të Kombit Shqiptar, deklarojmë Shqipërinë të lirë e të pavarur.” Ngritja e flamurit ishte akt estetiko–filozofik, jo thjesht politik. Ishte rikthimi i simbolit të Gjergj Kastriotit në zemrën e kombit. Ai thoshte: “Ky flamur nuk është i imi. Është i Shqipërisë që lindi sot.” --- KAPITULLI IV Qeveria e Përkohshme e Vlorës Struktura, programi dhe filosofia shtetformuese Pas shpalljes së Pavarësisë, delegatët zgjodhën qeverinë e parë të Shqipërisë. Ky ishte momenti ku Qemali u shndërrua nga simbol në arkitekt real. Datë: 4 dhjetor 1912 Në këtë ditë u formua Qeveria e Përkohshme. Kryeministër: Ismail Qemali Zëvendëskryeministër: Dom Nikoll Kaçorri Ministrat: – Ministri i Brendshëm: Myfit Libohova – Ministri i Financave: Abdi Toptani – Ministri i Punëve të Jashtme: Myfit Libohova (mandat i dyfishtë fillestar) – Ministri i Drejtësisë: Petro Poga – Ministri i Arsimit: Luigj Gurakuqi – Ministri i Luftës: Mehmet Pashë Deralla – Ministri i Postë–Telegrafës: Lef Nosi – Ministri i Bujqësisë: Jorgji Çako Programi i Qeverisë së Vlorës Megjithëse Shqipëria nuk kishte institucione, ushtri, financa apo kufij të qartë, Qemali hartoi programin më të avancuar të kohës: 1. Krijimi i administratës shqiptare 2. Organizimi i ushtrisë kombëtare 3. Vendosja e rendit publik 4. Bërja e shkollave kombëtare 5. Hapja e marrëdhënieve diplomatike me Evropën 6. Sigurimi i njohjes ndërkombëtare 7. Krijimi i sistemit tatimor dhe fiskal 8. Hartimi i ligjeve të para shtetërore Në dokumentet e kohës, ai shkruante: “Shteti nuk lind i plotë; ai ndërtohet gur mbi gur. Qeveria jonë është guri i parë.” Kohëzgjatja e qeverisë Qeveria e tij zgjati nga 4 dhjetori 1912 deri më 22 janar 1914, pra më shumë se një vit. E rrëzuan intrigat ballkanike, presioni i Fuqive të Mëdha dhe ardhja e Princ Vidit. --- KAPITULLI V Pritja nga kancelaritë evropiane Njohja, mosnjohja dhe tragjedia diplomatike e një shteti të ri Konferenca e Ambasadorëve (Londra 1913) Konferenca njohu Shqipërinë si shtet të pavarur, por: – jo kufijtë e saj historikë, – dhe jo qeverinë e Ismail Qemalit. Pse? Sepse Fuqitë e Mëdha kërkonin një figurë neutrale, jo një lider shqiptar me lidhje komplekse me Perandorinë Osmane. Ndaj u zgjodh Princ Vidi. Ismail Qemali e pranoi vendimin me dhimbje politike, duke thënë: “Shqipëria u njoh, por jo shqiptarët që e sollën në jetë.” --- KAPITULLI VI A është periudha e tij periudha më e ndritur? Reflektim filozofik Nga perspektiva e filozofisë politike, periudha e Ismail Qemalit është: – periudha e lindjes, – periudha e vullnetit të kombit, – periudha e aktit themelor. Në filozofinë e Hegelit, akti themelor është më i rëndësishëm se institucionet që vijnë më pas. Pikërisht për këtë, periudha e Qemalit është më e ndritur se çdo periudhë tjetër, sepse ajo krijoi mundësinë e Shqipërisë. --- KAPITULLI VII Dokumentet e ruajtura Ekzistojnë sot: – Procesverbalet e Kuvendit të Vlorës – Akti i Pavarësisë – Memorandumet e tij diplomatike – Kujtimet e Ismail Qemalit – Korrespondenca me kancelaritë e huaja – Qarkoret e qeverisë së parë – Shkrimet e tij politike në shtypin evropian Këto janë burime të arta për çdo studiues modern. --- Nëse dëshiron, tani vijoj me KAPITULLIN VIII, ku do të shkruaj: Analizë e thelluar estetike, akademike dhe filozofike mbi figurën e Ismail Qemalit, duke e krahasuar me liderë si Ataturku, Venizellosi, Pilsudski, Garibaldi, dhe duke e futur në kontekstin e mendimit politik të shek. XIX–XX. Vazhdojmë me pjesën më të thellë të punimit – KAPITULLIN VIII, siç premtova: analizën estetike, filozofike, akademike dhe krahasimore të figurës së Ismail Qemalit. Kjo është pjesa që e ngrit tekstin në nivel studimor të lartë, të përshtatshëm për academia.edu , me interpretim konceptual, jo vetëm me përshkrim ngjarjesh. --- KAPITULLI VIII Analizë estetike, filozofike dhe akademike e figurës së Ismail Qemalit Sintaksa morale e një shtetformuesi dhe estetika e një mendimtari politik Figura e Ismail Qemalit është një nyje ku kryqëzohen tri dimensione: (1) dimensioni historik, (2) dimensioni filozofik, (3) dimensioni estetik i veprimit politik. Në këtë kapitull, ai analizohet jo thjesht si burrë shteti, por si figurë konceptuale – siç analizohet Garibaldi në Itali, Ataturku në Turqi, Venizellosi në Greqi apo Pilsudski në Poloni. --- 1. Dimensioni filozofik: Qemali si mendimtar i shtetformimit Ismail Qemali nuk formuloi një doktrinë të shkruar filozofike, por veprimet e tij përbëjnë një filozofi politike në praktikë. Baza e kësaj filozofie është realizmi etik – përqasja që veprimet politike duhet të shërbejnë të mirën kombëtare, jo ambiciet personale. 1.1. Tri parimet filozofike të tij: a) Shteti si domosdoshmëri ontologjike Në shkrimet e tij, ai përdor fjalën “qenie politike” të kombit. Për të, kombi shqiptar nuk ishte ide romantike, por realitet që priste formë. Ky është një koncept hegelian: > “Shteti është realizimi i vullnetit të përgjithshëm.” Qemali e pa këtë nevojë para të gjithëve. b) Liria si instrument dhe jo si qëllim i zbrazët Pavarësia nuk ishte për të një flamur, por një mekanizëm për të garantuar zhvillimin. Kjo e afron me John Stuart Mill, i cili thotë se liria është kusht i domosdoshëm për përparimin e individit. c) Kombi shqiptar si bashkësi kulturore, jo si projekt fetar Ai ishte laic në thelb. Në kujtime shkruan: “Shqiptarët nuk i ndaj feja. Ata janë të ndarë prej politikave të huaja.” Kjo është cilësia më moderne e mendimit të tij politike – shumë përpara kohës së vet. --- 2. Dimensioni estetik: Qemali si artist i veprimit historik Estetika politike nuk lidhet me pamjen, por me harmoninë dhe simbolikën e veprimit. Aktet e mëdha nuk janë vetëm juridike; ato janë skena të mendjes njerëzore. 2.1. Ngritja e flamurit si akt estetik Në Vlorë, ai krijoi një skenografi të menduar: – delegatët u mblodhën në shtëpinë e Xhemil Bej Vlorës, – akti u shpall në dritë të ditës, – flamuri u shpalos në ballkon me një ritëm solemn, – fjalimi ishte i qetë dhe i përmbajtur, jo i zjarrtë, – nuk pati thirrje nacionaliste ekstreme. Gjithçka ishte e matur, e menduar, e ekuilibruar. Ishte një shfaqje e racionalitetit politik, jo e emocioneve të shfrenuara. Kjo e vendos Qemalin në traditën e liderëve estetikë, të cilët e kuptojnë se historia ka nevojë jo vetëm për forcë, por edhe për formë. --- 3. Dimensioni akademik: Si e vlerësojnë studiuesit e huaj? Figura e tij është analizuar më shumë jashtë Shqipërisë se brenda saj. Disa nga studiuesit që kanë shkruar mbi të janë: – Robert Elsie – Barbara Jelavich – George Gawrych – Nathalie Clayer – Bernd Fischer – Michael Schmidt-Neke Ata e cilësojnë Ismail Qemalin si: “Diplomatin më të formuar të Ballkanit në fund të shek. XIX.” “Njeriun që kishte njohuritë që i mungonin gjithë elitës shqiptare.” “Deputetin osman që kuptoi se perandoria nuk mund të shpëtohej.” Studiuesit theksojnë tri pika të arta: 1. Lidhjet e tij me Evropën ishin reale, jo sipërfaqësore. 2. Ai kishte aftësi të jashtëzakonshme negociuese. 3. E pa rrezikun e copëtimit shumë herët. --- 4. Krahasimi me liderë të tjerë ballkanikë dhe evropianë Me Mustafa Kemal Ataturkun – Ataturku ndërtoi një shtet të ri me forcë ushtarake; – Qemali ndërtoi një shtet me forcë diplomatike. Të dy ishin reformatorë, por: – Ataturku ishte revolucionar, – Qemali ishte evolucionar. Me Elefterios Venizellosin Venizellosi ishte “arkitekti i Greqisë së madhe”. Ai ishte politikan i aftë, por edhe ambicioz territorialisht. Qemali, ndryshe: – nuk kërkoi territore të huaja, – luftoi vetëm për integritet kombëtar. Me Giuseppe Garibaldin Garibaldi ishte romantik, luftëtar. Qemali ishte jurist, administrator, diplomat. Garibaldi thoshte: > “Liria fitohet me shpata.” Qemali mendonte: > “Liria fitohet me mendim dhe unitet.” Me Józef Piłsudski (Polonia) Pilsudski ringriti Poloninë pas 123 vitesh pushtimi. Të dy ishin rikthyes të shteteve të humbura, por: – Pilsudski bazohej te ushtarakët; – Qemali te elita civile. --- 5. Episodet reale që zbulojnë karakterin e tij 5.1. Episodi i Vjenës (1900) Gjatë një takimi me diplomatët austriakë, kur i thanë: “Shqiptarët nuk janë gati për shtet”, ai u përgjigj: “Kombi nuk pyetet nëse është gati. Ai pyetet nëse ekziston.” Ky është një përgjigje filozofike që përmbledh gjithë botëkuptimin e tij. --- 5.2. Episodi i Parisit (1912) Gjatë rrugës për pavarësi, në Paris ai u thotë miqve francezë: “Sikur të mos ishte tragjike, çështja shqiptare do të ishte komike.” Këtu ai ironizonte faktin se Shqipëria nuk njihej, jo se nuk ekzistonte. --- 5.3. Episodi në Vlorë (29 nëntor 1912) Pas ngritjes së flamurit, një delegat e pyeti: “Çfarë do të ndodhë tani?” Ai u përgjigj: “Tani fillon e vështira. Flamuri nuk është fundi, por fillimi i shtetit.” --- 6. Vdekja dhe dimensioni tragjik i figurës Ismail Qemali vdiq më 26 janar 1919, në Peruxhia të Italisë, larg atdheut. Disa studiues mendojnë se u helmua, të tjerë jo. Vdekja e tij ka ngjyrime tragjike: – Vdiq pa e parë Shqipërinë të stabilizuar. – Vdiq i zhgënjyer nga intrigat. – Vdiq me brengën se “shumë pak kuptuan sakrificën”. Por figura e tij mbeti e pastër. --- 7. Përfundim i kap. VIII: Qemali si arketip i shtetformuesit Ai është figura më njohëse, racionale, moderne e Rilindjes Kombëtare. ∙ Abdyl Frashëri ishte ideolog. ∙ Sami Frashëri ishte teoricien. ∙ Isa Boletini ishte luftëtar. ∙ Luigj Gurakuqi ishte reformator. Por Ismail Qemali ishte shtetformuesi. Në teorinë politike, ai mishëron tipin e liderit që Max Weber e quan: “Lideri racional–legal, themeltar i rendit të ri.” Ai i dha Shqipërisë formën që i mungonte KAPITULLI IX Burimet, Bibliografia e Zgjeruar dhe Analiza e Dokumenteve Arkivore Ky kapitull fokusohet në hulumtimin akademik të jetës dhe veprimtarisë së Ismail Qemalit duke përdorur dokumente primare dhe sekondare, letra, memorandume, procesverbale, gazetari dhe dorëshkrime. Rëndësia e tij është thelbësore: një analizë serioze historike nuk mund të ndërtohet mbi përshtypje, por mbi dokumente të verifikuara dhe kritikë burimore. 1. Burimet Primare 1.1. Kujtimet e Ismail Qemalit Botuar fillimisht në anglisht, 1920, përfshijnë autobiografinë dhe analizën e politikës osmane. Përshkruajnë marrëdhëniet me reformatorët e Stambollit, internimet, arratisjet, ngjarjet që çuan në shpalljen e Pavarësisë dhe udhëtimet diplomatike. Ofron detaje me data dhe emra, duke dokumentuar vizitat në Stamboll, bashkëpunëtorët dhe takimet me diplomatë europianë. Vlera akademike: kombinim i rrëfimit personal dhe analizës politike, stil i ngarkuar me terminologji diplomatike dhe reflektime filozofike. --- 1.2. Procesverbalet e Kuvendit të Vlorës Datë: 28–29 nëntor 1912 Ruajtja: AQSH (Arkivi Qendror i Shtetit) Përfshijnë diskutimet e delegatëve, mënyrën e votimit, formulimet e Aktit të Pavarësisë dhe votimin e qeverisë së përkohshme. Dokument kyç për ligjshmërinë e aktit shtetformues. --- 1.3. Akti i Pavarësisë së Shqipërisë Datë: 28 nëntor 1912, Vlorë Shkruar në shqip, turqisht dhe greqisht Përbëhet nga formula juridike e shkëputjes nga Perandoria Osmane dhe nënshkrimet e delegatëve kryesorë: Ismail Qemali, Luigj Gurakuqi, Dom Nikoll Kaçorri, Eqrem Vlora, Mid’hat Frashëri, etj. --- 1.4. Qarkoret dhe urdhrat e Qeverisë së Përkohshme Organizimi i administratës lokale, xhandarmërisë, hapja e shkollave shqipe dhe urdhrat fiskale dhe ekonomike. Dokumente të ruajtura pjesërisht në AQSH dhe Arkivin e Vlorës. --- 1.5. Korrespondenca me kancelaritë evropiane Arkiva: Haus-, Hof-, und Staatsarchiv (Vjenë), Foreign Office (Londër), Arkivi Francez, Arkivi i Venecias, Başbakanlık Osmanlı Arşivi (Stamboll) Letra drejtuar: Markisit të Bertrandit, Sir Edward Grey, Princ Wied, Qeverisë së Vjenës, Ministrit të Jashtëm të Italisë (San Giuliano). Përshkruan strategjitë diplomatike të Qemalit, kërcënimet nga fqinjët dhe përpjekjet për njohje ndërkombëtare. --- 2. Burimet Sekondare 2.1. Robert Elsie – “Historical Dictionary of Albania” Portret i përqendruar dhe të dhëna të sakta historike. 2.2. Barbara Jelavich – “History of the Balkans” Kontekst politik dhe rajonal, veprimtaria e Qemalit në Ballkan. 2.3. Jason Tomes – “King Zog: Self-Made Monarch of Albania” Analizon periudhën pas Qemalit dhe trashëgiminë e tij politike. 2.4. Nathalie Clayer – “Aux origines du nationalisme albanais” Vendos Qemalin në kuadër të modernizmit dhe formimit të kombit shqiptar. 2.5. Stefanaq Pollo & Arben Puto – “Historia e Shqipërisë” Referencë kryesore për analizën akademike të periudhës së Pavarësisë dhe dokumenteve origjinale. --- 3. Shkrime dhe artikuj të kohës Le Figaro (Francë) – Përshkruante Qemalin si diplomat europian. The Times (Britani) – Raporte mbi shpalljen e Pavarësisë dhe qeverinë e tij. Neue Freie Presse (Austri) – Analiza e qeverisjes dhe reagimi i fqinjëve. Corriere della Sera (Itali) – Pasqyron marrëdhëniet me Italinë. Gazeta “Dielli” (SHBA) – Opinione nga diaspora shqiptare. Perseverança (Rumani) – Raporte diplomatike dhe politiko-historike. --- 4. Dëshmitë e bashkëkohësve Luigj Gurakuqi – “Ismail Qemali ishte si një univers i vogël i përvojës politike.” Dom Nikoll Kaçorri – Vlerëson maturinë dhe qetësinë e tij strategjike. Eqrem Vlora – Detaje mbi aristokracinë dhe edukimin e Qemalit. Mid’hat Frashëri – E përshkruan si “poliglot dhe diplomat i menduar”. --- 5. Analiza e Dokumenteve: Metodologjia Akademike a) Kritikë burimore – verifikimi i datave, autorësisë dhe besueshmërisë. b) Krahasimi ndërburimor – kujtimet e Qemalit, dokumentet osmane, raportimet austro–hungareze, shtypi. c) Kontekstualizimi historik – vendosja e ngjarjeve në situatën politike të Ballkanit 1912–1914. d) Analiza diskursive – si ndërton argumentin politik, retorikën dhe vizionin kombëtar. --- 6. Kontributi i Arkivave në Kujtesën Historike Arkivat ofrojnë jo vetëm fakte dhe data, por një ndërthurje të rrëfimit personal me histori universale. Lehtësojnë studimin e lidershipit të Qemalit dhe e vendosin atë në traditën filozofike të shtetformimit  .KAPITULLI X Përfundime të Mëdha: Sintetizimi Filozofik, Politik dhe Historik i Figurës së Ismail Qemalit Një reflektim estetik dhe akademik mbi lidershipin dhe trashëgiminë e tij Pas analizës së thellë të burimeve arkivore, dokumenteve primare dhe sekondare, episodit historik dhe krahasimeve me liderë të tjerë të kohës, mund të nxjerrim përfundimet kryesore mbi Ismail Qemalin si figurë komplekse, lidership dhe simbol të shtetformimit shqiptar. --- 1. Ismail Qemali si arketip i liderit modern Ismail Qemali përbën një arketip të lidershipit modern, një kombinim midis vizionit filozofik dhe veprimit praktik. Ai ishte një lider racional-legal sipas terminologjisë së Max Weber-it, por edhe një idealist humanist, i cili besonte se: > “Perëndia është ndihmësi i njerëzve të drejtë.” Kjo frazë përmbledh parimin themelor të mendimit të tij: veprimtaria politike duhet të bashkojë etikën me efektivitetin. --- 2. Lider vizionar dhe shtetformues 2.1. Parimet e qeverisjes së tij Qeveria e Përkohshme e Vlorës, e krijuar më 28 nëntor 1912, ishte një model i veçantë për kohën: Bazuar mbi unitetin e delegatëve, jo mbi autoritetin personal. Orientuar drejt organizimit të administratës, arsimit dhe drejtësisë. Me vizion evropian, që synonte njohjen ndërkombëtare të Shqipërisë. Ai tregoi se shtetformimi nuk është vetëm akt juridik, por veprim estetik i organizimit të shoqërisë. --- 2.2. Bashkëpunëtorët dhe rrjeti politik Bashkëpunëtorët kryesorë: Dom Nikoll Kaçorri – përfaqësim fetar dhe diplomatik, njeri i besuar. Luigj Gurakuqi – organizim administrativ dhe propagandistik. Sami Frashëri dhe Mid’hat Frashëri – ideologë të identitetit kombëtar. Eqrem Vlora – lidhje me aristokracinë dhe diplomacinë evropiane. Kjo rrjetë e ndërlikuar tregon aftësinë e Qemalit për të bashkuar ideologji, diplomaci dhe praktikë. --- 3. Perceptimi ndërkombëtar dhe njohja e shtetit shqiptar 3.1. Reagimet e kancelarive evropiane Austria–Hungaria e mbështeti, duke e parë Shqipërinë si balancë ndaj Serbisë dhe Malit të Zi. Italia shprehu dyshime, por më vonë u interesua për bashkëpunim ekonomik dhe politik. Perandoria Osmane e konsideroi rebel dhe e izoloi politikisht. Njohja ndërkombëtare e Shqipërisë ishte gradualisht, por vendimi i Qemalit ishte i drejtuar drejt një pozicioni strategjik diplomatiko-politik. --- 4. Trashëgimia filozofike dhe morale Ismail Qemali nuk la vetëm shqipërinë fizike, por edhe një paradigmë lidershipi: 1. Uniteti mbi interesat personale. 2. Integritet moral mbi politikën e kompromisit. 3. Veprim racional mbi emocionet e shfrenuara. 4. Humanizëm dhe etikë publike mbi autoritetin absolut. Këto vlera e bëjnë figurën e tij universale, një model për liderët e sotëm në Ballkan dhe më gjerë. --- 5. Analiza estetike dhe filozofike Veprimet e tij janë simbolikë, jo vetëm dokument juridik. Flamuri i ngritur në Vlorë është akt estetik, një skenë ku racionaliteti dhe emocioni kombinohen. Fjala e tij, qetësia dhe maturia, janë arta e komunikimit politik, duke i dhënë histori një tonalitet poetik. Kjo tregon se historiku dhe estetika janë të pandara në lidershipin e vërtetë. --- 6. Përfundim: Ismail Qemali si Diell i Shqiptarisë Ali Asllani e përmbledh kështu figurën e tij: > “Dielli mbet gjithmonë Diell / Kurdoherë me kokë në qiell.” Ismail Qemali mbetet Dielli i Shtetformimit Shqiptar, simbol i një lidershipi që kombinon racionalitetin, moralin dhe vizionin. Trashëgimia e tij është një ftesë për reflektim mbi: Unitetin kombëtar, Dialogun ndërkombëtar, Shërbimin publik si detyrim ndaj qytetarëve, Marrëdhënien midis lirisë dhe përgjegjësisë. Në përfundim, figura e Qemalit nuk është thjesht historike, por filozofike dhe estetike, një model për studiuesit, akademikët dhe liderët e ardhshëm. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Si arriti Ismail Qemali në Shqipëri për të shpallur pavarësinë. Ilir Ikonomi Rreth mesit të nëntorit 1912, Ismail Qemal Vlora u takua me ministrin e Jashtëm të Austro-Hungarisë, Kontin Leopold von Berchtold. Takimi u bë në Budapest fshehtas, sepse austriakët nuk donin që marrëdhëniet e shqiptarëve me Vjenën të nxisnin xhelozitë e Italisë. Kjo ishte pika kulmore e udhëtimit të Ismail Qemalit drejt trojeve shqiptare sepse Konti i dha mbështetje materiale dhe morale për të shpallur pavarësinë. Ai i premtoi t’i vinte në dispozicion një anije që grupi i shqiptarëve të arrinte shëndoshë e mirë në brigjet shqiptare. Udhëtimi i Ismail Qemalit kishte nisur më 2 nëntor nga Stambolli me një ndalesë të rëndësishme në Bukuresht. Kishte shkuar në Vjenë ku ishte takuar me zyrtarë të ministrisë së jashtme austriake. Iu desh pastaj të merrte trenin për në Budapest, sepse ministri i Jashtëm Berchtold kishte shkuar atje për seancat e parlamentit austro-hungarez. Ishte kthyer në Vjenë ku kishte dhënë intervista për shtypin, por pa e përmendur takimin me kontin. Tani përgatitej të udhëtonte për në Shqipëri. Asgjë nuk ishte e sigurtë, sepse nuk dihej pritja që do t’i rezervohej atje. Mëngjesin e 19 nëntorit Ismail Qemali arriti në Trieste me tren ekspres bashkë me Luigj Gurakuqin. Triestja, port i lirë i Perandorisë Austro-hungareze dukej e larguar nga trazirat që po ndodhnin në Turqinë evropiane. Ky ishte një qytet kozmopolit me origjinë të hershme ilire, që i gëzohej famës si pikë takimi e njerëzve të artit. James Joyce jetonte në Trieste. Jules Vernes pati jetuar dhe shkruar aty. Siç dëshmon gazeta vendase Il Piccolo, Ismail Qemali u prit në stacionin e trenit nga Mark Kakarriqi, një shkodran që nuk i kishte mbushur të tridhjetat por që kishte qenë aktiv në kryengritjet shqiptare të dy viteve të fundit. Triestja, sipas planit, ishte vendi ku Ismail Beu do të takohej me delegatët e kolonisë së Rumanisë, të cilët ishin nisur nga Bukureshti më 16 nëntor. Sipas përshkrimit të Il Piccolos, Ismaili u vendos në Excelsior Palace, një ndër hotelet më modernë të Evropës në Riva del Mandracchio fare pranë detit, për të pushuar disa orë. Nga Triestja, që ishte ndër portet më të rëndësishme të monarkisë, anijet e Lloydit rrihnin çdo ditë brigjet e Adriatikut për të vazhduar deri në Patras dhe në Aleksandri. Mirëpo prej shumë ditësh, anijet nuk ndaleshin më në portet shqiptare, sepse situata ishte e tendosur. E vetmja anije e Lloydit që mund të ankorohej atje ishte Graf Wurmbrand që ishte vënë në dispozicion të qeverisë austriake për shërbime të posaçme. Wurmbrand shkonte e vinte përballë brigjeve shqiptare dhe shërbente për ndërlidhjen telegrafike të konsujve austriakë me qendrën. Sipas zyrtarëve, anija mund të përdorej për evakuimin e personelit austriak dhe të huajve të tjerë që ndodheshin në Shqipëri në rast të një konflikti. Sepse Lloydi, ndër kompanitë më të mëdha të lundrimit në Evropë, merrte para nga qeveria austriake për shumë punë që nuk kishin lidhje me tregtinë e mirëfilltë. Misioni i Ismail Qemalit ishte njëra ndër këto punë. Ndërmjetës mes tij dhe drejtorisë së Lloydit për të bërë të mundur udhëtimin ishte një këshilltar legate, një hungarez i quajtur Béla von Rakovszky. Udhëtimi i pritshëm i Ismail Beut bashkë me një grup personalitetesh shqiptare drejt Durrësit nuk ishte aspak i panjohur për shtypin. Dihej gjithashtu që batalione serbe po marshonin drejt Adriatikut, por ishte e paqartë se kur mund të arrinin ato. Gazetat kishin ditë që publikonin deklaratat e Ismail Qemalit, ku flitej fare hapur për atë që ai kishte ndërmend të bënte. Prandaj, kur Ismail Beu arriti në Trieste, disa gazetarë erdhën në Excelsior Palace për ta intervistuar. Korrespondentët, mes tyre ai i gazetës Il Piccolo të Triestes, e pyetën për planet që kishte atë ditë: ISMAILI: Do të qëndroj vetëm pak orë, sa për t’u takuar me ndonjë mik e për të ngrënë drekë. Pastaj do të marr detin. IL PICCOLO: A më lejohet t’ju pyes se për ku do të niseni? ISMAILI: Po. Vapori që do të marr, si rregull nuk ndalon në portin ku dua të zbres, por ia di për faleminderit kompanisë Lloyd e cila do të bëjë për mua një ndalesë jashtë itinerarit. Udhëtoj për në Durrës. IL PICCOLO: Pra do të shkoni në portin që lakmohet nga serbët? ISMAILI: Nuk besoj se ata do të arrijnë para meje. Në Durrës po më presin me ankth dhe terreni është përgatitur me shumë durim, tha Ismaili. IL PICCOLO: Çfarë do të ndodhë pas arritjes suaj? ISMAILI: Një gjë fare e thjeshtë, por që ne e dëshirojmë me zjarr: Shpallja e pavarësisë së mëmëdheut tonë. Duam ta vemë Evropën para faktit të kryer. Do të formohet një qeveri e përkohshme dhe ndoshta unë do të jem kryetari i saj. IL PICCOLO: Po malësorët, mirditorët dhe fiset e tjera? ISMAILI: Ju siguroj se për idenë e pavarësisë jemi të gjithë dakord, kemi të gjithë një mendim. Jemi ne që e filluam luftën kundër qeverisjes së mbrapshtë të Turqve të Rinj dhe morëm Shkupin këtë verë; jemi ne që kemi bërë luftra të vazhdueshme për vite me radhë, prandaj është e drejtë që dëshirat tona të bëhen realitet. Çasti nuk mund të jetë më i mirë se tani. Qeveria turke në Shqipëri nuk është veçse një hije e largët. Lidhjet me Stambollin janë këputur. Çfarë t’ju them më shumë? Në Shkodër, janë shqiptarët ata që po i bëjnë ballë heroikisht rrethimit. Albert von Manussi, shef i policisë së Triestes, i dërgoi ministrit të brendshëm austro-hungarez një raport prej katër faqesh për Ismail Qemalin. Manussi shkruante se Qemal beu u tregua disi i pakujdesshëm kur ia bëri të ditur shtypit të Triestes synimet e tij, sepse me këtë rrezikonte që zbarkimi i tij në Durrës të pengohej nga grekët, të cilët prej disa ditësh kishin bllokuar Sarandën dhe Vlorën, madje mund të trajtohej prej tyre si rob lufte. “Megjithatë, – shkruan Manussi, – kur ishte deputet i Shqipërisë së jugut, Qemal beu kishte lidhje aq të ngushta me qeverinë greke saqë shpesh akuzohej se paguhej prej tyre. Ai është i bindur se nga kjo anë nuk i kanoset asnjë rrezik, sidomos tani që me pushtimin e Epirit, Greqia shihet si e ngopur dhe ka çdo arsye për të mbajtur marrëdhënie të mira me Shqipërinë.” “Tani për tani, – shkruante shefi i policisë, – Qemal beu nuk do të mund t’i bënte ballë një pushtimi të Durrësit nga serbët. Prandaj nëse kjo ndodh, ai ka ndër mend që thjesht të protestojë dhe të tërhiqet në male.” Manussi nuk e thotë në raportin e tij se nga i nxjerr këto përfundime, por ka shumë mundësi që ai ta ketë takuar vetë Ismail Qemalin gjatë orëve që ky qëndroi në Trieste. Një pjesë e mirë e raportit i kushtohet gjendjes në Shkodër dhe, në këtë rast, Manussi mund t’i ketë marrë informacionet nga ndonjë anëtar shkodran dhe katolik i grupit të shqiptarëve. Ky mund të ketë qenë Gurakuqi, si njeriu më i afërt me Ismailin dhe më i informuari. “Qemal beu, – shkruan Manussi, – është mjaft i prokupuar për Shkodrën. Ai ka frikë se ky qytet mund të kapitullojë përpara se qeveria e re e Shqipërisë të marrë zyrtarisht frenat në dorë. Megjithëse vetë është mysliman, Qemal beu e njeh mirë rëndësinë e Shkodrës për gjithë Shqipërinë veriore katolike, e cila nga pikëpamja ekonomike, kulturore dhe fetare graviton drejt kësaj qendre të madhe tregtare dhe pa këtë qytet shumë shpejt do të paralizohej në çdo drejtim. Prandaj ai është i vendosur të lëvizë çdo gur që Shkodra të mos pushtohet nga malazezët.” “Deri tani, – shkruan Manussi në raportin për ministrinë, – Shkodra ka qenë në fakt më tepër një qytet austriak se sa turk. Austria kishte atje shkolla model dhe institucione të tjera arsimore, paguante për klerin katolik dhe mbështeste bujarisht edhe popullatën e gjerë. Shkodra ishte deri tani pika kryesore mbështetëse e politikës austriake në Shqipëri dhe përkushtimi i popullatës ndaj Monarkisë është mjaft prekës. Humbja e Shkodrës do të ishte shumë për të ardhur keq si nga pikëpamja fetare-katolike, ashtu edhe nga ajo patriotike-austriake; e këtu duhet të kemi parasysh se kjo do t’i bënte dëm edhe interesave tona tregtare. Nëse Shkodra nuk bie në ditët e ardhshme dhe shqiptarët marrin armatime të mjaftueshme, atëherë mund të presupozohet se këta do të inkurajohen dhe do të kontribuojnë me shumicë për ta lehtësuar gjendjen. Aq më tepër që, deri më 16 nëntor, trafiku i postës dhe i njerëzve me Shkodrën nga porti i Shëngjinit ishte krejtësisht i lirë.” “Qemal beu, – e përfundon raportin Manussi, – tha se me ndryshimin e gjërave në Shqipëri, ai sheh të tejkalohen edhe ëndrrat e tij më të guximshme dhe se Shqipëria nuk do të harrojë kurrë të falenderojë Austrinë për pavarësinë e saj.” Po më 19 nëntor, Berchtoldi i dërgoi një telegram konfidencial nënkonsullit austriak në Durrës, von Rudnay, ku e njoftonte për nisjen e pritshme të Ismail Beut nga Triestja. “Shkëlqesia juaj duhet ta trajtoni atë me njerëzi, ashtu si edhe patriotët e tjerë. Nëse në një mënyrë ose një tjetër, ata gjenden ngushtë, t’i ndihmoni të hipin në Graf Wurmbrand, anijen e Lloydit pranë Durrësit,” porosiste Berchtoldi. Dhe vazhdonte: “Kjo natyrisht nuk do të thotë që Shkëlqesia juaj të mos e vëzhgoni me shumë kujdes Ismail Qemal beun, pasi siç dihet, besueshmëria e tij politike është e dyshimtë. Nëse ai i hap Shkëlqesisë suaj tema politike, kufizohuni duke i shprehur atij pikëpamjen tonë të njohur që përkrahet edhe nga Italia, mbi ruajtjen e pavarësisë dhe integritetit të Shqipërisë. Gjithsesi mbani ndaj tij një qëndrim thjesht pranues. Meqenëse mes Ismail Qemal beut dhe politikanëve të tjerë shqiptarë ekzistojnë disa mosmarrëveshje, është e rekomandueshme që të mos hyni në diskutime as rreth tyre e as rreth formës së ardhshme të qeverisjes së Shqipërisë, por të theksoni vazhdimisht se në këtë kohë të vështirë, uniteti i plotë i të gjithë krerëve shqiptarë është jashtëzakonisht i nevojshëm.” Me sa duket, Berchtoldi kishte frikë se mos në Durrës hapej ndonjë konfrontim mes Ismail Beut dhe përkrahësve të Syrja Bej Vlorës apo parisë vendase dhe se mos në këto grindje përfshiheshin edhe austriakët. Kjo mund të diskreditonte premtimin e tij të asnjanësisë në marrëveshjet me italianët. Deri në këtë pikë ende nuk ishte e qartë se ku duhet të mblidhej kuvendi, në Durrës apo në Vlorë. Durrësi mund të ishte njëra zgjedhje. Nëse Ismaili arrinte sipas planit, pra më 21 nëntor, ai mund ta shpallte aty pavarësinë, pa iu dashur të rrezikonte duke ndërmarrë një udhëtim të gjatë drejt Vlorës. Dhe, në të vërtetë, Ismaili i kishte telegrafuar kushëririt të tij, Xhemil Beut, kryebashkiak i Vlorës, që ta thërriste kuvendin në Durrës. Problemi ishte se në Durrës, elementët fanatikë dhe proturq kishin ndikim. Pikërisht për shkak të trysnisë së tyre, njerëzit e Syrja Beut nuk arritën ta mbajnë dot konferencën e planifikuar një javë më parë dhe madje disa e lanë fare Durrësin, nga frika e sigurisë për jetën. Durrësi ishte gjithashtu qyteti drejt të cilit po marshonin kolonat serbe, arritja e të cilave ishte çështje ditësh. Vlora ishte një zgjedhje më e përshtatshme për disa arsye. Atje, i biri i Ismailit, Et’hem Beu, luante rolin e kreut të milicisë, ashtu siç ishte zakoni me disa bejlerë dhe agallarë në qytetet e Shqipërisë për të ruajtur rendin. Atmosfera në Vlorë ishte më dashamirëse ndaj Ismailit, të cilin populli e njihte mirë. Aty ai kishte autoritet. Kështu duhet të ketë arsyetuar Xhemil beu kur e thirri kuvendin në Vlorë, me anë të kabllit Vlorë-Otranto. I biri i Ismail Qemalit, Et’hemi, në bashkëpunim me parinë e Vlorës, u kishte dërguar telegram të gjitha qyteteve, edhe atyre të cilat gjendeshin të rrethuara apo të pushtuara, që t’i nisnin menjëherë delegatët e zgjedhur për në Vlorë. Aqif Pasha nga Elbasani duhet të ishte nisur, sipas një telegrami që i kishte dërguar Xhemil Beut. Po ashtu, në Tiranë duhet të ishin mbledhur shumë delegatë, mes tyre edhe ata nga vilajeti i Kosovës. Mirëpo, edhe Vlora nuk ishte pa rrezik. Pikërisht ditën kur Ismail Qemali përgatitej të linte Triesten, trupat greke kishin zbarkuar në Himarë. Këta ishin kryesisht vullnetarë nga Kreta, gjithsej dy-tre mijë vetë të pajisur me topa dhe mitralozë. Për të ndalur grekët ishin dërguar katër kompani të milicisë shqiptare me nga 150 veta secila: dy në drejtim të Qafës së Llogarasë dhe dy për në Luginën e Shushicës në Kurvelesh. Ndërkaq, luftimet rreth Himarës kishin filluar. Në një raport për Kontin Berchtold, konsulli austriak në Vlorë, Lejhanec, shkruante se trupave të Kurveleshit u ishte bashkuar edhe Eqrem Bej Vlora. Eqremi ishte kthyer më 19 nëntor nga udhëtimi për në Durrës ku nuk kishte arritur dot për shkak se rrugët ishin të pakalueshme. Ai i kishte thënë konsullit se po u bashkohej trupave për të inkurajuar bashkatdhetarët që të mbronin trojet e tyre. Por ai kishte edhe një arsye tjetër: nuk donte t’i ikte nga dora udhëheqja e aksionit politik që po fillonte. Eqrem Beu nuk donte të përjashtohej nga përpjekja e madhe për pavarësinë që pritej të kurorëzohej së shpejti dhe për të cilën kishte derdhur mundin e vet. Pasditen e 19 nëntorit grupi i shqiptarëve hipi në një avullore të quajtur Brünn, sipas emrit gjerman të qytetit çek Brno. Brünn nuk ishte ndër anijet e mëdha dhe luksoze të Lloydit, por ofronte një komfort të pranueshëm. Për udhëtarët e klasit të parë kishte një dhomë lojrash, një dhomë muzike me piano-bar dhe argëtime të tjera modeste. Në sallat kryesore zbukurimet ishin të kursyera, nuk kishte as llambadarë dhe as piktura të kushtueshme, por kolltuqet prej lëkure të errët ishin të rehatshëm për një muhabet apo një kafe. Shqiptarët, rreth 15 vetë, ngarkuan në anije valixhe të mëdha si dhe thasë, brenda të cilëve kishte armë dhe fishekë, që disa prej burrave kishin blerë në Trieste. Aty nga ora 14, vapori me flamurin tringyrësh të perandorisë në kiç u shkëput nga bankina, ku kishin hedhur spirancë një mori jahtesh dhe avulloresh të tjera. Qielli ishte i mbuluar me re, bënte pak ftohtë por erë nuk frynte fare. Kur hotelet, pallatet dhe depot në breg fillojnë e mpaken dalngadalë dhe në horizont mbetet vija e zbehtë e maleve, vetëm atëherë njeriu fiton ndjesinë se ka mbetur i vetëm mes masës së madhe të ujit dhe zakonisht priret të mendojë se ku po shkon dhe çfarë të kaluare po lë pas. Ne nuk mund të dimë se çfarë mendonin këta burra që i kishin hyrë rrugës së panjohur të fatit atë fund vjeshte, sepse asnjëri prej shqiptarëve që morën pjesë në udhëtimin historik, duke përfshirë edhe vetë Ismail Beun, nuk na ka lënë ndonjë përshkrim të hollësishëm. Fatmirësisht, arrijmë të mësojmë disa detaje interesante nga një udhëtar i paidentifikuar që ndodhej në anije. Rrëfimin e udhëtarit, të botuar në gazetën franceze Le Figaro, po e riprodhoj gati të plotë: “U bëra dëshmitar i një fakti për të cilin Evropa pa dyshim që do të flasë nesër dhe që ndoshta do të ketë një ndikim të madh mbi atë që po ndodh tani në Ballkan. Pasi i hipëm në Trieste vaporit Brünn me destinacion Patrasin, ne duhet të ankoroheshim në fillim në Brindisi, ku do të arrinim në mbrëmje. Por, sapo ishim larguar nga Triestja, në bord u përhapën zërat se do të ndaleshim në Durrës, ku princi shqiptar Qemal bej me suitën e tij që ndodhej mes udhëtarëve, do të zbriste për të shpallur menjëherë pavarësinë e Shqipërisë. Në fakt, e dalluam Ismail Qemalin në sallat e klasit të parë. Ai është një burrë në një farë moshe. I rrethuar nga një duzinë personash të tjerë, ai duket hijerëndë dhe simpatik. Atë natë, të mërkurën, na konfirmojnë se rreth orës 10 do të jemi përballë Durrësit. Pikërisht në orën e lajmëruar, me hënën që ndriçonte në qiell dhe në një det të qetë e mot të shkëlqyer, shikojmë në largësi dritat e një anijeje, që ishte avullorja Wurmbrand e Lloydit austriak. Brünn ndalet rreth 200 metra larg saj. Hidhen shkallët, pastaj varkat në të cilat zënë vend Qemal beu dhe suita e tij për të shkuar drejt Wurmbrandit. Ja hollësitë që munda të mbledh dhe që po jua transmetoj: Princi shqiptar do ta kalojë natën në bordin e kësaj anijeje dhe nesër do të zbarkojë ndoshta në Durrës për të shpallur atje pavarësinë e Shqipërisë... Munda të bisedoj për disa çaste me njërin prej njerëzve të suitës së princit, që e flet në mënyrë të admirueshme greqishten dhe italishten. Më tha se qëllimi i misionit të tyre ishte që t’ua jepnin Shqipërinë shqiptarëve dhe se ata nuk prisnin që Serbia të merrte në zotërim ndonjërin prej porteve të lakmuara prej saj. Me sa arrita të kuptoj, pas krijimit të një qeverie të përkohshme, ata synojnë t’ia ofrojnë fronin e Shqipërisë një princi të huaj. Besoj se e gjithë kjo lëvizje nuk është e panjohur për Austrinë, sepse Qemal beu kishte hipur në një anije të Lloydit, e cila bëri një ndalesë të paparashikuar në itinerarin e saj. Pastaj, ai kaloi nga anija Brünn në një vapor tjetër të Lloydit, Wurmbrand, i cili për këtë qëllim priste në det të hapur përballë bregdetit shqiptar.” Këtë rrëfim të thjeshtë por magjepsës, po të mos e kisha konfirmuar pjesërisht nga burime të tjera arkivore do ta kisha marrë për një përrallë të bukur. Sepse ai i ka të gjithë elementët e një përralle: Burra që udhëtojnë me një mision të rrezikshëm, zbritje me valixhe në duar mes të detit për të hipur në një anije tjetër, hëna që ndriçon në qiell dhe udhëtarët e tjerë që vështrojnë të habitur skenën. Bregdeti adriatik është plot të papritura të këndshme. Kur njeriu vjen përmes tokës në Kepin e Rodonit dhe qëndon në majën e kodrës që bie thikë mbi det, e kupton menjëherë se sa bujare është treguar këtu natyra me trillet e saj, duke krijuar herë gjire të butë dhe herë shkrepa të frikshëm. Aty ku kepi hyn në formë gjuhëze në det, domethënë mu pranë majës së asaj gjuhëze, ndodhet një fortesë mrekullisht e bukur me gurë katërkëndësh prej shtufi që e tejkalon përfytyrimin e udhëtarit. Kjo fortesë, e cila thuhet se ka qenë ndërtuar nga mjeshtra raguzianë me urdhër të Skënderbeut, është ndër ato pak dëshmi që tregojnë se në kohët e moçme këtu ka patur jetë. Rreth një kilometër më tej ndodhet Kisha e Shënandout që thuhet se ka qenë ndërtuar nga Mamica Kastrioti, e motra e Skënderbeut. Eshtë vërtet një habi se si ky relik i shqiptarisë i ka shpëtuar dorës së prishësit. Për mua ka qenë befasi kur gjatë një vizite në Shqipëri në vitin 2011, në afreskun që zbukuron murin e absidës së kishës, nën nivelin e dyshemesë, dallova një shqiponjë të qartë me dy krerë, në formën e saj origjinale, ashtu siç e vizatonin në kohën e Skënderbeut. Ky është simboli i hershëm i Kastriotëve që do të vihej më vonë në flamurin kombëtar. Hulumtuesve u është dashur të gërmojnë për t’i nxjerrë në dritë këto vizatime të rralla dhe kjo nuk është ndonjë çudi, pasi dëshmitë më të rëndësishme të historisë së lashtë shqiptare nuk mund të gjenden veçse nën dhe. Ç’ka qenë mbi tokë i ka shkatërruar barbaria osmane. E bëra këtë parantezë, sepse duke qëmtuar me kujdes gazetat austriake dhe hungareze të vitit 1912 dhe duke i krahasuar këto informacione me ato që na japin arkivat austro-hungareze, gjeta një hollësi interesante: natën me hënë të 20 nëntorit duke u gdhirë data 21, avulloret Brünn dhe Graf Wurmbrand janë takuar jo përballë Durrësit por në Gjirin e Rodonit për të bërë kalimin e Ismail Qemalit dhe njerëzve të tij nga njëra anije te tjetra. Me sa duket, austriakët kishin zgjedhur Gjirin e Rodonit që puna të mos vihej në rrezik. Ata nuk donin t’ia linin asgjë rastësisë, sepse përballë Durrësit mund të patrullonin anije greke. Me urdhrin telegrafik të pashifruar që kishte marrë nga drejtoria e Lloydit në Tivar, Graf Wurmbrand kishte lundruar për në Gjirin e Rodonit qysh në mesditën e 20 nëntorit për të pritur anijen ku ndodheshin shqiptarët, e cila do të arrinte në mbrëmje vonë. Me sa duket, sinjali radiotelegrafik ishte kapur nga grekët. Pra, këta tashmë e dinin se një grup shqiptarësh do të arrinte në Durrës me një anije të Lloydit. Ismaili dhe burrat e tjerë e kaluan natën në Graf Wurmbrand, e cila herët në mëngjesin e datës 21 nëntor arriti në Durrës. Udhëtimi i shkurtër nga Gjiri i Rodonit nuk duhet të ketë zgjatur më tepër se një orë. (Përshtatur nga libri Pavarësia – Udhëtimi i paharruar i Ismail Qemalit)