Search this site

10 librat e Ismail Kadaresë që duhet t’i lexoni patjetër! Ismail Kadare, ka marre dekoratën më të lartë të Republikës së Francës "Oficeri i Madh i Legjionit të Nderit". Prilli i Thyer Libri ka për temë besën e shqiptarit, gjakmarrjen dhe Kanunin. Duke lexuar “Prillin e thyer” kuptohet lehtësisht përse dhe me çfarë force Ismail Kadare është pasionuar për tragjedinë dhe për dy përfaqësuesit më të shquar të saj, Shekspirin dhe Eskilin. “Miku, besa dhe gjakmarrja janë rrotat e mekanizmit të tragjedisë antike, dhe të futesh në mekanizmin e tyre është të shikosh mundësinë e tragjedisë”. Pallati i Ëndrrave Pallati i ëndrrave është një roman i shkruar nga Ismail Kadare, dhe botuar për herë të parë më 1981 si Nëpunësi i pallatit të ëndrrave. “Pallati i Ëndrrave” është një nga romanet më të suksesshëm të Ismail Kadaresë. Romani është një vepër mahnitëse e cila përshkruan me një simbolikë të mirëmenduar zbehtësinë dhe tjetërsimin e individit përpara forcës të kudondodhur dhe gati të paperceptueshme të shtetit. Personazhi kryesor i veprës është Mark – Alemi, një nga pasardhësit e familjes kryeministeriale të Qypryllinjve. Kukulla Në tekstin e Kadaresë fjala kukull ngjan si emër i dytë për nënën, një lloj nofke, por funksioni i saj i vërtetë është të gjenerojë një varg metaforash. Thuajse gjithë kuptimet që porsa shtjelluam shpërfaqen në një masë apo tjetrën. Kritiku më i njohur i Francës, Bernard Pivot, e ka përshëndetur veprën më 17 maj 2015, në “Le Journal du Dimanche” të Parisit: “Nëna ime? Më e ëmbla e nënave, më e dashura, më e mençura, më e qeshura e më kurajozia”. Kronikë në gur “Kronikë në gur” afirmohet menjëherë si vepër thelbësore në kuadrin e krejt krijimtarisë së Kadaresë. Është roman i hyrjes në jetë dhe në letërsi. Tregimtari është autori, që përpiqet të rishohë me sytë e fëmijës tetë vitet e para të jetës së tij. Ndryshe nga letërsia e deri atëhershme për Luftën Antifashiste, e karakterizuar nga dy kampe personazhesh – partizanë e pushtues – ky roman solli një imazh më të ndërlikuar të saj, ku ndërthuren fate ushtrish të huaja të pakteve të ndryshme kundërshtare, fate shtresash të ndryshme brenda për brenda tyre, fate të njerëzve të lidhur vullnetarisht me rezistencën ose të mobilizuar prej komandës, fate të indiferentëve, të sehirxhinjve dhe të kundërshtarëve. Dimri i vetmisë së madhe Ndryshe nga letërsia e deri atëhershme për Luftën Antifashiste, e karakterizuar nga dy kampe personazhesh – partizanë e pushtues – ky roman solli një imazh më të ndërlikuar të saj, ku ndërthuren fate ushtrish të huaja të pakteve të ndryshme kundërshtare, fate shtresash të ndryshme brenda për brenda tyre, fate të njerëzve të lidhur vullnetarisht me rezistencën ose të mobilizuar prej komandës, fate të indiferentëve, të sehirxhinjve dhe të kundërshtarëve. Mosmarrëveshja Harmonia me Europën e Bashkuar do të ishte pjesë e harmonisë ndërshqiptare. E për t’iu kthyer motivit nismëtar të kësaj sprove, mosmarrëveshja e mundshme mes Europës dhe Shqipërisë, do të ishte në thelb mosmarrëveshje me vetveten. Harmonia me Europën e Bashkuar do të ishte pjesë e harmonisë ndërshqiptare. E për t’iu kthyer motivit nismëtar të kësaj sprove, mosmarrëveshja e mundshme mes Europës dhe Shqipërisë, do të ishte në thelb mosmarrëveshje me vetveten. Shqiptarët me shenjat e tyre, flamurin dhe himnin, do të aviteshin me drojë te sheshi i kombeve, përballë flamurit dhe himnit të Europës, muzikës së Bethovenit dhe fjalëve të Schiller-it për vëllazërimin e popujve, me tagrin për të dhënë zërin dhe arsyet e Shqipërisë. Kristal Botimi i librit poetik “Ca pika shiu ranë mbi qelq” të Kadaresë, zgjoi një interes të madh te lexuesi shqiptar. Në përgjigje të kërkesave të shumta të fansave të poezisë, shtëpia botuese “Onufri” po i jep lexuesit një tjetër përmbledhje të poetit, këtë herë me 60 poezi dhe poema të zgjedhura, asnjëra prej të cilave nuk përfshihet në librin e mëparshëm. Ansambli prej njëqind poezish që përmbajnë këto dy libra, përfaqëson pjesën më të mirë të krejt krijimtarisë poetike gati gjysmëshekullore të Kadaresë. Ura me tri harqe Në qendër të librit gjendet një baladë, dhe ishte më e urtë të përqendrohej vëmendja mbi ndërtimin e ngrehinës e shfaqjen e njëkohshme të legjendës. Për t’ia arritur këtij qëllimi, Ismail Kadareja zgjedh tonin e kronikës dhe vë në punë një rrëfimtar të veçantë, murgun Gjon. Nën zhgunin e tij është fshehur një personazh i vërtetë. Gjenerali i ushtrisë së vdekur Është romani i parë modernist i shkruar gjatë gjysmës së dytë të shekullit të XX në Shqipëri. Kjo vepër e bëri njëherësh të njohur autorin dhe letërsinë shqipe në të gjithë botën dhe konsiderohet si vepra më e përkthyer në gjuhët e ndryshme të botës. Romani zhvillohet rreth një gjenerali italian, i cili është dërguar në Shqipëri për të gjetur eshtrat e ushtarëve të rënë italian gjatë kohës të pushtimit të Shqipërisë. Detyra kryesore e gjeneralit është kërkimi dhe gjetja e eshtrave të një koloneli, i cili u zhduk pa gjurmë në një fshat të vogël shqiptar. Kështjella Në romanin “Kështjella” Ismail Kadare kthen sytë nga mesjeta shqiptare. Në dukje i distancuar dhe i paanshëm, ai rrok veprimet për rrethimin e një kështjelle shqiptare nga një ushtri turke prej shtatëdhjetë mijë vetash në formën e një romani historik. Rrëfimi bëhet nga perspektiva e rrethuesve osmanë, çadrat e bardha të të cilëve e kanë kthyer mjedisin përreth kështjellës në një peizazh dimëror.

Tregimi që u bë shkas për njohjen e Helenës dhe Ismail Kadaresë Shkrimtarja e njohur, Helena Kadare ka qenë e ftuara e mbrëmjes në mbylljen e sezonit të shtatë të emisionit “Në Kurthin e Piter Pan” në Tv Klan. Kadare foli për shumë gjëra nga karriera dhe jeta e saj dhe sigurisht që nuk kishte të mungonte rrëfimi për njohjen me të madhin Ismail Kadare. Helena Kadare: Ai mori çmimin e Republikës, unë isha nxënëse në gjimnaz dhe të gjithë e dinin që i dija përmendsh të gjitha poezitë e tij dhe më kishin shtruar fotot e tij të gazetës. Ai nuk më njihte fare. Unë botova një tregim tek “Zëri i Rinisë”. Ai ishte në Moskë, kishte përfunduar studimet këtu dhe kishte vajtur për specializim. Atje vinin gazetat shqiptare në një hotel në Moskë. Ai pa këtë tregim dhe më bëri 3 rreshta: Lexova tregimin tuaj, shkruani dhe mos u trembni. I gjithë gjimnazi e mori vesh këtë gjë që erdhi kjo letër. Pastaj kur erdhi në Shqipëri, u njohëm rastësisht në rrugë. Alketa Vejsiu: A kishte në ato kohë një propozim dashurie? Helena Kadare: Në atë kohë nuk kishte një propozim martese. Alketa Vejsiu: Direkt e tek martesa? Helena Kadare: Unë isha në konvikt, isha studente e vitit të parë dhe ishte “Lidhja e Shkrimtarëve”. Ismaili ftoi të gjithë shkrimtarët e “Lidhjes së Shkrimtarëve” dhe unë ftova të gjitha shoqet e konviktit duke zemëruar jashtëzakonisht shumë farefisin tonë dhe gjithashtu edhe gratë e shkrimtarëve që nuk ishin të ftuara. Aty u njohën dhe Sadija me Dritëro Agollin, ishte shoqe e klasës time./

Shkrimtari më i madh bashkëkohor shqiptar Ismail Kadare ka lindur në Gjirokastër më 28 janar 1936. Ai ishte akademik dhe politikan por në mend do të mbahet si një prej shkrimtarëve më të mëdhenj bashkëkohorë. Kadare është shquar për prozat e tij, por një kontribut të madh ka dhënë edhe në poezi, dramaturgji dhe përkthime. Ismail Kadare. Në moshën 88-vjeçare, ky shkrimtar i nderuar largohet nga jeta por qëndron si një titan, me një repertor letrar që përfshin qindra botime të përkthyera në 45 gjuhë marramendëse në mbarë botën. Trashëgimia e veprave letrare Kadaresë shtrihet shumë, duke i dhënë atij vlerësime prestigjioze "Ndikimi i njohjes globale: Eksplorimi i trashëgimisë letrare të Ismail Kadaresë" Madhështia e Gjeniut letrar i Ismail Kadaresë ka mahnitur lexuesit anembanë globit, duke kapërcyer barrierat gjuhësore për të prekur zemrat dhe mendjet në kultura të ndryshme. Aftësia e tij për të endur rrëfime bindëse që rezonojnë në mënyrë universale nënvizon talentin e tij të pakrahasueshem. Nëpërmjet shkrimeve të tij, Kadare futet në labirinte të pasura të historisë, kulturës dhe përvojave njerëzore, duke u ofruar lexuesve një vështrim në shpirtin e Shqipërisë dhe thelbin e vetë njerëzimit. Një luminar letrar i njohur ndërkombëtarisht Ndikimi i Kadaresë shtrihet përtej kufijve të atdheut të tij, duke i dhënë atij vlerësim në skenën globale. Veprat e tij janë përqafuar nga lexuesit në mbarë botën, duke ngjallur admirim dhe vlerësim të kritikëve. Temat e thella që ai eksploron, me nje intelekt te tij të hollë, e kanë forcuar pozicionin e tij si një gjigant letrar, ndikimi i të cilit nuk njeh kufij. Me një karrierë prej dekadash, Ismail Kadare ka hartuar një vepër që jo vetëm ben histori te gjuhes dhqipe por por edukon dhe ndriçon. Eksplorimi i tij i historisë, folklorit dhe dinamikës shoqërore shqiptare u ofron lexuesve një dritare drejt një kulture të pasur dhe të shumëanshme. Nëpërmjet shkrimeve të tij, Kadare ruan thelbin e trashëgimisë te identitetit shqiptar duke siguruar që ajo të qëndrojë për brezat që do të vijnë. Vetedija dhe Trashëgimia e qëndrueshme e Ismail Kadaresë eshte vetedija e kombit. Si përfitues i vlerësimeve dhe nderimeve të shumta, duke përfshirë të nderuarinLetërsia e Ismail Kadaresë pas vitit 1990 bart të njëjtat tipare thelbësore të asaj të mëparshme: frymën etnografike dhe shpërfaqjen e identitetit shqiptar. Ismail Kadare është laureat i shumë çmimeve letrare kombëtare dhe ndërkombëtare. Letërsia e Kadaresë ka dhënë një kontribut të çmuar në krijimin e gjuhës dhe letërsisë kombëtare. Ai është shkrimtari i vetëm shqiptar me njohje ndërkombëtare të gjerësishme dhe është përkthyer në 45 gjuhë. Ismail Kadare ka qenë disa herë kandidat për çmimin “Nobel” në Letërsi dhe së fundmi ka marrë dekoratën më të lartë franceze, më 1 janar 2020, nga Presidenti i Francës, Macron, “Oficer i Madh i Legjionit të Nderit”. Kolosi i letrave shqipe ka lindur në Gjirokastër më 28 janar 1936. Ai ka qenë akademik, politikan, ish-deputet i Kuvendit Popullor (1970-’82), zv/kryetar i Frontit Demokratik dhe një ndër shkrimtarët më të mëdhenj bashkëkohorë. Si shkrimtar shquhet kryesisht për prozë, por kontributi i tij shtrihet edhe në dramaturgji, poezi dhe përkthime. Ai nisi të shkruajë kur ishte ende i ri, fillimisht poezi, me të cilat u bë i njohur, e më pas edhe prozë, duke u bërë prozatori kryesor shqiptar. Deri më sot veprat e tij janë përkthyer në rreth 45 gjuhë të ndryshme, duke qenë kështu përfaqësues kryesor i letërsisë shqipe nëpër botë. Në vitin 1996 Kadare u bë anëtar i përhershëm i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike në Francë. Është nderuar me shumë çmime ndërkombëtare, mes të cilëve Çmimin “Man Booker International” më 2005, çmimin “Princesa de Asturias” për Artet më 2009 dhe Çmimin “Jeruzalem” më 2015. Viteve të fundit ai e ka ndarë kohën e tij mes Francës dhe Shqipërisë. Që nga viti 1994 ai është anëtar i Akademisë së Shkencave Morale dhe Politike të Francës dhe anëtar i jashtëm i ASHAK. Në vitin 2005 fitoi çmimin “The Booker Prize Man”. Ismail Kadare më 23.06.2012 u nderua me Çmimin e madh spanjoll, "Princi i Asturias per Letersi", nje nga çmimet me prestigjoze letrare në botë. Ai doli fitues mes 31 kandidateve nga 25 vende të ndryshme të botës ku dallohet emri i Milan Kunderas apo italiani Antonio Cabuçhi. Ismail Kadare shkroi edhe vepren e njohur "Gënjeshtër nga dashuria e Galdimi ndaj Arife-s" 2013. Ismail Kadare është dekoruar nga Presidenti i Republikës së Shqipërisë me Urdhrin “Nderi i Kombit” dhe nga shteti francez me urdhrat “Kryqi i Legjionit të Nderit” e “Oficer i Legjionit të Nderit”.Veprat e tij vazhdojnë të frymëzojnë dhe magjepsin audiencën, duke qëndruar si një testament i fuqisë së letërsisë për të kapërcyer kufijtë dhe për të krijuar lidhje anembanë botës. Ismail Kadare është padyshim një nga ata ndriçues. Me një karrierë të stolisur me vlerësime dhe një ndikim të thellë në kulturën globale, Kadare qëndron si një figurë e lartë në botën e letrave. Një masë e vërtetë e shtatit të Kadaresë është vargu i çmimeve prestigjioze që zbukurojnë karrierën e tij të shquar. Ismail Kadare kullon një ndjenjë të thellë ndërgjegjeje ndaj kulturës dhe trashëgimisë. Veprat e tij shërbejnë si një pasqyrë për shoqërinë, duke pasqyruar triumfet, betejat dhe aspiratat e saj,nënkuptojnë universalitetin e temave Në një botë ku zhurma e modernitetit shpesh mbyt jehonat e traditës, rrëfimet e Kadaresë veprojnë si një urë lidhëse midis së shkuarës dhe së tashmes, duke na kujtuar rrënjët dhe identitetin tonë. Metj i thelle intelektual sundon qetesisht jo vetëm në qoshet e qeta të bibliotekave, por edhe në sallat e zhurmshme të qeverisjes, duke frymëzuar ndryshim dhe reflektim. Në një botë të përmbytur me shpërqendrime dhe kaos, shkrimet e Kadaresë na bëjnë thirrje të ndalemi, të reflektojmë dhe të thellohemi në thellësitë e ndërgjegjes sonë. Rrëfimet e tij nuk janë thjesht tregime, por enë urtësi,kthjellesi e realitetit, që i ftojnë lexuesit të nisin introspeksion. Kadareja eshte vete Gjuha shqipe, eshte një botë ku historia, kultura dhe natyra njerëzore ndërthuren, duke ofruar njohuri që mbeten shumë kohë pas kthimit të faqes së fundit. Magjia e rrëfimit të Kadaresë qendron ne altarin ku në një botë ku fjalët pikturojnë peizazhe të gjalla dhe emocione të thella. Në fushën e letërsisë botërore, pak emra shkëlqejnë aq shumë sa Ismail Kadareja. Shkrimet e tij përmbledhin bukurinë e trashëgimisë se gjenialitetit shqiptar, duke u ofruar lexuesve një portë për në një botë ku tradita takohet me modernitetin dhe historia përzihet pa probleme me rrëfimet bashkëkohore. Nëpërmjet veprave të tij, Kadare na fton të eksplorojmë thellësitë e përvojës njerëzore dhe pasurinë kulturore të thurura në kohë dhe hapësirë. Ismail Kadare qëndron si luminar letra drite në hapësirën e gjerë të letërsisë botërore, fjalët e tij rezonojnë me lexuesit e të gjitha prejardhjeve dhe kulturave. Aftësia e tij për të ndriçuar kompleksitetin e natyrës njerëzore dhe dinamikën shoqërore e veçon atë si një tregimtar mjeshtër, trashëgimia e të cilit do të zgjasë për brezat që do të vijne per gjithe njerëzimin. Teksa i bëjmë homazhe gjeniut, Ismail Kadaresë, ne nderojmë jo vetëm emrin e tij tij ne korpusin e krijimtarise boterore, por edhe fuqinë peshen specifike të letërsisë për të kapërcyer kufijtë dhe për të bashkuar zemrat. Përmes fjalëve të tij, Kadare i ka dhuruar botës një thesar historish që magjepsin, ndriçojnë dhe frymëzojnë. Le ta çmojmë ekselencën letrare te tij dhe të vazhdojmë të prekemi nga bukuria e thellë e rrëfimit të tij, duke siguruar që flaka e gjeniut të Ismail Kadaresë të vazhdojë të ndriçojë botën tonë për vitet në vijim. Fjalët e Ismail Kadaresë le të jehojnë nëpër arenat e kohës, duke na kujtuar ndikimin e qëndrueshëm të veprave te letërsisë së tij medha në jetën tonë dhe në botën përreth nesh. Trashëgimia e talentit per letersine e këtij korifeu letrar do të shkëlqejë përgjithmonë, duke na udhëhequr në një faqe zbulimi, ndriçimi dhe imagjinate universale. Fjale kyce, Kulture,Histori Letërsia shqipe, Ismail Kadare, Fama Botërore, Maestro Letrare, Nderi i Kombit, Dekorata Franceze, Trashëgimia Kulturore Pergatiti Dr.Liliana Pere + AI

Në ditën e lindjes së shkrimtarit të madh Gjergj Fishta (23.10.1871-30.12.1940) Shefkije Islamaj GJERGJ FISHTA PËR NJË GJUHË TË PËRBASHKËT SHQIPE (Shkëputur nga monografia dyvëllimshe “Gjergj Fishta- Gjuha dhe stili I, IA, Prishtinë, 2012, f. 77-87) Fillimi i shekullit XX shqiptarët i gjeti pa shtet, pa gjuhë të përbashkët e pa alfabet të përbashkët. Është koha e përthyerjeve të mëdha në tokat shqiptare. Krijimi i shtetit shqiptar më 1912 shtroi një varg çështjesh që lidheshin me funksionimin e shtetit të ri. Njëra ndër to qe nevoja për një gjuhë të përbashkët në shkallë kombëtare. Çështja e gjuhës kombëtare nuk ishte vetëm një çështje simbolike, po ishte, sidomos, edhe çështje praktike, duke pasur parasysh nevojat e shtuara komunikuese që shtronte funksionimi i shtetit të ri shqiptar. Katër vjet para shpalljes së pavarësisë Kongresi i Manastirit zgjidhi problemin e alfabetit, në të vërtetë i bashkoi shqiptarët në një rrafsh shumë të rëndësishëm - të shkrimit të njësuar të shqipes, me çka çeli rrugë edhe për njësime të tjera, në radhë të parë për çështje të rëndësishme të gjuhës e të njësimit të saj. Ngjarjet e dhjetëvjetëshit të dytë të shekullit XX do të forcojnë proceset e natyrshme konvergjuese gjuhësore. Shtysa që dha Kongresi i Alfabetit do të kurorëzohet me themelimin e me veprimtarinë e Komisisë Letrare të Shkodrës 1916-18 dhe me mbajtjen e Kongresit Arsimor të Lushnjës 1920, dy ngjarje këto të rëndësishme në hullinë e shumë përpjekjeve të ndërgjegjshme të shkrimtarëve e të intelektualëve të kohës për gjuhën shqipe. Në të gjitha veprimtaritë para e gjatë tre-katër dhjetëvjetëshave të parë të shekulli XX, kur shoqëria shqiptare po jetonte një zhvillim të ndjeshëm, Gjergj Fishta ishte gjithnjë i pranishëm, në të vërtetë ai bëhet shumë ndikues në këto procese. Si delegat në Kongresin e Manastirit 1908 dhe si kryetar i Komisionit për hartimin e alfabetit të shqipes, themelues e drejtues i revistës “Hylli i dritës” 1913, botues i gazetës “Posta e Shqypniës,” bashkëthemelues i Komisisë Letrare të Shkodrës 1916-1918, Gjergj Fishta zhvilloi veprimtari të gjerë praktike në shërbim të mbrojtjes e të lëvrimit të gjuhës shqipe. Duke ndjekur traditën e shkrimtarëve të Rilindjes, ai do të punojë me përkushtimin prej atdhetari të madh për ta çuar më tej punën e nisur prej tyre në fushë të gjuhës. Veprimtaria e tij në këtë fushë do të fillojë që më 1899 me themelimin e Shoqërisë letrare “Bashkimi”, qëllimi i së cilës ishte pikërisht ndërgjegjësimi i popullit për çështje të rëndësishme kombëtare, duke përfshirë këtu në rend të parë çështjen e gjuhës, të shkollës shqipe dhe botimin e librave shqip. Si romantik i vonshëm ose si romantik realist, siç quhet nga disa studiues të letërsisë, Gjergj Fishta ndien me shumë për¬gjegjësi misionin e shkrimtarit kombëtar, “misionin e pionierit të lirisë, misionin e edukuesit politik, të apostullit, shpeshherë edhe rolin e politikanit” – do të thoshte më mirë e më saktë Eqrem Çabej për rolin e shkrimtarëve në periudhën e Rilindjes.(1) Dhe këtë mision Fishta përpiqet ta kryejë sa më mirë edhe në fushën e gjuhës, sepse, thotë ai, “ma i kjarti shej i kombsis asht njisija e gjuhës.”(2) E gjithë veprimtaria e tij letrare dhe, në përgjithësi, veprimtaria e tij kombëtare do ta dëshmojë këtë. Përcaktimi një gjuhë letrare për një komb gjithmonë ka paraqitur dhe paraqet çështje të vështirë e të ndërlikuar për t’u zgjidhur. Kjo ka qenë e vështirë edhe për shqiptarët. Faktorët jashtëgjuhësorë gjithmonë kanë luajtur e vijojnë të luajnë rol pothuajse vendimtar. Ndikimi i faktorëve politikë për zgjidhje të qëndrueshme gjuhësore, për rrethanat e fillimshekullit XX, ishte i pamundur, me gjithë ndërgjegjësimin e lartë, sidomos ndër intelektualët, se shqiptarëve u duhet një gjuhë e përbashkët shkrimi, se çështja e gjuhës së përbashkët dhe çështjet praktike gjuhësore ishin ndër detyrat më të ngutshme të kulturës shqiptare. Ndërkaq dihet që, në kohën kur në hapësirën shqiptare shquhen qartë idetë për bashkimin kombëtar dhe për gjuhën e përbashkët letrare, në të vërtetë kur shquhen përpjekjet e ndërgjegjshme për krijimin e një gjuhe letrare, shumë gjuhë evropiane - frëngjishtja, gjermanishtja, spanjishtja, italishtja e të tjera, tashmë kishin një moshë të madhe standardizimi. Në gjendjen e ndërlikuar të çështjes së gjuhës letrare, që ka mbizotëruar në hapësirën e gjerë gjuhësore të shqipes, Shkodrës i përket një vend i veçantë. Shikuar historikisht, gegërishtja ishte bërë gjuhë e shkrimit në trojet veriore shqiptare, sikundër toskërishtja në pjesën jugore. Në të vërtetë “diglosia” ishte karakteristika kryesore e gjendjes gjuhësore në hapësirën shqiptare deri afërsisht në gjysmën e shekullit XX. Procesi historik ka ecur në të mirë të konvergjencës gjuhësore, që kishte pikëmbështetje të fortë gjuhën popullore. Siç u pa pak më vonë, puna për krijimin e alfabetit doli më e thjeshtë dhe më e lehtë sesa puna për krijimin e një gjuhe të përbashkët, rrjedhimisht edhe çështja e pranimit të një zgjidhjeje të mundshme. Kjo është e kuptueshme: çështja e alfabetit është çështje teknike dhe zgjidhjet janë më lehtë të pranueshme, ndërkaq çështjet e gjuhës janë më të ndërlikuara, kjo vërtetohet pothuajse gjatë krijimit të çdo gjuhe letrare. Tërësia gjuhësore, siç dihet, është krijim i përbërë, që përfshin shprehjen letrare e dialektet, por edhe sociolektet. Meqë gjuha nuk është krijim homogjen, ajo nuk mund të shfaqet si tërësi e njësuar. Teoria gjuhësore, prandaj, dallon larminë horizontale, të kushtëzuar nga faktet gjeografike, etnografike e politike, nga llojllojshmëria vertikale, ku përfshihet diferencimi midis grupeve të folësve në hapësirën e njëjtë, si edhe përcaktuesit relevantë sociologjikë që kushtëzojnë këtë larmi e këtë llojllojshmëri. Më tej, është pranuar nga teoria gjuhësore se sociolektet, rrjedhojë e shtresëzimit horizontal e vertikal, janë të gërshetuara ndërmjet tyre, prandaj gjuhën e individit e të mjedisit e bëjnë të shtresëzuar, të dalluar dhe të përbërë. Përbërshmëria e kësaj çështjeje del posaçërisht në rastin e shqipes, jo për çështjet thjesht gjuhësore, por më parë për arsye të kontekstit historiko-shoqëror nëpër të cilin ka kaluar populli shqiptar. Me gjithë vështirësitë, me gjithë kontekstin e përbërë historiko-shoqëror e socio-gjuhësor, shumica e lëvruesve të gjuhës shqipe të kohës, përfshirë këtu edhe Gjergj Fishtën, janë pajtuar për çështjen themeltare: shqiptarët duhet të kenë një gjuhë kombëtare dhe gjuha popullore duhet të jetë baza e gjuhës së përbashkët kombëtare. Në regjistrin e protokollit (3) të Komisisë Letrare të Shkodrës, më 11.12.1916, shkruan: “Zoti Atë Fishta thotë se të mbajturit e dy dialekteve mbas mendimit të zotit Kryetar (dr. Gjergj Pekmezi – Sh. Islamaj) vjen në kundërshtim me dishirin e Korpuskomandës e detyrës që kemi prej Statusit se ku janë dy d.m.th. qi nuk asht nji, prandaj kërkon se jo m’u marrë nji dialekt për bazë jose me përba nji gjuhë tuej e trajtue prej të gjith dialekteve.”(4) Komisia Letrare e Shkodrës, me përpjekjen e një numri të madh intelektualësh të kohës, i dha rrugë të drejtë kësaj çështjeje. Pas shumë mbledhjesh, diskutimesh, debatesh, në të cilat mori pjesë aktivisht edhe Gjergj Fishta, elbasanishtja, si varianti më përafrues ndërmjet dy kryedialekteve të shqipes, u pranua si gjuhë letrare për shqiptarët. Me gjithë dallimet në pikëpamjet, kjo zgjidhje u duk më objektivja. Gjergj Fishta pati shprehur rezerva të mëdha. Pikëpamjet e tij për krijimin e gjuhës së përbashkët ishin të tjera. Për rrugën që duhej ndjekur në këtë proces, ai do të shkruante: “Afrimi ka për të qenë ma i plotë n’at gjuhë njite që andrrojnë disa, por ma kadalë, ma natyrshëm, ma me dobi tue u shkri në nji pasuni të përgjithshme pasunitë e veçanta, pa hupë asgja.”(5) Me gjithë mospajtimin, ai u pajtua me zgjidhjen e Komisisë. Mospajtimi i tij në fillim kishte arsyetim mungesën e një letërsie të zhvilluar në këtë dialekt. Pas arsyetimit të bërë në njërën prej mbledhjeve të para të Komisisë, se Konstandin Kristoforidhi është një përfaqësues i denjë i kësaj të folmeje, Gjergj Fishta ndërroi mendim: “Zoti Atë Fishta thotë se për në pastë dialekti i Elbasanit nji literaturë asht gadi të bashkohet me këtë mendim edhe tuej i paraqitun Zoti Gurakuqi shkrimet e Kristoforidhit atëherë Zoti Fishta pëlqeu plotësisht qi të merret për bazë dialekti i Elbasanit për gjuhë shkrimi.” (6) Megjithatë, koha dëshmoi se Gjergj Fishta vijoi të kishte rezerva ndaj zgjidhjes që solli Komisia Letrare e Shkodrës. Në të vërtetë ai e braktisi atë vendim. Nga studiues të formimit të gjuhës letrare shqipe, për këtë arsye, Fishta është gjykuar shpesh si kundërshtar i njësimit gjuhësor të shqiptarëve. Por, a mund të quhet i tillë ai, kjo është një çështje që vijon të sillet në shkrimet tona gjuhësore. Duke e parë gjithanshëm veprimtarinë e tij gjuhësore, letrare e politike, megjithatë mbetet pyetja: si mund të shpjegohet mospërfillja që shprehu ai ndaj zgjidhjes gjuhësore të pranuar në Komisi, anëtar shumë aktiv i së cilës ishte? A mund të gjendet një shpjegim që do të sqaronte qëndrimin e tij mospërfillës ndaj elbasanishtes? Me gjithë pranimin e vendimit të Komisisë që elbasanishtja të merrej si bazë e gjuhës së përbashkët letrare, u duk qartë se Gjergj Fishta do të shkelte vendimin e Komisisë dhe pranimin e tij. Ai vijoi të shkruante në të folmen veriperëndimore, por me një përpjekje për zgjerim të ndjeshëm të kufijve gjuhësorë të gegërishtes veriperëndimore, për të cilën ai, bashkë me shoqërinë “Bashkimi” e shoqërinë “Agimi”, u angazhua shumë që të fitonte si gjuhë e shkrimit në rrafsh kombëtar, duke arsyetuar sidomos me “filozofinë e estetikën” e saj dhe me trashëgiminë e pasur shkrimore të saj në shekujt pararendës, që nga botimi i librit të parë shqip e deri asokohe. Sipas tij, “hijeshija, njomsija, fjeshtsija, eleganca dhe përshtatsija” janë kriteret që duhet të merren për themel gjatë krijimit të një gjuhe letrare, duke qenë i bindur se të gjitha këto i ka gegërishtja veriperëndimore dhe si e tillë e meriton statusin e një gjuhe të përbashkët kombëtare. Edhe në diskutimet në Komisi për elbasanishten ai këmbëngulte në këtë parim: “Zoti Atë Fishta lypë qi përpara të caktohet puna d.m.th. pelqimi i dialektit t’Elbasanit si për bazë, se në fund baza e vërtetë e gjith’ e cilës gjuhë asht filozofija e estetika.” (7) Ndër shkrimet publicistike shquhen pikëpamjet e tij për “estetikën e gjuhës”, në të vërtetë e gjithë vepra artistike dëshmon se estetika gjuhësore zë vend qendror si në krijimtarinë e tij letrare ashtu edhe në pikëpamjet për gjuhën letrare. Lidhur me normimin e kodifikimin e një standardi gjuhësor, Gjergj Fishta kërkonte patjetër mbështetjen e fortë në dialektet e ligjërimin popullor, por natyrisht kërkonte rregullsi e rreptësi për normën drejtshkrimore. Përcaktimi për gegërishten veriperëndimore sipas tij kishte shumë epërsi. Si gjedhe këshillonte letërsinë e shkruar, po sidomos letërsinë folklorike, sepse ajo e vetmja kishte ruajtur vijimësinë e krijimit në ligjërimin popullor dhe kishte pasur përherë prestigjin e duhur: “Edhe populli shqiptar, si t’gjith popujt tjerë, e ka ndi në vedi fuqin e pushtetin e fjalës, e prandej asht orvatë me e zhvillue e me hijeshue sa ma fort t’amblen gjuhën e vet kombtare. Kta e dishmon jo vetëm “folklora” e tij, qi asht ndër ma të bukurat e t’interesantshmet e Europës, por edhe monumentat letrarë qi të bijt e ktij populli kanë prodhue, e për të cillt ktu duem të bisedojm.” (8) Përcaktimi që të folmet popullore duhet të përbëjnë bazën e gjuhës letrare për kushtet ekzistuese ka parakuptuar dy mundësi: që nga dialektet, si baza materiale gjuhësore, të krijohet standardi kombëtar ose standardi regjional. Gjergj Fishta parimisht është përpjekur për një gjuhë të përbashkët kombëtare për të gjithë shqiptarët, por në praktikë ka punuar që kjo gjuhë patjetër të jetë gjuha më e afërt dhe më e njohur për të – të jetë në të vërtetë gegërishtja veriperëndimore. Duke pranuar vetëm verbalisht zgjidhjen që dha Komisia Letrare e Shkodrës, ai dëshmoi se nuk ishte i gatshëm për “kompromise”, nuk ishte i gatshëm të braktiste dialektin e vet, në të vërtetë të folmen e vet. Në veprën letrare e publicistike gjuha e tij nuk është dialekti i përgjithshëm verior, po më shpesh një e folme shumë më e ngushtë. A mund të thuhet për këtë arsye se Gjergj Fishta ishte regjionalist, madje lokalist? Veprimtaria e tij në të mirë të gjuhës shqipe në përgjithësi, puna për krijimin e një alfabeti të përbashkët, ndihmesa brenda Komisisë, qëndrimet e shprehura në shkrimet publicistike për një gjuhë të përbashkët, debatet në organet e shtypit që drejtonte ai, provojnë të kundërtën. Atëherë si të shpjegohet “refuzimi” në praktikë i vendimeve të Komisisë Letrare të Shkodrës? A mund të kërkohen arsyet tjetërkund? A mund të thuhet se ishte kontradiktor në qëndrimet dhe veprimet? Si krijues me ndjenjë tejet të zhvilluar artistike e gjuhësore, si krijues i ngritur mbi themelet e krijimeve popullore, ai ishte i bindur se letërsia që krijonte nuk mund të kishte atdhe tjetër gjuhësor pos të folmeve veriperëndimore. Por, a mund të ishin motivet e këtij “refuzimi” motive thjesht krijuese, motive subjektive? Në këtë paragjykim mund të mbështeten edhe pikëpamje që i kemi lexuar e i kemi dëgjuar shpesh se “Lahuta e Malcis” nuk do të ishte kjo që është, po të mos shkruhej në gjuhën që është shkruar, në të vërtetë në dialektin. Për të vërtetuar pohimin tonë po sjellim një mendim të Gjergj Fishtës të shprehur në shkrimin me titull "Mbi gjuhë letrare të shtetit”: (9) “Edhe Dante Alighieri kur vuni dorë të shkruej veprën e padekshme të veten “La Divina Commedia”, mendoi me e shkrue në nji gjuhë të trajtuese prej katermdhetë dialektesh që njihte Italija aso kohe; me gjith kta vepra ngalliti e shkrueme në dialektin e Toskanës – në gjuhë t’auktorit. Merret vesht prej vedit se nji poet hyner, si Dante Alighier, nuk do të kishte mujtë me krijue vepren ma të madhnueshme qi m’je m’sod ke perftue mendja e nierit në nji gjuhë qi kurrkush s’e flitte, as kush folë s’e kishte kurr mbi kët botë. Kah pra mund të pritej se shi na – ashtu: m’kamë e në dorë, e ... si jemi na – do të krijojshim nji gjuhë të re; e se e mira e vendit e lypte qi shi kjo gjuhë të përdorej për gjuhë letrare në Shqypni! Mirë, po vendimi u muer, e çmimet e caktueme prej shtetit për auktorë ase edhe për vepra të tyne u dhanë vetëm njatyne qi shkruejshin në gjuhë letrare të re, e jo atyne që shkruejshin shqyp. E kështu ngeli hovi e aktivitetit letrar të vërtetë në Shqypni.” (10) Në vijim po e plotësojmë mendimin tonë të shprehur më lart edhe me një të dhënë tjetër. Siç është theksuar, krijimtaria artistike e Gjergj Fishtës ka mbështetje të fortë folklorin gojor, ndërsa “Lahuta e Malcis” është mbështetur kryekëput te krijimet epike dhe, në përgjithësi, te gjedhet gjuhësore të folklorit, duke shfrytëzuar këtu jo vetëm leksikun, dialektizmat e krahinorizmat, por edhe format e ligjërimit me elementet përbërëse të rrafshit të përmbajtjes, të subjektit, të figurave, të fjalës, të kuptimit dhe, përgjithësisht, format e mjetet e ligjërimit popullor. Si e tillë kjo krijimtari mund të mendohet se do ta kishte më të vështirë ta ndërronte “atdheun gjuhësor”, në të vërtetë “të kornizohej” me ligje e rregulla drejtshkrimore. Në të mirë të këtij pohimi po sjellim mendimin e dialektologes së njohur Agnia Desnickaja: “Çështja e koinesë veriore përputhet me çështjen e koinesë epike. Mund të thuhet që këto janë dy faqe të një problemi.” (11) Ndërkaq, dihet se koineja epike kishte normën e saj dhe vështirë pranonte norma të tjera pa pësuar lëkundje, që do të prishnin më së paku rendin e strukturën e saj. Norma e koinesë epike, edhe në kohën e Fishtës, për shumë arsye që lidhen me kontekstin historik e shoqëror, vijonte të kishte qëndrueshmëri të madhe; kjo siguronte ruajtjen e saj edhe për një kohë. “Trajtat e koinesë epike, vijon Agnia Desnickaja, kanë ruajtur autoritetin e tyre normativ në tërësinë e viseve përtej Drinit gjatë disa shekujve, duke përfshirë edhe qytetin e Shkodrës me rrethe.”(12) Nëse pranojmë atë që thamë më lart, del vetvetiu se Gjergj Fishta nuk mund t’i lejonte vetes të bëhej rrënues i këtij prestigji shoqëror të përcjellë përgjatë shekujve, sidomos jo duke pasur parasysh veten klerik, shkrimtar, misionar, por sidomos malësor. Por, a mund të argumentohet kështu qëndrimi i Gjergj Fishtës ndaj zgjidhjes gjuhësore të Komisisë? Sigurisht jo. Po ta pranonim një qëndrim të tillë, si do të shpjegohej që aq artistikisht flasin shqip Homeri, Virgjili, Horaci, Epi i Gilgameshit, Shekspiri e deri veprat letrare më të reja të gjuhëve botërore, ndërsa dihet se mospranimi i elbasanishtes nga ana e tij nuk rrok vetëm "Lahutën", por edhe shkrimet e tjera letrare, si edhe ato publicistike? Prirja që edhe vetë prestigji i koinesë veriore të zgjeronte kufijtë jashtë viseve malore, duke fituar rëndësi shoqërore në territor sa më të gjerë, është më se e dukshme. Kjo shihet qartë edhe në përpjekjet e ndërgjegjshme të Gjergj Fishtës, si në veprën letrare, ashtu edhe në veprimtarinë shoqërore, që t’i sigurojë asaj vijimësinë e këtij prestigji a të kësaj rëndësie shoqërore. Ai do të glorifikojë shpesh gjuhën e pararendësve të tij, të Pjetër Budit, të Pjetër Bogdanit e të shkrimtarëve të tjerë të traditës letrare veriore. Për veprën e Pjetër Bogdanit “Çeta e Profetvet” ai thotë: “Në kët veper të ma të madhit shkrimtarit t’onë të bindë jo vetëm naltsija e argumentit e hapsija e dijes e e njoftimevet të tija, po edhe pastrija e gjuhës, hijeshija e thanjevet, përshtasija e fjalvet, ritmi e ndërtimi estetik i periudhave, në mëndyrë qi vepra, posë se dijenike, ashtë edhe letrare në kuptim të vërtetë të fjalës.” (13) Kjo ndoshta mund të shpjegojë dhe të arsyetojë “jodisiplinën gjuhësore” në krijimtarinë e tij letrare ndaj standardit të pranuar në Komisinë Letrare. Po si ta shpjegojmë këtë “jodisiplinë” në shkrimet e tij publicistike? Mospajtimi i Gjergj Fishtës me zgjedhjen e Komisisë Letrare, me gjithë pajtimin në parim dhe pjesëmarrjen e tij në hartimin dhe miratimin e rregullave drejtshkrimore, siç e provojnë procesverbalet e mbledhjeve të Komisisë, mund të shpjegohet me pakënaqësinë e tij për zgjedhjen e bazës gjuhësore, në të vërtetë atë të së folmes së Elbasanit. “Pajtimi” i tij, si duket, solli vetëm pranimin verbal. Pakënaqësinë e tij për këtë zgjedhje ai e shprehu disa herë dhe në raste të ndryshme. Në shkrimin me titull “Gjuha kombtare” ai shkruan: “Tue lanë m’anesh arsyet psikologjike, kulturale, morale, etnike etj., mbas mendimit t’onë njana nder arsye ma të para të ktij fenomeni të pakëndshëm asht: ndryshimi i pikpamjevet të shqyptarvet mbi caktimin e njanit a tjetrit dialekt për gjuhë letrare në Shqypni. Ndokush intelektualsh kompetenta shqyptarë e shum do funkcjonarë, kompetencet mjaft relative, të dyshimtë, e jo të gjith e gjithmonë per interesa gjuhsije a estetike ... paraqiten, edhe mendimi i tyne u pëlqye, qi per “gjuhë letrare” t’u zgjidhte jo ndonji nder dialekte të Shqypnis qi mund të kisht ndo’i leteratyrë të veten, por një gjuhë qi të ngallitte prej shkrimit njani m’tjetrin të djalektevet gegë e toskë, nen emnin bizantin “Gjuhë e Elbasanit”; punë kjo, të thuesh, krejt e pamundshme per kerrçik t’onë.”(14) Gjergj Fishta e ka ditur mirëfilli se asnjë krijim i gjuhëve letrare kombëtare, kurrkund dhe kurrë, nuk mund të bëhet pa marrëveshje dhe pranim të epërsive, pa “flijime”. Për shqiptarët, asokohe, zgjedhja e elbasanishtes si gjuhë e përbashkët e shkrimit ishte zgjedhje fatlume, duke pasur parasysh se paraqiste brezin gjuhësor që lidhte të dy kryedialektet dhe, rrjedhimisht, ishte lehtësisht më i pranueshëm e praktikisht më i zbatueshëm. Edhe para mbajtjes së Komisisë Letrare të Shkodrës, gjithnjë duke pasur parasysh konvergjencën gjuhësore dhe pozitën qendrore gjeografike, elbasanishtja është parë si zgjidhja më e mirë për të ardhmen e përbashkët gjuhësore të shqiptarëve. Edhe Hani, albanologu i shquar gjerman, vite më parë kishte sjellë përfundimin se “gjuha shqipe e përbashkët duhet kërkuar në qendër të Shqipërisë së Mesme, atje ku s’mund të bëhet një ndarje e prerë mes gegërishtes e toskërishtes e ku elementet e dy dialekteve afrohen e përzihen.”(15) Përcaktimi i të folmeve skajore të cilitdo dialekt si bazë të gjuhës letrare për gjithë shqiptarët do të kishte gjasa fare të pakta për t’u pranuar në cilëndo kohë, sidomos jo pa pjesëmarrjen aktive të shtetit, i cili do të përcaktonte, pos të tjerash, edhe politikën gjuhësore që do të rrokte sidomos zbatimin e saj. Gjergj Fishta këto i ka ditur mirë, por, si duket, i shtyrë nga motive jashtëgjuhësore nuk e ka pranuar zgjidhjen e Komisisë Letrare të Shkodrës. Bashkimin gjuhësor të shqiptarëve ai e mendonte më shumë si prirje vetërregulluese brendagjuhësore: “T’a ngulin mirë në mend inteligjenca jonë se njinija e gjuhës asht fryt i nji mundi të padam, ndoshta i shum breznive... Të punojmë t’i apim ma të madhin zhvillim dialekteve, kur të merrijme me pasë nji numër të mjaftueshëm veprash klasike, ka me folë puna vet.”(16) – thekson Fishta, duke përcaktuar më qartë qëndrimin e vet lidhur me krijimin e gjuhës së përbashkët letrare. Pavarësisht prej qëndrimit ndaj vendimit të Komisisë për elbasanishten si bazë të gjuhës së përbashkët për shqiptarët, pavarësisht pse e gjithë letërsia e publicistika e krijuar prej tij ka përcaktues gjuhësor gegërishten veriperëndimore, herë më të ngushtë e herë më të gjerë, pavarësisht mosgatishmërisë për “sakrificë” e për “lëshime pe”, Fishta ka provuar se është ndër veprimtarët dhe krijuesit e mëdhenj artistikë. Edhe duke mos u ndarë nga e folmja e vet krahinore, ka zgjeruar ndërgjegjshëm bazën dialektore të gegërishtes veriperëndimore, duke i dhënë asaj pamje më asnjanëse e kjo do të thotë më pak shkodranishte e më shumë gegërishte veriore. Përpjekja që gjuhët popullore të ngrihen në shkallën e gjuhëve letrare ka qenë e pranishme në shumë gjuhë dhe kjo ka krijuar për shumë dekada probleme të natyrave të ndryshme. Baza e papërcaktuar mirë ka qenë arsyeja e lëkundjeve, e jonjëjtësisë dhe e joparimësisë, sidomos në rrafshin e drejtshkrimit. Vështirësi të ndryshme janë shfaqur edhe në procesin e ndarjes së gjuhës letrare nga shtresat dialektore, përkatësisht gjatë konsolidimit, pavarësimit dhe zhvillimit të saj sipas rregullsive të reja të përcaktuara. Edhe në gjuhën e Fishtës, edhe pse thjesht dialektore, madje shpesh krahinore, dalin mjaft probleme në fushën e drejtshkrimit. Ndryshe si mund të shpjegohen joparimësitë e shumta drejtshkrimore në veprën e tij letrare dhe publicistike. Rruga e formimit të gjuhës letrare shqipe ka kaluar nëpër vështirësi të shumta. Jeronim de Rada, Naim Frashëri dhe Gjergj Fishta janë shembulli më i spikatur i përpjekjeve që gjuha letrare të ketë për themel ligjërimin popullor. Përpjekjet e tyre dhe të shumë lëvruesve të shqipes do të paraprijnë dhe do të përgatisin truallin për mbajtjen e Komisisë Letrare të Shkodrës, ndërkaq kjo Komisi bëri përpjekjen, deri atëherë më serioze, për krijimin e një gjuhe të përbashkët kombëtare, duke e çuar më tej procesin e konvergjencës gjuhësore të shqipes dhe duke i hapur rrugë një vargu ngjarjesh me rëndësi ndër to edhe Konsultës Gjuhësore të Prishtinës, që solli përfundimisht më 1972 njësimin gjuhësor të shqiptarëve, në të vërtetë ngjarjen më të rëndësishme për shqiptarët në shekullin XX. F U S N O T A T 1. Eqrem Çabej, “Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes”, MÇM, Tiranë 1996, f.79. 2. Gjergj Fishta,”Estetikë dhe kritikë”, Tiranë 1999, f.95. Përgatitur nga Persida Asllani. 3. Protokoli i KLSH-së është botuar i plotë në monografinë e Tomor Osmanit “Komisia Letrare shqipe në Shkodër (1916-1918)”, Shkodër 2004. 4. Tomor Osmani, po aty, Protokoli, f. 176. 5. Cituar sipas Nuri Gokaj, “Pikëpamje të Gjergj Fishtës për gjuhën letrare shqipe”, “Studime Shqiptare” 6, Universiteti i Shkodrës, Shkodër 1997, f.85. 6. Tomor Osmani, po aty, Protokoli, f.177. 7. Tomor Osmani, po aty, Protokoli, f.177. 8. Gjergj Fishta, “Estetikë dhe kritikë”, f. 95. 9. Gjergj Fishta, Mbi “gjuhë letrare të shtetit”, “Hylli i dritës”, 1930, f. 12. 10. Gjergj Fishta, “Estetikë dhe kritikë”, Tiranë 1999, f. 99. 11. Agnia Desnickaja, “Çështja e koinesë së Veriut në kuadrin e përgjithshëm të historisë së gjuhës shqipe”, “Gjurmime albanologjike”, VIII, IA, Prishtinë 1978, f. 101-102. 12 Agnia Desnickaja, po aty, f. 106. 13. Gjergj Fishta, “Nji atentat shurdhë”, “Hylli i dritës”, 12, 1930. 14. Gjergj Fishta, “Estetikë dhe kritikë”, f. 99. 15. Cituar sipas Artan Haxhi - Tefë Topalli, “Histori e gjuhës së shkruar shqipe”, Shkodër 1999, f. 182. 16. Cituar sipas Nuri Gokaj, “Pikëpamje të Gjergj Fishtës për gjuhën letrare shqipe, në “At Gjergj Fishta”, Studime 6, Shkodër, 1996, f. 85.

SHËN TEREZA E KALKUTËS Testament i përjetshëm i dashurisë, humanizmit dhe vlerave universale Një dritë e lindur në tokën shqiptare, që ndriçoi botën Ka njerëz që jetojnë një jetë. Ka të tjerë që e shndërrojnë jetën e tyre në një mesazh për njerëzimin. Shën Tereza e Kalkutës ishte një prej tyre. Sot, në përvjetorin e lindjes së saj, kujtojmë një grua që e bëri dashurinë vepër, përulësinë forcë dhe shërbimin ndaj tjetrit një mënyrë të shenjtë të të jetuarit. Ajo lindi më 26 gusht 1910 në Shkup, si Anjezë Gonxhe Bojaxhiu, në një familje shqiptare. Por jeta e saj do ta çonte shumë më larg kufijve të vendlindjes. Nga Shkupi në Indi, nga Kalkuta në Vatikan dhe më tej në ndërgjegjen e mbarë botës, emri i saj u bë sinonim i mëshirës, dashurisë dhe shërbimit. Ajo nuk e kërkoi madhështinë. Ajo e gjeti atë te njeriu më i harruar. Te fëmija pa përqafim. Te i sëmuri pa shpresë. Te i varfri pa zë. Te njeriu që bota kishte pushuar së parë. Dhe pikërisht aty ajo shihte vlerën e pakufishme të jetës njerëzore. Një jetë e kthyer në shërbim Në moshën 18-vjeçare, Gonxhja u nis drejt Irlandës dhe më pas drejt Indisë, ku filloi të punonte si mësuese. Por brenda saj ekzistonte një thirrje më e madhe. Ajo la muret e shkollës dhe zgjodhi të jetonte pranë njerëzve më të varfër e më të pambrojtur. Në vitin 1950, themeloi Misionaret e Bamirësisë, një kongregacion që më vonë do të shtrihej në shumë vende të botës. Ajo krijoi shtëpi për fëmijë të braktisur, qendra për njerëzit në fund të jetës, shërbime për të sëmurët dhe qendra ku motrat e saj mund të vazhdonin misionin e shërbimit. Por ajo nuk ndërtoi vetëm institucione. Ajo ndërtoi dinjitet. Kur bota shihte një njeri të braktisur, ajo shihte një jetë që meritonte dashuri. Kur të tjerët shihnin plagë, ajo shihte një shpirt. Kur të tjerët shihnin varfëri, ajo kërkonte mënyrën për të dhënë diçka: një dorë, një buzëqeshje, një ushqim, një përqafim, një fjalë shprese. “Nuk mund të bëjmë gjëra të mëdha…” Ndoshta një nga mesazhet më të fuqishme që na la Shën Tereza është: “Nuk mund të bëjmë gjëra të mëdha, por mund të bëjmë gjëra të vogla me dashuri të madhe.” Kjo fjali është më shumë se një thënie. Është një filozofi jete. Sepse bota nuk ndryshon gjithmonë nga veprat madhështore. Shpesh ajo ndryshon nga një dorë që zgjatet në momentin e duhur, nga një fjalë që i jep zemër dikujt, nga një njeri që vendos të mos kalojë indiferent pranë dhimbjes së tjetrit. Dhe ajo na kujton: “Nëse gjykon njerëzit, nuk ke kohë t’i duash ata.” Sa aktuale tingëllojnë këto fjalë edhe sot. Në një botë që gjykon shpejt, etiketon shpejt dhe harron shpejt, Shën Tereza na kërkon diçka shumë më të vështirë: të ndalemi dhe të duam. Varfëria më e madhe Shën Tereza nuk fliste vetëm për varfërinë materiale. Ajo na kujtoi një varfëri tjetër, shpesh edhe më të dhimbshme: “Varfëria më e madhe është të jesh i padashur, i pavlerësuar dhe i harruar.” Kjo është një thirrje për të gjithë ne. Sepse mund të kesh një shtëpi dhe të ndihesh pa strehë. Mund të jesh mes njerëzve dhe të ndihesh vetëm. Mund të kesh gjithçka dhe të mos ndihesh i dashur. Prandaj humanizmi i Shën Terezës nuk ishte vetëm ushqim për trupin. Ishte ushqim për shpirtin. Një lutje për Nënën Terezë 🙏 O Nëna jonë e madhe, bijë e tokës shqiptare, Shën Terezë e Kalkutës, e lindur në Shkup dhe e dhuruar mbarë njerëzimit, na mëso të duam pa kushte. Na mëso të shohim Hyjnoren në sytë e atyre që vuajnë, në fytyrën e të varfrit, të sëmurit, të braktisurit dhe të harruarit. Na mëso të gjejmë madhështinë në përulësi, forcën në mëshirë dhe paqen në mirësi. Na jep nga drita jote, që të mos kalojmë indiferentë pranë dhimbjes së tjetrit. Na mëso të jemi një dorë që ngre, një zemër që fal, një fjalë që shëron dhe një shpirt që nuk kërkon asgjë në këmbim. Bëj që edhe ne të mund të bëhemi, siç shprehej ti, “lapsa në duart e Zotit”. 🙏 Një kujtim nga Vatikani Kjo është lutja që unë bëra për ju, Nënë Terezë, më 4 shtator 2016, në ditën e shenjtërimit tuaj, kur pata nderin të jem e ftuar në Vatikan. Aty, mes mijëra njerëzve, përjetova një nga ato çaste që nuk maten me kohë. Sheshi i Shën Pjetrit ishte mbushur cep më cep. Në atë hapësirë të shenjtë, njerëz nga vende, gjuhë dhe kultura të ndryshme dukej sikur u bënë një. Një ndjesi e jashtëzakonshme dashurie dhe paqeje e përshkoi sheshin. Ishte një ditë kur besimi, kujtesa dhe njerëzimi u takuan në të njëjtin vend. Një ditë e paharrueshme. Dhe edhe sot, kur e kujtoj atë moment, e ndiej atë frymë si një dritë që nuk është shuar. “Bëhu lapsi i Zotit” Shën Tereza e jetoi besimin jo vetëm me fjalë, por me duar. Duart e saj prekën plagë. Përqafuan fëmijë. U shtrinë drejt njerëzve që nuk kishin më askënd. Ajo u dha të sëmurëve kujdes, të uriturve ushqim, të braktisurve një shtëpi dhe atyre që po largoheshin nga kjo botë diçka që shpesh mungon më shumë se gjithçka tjetër: dinjitetin. Ajo na la edhe një tjetër mesazh të fuqishëm: “Kurrë mos e lër një njeri të largohet nga prania jote pa u ndier më i mirë dhe më i lumtur.” Në këtë fjali gjendet një mënyrë e tërë për të jetuar. Nga Kalkuta në ndërgjegjen e botës Në vitin 1979, Shën Tereza u nderua me Çmimin Nobel për Paqe. Ajo mori edhe shumë nderime të tjera, ndër të cilat Medalja Presidenciale e Lirisë në Shtetet e Bashkuara dhe çmime të rëndësishme në Indi. U lumturua nga Papa Gjon Pali II në vitin 2003 dhe u shenjtërua nga Papa Françesku më 4 shtator 2016. Por çuditërisht, sa më shumë nderime merrte, aq më shumë ajo kthehej te gjëja më e thjeshtë: te njeriu. Ajo nuk e maste vlerën e jetës me çmime. E maste me dashuri. “Në fund të jetës nuk do të gjykohemi për sa kemi bërë, por për sa dashuri kemi vënë në atë që kemi bërë.” Një simfoni njerëzore Nëse Beethoven e shndërroi tingullin në një himn të gëzimit, Shën Tereza e shndërroi vuajtjen njerëzore në një simfoni dashurie. Çdo plagë që lehtësoi ishte një akord. Çdo fëmijë që përqafoi ishte një notë. Çdo buzëqeshje që riktheu te një fytyrë e harruar ishte një crescendo. Çdo akt përulësie ishte një harmoni. Dhe e gjithë jeta e saj u bë një vepër që nuk kërkon të dëgjohet me veshë. Kërkon të dëgjohet me zemër. Shën Tereza dhe humanizmi universal Humanizmi i saj nuk pyeste: Kush je? Nga vjen? Çfarë feje ke? Sa ke? Pyetja e saj ishte shumë më e thjeshtë: A ke nevojë për dashuri? Prandaj figura e Shën Terezës i kapërceu kufijtë e një kombi, të një qyteti apo edhe të një tradite fetare. Ajo u bë simbol i një ideje universale: se çdo jetë njerëzore ka vlerë. Ajo na mësoi se madhështia nuk matet me pushtetin që zotërojmë, me pasurinë që grumbullojmë apo me emrin që lëmë pas. Madhështia matet me atë që japim. Një bijë shqiptare, një dhuratë për botën Në vitin 1989, Shën Tereza vizitoi Shqipërinë. Ishte kthimi i një bije te toka e saj. Por ajo tashmë i përkiste të gjithë botës. Nga Shkupi në Kalkutë. Nga Kalkuta në Romë. Nga Shqipëria në zemrat e miliona njerëzve. Ajo e dëshmoi se një njeri i vetëm mund të ndezë një dritë që arrin shumë më larg se jeta e tij. Trashëgimia që nuk shuhet Shën Tereza nuk na la pas një pasuri materiale. Na la një pasuri shumë më të madhe: mënyrën për të parë njeriun. Na mësoi të mos e shohim tjetrin si një numër, si një të huaj apo si një problem. Por si një qenie njerëzore. Na mësoi se një buzëqeshje mund të jetë dhuratë. Se një dorë mund të jetë strehë. Se një fjalë mund të jetë shpresë. Se një njeri mund të bëhet dritë për një tjetër. Dhe ndoshta ky është testament i saj më i madh: “Bëj gjëra të vogla me dashuri të madhe.” Sepse bota nuk ka gjithmonë nevojë për heronj që bëjnë gjëra të jashtëzakonshme. Ndonjëherë ka nevojë vetëm për njerëz që nuk harrojnë të jenë njerëz. Epilogu Shën Tereza e Kalkutës mbetet një dritë që nuk shuhet. Një bijë shqiptare që u bë qytetare e shpirtit njerëzor. Një grua që e ktheu përulësinë në madhështi. Një shenjtore që na kujton se dashuria nuk është vetëm një ndjenjë. Dashuria është veprim. Dhe nëse një ditë do të pyesim veten se çfarë mund të bëjmë për ta bërë botën më të mirë, përgjigjja e saj mbetet e thjeshtë: Të fillojmë me njeriun pranë nesh. Ta dëgjojmë. Ta ndihmojmë. Ta respektojmë. Ta bëjmë të ndihet i dashur. Sepse ndoshta, në fund të fundit, humanizmi fillon pikërisht aty ku ne ndalojmë së pyeturi “çfarë fitoj unë?” dhe fillojmë të pyesim “çfarë mund të jap unë?” Kjo është trashëgimia e Shën Terezës. Kjo është drita e saj. Dhe kjo dritë do të vazhdojë të jetojë sa herë që një njeri zgjedh dashurinë në vend të indiferencës, mëshirën në vend të gjykimit dhe shërbimin në vend të egoizmit. Shën Tereza e Kalkutës — një testament i përjetshëm i dashurisë, humanizmit dhe dinjitetit njerëzor. Revista Prestige. #Humanity #ShenTereza #Humanizëm #Dashuri #Paqe #Dinjitet #Njerëzim Editor-in-Chief: Liliana Pere Founder: Liliana Pere Copyright ©: LP / Revista Prestige Ky version e mban ndjesinë personale të kujtimit tuaj në Vatikan, por e ngre tekstin në një nivel më editorial, poetik dhe prestigjioz. Do ta bëja edhe më të fortë nëse titulli kryesor në kopertinë do të ishte një frazë si: “Kur një jetë bëhet dritë për njerëzimin”.

Johann Wolfgang von Goethe – Jeta, Mendimi dhe Trashëgimia Kulturore Kush është Johann Wolfgang von Goethe. Johann Wolfgang von Goethe është një nga figurat më të mëdha të kulturës evropiane dhe një nga autorët që formësoi letërsinë moderne. Ai lindi më 28 gusht 1749 në Frankfurt am Main (Gjermani) dhe vdiq më 22 mars 1832 në Weimar. Goethe nuk ishte vetëm shkrimtar, por edhe poet, dramaturg, romancier, jurist, shkencëtar dhe këshilltar shtetëror. Në historinë e kulturës europiane ai shihet si një figurë që bashkon artin, filozofinë dhe shkencën në një mënyrë unike. Goethe u rrit në një familje të pasur borgjeze, ku edukimi dhe kultura kishin rëndësi të madhe. Babai i tij, Johann Caspar Goethe, ishte një jurist i rreptë dhe shumë i disiplinuar. Ai kishte ide të qarta për jetën e të birit: studime juridike, karrierë shtetërore dhe jetë e qëndrueshme shoqërore. Nëna, Catharina Elisabeth Textor, ishte më e lirshme, e gjallë dhe emocionalisht shumë e afërt me Goethe-n. Ajo i dha atij imagjinatën dhe ndjeshmërinë që më vonë u shfaqën në letërsinë e tij. Një element i rëndësishëm i fëmijërisë së tij ishte edhe marrëdhënia e fortë me motrën Cornelia, e cila ndikoi në zhvillimin e tij emocional. Në këtë ambient familjar, Goethe u rrit midis disiplinës dhe ndjeshmërisë, dy forca që do ta shoqëronin gjithë jetën. Arsimi dhe zgjimi intelektual. Goethe u arsimua fillimisht në shtëpi me mësues privatë, duke studiuar gjuhë, letërsi, pikturë dhe shkenca natyrore. Në 1765, ai u dërgua në Universitetin e Leipzig-ut për të studiuar drejtësi. Ky ishte më shumë një vendim i babait sesa dëshira e tij. Në Leipzig ai u përball për herë të parë me jetën studentore, artin urban dhe kulturën letrare të kohës. Aty filloi të shkruajë poezi dhe të eksperimentojë me dramën. Në 1768, ai u kthye në Frankfurt për shkak të një sëmundjeje të rëndë, periudhë që e afroi me reflektimin shpirtëror dhe idetë fetare, por jo për shumë kohë. Në 1770–1771, në Strasburg, ai pati takimin vendimtar me Johann Gottfried Herder. Herder e udhëzoi të shihte letërsinë jo si imitim të modeleve klasike, por si shprehje të shpirtit të një populli. Ky moment shënon lindjen e idesë së “kulturës kombëtare” në mendimin e Goethe-s. Ngjarje të rëndësishme të jetës së hershme Në Strasburg, Goethe përjetoi një histori dashurie me Friederike Brion, vajzë e një pastori. Ai u tërhoq papritur nga kjo lidhje, gjë që më vonë u kthye në një temë të përsëritur në veprat e tij: konflikti midis ndjenjës dhe përgjegjësisë. Në këtë periudhë ai shkroi “Götz von Berlichingen” (1773), një dramë që shënon fillimin e famës së tij. Pak më vonë, në 1774, ai botoi romanin “Die Leiden des jungen Werthers” (Vuajtjet e djaloshit Werther), i cili pati një ndikim të jashtëzakonshëm në Evropë. Madje u raportuan raste të vetëvrasjeve të të rinjve të frymëzuar nga protagonisti, gjë që e bëri veprën një fenomen kulturor dhe moral. Weimar – jeta midis artit dhe shtetit. Në 1775, Goethe u ftua nga Duka Karl August në Weimar. Ky moment ndryshoi jetën e tij. Ai nuk ishte më vetëm shkrimtar, por edhe figurë shtetërore. Në Weimar ai mbajti poste të rëndësishme: këshilltar i dukës përgjegjës për financat shtetërore administrues i rrugëve dhe minierave Në 1782, ai u fisnikërua dhe mori titullin “von Goethe”, duke hyrë në aristokraci. Megjithatë, kjo periudhë nuk ishte vetëm sukses. Goethe përjetoi një konflikt të brendshëm: midis detyrës shtetërore dhe krijimtarisë artistike. Pikërisht në këtë tension lind një pjesë e rëndësishme e mendimit të tij filozofik. Analiza e mendimit të Goethe-s Mendimi i Goethe-s nuk është sistem filozofik i mbyllur, por një mënyrë të menduari mbi botën dhe njeriun. 1. Njeriu midis dëshirës dhe kufirit Në veprat e tij, sidomos në “Faust”, Goethe paraqet njeriun si një qenie që kërkon pafundësinë, por përballet me kufijtë e realitetit. Faust nuk është thjesht një personazh, por simbol i njeriut modern që nuk kënaqet kurrë me atë që ka. 2. Njohja përmes përjetimit Goethe besonte se e vërteta nuk arrihet vetëm përmes arsyes, por përmes përvojës së drejtpërdrejtë. Ai ishte kritik ndaj racionalizmit të ftohtë dhe mbështeste një njohje “të gjallë”, ku mendja dhe ndjenja bashkohen. 3. Natyra si organizëm i gjallë Në studimet e tij shkencore mbi botanikën dhe anatominë, Goethe e shihte natyrën si një tërësi organike, jo si mekanizëm të ndarë. Ai besonte se çdo formë natyrore është pjesë e një procesi zhvillimi të vazhdueshëm. 4. Harmonia si ideal Ndryshe nga romantikët ekstremë, Goethe kërkonte ekuilibrin. Ai nuk e shihte jetën si konflikt absolut, por si përpjekje për harmoni mes kundërshtive: dritë–errësirë, arsye–ndjenjë, liri–detyrë. Udhëtimi në Itali – kthesë shpirtërore Në 1786, Goethe u largua fshehurazi nga Weimar dhe udhëtoi drejt Italisë. Ky udhëtim ishte vendimtar për zhvillimin e tij. Në Itali ai studioi: artin klasik romak dhe grek Rilindjen italiane arkitekturën dhe skulpturën antike Ky përjetim e çoi drejt një faze të re: klasicizmit të Weimar-it, ku ai kërkonte thjeshtësi, harmoni dhe qartësi në art. Veprat kryesore dhe rëndësia e tyre Goethe krijoi një korpus të gjerë veprash: “Werther” (1774) – eksploron ndjenjat ekstreme dhe krizën emocionale të individit “Faust” (1808/1832) – reflektim mbi dijen, moralin dhe kuptimin e jetës “Wilhelm Meister” (1795–1796) – formimi i individit në shoqëri “Iphigenie auf Tauris” (1779) – ide e humanizmit dhe pajtimit poezitë lirike – reflektime mbi natyrën dhe ekzistencën. Në kohën e tij, Goethe ishte një figurë e admiruar nga aristokracia dhe intelektualët evropianë. Ai u konsiderua simbol i kulturës gjermane. Megjithatë: disa kritikë e akuzuan për “emocionalizëm të rrezikshëm” në rini konservatorët nuk e pranuan lehtë lirinë e ideve të tij disa filozofë më vonë e panë si të paqartë për shkak të mungesës së një sistemi filozofik formal. Trashëgimia dhe ndikimi Goethe ndikoi: në filozofinë gjermane (Hegel, Nietzsche) në letërsinë evropiane romantike dhe klasike në muzikë (Beethoven, Schubert, Wagner) në mendimin modern mbi individin dhe kulturën Goethe është figura që lidh dy botë: botën e Iluminizmit dhe botën e Romantizmit. Jeta e tij, nga Frankfurt-i deri në Weimar, është një udhëtim i gjatë midis detyrës dhe lirisë, arsyes dhe ndjenjës, shkencës dhe artit. Në thelb, ai nuk kërkoi vetëm të shkruajë letërsi, por të kuptojë vetë kuptimin e ekzistencës njerëzore. Nga Prestige.

Titull FAN NOLI — Zëri shqiptar që foli për paqen në skenën botërore Ky shkrim rikthen një nga momentet më të rëndësishme të diplomacisë shqiptare në Lidhjen e Kombeve. Fjalimi i Fan Nolit dëshmon forcën e mendimit shqiptar në një nga skenat më të mëdha ndërkombëtare të kohës. Mesazhi i tij për edukimin, bashkëpunimin dhe paqen mbetet i lidhur me sfidat e botës edhe sot. Është një dëshmi e fuqisë së fjalës, kur ajo ngrihet mbi interesat e çastit dhe i drejtohet njerëzimit. #FanNoli #DiplomaciaShqiptare #Paqja #HistoriaShqiptare Fan Noli Kulmin e saj oratoria e Nolit në Lidhjen e Kombeve e arriti me fjalimin aq të debatuar që mbajti në Asamblenë e Pestë të Lidhjes, më 10 shtator 1924. Shtypi ndërkombëtar e pasqyroi si një ngjarje jo të zakontë në aeropagun e diplomacisë botërore. Disa nga medjat më të mëdhaja të kohës do të shkruanin kështu për Nolin: “Fjala më e kthjellët dhe më e mençur” ( Mezzogiorno ); “Fjalë pa masë e zgjuar dhe e hollë” ( Gazette de Lausanne ); “Fjalë të drejta. Bombë e peshkopit shqiptar” ( Daily Telegraph ); “Peshkopi Kryeministër Fan Noli i Shqipërisë i bëri delegatët e Lidhjes së Kombeve të mbeten gojëhapur, kur u mbajti një nga fjalët që bëri bujë dhe pa dyshim një nga fjalët më piktoreske” ( New York Times ) Sot kemi shkëputur vetëm një fragment të fjalës së tij: ... Por paqja nuk do të vijë prej traktateve; këto janë të destinuara të hidhen shpejt a vonë në shportë. Paqja do të vijë nga edukimi shkollor. Duhet t’u mësojmë fëmijëve tanë se vrasjet me shumicë janë po aq krim sa edhe vrasjet me pakicë. Duhet t’u mësojmë se ka vetëm një perëndi që duhet t’i shërbejnë, Perëndia e njerëzimit, i njëjtë për të gjithë tributë. Duhet t’u mësojmë të bëhen anëtarë të ndershëm të supershtetit që do të përmbledhë të gjitha tributë, të bëhen qytetar fisnikë të federatës së përbotshme, që është në realizim e sipër dhe që do të realizohet me siguri. Kur fëmijët tanë të kenë mësuar këto të vërteta të thjeshta, atëherë nuk do të kemi vetëm çarmatimin moral që do t’i paraprijë çarmatimit material, do të kemi gjithashtu bashkpunimin e vërtetë të të gjitha racave të botës për sigurimin e paqes, progresit dhe prosperitetit ndërkombëtar. Të gjitha të tjerat sillen rreth kësaj. Këtu qëndron thelbi i çështjes... Pergatiti; Rrevista Prestige

JULIANNA MARGULIES — Gruaja që zgjodhi veten mbi 27 milionë dollarë Në vitin 1994, Julianna Margulies hyri në sheshxhirimin e ER me bindjen se karriera e saj në atë serial do të zgjaste vetëm pak minuta. Personazhi i saj, infermierja Carol Hathaway, ishte shkruar fillimisht si një figurë tragjike: një skenë vdekjeje prej rreth shtatë minutash, një rol episodik që duhej të mbyllej brenda episodit pilot. Por televizioni kishte një tjetër histori për të. Publiku u dashurua me Carol Hathaway. Ajo mbijetoi. Dhe ajo që duhej të ishte një paraqitje e shkurtër u shndërrua në një kapitull gjashtëvjeçar të historisë së televizionit amerikan. Margulies u bë një nga fytyrat më të njohura të ER, serialit që ishte në majë të audiencave televizive amerikane. Për të erdhën çmime dhe nominime të rëndësishme, përfshirë Emmy Awards, Golden Globe Awards dhe Screen Actors Guild Awards. Në fillim të të tridhjetave, ajo kishte arritur një nivel suksesi që shumë aktorë e kërkojnë gjatë gjithë jetës. Dhe pikërisht atëherë erdhi një nga vendimet më të pazakonta të karrierës së saj. NBC i ofroi 27 milionë dollarë për të qëndruar edhe dy vite. Një ofertë që dukej pothuajse e pamundur për t’u refuzuar. Por Margulies po mendonte të largohej. Miqtë e saj nuk mund ta kuptonin. Kur lajmi u bë publik, edhe prezantueset e The View e kritikuan vendimin që ajo po shqyrtonte. Përse të largoheshe nga seriali më i suksesshëm, nga një kontratë milionëshe dhe nga një karrierë që po ngjitej në majë? Për Margulies, përgjigjja ishte më personale. I mungonte Nju Jorku. I mungonte teatri. Kishte premtime që donte t'i mbante ndaj dramaturgëve dhe regjisorëve. Dhe mbi të gjitha, kishte filluar të kuptonte se vizioni i saj për jetën nuk mund të ndërtohej vetëm rreth parave dhe sigurisë profesionale. Një fjali e të atit i kishte mbetur në mendje: “Nëse nesër do të të përplaste një autobus, a do të ishe duke e jetuar jetën tënde me vërtetësi, apo do të ishe duke pritur të bëheshe e pasur?” Ajo zgjodhi të largohej. Dhe jeta pas ER nuk ishte një përrallë e Hollivudit. Erdhën shfaqje teatrale që shumë njerëz nuk i njihnin. Filma të pavarur me audienca të vogla. Një serial që nuk zgjati shumë. Vëmendja e publikut u zbeh. Nga qendra e televizionit amerikan, Margulies hyri në një periudhë shumë më të heshtur të karrierës. Por ajo nuk u pendua. Nëntë vjet më vonë, erdhi The Good Wife. Alicia Florrick ishte një rol krejt tjetër. Ajo nuk kishte nevojë të fitonte skenën me shpërthime emocionale. Forca e saj ishte në kontroll, në heshtje, në inteligjencë dhe në mënyrën se si një grua mund të rindërtojë jetën pasi gjithçka që kishte besuar ishte tronditur publikisht. Margulies e ndërtoi Alicia-n me një autoritet të përmbajtur. Dhe publiku e pa në një dritë tjetër. Erdhi një Emmy. Një Golden Globe. Shtatë sezone në qendër të një prej dramave më të njohura televizive të kohës. Por rëndësia e këtij rikthimi ishte më e madhe se një seri trofesh. Ishte një përgjigje e vonuar ndaj atij vendimi që dikur dukej i pakuptueshëm për shumë njerëz. Margulies kishte vënë bast mbi veten kur bota i thoshte të vinte bast mbi sigurinë. Ajo kishte zgjedhur teatrin, Nju Jorkun, lirinë krijuese dhe jetën që dëshironte, në vend të një kontrate prej 27 milionë dollarësh. Dhe vite më vonë, karriera e saj mori një tjetër drejtim. Jo si një hakmarrje ndaj atyre që e kishin kritikuar. Por si dëshmi e një besimi të brendshëm që ajo kishte ruajtur edhe kur zgjedhja e saj nuk dukej e sigurt. Sepse disa vendime nuk maten menjëherë me rezultatin e tyre. Disa rrugë kërkojnë kohë për të treguar se ku të çojnë. Dhe ndonjëherë, zgjedhja më e guximshme është të thuash jo asaj që të gjithë e konsiderojnë të pamundur për t’u refuzuar — dhe po asaj që ti e di se të duhet vërtet. PORTRET | KUSH ËSHTË JULIANNA MARGULIES? Julianna Margulies është një aktore amerikane e njohur veçanërisht për rolet e saj si Carol Hathaway në serialin ER dhe Alicia Florrick në The Good Wife. E lindur më 8 qershor 1966, në Springfield, Massachusetts, Margulies u rrit në një familje me lidhje të forta me artin dhe kulturën. Ajo studioi në Sarah Lawrence College, përpara se të ndërtonte karrierën e saj profesionale në aktrim. Roli që ndryshoi gjithçka erdhi në vitin 1994, kur ajo u shfaq në episodin pilot të ER si Carol Hathaway. Personazhi ishte konceptuar fillimisht si një rol shumë i shkurtër, por reagimi i publikut bëri që historia e saj të vazhdonte. Margulies qëndroi në ER për gjashtë sezone dhe u shndërrua në një nga figurat qendrore të serialit. Pas largimit nga ER, ajo iu rikthye teatrit dhe punëve më të vogla filmike e televizive, duke kaluar një periudhë ku fama e saj ishte shumë më pak e dukshme. Në vitin 2009, erdhi roli që do ta kthente sërish në qendër të televizionit: Alicia Florrick në The Good Wife. Seriali u shfaq për shtatë sezone, nga 2009 deri në 2016, dhe Margulies u bë një nga aktoret më të rëndësishme të dramës televizive amerikane. Gjatë karrierës së saj, ajo ka marrë vlerësime të rëndësishme, përfshirë Primetime Emmy Awards, Golden Globe Award dhe çmime nga Screen Actors Guild. Përtej roleve televizive, Margulies ka ruajtur një lidhje të fortë me teatrin dhe ka punuar në film, televizion dhe skenë. Historia e saj profesionale mbetet veçanërisht interesante për një arsye: karriera nuk ka qenë një vijë e drejtë nga suksesi drejt suksesit. Ka pasur kulme, tërheqje, periudha më të heshtura dhe rikthime. Dhe ndoshta pikërisht kjo e bën portretin e saj më njerëzor. Nga një personazh që duhej të vdiste në shtatë minuta, te një prej grave më të njohura të dramës televizive amerikane, rrugëtimi i Julianna Margulies është historia e një aktoreje që, në një moment vendimtar, zgjodhi të mos e maste jetën vetëm me atë që mund të fitonte — por edhe me atë që donte të ishte. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige .

#EricWendt #USAlbania #USAmbassador #RevistaPrestige. 🇦🇱 Mirë se vjen, Ambasador Wendt! Ambasadori i ri i Shteteve të Bashkuara në Shqipëri, Eric Wendt, i paraqiti letrat kredenciale Presidentit Bajram Begaj. Ambasadori Wendt dhe Presidenti Begaj riafirmuan partneritetin e fortë mes Shteteve të Bashkuara dhe Shqipërisë dhe diskutuan për çuarjen përpara të përparësive të administratës së Presidentit Donald J. Trump, përfshirë bashkëpunimin në fushën e mbrojtjes, rritjen ekonomike dhe luftën kundër grupeve kriminale transnacionale. Data 25 shtator 2026, Tirane shenon pritjen e Eric Wendt, ambasadorin e ri të Shteteve të Bashkuara në Shqipëri. Një ditë më pas, më 26 shtator, në një nga ceremonitë më të rëndësishme të fillimit Eric Wendt eshre një emër i njohur në qarqet e sigurisë amerikane dhe të NATO-s hyri zyrtarisht në skenën diplomatike shqiptare. Wendt nuk mbërrin në Tiranë si një diplomat që e njeh Shqipërinë vetëm nga dosjet. Historia e tij me vendin ka nisur vite më parë, në terrenin e aleancës, të mbrojtjes dhe të bashkëpunimit ushtarak. Dhe pikërisht këtu qëndron një nga veçoritë e profilit të tij: ai e njeh Shqipërinë përpara se ta përfaqësojë atë nga zyra e ambasadorit amerikan. Një karrierë e ndërtuar mbi sigurinë Eric Wendt është gjeneral-lejtnant në pension i Ushtrisë së Shteteve të Bashkuara dhe ka më shumë se 34 vite përvojë në ushtri dhe në strukturat e sigurisë. Karriera e tij është shtrirë në disa prej institucioneve më të rëndësishme amerikane dhe euroatlantike — NATO, Ushtria e Shteteve të Bashkuara dhe Departamenti i Shtetit. Në një prej roleve të tij në NATO, Wendt drejtoi strukturën e operacioneve speciale të Aleancës. Në atë periudhë, forcat shqiptare të operacioneve speciale ishin pjesë e strukturave me të cilat ai bashkëpunonte. Më vonë, në Afganistan, rrugët e tij profesionale u kryqëzuan përsëri me Shqipërinë. Në misionin atje, ku ai mbajti një detyrë drejtuese, përfshiheshin edhe trupa shqiptare. Kur u shfaq para Senatit amerikan gjatë procesit të konfirmimit, Wendt e përmendi këtë përvojë. Shqipëria, tha në thelb përmes dëshmisë së tij, nuk ishte një territor i panjohur, por një partner me të cilin kishte ndarë më herët përgjegjësi dhe bashkëpunim. Tani marrëdhënia merr një dimension tjetër. Nga komandimi dhe siguria, në diplomaci. Nga kandidatura te detyra Udhëtimi i Wendt drejt Tiranës nisi në Uashington. Më 13 prill 2026, Presidenti Donald Trump e propozoi për postin e ambasadorit amerikan në Shqipëri. Më 20 maj, ai u paraqit para Komisionit për Marrëdhëniet me Jashtë të Senatit amerikan dhe shpalosi vizionin e tij për misionin. Në gusht 2026, Senati miratoi emërimin. Më 25 shtator ai mbërriti në Tiranë. Më 26 shtator, me paraqitjen e letrave kredenciale te Presidenti Bajram Begaj, nisi zyrtarisht mandati. Një proces institucional përfundoi. Një tjetër histori sapo kishte filluar. Katër dimensione të një mandati Në fjalët e tij gjatë procesit të konfirmimit, Wendt vendosi në qendër katër fusha: sigurinë, mbrojtjen, luftën kundër korrupsionit dhe bashkëpunimin ekonomik. Ato formojnë një hartë të qartë të prioriteteve të tij. Por mbi këtë hartë qëndron një ide më e gjerë: marrëdhënia mes Shqipërisë dhe Shteteve të Bashkuara si partneritet strategjik dhe Shqipëria si aleate e NATO-s. * Siguria si gjuhë e përbashkët Për një diplomat me një karrierë kaq të lidhur me strukturat e sigurisë, kjo fushë natyrshëm zë një vend qendror. Wendt ka deklaruar se lufta kundër korrupsionit, krimit të organizuar dhe trafikut ndërkombëtar të drogës lidhet edhe me interesat e sigurisë së Shteteve të Bashkuara. Në këtë këndvështrim, bashkëpunimi me Shqipërinë nuk kufizohet në marrëdhënien dypalëshe, por lidhet edhe me sigurinë më të gjerë euroatlantike. * Mbrojtja dhe horizonti i NATO-s Shqipëria është anëtare e NATO-s dhe bashkëpunimi ushtarak me Shtetet e Bashkuara mbetet një nga shtyllat e marrëdhënies mes dy vendeve. * Wendt ka deklaruar se do të mbështesë forcimin e kapaciteteve ushtarake dhe kibernetike të Shqipërisë. Në këtë kuadër, ai ka përmendur edhe objektivin e NATO-s për rritjen e shpenzimeve të mbrojtjes deri në 5 për qind të PBB-së deri në vitin 2035, objektiv i përcaktuar në samitin e NATO-s në Hagë. * Për ambasadorin e ri, progresi i Shqipërisë drejt këtij objektivi është pjesë e agjendës së bashkëpunimit. Drejtësia në qendër të marrëdhënies Në një tjetër dimension të mandatit, siguria takohet me drejtësinë. Gjatë dëgjesës në Senat, Wendt u pyet për institucionet shqiptare të drejtësisë dhe veçanërisht për SPAK-un. Ai e përshkroi SPAK-un si një institucion të vlefshëm dhe të pavarur dhe deklaroi se do të mbështesë bashkëpunimin e tij me institucionet amerikane të zbatimit të ligjit. * Në të njëjtën kohë, ai vuri theksin te rëndësia e pavarësisë së institucioneve shqiptare të drejtësisë. * Korrupsioni, në vizionin e deklaruar prej tij, lidhet kështu me shtetin ligjor, luftën kundër krimit të organizuar dhe krijimin e një klime më të qëndrueshme për investimet. Rezultatet konkrete, natyrisht, do të maten gjatë mandatit. Kur diplomacia merr formën e investimit Ka një tjetër gjuhë që Wendt pritet të flasë në Tiranë: ajo e ekonomisë. Diplomacia ekonomike dhe tregtare është një nga drejtimet e deklaruara të misionit të tij. Në horizont janë energjia, infrastruktura, industria minerare dhe inteligjenca artificiale. Wendt ka theksuar nevojën që kompanitë dhe investitorët amerikanë të mund të veprojnë në një mjedis me rregulla të qarta dhe të barabarta. Në këtë vizion, transparenca dhe sundimi i ligjit nuk janë vetëm çështje institucionale; ato janë gjithashtu pjesë e klimës së investimeve. Ende nuk bëhet fjalë për marrëveshje të reja ekonomike. Bëhet fjalë për drejtimet ku ambasadori ka deklaruar se dëshiron të përqendrojë diplomacinë ekonomike. Ajo që do të vijë më pas do të përcaktohet nga projektet, investimet dhe marrëveshjet konkrete. Edhe ambasada ka një histori Mes fjalëve të mëdha për NATO-n, sigurinë, drejtësinë dhe ekonominë, Wendt ka përfshirë edhe një element më njerëzor. Ai e ka quajtur “faktori njerëzor”. Në këtë pjesë të mandatit, fokusi vendoset te njerëzit që përbëjnë ambasadën amerikane në Tiranë, te mbështetja e tyre profesionale dhe personale dhe te mënyra se si funksionon misioni diplomatik në përditshmëri. Është një detaj që e zgjeron portretin e mandatit: diplomacia nuk është vetëm politika e shteteve, por edhe puna e njerëzve që e përfaqësojnë atë çdo ditë. Një ambasador pas më shumë se tre vitesh Ardhja e Eric Wendt shënon edhe përfundimin e një periudhe të veçantë. Yuri Kim përfundoi mandatin si ambasadore amerikane në Shqipëri në vitin 2023. Pas largimit të saj, ambasada u drejtua nga të ngarkuar me punë. Kjo situatë vazhdoi për më shumë se tre vjet, deri në përfundimin e procesit të emërimit dhe konfirmimit të Wendt. Me të, ambasada amerikane në Tiranë ka tashmë një ambasador të konfirmuar dhe një mandat të ri diplomatik në zhvillim. Tiranë, fillimi i kapitullit Pas ceremonisë së kredencialeve, kanë nisur takimet . Është ajo fazë e veçantë kur një ambasador fillon të ndërtojë jo vetëm axhendën zyrtare, por edhe hartën njerëzore të vendit ku do të shërbejë. Një diplomaci me shumë shtresa Eric Wendt mbërrin në Shqipëri me një histori të ndërtuar mbi sigurinë, por mandati i tij është më i gjerë se uniforma që dikur e përcaktonte karrierën e tij. Ai sjell në Tiranë përvojën e NATO-s, ushtrisë amerikane dhe strukturave të sigurisë; një njohje të mëparshme me forcat shqiptare; dhe një agjendë që përfshin mbrojtjen, sigurinë kibernetike, drejtësinë, luftën kundër korrupsionit, ekonominë dhe teknologjinë. Në anën tjetër të kësaj marrëdhënieje është Shqipëria — një aleate e NATO-s që vazhdon të ndërtojë marrëdhënien e saj strategjike me Washingtonin. Kjo është pika e nisjes. Prioritetet janë thënë në Uashington. Tani ato do të marrin formë në Tiranë. Në sallat diplomatike, në takimet institucionale, në bashkëpunimin e sigurisë, në tryezat e biznesit dhe në marrëdhëniet e përditshme mes dy vendeve do të shkruhet pjesa tjetër e kësaj historie. Eric Wendt ka nisur mandatin. Tani nis historia e tij në Tiranë. Përgatiti: Revista Prestige Burimi bazë: Diplomacia Sot Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige Revista Prestige i uron mirëseardhjen në Shqipëri Ambasadorit Eric Wendt dhe i uron punë të mbarë, sukses dhe një mision të suksesshëm diplomatik në forcimin e mëtejshëm të marrëdhënieve të miqësisë dhe partneritetit mes Shteteve të Bashkuara të Amerikës dhe Shqipërisë. 26 Shtator 2026. Pergatiti: Revista Prestige.

Monografi: Dhimitër Shuteriqi – Studiues dhe themelues i mendimit kritik letrar shqiptar. Nga Liliana Pere. Dhimitër Shuteriqi përbën një nga figurat më të rëndësishme të kulturës, letërsisë dhe historiografisë shqiptare të shekullit XX. Personaliteti i tij intelektual shfaqet përmes një veprimtarie të gjerë krijuese dhe studimore, e cila ndërthuri kërkimin shkencor, kritikën letrare, historinë e letërsisë dhe angazhimin në ruajtjen e trashëgimisë kulturore kombëtare. Kjo monografi synon të trajtojë në mënyrë të strukturuar kontributin e Shuteriqit në zhvillimin e mendimit letrar shqiptar, duke analizuar metodologjinë e tij kërkimore, qasjen historiko-letrare dhe rolin e tij në dokumentimin e autorëve, veprave dhe proceseve themelore të kulturës shqiptare. Përmes studimeve të tij, Shuteriqi krijoi një urë lidhëse ndërmjet traditës letrare dhe interpretimit modern shkencor, duke ndikuar në formimin e disiplinës së historisë së letërsisë shqiptare. Veprimtaria e tij mbetet një dëshmi e përkushtimit ndaj dijes, argumentit shkencor dhe identitetit kulturor kombëtar. Analiza e veprës së tij përbën një kontribut të rëndësishëm për kuptimin e evolucionit të letërsisë shqipe dhe të rolit që studiuesit kanë luajtur në ndërtimin e vetëdijes kulturore të një kombi. Kjo hyrje është e përshtatshme për një monografi universitare, punim diplome ose botim studimor. Dhimitër Shuteriqi (1915–2003) Njeriu që i dha kujtesës shqiptare zërin e saj. KAPITULLI I Elbasani i kujtesës dhe lindja e një vetëdijeje kulturore (1915–1936) Këtu do të jetë një kapitull i plotë ku do të trajtohen: Elbasani i fillimit të shekullit XX, atmosfera kulturore dhe roli i qytetit në historinë shqiptare; familja Shuteriqi dhe trashëgimia intelektuale; figura e Simon Shuteriqit, Kongresi i Manastirit (1908), Kongresi i Elbasanit (1909), Normalja; fëmijëria e Dhimitrit dhe ndikimi i një shtëpie ku libri ishte mënyrë jetese; formimi i parë moral dhe kulturor; Liceu Kombëtar Francez i Korçës deri në vitin 1936; analiza filozofike: si lind tek një njeri ndjenja e përgjegjësisë ndaj gjuhës dhe kujtesës së një kombi. Ky kapitull do të jetë rreth 5–6 faqe në stil reviste. KAPITULLI II Franca, filozofia dhe zbulimi i botës së madhe (1936–1942) Do të përfshijë: jetën studentore në Francë; Universitetin e Grenoble dhe Lionit; studimet filozofike; ndikimin e mendimit evropian; marrëdhënien mes filozofisë dhe identitetit shqiptar; pse kthimi i tij në Shqipëri ishte një zgjedhje shpirtërore, jo vetëm politike. KAPITULLI III Lufta dhe përgjegjësia e intelektualit (1942–1945) Kapitull i plotë mbi: kthimin në atdhe; mësuesin në Elbasan; angazhimin antifashist; rolin e tij në Këshillin Krahinor Nacionalçlirimtar; raportin mes dijes dhe lirisë; intelektualin që nuk qëndron vetëm spektator i historisë. KAPITULLI IV Ndërtimi i kulturës shqiptare pas luftës (1945–1954) Me detaje: Ministria e Arsimit; organizimi i arsimit të ri; Instituti i Lartë Pedagogjik; Lidhja e Shkrimtarëve; krijimi i institucioneve kulturore; roli i tij si organizator i jetës letrare. KAPITULLI V Dyzet vite kërkim: njeriu që dëgjoi zërin e dorëshkrimeve Kapitulli kryesor shkencor: Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë; Instituti i Gjuhësisë dhe Letërsisë; metodat e kërkimit; dokumentet e hershme; historia e shkrimit shqip; analizë e hollësishme e veprave shkencore. KAPITULLI VI Shkrimtari që e ktheu historinë në jetë Analizë e gjatë letrare: romanet; tregimet; personazhet historike; stili; raporti mes faktit historik dhe imagjinatës artistike. KAPITULLI VII Akademiku dhe trashëgimia e tij Me: Akademinë e Shkencave; studimet monografike; figurat historike që studioi; ndikimin te studiuesit e rinj. KAPITULLI VIII Koha, sprovat dhe njeriu pas titujve Për jetën personale, periudhat e vështira, marrëdhënien me kohën dhe historinë. KAPITULLI IX Biblioteka e një jete: veprat dhe studimet Jo vetëm listë, por shpjegim i çdo periudhe krijuese dhe i rëndësisë së librave. KAPITULLI X Dhimitër Shuteriqi dhe filozofia e kujtesës Analizë përfundimtare: gjuha si identitet; libri si kujtesë; arsimi si mision; kultura si formë pavdekësie. KAPITULLI I Elbasani i kujtesës dhe lindja e një vetëdijeje kulturore (1915–1936) Ka qytete që nuk janë vetëm vende ku lindin njerëzit, por edhe hapësira ku formohen mënyra të veçanta të të menduarit. Elbasani i fillimit të shekullit XX ishte një prej tyre. Në atë qytet, ku historia shqiptare kishte lënë gjurmë të thella dhe ku arsimi ishte kthyer në një mision kombëtar, lindi më 26 korrik 1915 Dhimitër Shuteriqi. Ai erdhi në jetë në një kohë kur Shqipëria ishte ende një shtet i ri, duke kërkuar të ndërtonte identitetin e saj pas shpalljes së Pavarësisë. Në ato vite, çështja më e madhe nuk ishte vetëm ndërtimi i institucioneve politike, por krijimi i një vetëdijeje kombëtare. Dhe kjo vetëdije kërkonte tri shtylla themelore: gjuhën, arsimin dhe kulturën. Në këtë atmosferë u rrit Dhimitri. Familja e tij nuk ishte një familje e zakonshme. Ajo ishte pjesë e atij brezi intelektualësh shqiptarë që e shihnin dijen si një përgjegjësi ndaj vendit. I ati, Simon Shuteriqi, ishte një figurë e rëndësishme e Rilindjes së vonë shqiptare dhe e lëvizjes arsimore kombëtare. Ai kishte marrë pjesë në Kongresin e Manastirit (1908), ku u vendos alfabeti i gjuhës shqipe, dhe në Kongresin e Elbasanit (1909), një ngjarje themelore për organizimin e arsimit shqiptar. Ai ishte gjithashtu ndër themeluesit e Shkollës Normale të Elbasanit, institucionit që do të përgatiste brezat e parë të mësuesve shqiptarë. Për një fëmijë të rritur në një familje të tillë, libri nuk ishte thjesht objekt studimi. Ai ishte një mënyrë për të kuptuar botën. Në shtëpinë e Shuteriqëve, gjuha nuk shihej vetëm si mjet komunikimi. Ajo shihej si kujtesa e një populli. Një fjalë e ruajtur ishte një pjesë historie. Një libër i shkruar shqip ishte një dëshmi se një komb kishte zërin e vet. Kjo atmosferë ndikoi thellë në formimin e Dhimitrit. Që herët ai kuptoi se një komb nuk ndërtohet vetëm nga ngjarjet politike, por nga njerëzit që ruajnë dhe zhvillojnë kulturën e tij. Ai trashëgoi nga familja jo vetëm dashurinë për librin, por edhe bindjen se intelektuali ka një detyrë morale. Për të, dija nuk ishte një privilegj personal. Ajo ishte një shërbim. Korça dhe Liceu Kombëtar – shkolla e një brezi të ri Pas formimit të parë në Elbasan, rruga e tij arsimore e çoi në Liceun Kombëtar Francez të Korçës, të cilin e përfundoi në vitin 1936. Liceu i Korçës ishte një nga institucionet më të rëndësishme arsimore shqiptare të kohës. Ai nuk ishte vetëm një shkollë ku mësoheshin lëndë akademike; ishte një portë drejt kulturës evropiane. Aty studentët njiheshin me filozofinë, letërsinë, shkencat dhe gjuhët e huaja. Për brezin e Dhimitër Shuteriqit, Korça ishte një vend ku Shqipëria tradicionale takohej me botën moderne. Në këtë mjedis u formua një mendje e hapur ndaj ideve të reja. Ai studioi letërsinë botërore, filozofinë dhe historinë, por njëkohësisht ruajti lidhjen me pyetjet themelore të identitetit shqiptar. Kjo ishte një nga veçoritë më të mëdha të tij: ai nuk e shihte kulturën evropiane si zëvendësim të kulturës shqiptare. Përkundrazi, e shihte si një dritë që ndihmonte për të kuptuar më mirë rrënjët. Ai mësoi se një kulturë e vogël në numër nuk është domosdoshmërisht e vogël në vlerë. Një komb matet me thellësinë e kujtesës së tij dhe me aftësinë për ta shndërruar atë kujtesë në dije. Arsimi si fat dhe jo vetëm si profesion Në vitet e rinisë së tij, Dhimitër Shuteriqi nisi të ndërtonte atë që do të bëhej boshti i gjithë jetës së tij: lidhjen mes arsimit, kulturës dhe identitetit. Ai i përkiste një brezi intelektualësh që besonin se Shqipëria kishte nevojë jo vetëm për zhvillim ekonomik dhe politik, por mbi të gjitha për formim njerëzor. Në këtë kuptim, arsimi për të nuk ishte thjesht një profesion. Ishte një mision. Më vonë, gjatë gjithë veprimtarisë së tij si studiues, pedagog dhe drejtues institucionesh, kjo ide do të mbetej e pandryshuar: një shoqëri nuk mund të ndërtojë të ardhmen nëse nuk njeh të kaluarën dhe nuk formon mendjen e brezave të rinj. Drejt Francës – kërkimi i horizontit të madh Pas përfundimit të Liceut të Korçës, Shuteriqi u nis drejt Francës për të vazhduar studimet e larta. Ai studioi në Universitetin e Grenoble dhe vijoi formimin edhe në Universitetin e Lionit, ku në vitin 1942 përfundoi studimet për Filozofi. Kjo periudhë ishte një nga etapat më të rëndësishme të jetës së tij. Kontakti me mendimin filozofik evropian i dha një dimension më të gjerë intelektual. Ai u njoh me tradita të mëdha të mendimit njerëzor, me mënyra të ndryshme të interpretimit të historisë, kulturës dhe shoqërisë. Por sa më shumë largohej fizikisht nga Shqipëria, aq më shumë afrohej shpirtërisht me të. Në Francë ai kuptoi një të vërtetë që do ta udhëhiqte gjithë jetën: Një popull nuk ekziston vetëm në territorin ku jeton, por edhe në kujtesën që ka ruajtur. Dhe pikërisht kjo ide do të bëhej themeli i veprës së tij të ardhshme. Ai nuk do të kërkonte vetëm të shkruante libra. Ai do të kërkonte të zbulonte kujtesën e humbur të Shqipërisë. (Vazhdon me Kapitullin II: “Franca, filozofia dhe kthimi drejt fatit shqiptar (1936–1942)” — me studimet në Grenoble e Lion, ndikimin filozofik, kthimin në atdhe dhe fillimin e veprimtarisë së tij publike.) KAPITULLI II Franca, filozofia dhe kthimi drejt fatit shqiptar (1936–1942) Kur një mendje shqiptare takohet me botën Vitet e studimeve në Francë për Dhimitër Shuteriqin nuk ishin thjesht një periudhë përgatitjeje akademike. Ishin një udhëtim i brendshëm, një përballje me pyetjet e mëdha që kanë shoqëruar gjithmonë njerëzimin: Çfarë është njeriu? Çfarë është historia? Si ndërtohet kujtesa e një populli? Cili është roli i intelektualit në shoqëri? Pas përfundimit të Liceut Kombëtar të Korçës në vitin 1936, ai u nis drejt Francës, një vend që në atë kohë ishte një nga qendrat më të rëndësishme të mendimit evropian. Për një të ri shqiptar të formuar në atmosferën e arsimit kombëtar, Franca ishte një hapësirë e madhe kulturore. Ajo i ofronte kontakt me filozofinë, letërsinë, historinë dhe shkencën evropiane. Por për Shuteriqin, ky takim me botën nuk do të ishte një largim nga rrënjët. Përkundrazi, do të ishte mënyra për t’i kuptuar ato më thellë. Ai mësoi një parim që do ta udhëhiqte gjatë gjithë jetës: një komb nuk bëhet më i fortë duke harruar veten, por duke e njohur veten në dritën e botës. Filozofia si mënyrë për të kuptuar historinë Në Universitetin e Grenoble dhe më pas në Universitetin e Lionit, Shuteriqi u formua në fushën e filozofisë. Filozofia për të nuk ishte vetëm një disiplinë akademike. Ajo ishte një mënyrë për të parë lidhjet e fshehta mes njeriut dhe kohës. Ajo e mësoi të mos e shihte historinë si një grumbull datash, betejash dhe emrash, por si një proces të gjallë ku shfaqet mendimi njerëzor. Kjo pikëpamje do të ndikonte drejtpërdrejt në punën e tij të ardhshme si historian i letërsisë. Kur më vonë ai do të studionte një dorëshkrim të vjetër shqip, nuk do të shihte vetëm një dokument gjuhësor. Do të shihte një njeri që kishte shkruar, një epokë që kishte menduar, një shoqëri që kishte kërkuar të shprehej. Kjo ishte një nga veçoritë më të mëdha të metodës së tij: ai bashkonte shkencën me ndjeshmërinë njerëzore. Evropa dhe zbulimi më i thellë i Shqipërisë Në pamje të parë, largimi nga Shqipëria mund të dukej si një shkëputje nga vendi i lindjes. Por te Shuteriqi ndodhi e kundërta. Sa më shumë njihte kulturën evropiane, aq më shumë kuptonte vlerën e trashëgimisë shqiptare. Ai pa se çdo komb i madh mbështetet mbi kujtesën e vet kulturore. Franca kishte bibliotekat, arkivat dhe institucionet e saj që ruanin historinë kombëtare. Kjo përvojë e forcoi bindjen e tij se edhe Shqipëria duhej të kërkonte, të mblidhte dhe të studionte thesaret e saj të fshehura. Në mendjen e tij filloi të formohej një ide që do të bëhej mision jetësor: Të njohësh historinë nuk do të thotë vetëm të shikosh pas; do të thotë të kuptosh se kush je dhe ku mund të shkosh. Viti 1942 – kthimi në një Shqipëri në prag ndryshimesh Në vitin 1942, pasi përfundoi studimet për filozofi, Dhimitër Shuteriqi u kthye në Shqipëri. Ishte një kohë e vështirë. Europa ishte përfshirë nga Lufta e Dytë Botërore dhe Shqipëria ndodhej nën pushtim. Në këtë moment ai përballej me një zgjedhje që shumë intelektualë të brezit të tij e përjetuan: të qëndronte vetëm në botën akademike apo të merrte pjesë në realitetin e vendit të tij. Ai zgjodhi përgjegjësinë. Për një periudhë gjatë viteve 1942–1943, punoi si mësues në Elbasan. Ky ishte një kthim simbolik në vendin ku kishte nisur rrugëtimi i tij. Por tani ai nuk ishte më vetëm nxënës i një qyteti të dijes; ishte një njeri i formuar që sillte me vete përvojën evropiane. Për të, mësimdhënia nuk ishte vetëm transmetim njohurish. Ishte mënyrë për të ndërtuar njeriun. Ai besonte se një shoqëri nuk ndryshon vetëm përmes politikës, por përmes edukimit të mendjes dhe karakterit. Intelektuali përballë historisë Më 12 maj 1943, Dhimitër Shuteriqi u zgjodh sekretar i Këshillit Krahinor Nacionalçlirimtar të Elbasanit. Angazhimi i tij në Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare lidhej me bindjen se liria e një vendi nuk është vetëm çështje politike. Për të, liria kishte edhe një dimension kulturor: një popull duhet të ketë të drejtën të ruajë gjuhën, kujtesën dhe identitetin e vet. Kjo ide do të mbetej e pranishme edhe pas luftës, kur ai do të përqendrohej në ndërtimin e institucioneve arsimore dhe kulturore. Në jetën e tij bashkoheshin dy figura: intelektuali që mendonte dhe qytetari që vepronte. Një filozofi që u kthye në mision Kur shohim rrugën e tij nga Liceu i Korçës deri te universitetet franceze dhe kthimin në Shqipëri, kuptojmë se formimi i Shuteriqit nuk ishte thjesht një histori karriere. Ishte një proces ku një njeri kërkonte vendin e vet në kohë. Ai mori nga Evropa metodën, disiplinën dhe dashurinë për kërkimin shkencor. Nga Shqipëria mori ndjenjën e përgjegjësisë ndaj rrënjëve. Nga ky bashkim lindi një nga figurat më të rëndësishme të kulturës shqiptare të shekullit XX. Ai nuk u kthye nga Franca për të sjellë vetëm dije. U kthye për t’ia kushtuar dijen vendit të tij. (Vazhdon me Kapitullin III: “Lufta, arsimi dhe ndërtimi i institucioneve kulturore shqiptare (1942–1954)” – ku trajtohen vitet e luftës, Ministria e Arsimit, Lidhja e Shkrimtarëve, Instituti i Lartë Pedagogjik dhe roli i tij në formimin e kulturës së pasluftës.) KAPITULLI III Lufta, arsimi dhe ndërtimi i institucioneve kulturore shqiptare (1942–1954) Kur intelektuali hyn në kohën e tij Ka momente në jetën e një njeriu kur dija nuk mund të mbetet vetëm në libra. Ka periudha kur historia kërkon që njeriu i formuar të dalë nga qetësia e studimit dhe të marrë përgjegjësi. Për Dhimitër Shuteriqin, viti 1942 ishte pikërisht një kthesë e tillë. Ai u kthye në Shqipëri jo si një studiues që kërkonte një jetë të qetë akademike, por si një intelektual që ndiente detyrimin për të qenë pjesë e fatit të vendit të tij. Shqipëria e atyre viteve ishte një vend i pushtuar, i përfshirë në tronditjet e Luftës së Dytë Botërore dhe përballë pyetjeve të mëdha për të ardhmen. Në këtë kohë ai kuptoi se kultura dhe arsimi nuk ishin çështje dytësore. Përkundrazi, ato ishin pjesë e vetë ekzistencës së një kombi. Një vend mund të humbasë shumë gjatë një lufte, por nëse ruan gjuhën, shkollën dhe kujtesën, ai ruan mundësinë për t’u rindërtuar. Mësuesi në Elbasan – kthimi te burimi i parë i dijes Pas kthimit nga Franca, gjatë viteve 1942–1943, Dhimitër Shuteriqi punoi si mësues në Elbasan. Ky fakt ka një rëndësi të veçantë në rrugëtimin e tij. Ai, i formuar në universitetet evropiane, zgjodhi të fillonte jo nga zyrat e larta, por nga klasa e mësimit. Sepse për të arsimi nuk ishte një koncept abstrakt. Ai fillonte aty ku një mendje e re takohej me dijen. Në klasë ai shihte të ardhmen e Shqipërisë. Një nxënës që mësonte të lexonte, të mendonte dhe të kuptonte historinë e vet, ishte një gur i vogël në ndërtimin e një shoqërie më të vetëdijshme. Kjo bindje do ta shoqëronte gjithë jetën. Edhe kur më vonë do të drejtonte institucione, do të merrej me studime shkencore apo do të shkruante libra, në thelb ai do të mbetej gjithmonë një njeri i arsimit. Lufta dhe përgjegjësia publike Më 12 maj 1943, Dhimitër Shuteriqi u zgjodh sekretar i Këshillit Krahinor Nacionalçlirimtar të Elbasanit. Angazhimi i tij në Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare ishte pjesë e bindjes së tij se intelektuali nuk mund të jetojë i shkëputur nga shoqëria. Për të, historia nuk ishte diçka që vetëm studiohej. Ishte diçka ku njeriu merrte pjesë. Ai e shihte lirinë në një kuptim më të gjerë. Nuk ishte vetëm çlirimi nga një pushtim i huaj. Ishte edhe mundësia që një popull të ndërtonte institucionet e veta, të zhvillonte arsimin dhe të krijonte një kulturë të pavarur. Në këtë periudhë u formua një nga tiparet më të rëndësishme të figurës së tij: bashkimi i dijes me veprimin. Ai nuk ishte vetëm studiues i historisë. Ai ishte një njeri që besonte se historia ndërtohet edhe nga zgjedhjet e njerëzve. Pas luftës – një vend që duhej të rindërtonte kujtesën Pas vitit 1945, Shqipëria përballej me një sfidë të jashtëzakonshme. Lufta kishte lënë plagë të mëdha dhe vendi duhej të rindërtonte jo vetëm ekonominë dhe institucionet, por edhe jetën kulturore. Në këtë proces, Dhimitër Shuteriqi u përfshi në një nga fushat më të rëndësishme: organizimin e arsimit dhe kulturës. Ai punoi në strukturat shtetërore të arsimit dhe kulturës, duke dhënë kontribut në ndërtimin e sistemit arsimor të periudhës së pasluftës. Për të, shkolla ishte më shumë se një institucion administrativ. Shkolla ishte vendi ku një shoqëri vendoste se çfarë do t’u linte brezave të ardhshëm. Në këtë kuptim, puna e tij në arsim ishte vazhdim i drejtpërdrejtë i trashëgimisë së familjes së tij dhe veçanërisht i figurës së të atit, Simon Shuteriqit. Lidhja e Shkrimtarëve – organizimi i jetës letrare shqiptare Në vitet 1945–1946, Dhimitër Shuteriqi ishte ndër figurat themeluese të Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë dhe u bë kryetari i parë i saj. Ky ishte një moment i rëndësishëm për kulturën shqiptare. Pas një periudhe lufte, letërsia kërkonte hapësirën e saj të re. Shkrimtarët shqiptarë përballeshin me pyetjen: si do të ndërtohej letërsia e një vendi që po hynte në një epokë të re? Shuteriqi besonte se letërsia duhej të kishte lidhje me shoqërinë, me historinë dhe me jetën e njerëzve. Ai nuk e shihte shkrimtarin vetëm si krijues të bukurisë artistike, por edhe si dëshmitar të kohës së vet. Më vonë, nga 1954 deri në 1973, ai do të drejtonte për rreth 19 vjet Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë, duke qenë një nga figurat qendrore të jetës letrare shqiptare të shekullit XX. Instituti i Lartë Pedagogjik – krijimi i brezit të mësuesve Në vitin 1947, Shuteriqi u emërua drejtor i Institutit të Lartë Pedagogjik. Ky institucion kishte një rëndësi të madhe sepse përgatiste kuadrot e rinj arsimorë. Në mendimin e tij, një mësues nuk ishte thjesht një transmetues informacioni. Ai ishte krijues i së ardhmes. Një shoqëri nuk ndërtohet vetëm nga ndërtesat dhe institucionet; ajo ndërtohet nga njerëzit që formohen brenda tyre. Pikërisht këtu shihet një nga fijet kryesore të gjithë veprës së Shuteriqit: besimi se kultura fillon nga edukimi. Nga administratori te studiuesi i kujtesës Në këtë periudhë ai po ndërtonte një profil të dyfishtë. Nga njëra anë ishte njeriu i institucioneve, i përfshirë në organizimin e jetës arsimore dhe kulturore. Nga ana tjetër ishte studiuesi që vazhdonte të kërkonte rrënjët e kulturës shqiptare. Ky bashkim ishte i rrallë. Shumë njerëz ndërtojnë institucione, të tjerë shkruajnë libra. Shuteriqi u përpoq të bënte të dyja: të krijonte hapësira ku kultura të zhvillohej dhe njëkohësisht të zbulonte themelet historike mbi të cilat ajo mbështetej. Një epokë që formoi misionin e tij Vitet 1942–1954 ishin vitet kur u përcaktua rruga e madhe e Dhimitër Shuteriqit. Nga mësuesi i Elbasanit te drejtuesi kulturor i Shqipërisë së pasluftës, ai ndërtoi një bindje të qëndrueshme: Një komb nuk mbijeton vetëm duke kujtuar betejat e tij, por duke ruajtur dijen, gjuhën dhe kulturën që e bëjnë të dallueshëm. Kjo bindje do ta çonte më pas drejt punës së tij më të madhe: kërkimit të historisë së letërsisë dhe të shkrimit shqip. Sepse pas ndërtimit të institucioneve, ai do t’i kushtohej ndërtimit të kujtesës. (Vazhdon me Kapitullin IV: “Akademiku dhe arkitekti i jetës letrare shqiptare (1954–1973)” – ku trajtohen drejtimi i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, veprimtaria shkencore, deputetllëku, Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë, si dhe rruga drejt Akademisë së Shkencave.) KAPITULLI IV Akademiku dhe arkitekti i jetës letrare shqiptare (1954–1973) Kur kultura bëhet përgjegjësi kombëtare Pas viteve të para të pasluftës, kur Shqipëria po përpiqej të ndërtonte institucionet e saj arsimore dhe kulturore, Dhimitër Shuteriqi hyri në një fazë të re të jetës së tij. Ai nuk ishte më vetëm mësuesi që besonte te fuqia e klasës, as vetëm intelektuali që ishte përfshirë në jetën publike të vendit. Ai po shndërrohej në një nga figurat kryesore që do të formësonin drejtimin e kulturës shqiptare në mesin e shekullit XX. Kjo ishte periudha kur emri i tij u lidh ngushtë me letërsinë, studimin shkencor, institucionet kulturore dhe kërkimin e identitetit letrar shqiptar. Por për ta kuptuar rolin e tij, duhet parë përtej posteve. Për Shuteriqin, drejtimi i një institucioni nuk ishte thjesht administrim. Ishte një mënyrë për të krijuar hapësira ku mendimi, krijimtaria dhe kujtesa kombëtare mund të zhvilloheshin. Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve – një laborator i mendimit shqiptar Në vitin 1954, Dhimitër Shuteriqi mori drejtimin e Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë, e cila më pas u riorganizua si Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë në vitin 1957. Ai e drejtoi këtë institucion për afro dy dekada, deri në vitin 1973. Ishin vite vendimtare për letërsinë shqiptare. Pas Luftës së Dytë Botërore, letërsia shqiptare po përpiqej të gjente një identitet të ri. Shkrimtarët e brezave të ndryshëm përballeshin me sfida të mëdha: marrëdhënien mes traditës dhe modernes, mes historisë dhe së tashmes, mes artit dhe përgjegjësisë shoqërore. Në këtë mjedis, Shuteriqi luajti rolin e një organizatori dhe ndërmjetësi kulturor. Ai kërkonte që letërsia shqiptare të mos shkëputej nga rrënjët e saj. Për të, një letërsi pa kujtesë ishte si një pemë pa rrënjë. Ai besonte se shkrimtari shqiptar duhej të njihte historinë, folklorin, gjuhën dhe traditën e vendit të vet, sepse vetëm prej kësaj njohjeje mund të lindte një krijimtari me identitet. Drejtuesi kulturor dhe marrëdhënia me shkrimtarët Gjatë drejtimit të tij, Lidhja e Shkrimtarëve dhe Artistëve u bë një nga qendrat kryesore të jetës kulturore shqiptare. Aty zhvilloheshin diskutime për letërsinë, botimet, kritikën letrare dhe zhvillimin e arteve. Shuteriqi ishte një figurë me autoritet, por edhe me një vizion të qartë për rolin e kulturës. Ai e shihte shkrimtarin si një njeri që mbante mbi vete një përgjegjësi të veçantë: të ruante lidhjen mes shoqërisë dhe së vërtetës njerëzore. Në mendimin e tij, letërsia nuk ishte vetëm zbukurim estetik. Ajo ishte një mënyrë për të kuptuar njeriun dhe kohën. Studiuesi që punonte përtej zhurmës së kohës Ndërsa drejtonte institucionet kulturore, Shuteriqi vazhdonte punën e tij shkencore. Ai ishte i bindur se kultura e një kombi nuk mund të ndërtohet vetëm mbi krijimet e reja. Ajo duhet të njohë edhe themelet e veta. Prandaj kërkimi i tij u përqendrua gjithnjë e më shumë te: historia e letërsisë shqiptare; autorët e vjetër shqiptarë; dokumentet e para të gjuhës shqipe; zhvillimi i shkrimit shqip; lidhjet mes kulturës shqiptare dhe asaj evropiane. Ai kalonte orë të gjata në arkiva, duke kërkuar gjurmë të së kaluarës. Për të, një dokument i vjetër nuk ishte thjesht një copë letër. Ishte një zë njerëzor që kishte pritur shekuj për t’u dëgjuar. Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë – laboratori i kujtesës kombëtare Në kuadër të punës së tij shkencore, Shuteriqi u lidh ngushtë me Institutin e Historisë dhe Gjuhësisë, një nga qendrat më të rëndësishme të kërkimit albanologjik në Shqipëri. Më pas veprimtaria e tij vazhdoi në Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë pranë Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Këtu ai zhvilloi pjesën më të thellë të misionit të tij: studimin e kujtesës së shkruar shqiptare. Ai nuk kërkonte vetëm të rendiste autorë dhe data. Pyetja e tij ishte më e madhe: Si është formuar mendimi shqiptar përmes fjalës së shkruar? Përgjigjen ai e kërkoi në tekstet e hershme, në autorët e harruar dhe në dokumentet që dëshmonin rrugëtimin e gjuhës shqipe. Deputeti dhe marrëdhënia me jetën publike Nga viti 1950 deri në vitin 1974, Dhimitër Shuteriqi ishte deputet i Kuvendit Popullor. Fillimisht përfaqësoi zonën e Gramshit, më pas Elbasanin. Kjo periudhë tregon një tjetër dimension të figurës së tij: atë të intelektualit të angazhuar në jetën publike. Megjithatë, fusha ku ai la gjurmën më të qëndrueshme nuk ishte politika, por kultura. Edhe në jetën publike ai mbeti i lidhur me idenë se zhvillimi i një vendi nuk matet vetëm me ndryshimet materiale, por edhe me nivelin e dijes dhe të kulturës së tij. Shkrimtari dhe studiuesi në të njëjtin shpirt Një nga veçoritë më interesante të Shuteriqit ishte bashkimi i dy botëve: Botës së krijimit artistik dhe botës së kërkimit shkencor. Ai mund të shkruante një tregim historik me ndjeshmëri artistike dhe në të njëjtën kohë të analizonte me saktësi filologjike një dokument të shekujve të kaluar. Për të, këto dy fusha nuk ishin kundërshtare. Letërsia dhe shkenca kishin të njëjtin burim: dëshirën e njeriut për të kuptuar veten. Shkrimtari kërkon shpirtin e kohës. Studiuesi kërkon kujtesën e saj. Tek Shuteriqi, të dyja u bashkuan. Akademia e Shkencave – njohja e një jete në shërbim të dijes Në vitin 1972, Dhimitër Shuteriqi u zgjodh Akademik i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Ky ishte një nga vlerësimet më të larta për një studiues shqiptar. Por për të, titulli nuk ishte qëllimi. Ai ishte vetëm një dëshmi se një jetë e kaluar mes librave, dokumenteve dhe kërkimeve kishte lënë gjurmë. Akademiku Shuteriqi nuk ishte vetëm një mbledhës faktesh. Ai ishte një interpretues i shpirtit kulturor shqiptar. Një periudhë me arritje dhe sfida Vitet 1970 sollën edhe vështirësi. Në klimën e kontrollit të fortë ideologjik të kohës, shumë intelektualë shqiptarë u përballën me kritika dhe presione. Në vitin 1973, edhe Dhimitër Shuteriqi u përfshi në valën e kritikave ndaj disa figurave të kulturës. Këto momente tregojnë kompleksitetin e kohës ku ai jetoi: një periudhë ku intelektualët mund të kishin ndikim të madh në kulturë, por njëkohësisht përballeshin me kufizime të forta. Megjithatë, ajo që mbeti më e fortë se çdo debat i kohës ishte puna e tij shkencore. Sepse koha ndryshon gjykimet, por veprat e qëndrueshme vazhdojnë të flasin. Fundi i një etape dhe fillimi i një trashëgimie Deri në vitin 1973, Dhimitër Shuteriqi kishte ndërtuar një profil të rrallë: shkrimtar; historian i letërsisë; studiues i gjuhës shqipe; drejtues kulturor; akademik; formues institucionesh. Por rruga e tij më e madhe ende vazhdonte. Pas largimit nga drejtimi i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, ai do t’i kushtohej edhe më shumë punës kërkimore, duke krijuar disa nga studimet më të rëndësishme për historinë e shkrimit shqip. Sepse misioni i tij i vërtetë nuk ishte pushteti i institucioneve. Ishte zbulimi i kujtesës. Dhe pikërisht aty do të arrinte kulmin e veprës. KAPITULLI V Gjuetari i fjalëve të humbura Dhimitër Shuteriqi dhe zbulimi i kujtesës së shkruar shqiptare Ka njerëz që shkruajnë për historinë dhe ka njerëz që përpiqen ta shpëtojnë atë nga harresa. Dhimitër Shuteriqi i përkiste kategorisë së dytë. Për të, historia e letërsisë shqiptare nuk ishte vetëm një varg emrash, datash dhe veprash. Ajo ishte një udhëtim nëpër kujtesën e një populli. Ai besonte se çdo tekst i shkruar në gjuhën shqipe, edhe kur ishte i vogël, i dëmtuar apo i harruar në ndonjë arkiv të largët, mbante brenda vetes një pjesë të shpirtit kombëtar. Nëse një komb humbet dokumentet e veta, humbet pjesë të kujtesës. Nëse humbet kujtesën, humbet një pjesë të identitetit. Kjo ishte arsyeja që Shuteriqi ia kushtoi dekada të tëra studimit të shkrimit shqip, letërsisë së vjetër dhe autorëve që kishin ndërtuar themelet e kulturës shqiptare. Një udhëtim drejt fillimeve të fjalës shqipe Në qendër të veprimtarisë së tij shkencore qëndronte një pyetje themelore: Kur filloi të shkruhej shqip dhe si u formua tradita jonë letrare? Kjo pyetje nuk ishte vetëm një çështje akademike. Ajo lidhej me një pyetje më të thellë: Si ka mbijetuar një kulturë ndër shekuj? Shuteriqi e kuptoi se gjuha nuk është vetëm një mjet komunikimi. Ajo është arkivi i një populli. Në fjalët e vjetra ruhen mënyra të të menduarit, marrëdhëniet shoqërore, besimet, përvojat dhe mënyra se si një shoqëri e ka parë botën. Prandaj kërkimi i tij mbi tekstet e hershme shqipe ishte një kërkim mbi vetë kujtesën shqiptare. Studimi i letërsisë së vjetër shqipe Një nga fushat ku Shuteriqi dha kontributin më të madh ishte studimi i letërsisë së vjetër shqiptare. Përpara tij, shumë pjesë të kësaj historie ishin ende të paqarta. Autorë të hershëm, tekste dhe dëshmi të ndryshme kërkonin një interpretim më të thellë. Ai u mor me figurat themelore të kulturës së shkruar shqiptare, duke analizuar jetën, veprën dhe kohën historike ku ata kishin jetuar. Në studimet e tij u trajtuan figura si: Marin Barleti – historiani i madh i shekullit XV–XVI, autori i veprës monumentale për Skënderbeun dhe një nga zërat më të rëndësishëm të humanizmit shqiptar. Pjetër Budi – një nga autorët më të hershëm të letërsisë shqipe, kleriku dhe shkrimtari që kontribuoi në zhvillimin e prozës dhe poezisë fetare në gjuhën shqipe. Dhaskal Todri – figura e lidhur me përpjekjet për zhvillimin e shkrimit shqip dhe traditën arsimore të Elbasanit. Dora d’Istria – intelektualja shqiptare me famë evropiane, që përfaqësoi lidhjen mes kulturës shqiptare dhe mendimit evropian. Andon Zako Çajupi – një nga poetët më të rëndësishëm të Rilindjes Kombëtare. Ismail Qemali – figura historike e Pavarësisë së Shqipërisë, të cilin Shuteriqi e trajtoi në dimensionin e tij politik dhe kombëtar. Nëpërmjet këtyre studimeve, ai nuk kërkonte vetëm të përshkruante individë. Ai kërkonte të kuptonte rrugën e mendimit shqiptar. “Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850” – një hartë e kujtesës shqiptare Një nga veprat më të rëndësishme të Shuteriqit është: “Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850” (1976) Kjo vepër përfaqëson një nga përpjekjet më të mëdha për të sistemuar historinë e dëshmive të hershme të shqipes së shkruar. Në të ai analizoi dokumente, tekste dhe burime që ndihmojnë në kuptimin e zhvillimit të gjuhës shqipe në një periudhë shumë të gjatë historike. Vlera e kësaj vepre nuk qëndron vetëm te informacioni që sjell. Ajo qëndron te metoda. Shuteriqi nuk u mjaftua me hamendësime. Ai kërkoi prova, krahasime, lidhje historike. Ai e trajtoi gjuhën si një monument kulturor. Një monument që nuk ndërtohet me gurë, por me fjalë. “Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879–1800” Një tjetër vepër madhore e tij është: “Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879–1800” (botuar pas vdekjes, më 2005) Ky studim përmbledh një pjesë të madhe të kërkimeve të jetës së tij. Në të ai u përpoq të ndriçojë rrugën e gjatë të shkrimit shqip, duke analizuar dëshmi të ndryshme dhe duke kërkuar të kuptojë evolucionin e gjuhës sonë të shkruar. Kjo vepër është e rëndësishme sepse tregon një ide themelore të Shuteriqit: Shqipja nuk fillon me një moment të vetëm. Ajo është rezultat i një procesi të gjatë historik. Ajo është një lumë që ka rrjedhur nëpër shekuj, edhe kur gjurmët e tij kanë qenë të fshehura. Dokumenti si dëshmi e ekzistencës Një nga tiparet më të rëndësishme të metodës së Shuteriqit ishte respekti për dokumentin. Ai besonte se historia nuk mund të ndërtohet vetëm mbi kujtime apo dëshira. Ajo kërkon prova. Një dorëshkrim, një tekst i vjetër, një letër, një shënim i vogël – të gjitha këto për të ishin dëshmi të gjalla. Ai i trajtonte dokumentet si zëra që vinin nga e kaluara. Një studiues i zakonshëm mund të shihte një faqe të vjetër. Shuteriqi shihte një njeri pas asaj faqeje. Një mendje që kishte shkruar. Një kohë që kishte jetuar. Një kulturë që kishte kërkuar të mbijetonte. “Historia e Letërsisë Shqiptare” – ndërtimi i një panorame kombëtare Një tjetër kontribut i rëndësishëm ishte pjesëmarrja e tij në hartimin e veprës: “Historia e Letërsisë Shqiptare” si bashkautor. Kjo vepër pati rëndësi të veçantë sepse përpiqej të paraqiste në mënyrë sistematike zhvillimin e letërsisë shqiptare nga fillesat deri në periudhat moderne. Në të ndërthuren: autorët; periudhat historike; rrymat letrare; marrëdhëniet mes letërsisë dhe shoqërisë. Për Shuteriqin, historia e letërsisë nuk ishte thjesht historia e librave. Ishte historia e mënyrës se si shqiptarët kishin menduar, ndier dhe shprehur veten. Studime të tjera dhe trashëgimia kërkimore Veprimtaria e tij përfshin edhe studime të tjera të rëndësishme: “Autorë dhe tekste” (1977) Një vepër ku ai vazhdon kërkimin mbi figurat dhe dokumentet e letërsisë shqiptare. “Mbi Barletin dhe shkrime të tjera” (1979) Një përmbledhje studimesh mbi Marin Barletin dhe çështje të tjera të historisë së kulturës shqiptare. “Dëshmi parabuzukiane të fjalës shqipe” (botim pas vdekjes, 2010) Një punim që lidhet me dëshmitë e hershme të përdorimit të shqipes para veprës së Gjon Buzukut. “Aranitët – historia, gjenealogjia, zotërimet” (botim pas vdekjes, 2011) Një studim mbi një nga familjet më të rëndësishme shqiptare të Mesjetës. Filozofia e kërkimit të Shuteriqit Në thelb të gjithë veprës së tij shkencore qëndron një filozofi e thjeshtë: Asgjë që i përket kujtesës së një populli nuk është e vogël. Një fjalë e vjetër. Një dorëshkrim i harruar. Një emër i humbur. Një tekst i shkurtër. Të gjitha kanë vlerë, sepse të gjitha tregojnë se një kulturë ka jetuar. Kjo është arsyeja pse puna e tij shkon përtej filologjisë. Ajo është një akt ruajtjeje. Një përpjekje për t’i thënë kohës: “Mos e fshi atë që një popull ka krijuar me shekuj.” Trashëgimia e studiuesit Sot, kur studiojmë historinë e letërsisë shqiptare dhe të shkrimit shqip, emri i Dhimitër Shuteriqit qëndron ndër figurat themelore. Ai nuk la vetëm libra. La një mënyrë kërkimi. Një mënyrë të menduari. Një respekt të thellë për fjalën. Sepse për të, fjala shqipe nuk ishte thjesht tingull. Ishte kujtesë. Ishte histori. Ishte dëshmi se një popull kishte jetuar, kishte menduar dhe kishte krijuar. Vazhdon me KAPITULLIN VI: “Shkrimtari Dhimitër Shuteriqi – kur historia merr frymë përmes letërsisë: romanet, tregimet, personazhet historike dhe filozofia artistike e krijimtarisë së tij.” KAPITULLI VI Shkrimtari Dhimitër Shuteriqi Kur historia merr frymë përmes letërsisë Nëse studiuesi Dhimitër Shuteriqi kërkonte gjurmët e së kaluarës në dokumente dhe arkiva, shkrimtari Dhimitër Shuteriqi kërkonte njeriun që fshihej pas tyre. Kjo është ndarja që nuk duhet bërë kurrë plotësisht te figura e tij: studiuesi dhe krijuesi nuk ishin dy njerëz të ndryshëm. Ishin dy mënyra të së njëjtës kërkesë shpirtërore. Ai kërkonte të kuptonte Shqipërinë. Në një rast e kërkonte në dorëshkrime të vjetra, në një tjetër në jetën e personazheve, në kujtimet e njerëzve të zakonshëm, në konfliktet morale dhe në ëndrrat e brezave. Për Shuteriqin, historia nuk ishte një muze i heshtur me data të ngrira. Ishte një rrjedhë njerëzore ku çdo brez linte gjurmën e vet. Prandaj letërsia e tij historike nuk synon vetëm të tregojë të kaluarën. Ajo kërkon të zbulojë kuptimin e saj. Fillimet letrare – fjala si kërkim i vetvetes Rruga letrare e Dhimitër Shuteriqit nisi që në rini. Në vitet 1930, kur ishte ende student dhe intelektual i ri, ai botoi krijimet e para poetike: “Kangët e rinisë së parë” (1935) dhe “Kangë” (1936) Këto vepra i përkasin një periudhe ku ai po kërkonte zërin e tij artistik. Në to ndihet ndikimi i kulturës së kohës, por edhe një prirje e hershme drejt temave që do ta shoqëronin gjithë jetën: marrëdhënia e njeriut me shoqërinë; idealet e rinisë; dashuria për vendin; kërkimi i kuptimit. Edhe në këto fillime shihet një tipar që do të bëhej karakteristik: dëshira për ta lidhur individin me një kohë më të madhe se vetja. Për Shuteriqin, njeriu nuk ekziston i shkëputur nga historia. Ai është pjesë e saj. Romani “Çlirimtarët” – letërsia e një epoke të trazuar Në vitin 1952, ai botoi romanin: “Çlirimtarët” Kjo vepër lidhet me atmosferën historike të Luftës së Dytë Botërore dhe përpjekjet e një brezi të përfshirë në përballjet e mëdha të kohës. Por vlera e romanit nuk qëndron vetëm te tema historike. Shuteriqi nuk kërkon të paraqesë vetëm ngjarje. Ai kërkon të kuptojë njerëzit brenda ngjarjeve. Personazhet e tij përballen me zgjedhje, dilema dhe konflikte. Ata nuk janë vetëm figura që përfaqësojnë një ide; janë qenie njerëzore që përjetojnë frikë, shpresë, besim dhe sakrificë. Kjo është një nga veçoritë e prozës së tij: Historia nuk vjen nga lart. Ajo shihet përmes jetës së njerëzve. Tregimi historik – vendi ku shkenca dhe arti takohen Një nga fushat ku Shuteriqi shfaqi më shumë origjinalitet ishte tregimi historik. Këtu bashkohen dy anët më të forta të personalitetit të tij: studiuesi që njeh dokumentet dhe shkrimtari që di t’u japë jetë personazheve. Ai u kthye shpesh te figura të rëndësishme të historisë dhe kulturës shqiptare. Por qëllimi i tij nuk ishte të krijonte portrete monumentale pa shpirt. Ai kërkonte njeriun. Pas emrit historik kërkonte emocionin. Pas veprës kërkonte sakrificën. Pas lavdisë kërkonte betejën e brendshme. “Gurneçka” (1957) – jeta përtej ngjarjeve të mëdha Përmbledhja me tregime: “Gurneçka” (1957) tregon një tjetër anë të krijimtarisë së Shuteriqit. Në këto tregime ai largohet nga përmasat e mëdha historike dhe afrohet më shumë me jetën konkrete. Ai vëzhgon njerëzit, marrëdhëniet dhe ndryshimet që ndodhin në shoqëri. Stili i tij mbështetet te vëzhgimi i hollë dhe te dëshira për të kuptuar psikologjinë njerëzore. Për të, një histori e vogël personale mund të ketë po aq vlerë sa një ngjarje e madhe historike. Sepse historia në fund ndërtohet nga jetët e njerëzve. “Fyelli i Marsiasit” (1963) – dialogu mes mitit dhe njeriut Vepra: “Fyelli i Marsiasit” (1963) tregon interesin e Shuteriqit për lidhjen mes kulturës klasike dhe mendimit njerëzor. Titulli lidhet me figurën mitologjike të Marsiasit, simbol i përplasjes mes artit, talentit dhe pushtetit. Kjo zgjedhje nuk është rastësore. Shuteriqi ishte një intelektual i formuar në kulturën evropiane dhe e shihte letërsinë si një dialog të vazhdueshëm mes epokave. Mitet e vjetra, historia shqiptare dhe përvoja moderne takohen në të njëjtën pyetje: Çfarë është njeriu përballë kohës dhe forcave që e rrethojnë? “Tregime të zgjedhura” (1972) – një panoramë e botës së tij artistike Në vitin 1972 botohet përmbledhja: “Tregime të zgjedhura” Kjo vepër përmbledh një pjesë të rëndësishme të krijimtarisë së tij tregimtare. Në të shfaqet qartë një nga karakteristikat kryesore të Shuteriqit: ai nuk shkruan vetëm për të treguar. Ai shkruan për të kuptuar. Personazhet e tij përballen me pyetje morale: Çfarë i detyrohemi kohës ku jetojmë? Çfarë mbetet nga njeriu pas veprave të tij? Si ruhet dinjiteti në periudha të vështira? “Një mal me këngë” (1975) – kujtesa kolektive si letërsi Titulli: “Një mal me këngë” (1975) është simbolik. Kënga te Shuteriqi nuk është vetëm muzikë. Ajo është kujtesë. Është zëri i brezave. Në këtë vepër ndihet bindja e tij se kultura popullore dhe historia shpirtërore e një populli janë burime të pashtershme. Ai shihte te kënga, tregimi dhe legjenda mënyra përmes të cilave një shoqëri ruan identitetin e saj. “Kur rendte hëna nëpër re” (1982) Kjo vepër shfaq një dimension më reflektues të krijimtarisë së tij. Me kalimin e viteve, letërsia e Shuteriqit bëhet më meditative. Ai largohet nga rrëfimi i thjeshtë dhe afrohet drejt pyetjeve më të thella: Koha. Kujtesa. Vetmia. Fati i njeriut. Në këtë periudhë, shkrimtari duket gjithnjë e më shumë i interesuar jo vetëm për atë që ka ndodhur, por për kuptimin e asaj që ka ndodhur. “Vërshimet e vjeshtës” (1984) Në këtë vepër ndihet një ton më i pjekur dhe më filozofik. Vjeshta në letërsi shpesh është simbol i kohës së mbledhjes së kujtimeve. Jo fundi, por reflektimi. Ashtu si një njeri që pas një jete të gjatë shikon pas dhe përpiqet të kuptojë rrugën e kaluar. “Sytë e Simonidës” (1998) – kujtesa personale dhe universale Një nga veprat e vona të tij është: “Sytë e Simonidës” (1998) Në këtë periudhë, Shuteriqi është një shkrimtar me përvojë të gjatë. Ai nuk shkruan më vetëm për ngjarje. Ai shkruan për gjurmët që ngjarjet lënë te njeriu. Kjo vepër dëshmon vazhdimësinë e një pyetjeje që e kishte shoqëruar gjithë jetën: Si ruhet ajo që koha përpiqet të zhdukë? Stili i Shuteriqit – mes dokumentit dhe shpirtit Një nga veçoritë më të rëndësishme të tij është bashkimi i faktit me imagjinatën. Ai kishte saktësinë e historianit, por edhe ndjeshmërinë e artistit. Ai njihte dokumentin, por kuptonte emocionin. Ai kërkonte të vërtetën historike, por e dinte se historia nuk jeton vetëm në data. Ajo jeton në njerëz. Kuptimi filozofik i letërsisë së tij Në thelb, gjithë krijimtaria letrare e Dhimitër Shuteriqit lidhet me një ide: Njeriu mund të largohet nga koha e vet, por ajo që krijon me mendje dhe shpirt mund të vazhdojë të jetojë. Prandaj ai shkroi për figura historike, për njerëz të zakonshëm, për breza të kaluar. Ai kërkoi atë pjesë të jetës që nuk vdes. Kujtesën. Përfundim i kapitullit Dhimitër Shuteriqi si shkrimtar nuk ishte thjesht një rrëfimtar i historisë. Ai ishte një përkthyes i shpirtit të saj. Ai mori nga arkivat emrat, nga historia ngjarjet dhe nga jeta njerëzit. Pastaj i ktheu në letërsi. Dhe kjo është arsyeja pse vepra e tij mbetet e rëndësishme: sepse nuk flet vetëm për të kaluarën. Flet për njeriun. Vazhdon me KAPITULLIN VII: “Veprat madhore, bibliografia kronologjike dhe trashëgimia shkencore e Dhimitër Shuteriqit – një hartë e plotë e librave, studimeve dhe kërkimeve të tij.” KAPITULLI VIII Dhimitër Shuteriqi dhe filozofia e kujtesës Njeriu, gjuha, arsimi dhe identiteti përballë kohës Ka figura që maten me numrin e veprave që kanë shkruar. Ka figura të tjera që maten me pyetjet që kanë lënë pas. Dhimitër Shuteriqi i përket grupit të dytë. Jeta e tij nuk ishte vetëm një rrugëtim nga një profesion te tjetri: nga shkrimtari te studiuesi, nga pedagogu te akademiku. Ishte një kërkim i vazhdueshëm për të kuptuar një pyetje themelore: Çfarë e bën një popull të mbijetojë përtej kohës? Përgjigjja e tij ishte e qartë: kujtesa. Një popull mund të humbasë beteja, të kalojë periudha të vështira, të ndryshojë forma politike e shoqërore, por nëse ruan gjuhën, librat dhe vetëdijen historike, ai ruan thelbin e vet. Kjo ishte filozofia e heshtur që udhëhoqi gjithë jetën e Shuteriqit. 1. Dimensioni njerëzor Një jetë në kërkim të kuptimit Pas figurës së akademikut dhe studiuesit ekzistonte një njeri që e shihte dijen si një përgjegjësi morale. Shuteriqi nuk ishte thjesht një mbledhës dokumentesh apo një studiues i ftohtë i arkivave. Ai kërkonte njeriun brenda historisë. Kur studionte një autor të vjetër shqiptar, ai nuk shihte vetëm një emër në një faqe libri. Shihte një jetë, një epokë, një përpjekje njerëzore për të lënë një gjurmë. Për të, çdo tekst i vjetër ishte një mesazh nga një kohë tjetër. Një dorëshkrim nuk ishte thjesht letër e vjetër. Ishte zëri i dikujt që kishte jetuar shekuj më parë dhe që kërkonte ende të dëgjohej. Kjo e bënte punën e tij një akt pothuajse filozofik: një dialog mes së tashmes dhe së kaluarës. 2. Dimensioni i kujtesës Historia si ndërgjegje e një kombi Një nga idetë më të fuqishme të Shuteriqit ishte se historia nuk është vetëm kronologji. Ajo është kujtesë. Datat tregojnë kur ndodhi diçka. Por kujtesa shpjegon pse ajo ka rëndësi. Në këtë kuptim, ai nuk punoi vetëm për të zbuluar të kaluarën. Ai punoi për të ndërtuar vetëdijen e së tashmes. Kur ai kërkonte gjurmët e shkrimit shqip, nuk kërkonte vetëm dokumente. Kërkonte dëshmi të ekzistencës shpirtërore të një populli. Sepse një komb nuk fillon të ekzistojë vetëm kur shfaqet në hartën politike. Ai ekziston edhe në momentin kur krijon fjalën e vet, kur shkruan mendimet e veta dhe kur ruan kujtesën e vet. 3. Dimensioni i gjuhës Shqipja si shtëpia shpirtërore e një populli Për Shuteriqin, gjuha shqipe ishte më shumë se një mjet komunikimi. Ishte një arkiv i gjallë. Brenda një fjale të vjetër ai kërkonte histori. Brenda një teksti të hershëm kërkonte mënyrën se si shqiptarët kishin menduar, ndjerë dhe kuptuar botën. Ai e kuptonte se një gjuhë nuk është vetëm gramatikë. Një gjuhë është mënyra se si një popull sheh jetën. Nëse humbet gjuha, humbet edhe një mënyrë unike për të interpretuar botën. Prandaj studimet e tij mbi shkrimet shqipe kishin një rëndësi më të madhe sesa një kërkim akademik. Ato ishin një mbrojtje e identitetit. 4. Dimensioni i studiuesit Njeriu që kërkoi zërat e harruar Puna shkencore e Shuteriqit kërkonte durim, përkushtim dhe një dashuri të jashtëzakonshme për dijen. Ai punoi në një fushë ku shumë gjëra ishin të paqarta. Historia e hershme e shkrimit shqip kishte ende shumë boshllëqe. Ai u përpoq t'i mbushte ato me kërkime të dokumentuara. Studimi i tij nuk ndërtohej mbi hamendje. Ai kërkonte: dokumentin; burimin; tekstin; autorin; kontekstin historik. Kjo e afroi punën e tij me metodën e shkencëtarit. Ai nuk pyeste vetëm: "Çfarë kemi trashëguar?" Por: "Si e dimë se e kemi trashëguar?" Kjo ishte forca e tij. 5. Dimensioni i shkrimtarit Kur historia bëhet jetë njerëzore Shuteriqi studiues kërkonte faktin. Shuteriqi shkrimtar kërkonte shpirtin. Në veprat e tij letrare historia nuk shfaqet si një muze i heshtur. Ajo merr frymë. Personazhet e tij kanë emocione, dilema dhe konflikte. Ai e dinte se historia nuk ndërtohet vetëm nga figura të mëdha. Ajo ndërtohet edhe nga njerëzit e zakonshëm që jetojnë brenda saj. Prandaj tregimet e tij historike kanë një forcë të veçantë. Ato nuk na tregojnë vetëm çfarë ka ndodhur. Na bëjnë të ndiejmë se si mund të ketë qenë të jetosh në ato kohë. 6. Dimensioni i arsimit Dija si mision shoqëror Një nga shtyllat më të rëndësishme të jetës së Shuteriqit ishte arsimi. Ai vinte nga një familje ku shkolla shihej si themeli i zhvillimit kombëtar. I ati, Simon Shuteriqi, ishte një nga figurat e lidhura me lëvizjen arsimore shqiptare. Kjo trashëgimi ndikoi shumë në formimin e tij. Për Dhimitër Shuteriqin, shkolla nuk ishte vetëm vendi ku mësohen informacione. Ishte vendi ku formohet njeriu. Një shoqëri e arsimuar nuk është vetëm më e ditur. Është më e aftë të kuptojë veten. Prandaj angazhimi i tij në institucionet arsimore ishte pjesë e një vizioni më të gjerë: ndërtimi i një kulture kombëtare përmes edukimit. 7. Dimensioni institucional Ndërtuesi i jetës kulturore shqiptare Shuteriqi jetoi në një periudhë kur institucionet kulturore shqiptare po krijoheshin dhe po merrnin formë. Ai nuk ishte vetëm vëzhgues. Ishte pjesëmarrës. Si kryetar i parë i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe më vonë drejtues i saj për shumë vite, ai ishte pjesë e organizimit të jetës letrare shqiptare. Si drejtues dhe studiues, ai besonte se kultura kishte nevojë për struktura ku mendimi të mund të zhvillohej. Institucionet për të nuk ishin vetëm zyra. Ishin vende ku ruhej dhe ndërtohej kujtesa. 8. Dimensioni historik Intelektuali përballë stuhive të kohës Jeta e Dhimitër Shuteriqit kaloi përmes një shekulli të trazuar. Ai jetoi: periudhën e monarkisë; Luftën e Dytë Botërore; ndërtimin e shtetit socialist; ndryshimet e mëdha politike e shoqërore. Si shumë intelektualë të kohës, ai përjetoi edhe kufizimet dhe presionet e sistemit. Në vitet 1970, ai u përball me kritika ideologjike. Por ajo që mbeti më e fortë se momentet politike ishte puna e tij kërkimore. Koha ndryshon gjykimet. Por veprat e rëndësishme mbeten. 9. Dimensioni filozofik Pavdekësia përmes kujtesës Në thelbin e gjithë veprës së Shuteriqit qëndron një ide universale: Njeriu është i përkohshëm, por ajo që ai ruan për të tjerët mund të zgjasë. Ai nuk kërkoi një pavdekësi personale. Ai kërkoi që një komb të mos harronte veten. Në këtë kuptim, puna e tij ishte një shërbim ndaj kohës. Ai mori fragmente të shpërndara të historisë shqiptare dhe i bashkoi në një tregim më të plotë. Ai u dha zë atyre që koha i kishte heshtur. Përfundimi Dhimitër Shuteriqi – kujdestari i kujtesës shqiptare Në fund, figura e Dhimitër Shuteriqit nuk qëndron vetëm në bibliotekat akademike. Ajo qëndron në mënyrën se si ne kuptojmë veten. Ai na la një mësim të madh: Një komb nuk jeton vetëm nga ajo që ndërton sot, por edhe nga ajo që kujton nga dje. Libri, gjuha dhe kultura janë format më të qëndrueshme të ekzistencës. Dhe në këtë kuptim, Dhimitër Shuteriqi nuk ishte vetëm historian i letërsisë. Ai ishte një ruajtës i shpirtit shqiptar. Një njeri që kaloi jetën duke kërkuar zërat e së kaluarës, që brezat e ardhshëm të mund të dëgjonin më qartë veten. KAPITULLI IX Dhimitër Shuteriqi dhe epoka e tij Një intelektual përballë shekullit të ndryshimeve të mëdha Për ta kuptuar plotësisht figurën e Dhimitër Shuteriqit, nuk mjafton të shohim vetëm veprat e tij. Duhet të shohim edhe kohën në të cilën ai jetoi. Ai ishte bir i një shekulli të trazuar, një shekulli ku Shqipëria kaloi nga një shoqëri ende në kërkim të modernizimit, nëpër luftëra, ndryshime politike, transformime shoqërore dhe përpjekje për të ndërtuar institucione të reja. Në këtë rrjedhë të vrullshme historike, Shuteriqi zgjodhi një rrugë të veçantë: rrugën e dijes. Ai nuk u përpoq vetëm të ishte dëshmitar i kohës së tij. Ai kërkoi të kuptonte kohën. Shqipëria e fillimit të shekullit XX Një fëmijëri e lindur mes idealit të arsimit Kur Dhimitër Shuteriqi lindi në vitin 1915, Shqipëria ishte ende një shtet i ri. Pavarësia e vitit 1912 kishte hapur një epokë të re, por vendi përballej me sfida të mëdha: ndërtimin e institucioneve; krijimin e një sistemi arsimor; forcimin e gjuhës shqipe; ruajtjen e identitetit kombëtar. Në këtë atmosferë u formua familja Shuteriqi. I ati, Simon Shuteriqi, ishte një figurë e lidhur me momentet më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare shqiptare. Ai kishte marrë pjesë në: Kongresin e Manastirit (1908), ku u vendos alfabeti i shqipes; Kongresin e Elbasanit (1909), që lidhet me zhvillimin e arsimit kombëtar; themelimin e Normales së Elbasanit, shkollës që përgatiti brezat e parë të mësuesve shqiptarë. Kjo trashëgimi familjare nuk ishte vetëm kujtim. Ishte një mision që kaloi nga një brez te tjetri. Në shtëpinë e tij, ideja e arsimit ishte një formë shërbimi ndaj kombit. Liceu i Korçës Takimi me Evropën dhe mendimin modern Në vitet e rinisë, Shuteriqi hyri në një nga institucionet më të rëndësishme arsimore shqiptare të kohës: Liceun Kombëtar Francez të Korçës. I themeluar në vitin 1917, Liceu ishte një qendër ku kultura shqiptare takohej me atë evropiane. Aty studentët njiheshin me: filozofinë; letërsinë klasike; gjuhët e huaja; shkencat moderne. Për Shuteriqin, ky formim ishte vendimtar. Ai mësoi se një komb mund të ruajë identitetin e vet pa u izoluar nga bota. Përkundrazi, sa më shumë njeh kulturat e tjera, aq më thellë kupton veten. Në vitin 1936 ai përfundoi studimet në Lice. Ishte tashmë një i ri me një horizont të gjerë kulturor. Franca Kur mendimi filozofik u kthye në përgjegjësi kombëtare Udhëtimi drejt Francës ishte një nga etapat më të rëndësishme të formimit të tij. Në Universitetin e Grenoblës dhe më pas në Universitetin e Lionit, ai u përball me traditën e madhe evropiane të mendimit. Studimi i filozofisë i dha një mënyrë të re për të parë botën. Ai kuptoi se historia nuk është vetëm ajo që ndodh jashtë njeriut. Historia është edhe mënyra se si njeriu kupton veten. Filozofia i mësoi rëndësinë e pyetjeve: Kush jemi? Nga vijmë? Çfarë na lidh si shoqëri? Këto pyetje do të shoqëronin gjithë jetën e tij shkencore. Në vitin 1942, pas përfundimit të studimeve, ai u kthye në Shqipëri. Mund të kishte zgjedhur një jetë akademike jashtë vendit. Por zgjodhi kthimin. Sepse për të dija kishte kuptim vetëm kur i shërbente vendit të tij. Lufta e Dytë Botërore Intelektuali përballë kohës së provës Kthimi i Shuteriqit ndodhi në një nga periudhat më dramatike të historisë shqiptare. Shqipëria ishte nën pushtim. Ai punoi si mësues në Elbasan gjatë viteve 1942–1943 dhe u përfshi në jetën politike të kohës. Më 12 maj 1943 u zgjodh sekretar i Këshillit Krahinor Nacionalçlirimtar të Elbasanit. Për brezin e tij, lufta nuk ishte vetëm një përballje ushtarake. Ishte edhe një pyetje morale: Çfarë përgjegjësie ka intelektuali në një kohë krize? Shuteriqi besonte se kultura dhe liria ishin të lidhura. Një popull nuk mund të jetë plotësisht i lirë nëse humbet gjuhën, arsimin dhe kujtesën. Pas luftës Ndërtimi i një kulture të re Pas vitit 1945 Shqipëria hyri në një periudhë rindërtimi. Por përveç rrugëve dhe institucioneve ekonomike, duhej ndërtuar edhe jeta kulturore. Në këtë proces Shuteriqi mori role të rëndësishme. Ai punoi në strukturat shtetërore të arsimit dhe kulturës. Në vitin 1947 u emërua drejtor i Institutit të Lartë Pedagogjik. Ky institucion kishte një rëndësi të veçantë, sepse përgatiste kuadrot e rinj arsimorë. Për Shuteriqin, mësuesi ishte një figurë themelore e shoqërisë. Një mësues nuk transmeton vetëm njohuri. Ai formon mënyrën e të menduarit të një brezi. Lidhja e Shkrimtarëve Krijimi i një hapësire për letërsinë shqiptare Në vitet e para pas luftës, kultura shqiptare kërkonte forma të reja organizimi. Në këtë periudhë Shuteriqi u bë një nga figurat themeluese të jetës së organizuar letrare. Në vitet 1945–1946 ishte kryetar i parë i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë. Më vonë, nga 1954 deri më 1973, drejtoi Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve. Ky ishte një rol me rëndësi të madhe. Ai ishte në qendër të një periudhe kur letërsia shqiptare po përpiqej të ndërtonte traditat dhe institucionet e saj. Por kjo periudhë kishte edhe kufizimet e veta. Krijimtaria shpesh përballej me kërkesa ideologjike dhe me kontroll politik. Kjo e bënte marrëdhënien mes artit dhe pushtetit një nga çështjet më të vështira të kohës. Akademiku dhe studiuesi Nga institucionet te kujtesa e thellë shqiptare Ndërsa mbante role publike, pasioni i vërtetë i Shuteriqit mbeti kërkimi shkencor. Ai punoi për dekada në: Institutin e Historisë dhe Gjuhësisë; Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë pranë Akademisë së Shkencave. Në vitin 1972 u zgjodh Akademik. Por titulli nuk ishte qëllimi i tij. Qëllimi ishte zbulimi. Ai kërkonte ato pjesë të historisë shqiptare që kishin mbetur në heshtje. Dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e tij: Ai nuk shkroi vetëm historinë e letërsisë. Ai ndihmoi që ajo histori të ekzistonte. Përfundim i kapitullit Një jetë e lidhur me fatin e kulturës shqiptare Dhimitër Shuteriqi nuk mund të kuptohet jashtë epokës së tij. Ai ishte produkt i një Shqipërie që kërkonte identitet, por njëkohësisht ishte edhe një nga njerëzit që ndihmuan në krijimin e atij identiteti kulturor. Nga Elbasani i fillimit të shekullit XX, te universitetet franceze, nga lufta te institucionet e kulturës, nga arkivat te librat, rruga e tij ishte një kërkim i vetëm: Të kuptonte dhe të ruante shpirtin e një kombi përmes dijes. Dhe pikërisht për këtë arsye, figura e tij vazhdon të mbetet jo vetëm pjesë e historisë së letërsisë shqiptare, por edhe pjesë e historisë së vetëdijes sonë kombëtare. KAPITULLI X Dhimitër Shuteriqi dhe rilindja e kujtesës letrare shqiptare Nga autorët e harruar te historia e ndërtuar mbi dokumente Ky kapitull do të trajtojë më gjerë: si e rindërtoi ai historinë e letërsisë shqiptare; kërkimet mbi autorët e vjetër shqiptarë; lidhjen e tij me traditën e Buzukut, Budit, Bardhit, Bogdanit dhe Barletit; pse studimi i letërsisë së vjetër ishte për të një mision kombëtar; si kaloi nga mbledhja e fakteve te krijimi i një vizioni historik. KAPITULLI XI Dhimitër Shuteriqi dhe autorët që shpëtoi nga harresa Portrete të figurave të mëdha shqiptare Një kapitull i zgjeruar për monografitë dhe studimet e tij: Marin Barleti Shuteriqi dhe humanizmi shqiptar. Si e shihte Barletin jo vetëm si historian të Skënderbeut, por si një figurë që lidhte Shqipërinë me Evropën e Rilindjes Humaniste. Pjetër Budi Roli i Budit në historinë e gjuhës dhe mendimit shqiptar. Dhaskal Todri Historia e përpjekjes për alfabetin dhe shkrimin shqip. Dora d’Istria Një figurë evropiane e kulturës shqiptare. Andon Zako Çajupi Poeti që bashkoi letërsinë, humorin dhe shpirtin kombëtar. Ismail Qemali Figura politike e pavarësisë dhe kuptimi historik i veprës së tij. KAPITULLI XII Laboratori i studiuesit Si punonte Dhimitër Shuteriqi Një kapitull më intim, që mungon zakonisht në biografitë klasike. Do të përfshinte: marrëdhënien e tij me arkivat; mënyrën si analizonte dokumentet; kërkimin e dorëshkrimeve; lidhjen mes filologjisë dhe historisë; disiplinën e studiuesit; durimin si virtyt intelektual. Ideja qendrore: Për Shuteriqin, një dokument i vogël mund të ndryshonte historinë e një kulture. KAPITULLI XIII Dhimitër Shuteriqi dhe Akademia e Shkencave Nga studiuesi individual te institucioni i dijes Ky kapitull do të shpjegojë: krijimin e institucioneve shkencore shqiptare; rolin e tij në studimet albanologjike; punën me studiues të tjerë; ndikimin në brezat e rinj të studiuesve; vendin e tij në shkencën shqiptare. KAPITULLI XIV Marrëdhënia mes letërsisë dhe historisë Filozofia krijuese e Dhimitër Shuteriqit Një analizë më estetike: Ai nuk besonte se historia ishte vetëm fakt. Ai besonte se historia kishte shpirt. Në këtë kapitull trajtohet: pse ai zgjodhi tregimin historik; si ndërthuret dokumenti me imagjinatën; si ndërtohen personazhet; pse e kaluara për të ishte gjithmonë e gjallë. KAPITULLI XV Kritika, debatet dhe periudhat e vështira Intelektuali përballë pushtetit dhe kohës Një kapitull i domosdoshëm për një monografi serioze. Do të trajtojë: raportin e tij me sistemin politik të kohës; rolin publik që kishte; kritikat e viteve ’70; përplasjen mes krijimtarisë dhe kufizimeve ideologjike; si u vlerësua figura e tij pas ndryshimit të kohëve. Me një qasje të ekuilibruar, jo politike. KAPITULLI XVI Bibliografia e plotë kronologjike Jeta e një mendimi në libra Këtu do të ndërtohet një kapitull i veçantë me vite: 1935 – Kangët e rinisë së parë 1936 – Kangë 1952 – Çlirimtarët 1957 – Gurneçka 1963 – Fyelli i Marsiasit 1972 – Tregime të zgjedhura 1975 – Një mal me këngë 1976 – Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850 1977 – Autorë dhe tekste 1979 – Mbi Barletin dhe shkrime të tjera 1982 – Kur rendte hëna nëpër re 1984 – Vërshimet e vjeshtës 1998 – Sytë e Simonidës 2005 – Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879–1800 2010 – Dëshmi parabuzukiane të fjalës shqipe 2011 – Aranitët: historia, gjenealogjia, zotërimet Dhe shpjegim për secilën vepër. KAPITULLI XVII Trashëgimia e Dhimitër Shuteriqit në shekullin XXI Pse vazhdon të lexohet? Kapitulli përfundimtar: ndikimi te studiuesit e rinj; rëndësia e studimeve të tij sot; ruajtja e kujtesës kulturore; kuptimi i tij në epokën dixhitale. Mesazhi final: Në një kohë kur informacioni harrohet shpejt, puna e Shuteriqit na kujton se kultura kërkon kujtesë, durim dhe thellësi. KAPITULLI X: “Dhimitër Shuteriqi dhe rilindja e kujtesës letrare shqiptare”. KAPITULLI XI Dhimitër Shuteriqi dhe autorët që shpëtoi nga harresa Portrete të mendjeve shqiptare që u rikthyen në dritën e historisë Ka një punë të heshtur që shpesh nuk vërehet në kohën kur kryhet: puna e atij që hap dyert e mbyllura të kujtesës. Krijuesi shkruan një vepër. Por studiuesi i madh sigurohet që veprat dhe njerëzit pas tyre të mos humbasin në mjegullën e kohës. Dhimitër Shuteriqi ishte një nga këta njerëz. Ai nuk i studioi figurat e së kaluarës thjesht si emra në një kronologji. Ai kërkoi njeriun pas emrit, mendimin pas fjalës, kohën pas dokumentit. Për të, një autor nuk ishte vetëm ajo që kishte shkruar. Ishte edhe epoka që e kishte formuar, shoqëria ku kishte jetuar, dilemat që kishte përballuar dhe ëndrra që kishte lënë pas. Në këtë mënyrë, Shuteriqi nuk bëri vetëm histori letërsie. Ai bëri një punë kujtese. Ai i riktheu kulturës shqiptare disa nga figurat e saj themelore dhe i vendosi në vendin që meritonin në ndërgjegjen kombëtare. Marin Barleti Shqiptari që hyri në Evropën e Humanizmit Ndër figurat më të rëndësishme në kërkimet e Shuteriqit ishte Marin Barleti. Shekulli XV ishte një periudhë dramatike për Shqipërinë dhe Evropën. Ishte koha e përplasjeve të mëdha politike, por edhe e lulëzimit të humanizmit. Barleti jetoi në këtë kthesë historike. Për shumë kohë ai është njohur kryesisht si autori i veprës madhore për Gjergj Kastriotin – Skënderbeun. Por Shuteriqi kërkoi ta shihte më thellë figurën e tij. Ai e vendosi Barletin në botën intelektuale të Evropës së Rilindjes. Në sytë e Shuteriqit, Barleti nuk ishte vetëm kronikan i një heroi kombëtar. Ai ishte dëshmi se kultura shqiptare kishte marrë pjesë në dialogun e madh evropian të ideve. Studimi i tij mbi Barletin kishte një rëndësi të veçantë sepse tregonte se historia shqiptare nuk ishte e izoluar. Ajo kishte qenë pjesë e rrjedhave të mëdha kulturore të kontinentit. Për Shuteriqin, Barleti simbolizonte një ide të rëndësishme: Një komb nuk matet vetëm me betejat që ka fituar, por edhe me mendjet që ka krijuar. Pjetër Budi Fjala shqipe si akt vetëdijeje Pjetër Budi përfaqëson një nga figurat më të rëndësishme të letërsisë së vjetër shqipe. Në studimet e Shuteriqit, Budi nuk shfaqet vetëm si autor fetar. Ai shfaqet si një njeri që i dha gjuhës shqipe një hapësirë të re shprehjeje. Në një kohë kur shkrimi shqip përballej me vështirësi të mëdha, çdo tekst i shkruar në gjuhën amtare ishte një veprim me rëndësi kulturore. Shuteriqi e kuptonte këtë. Ai e shihte gjuhën jo vetëm si mjet komunikimi, por si vendin ku ruhet identiteti. Përmes Budit, ai analizonte një periudhë kur shqipja kërkonte të afirmohej si gjuhë e dijes, e besimit dhe e mendimit. Në këtë kuptim, puna e Budit dhe studimi i saj nga Shuteriqi lidhen me të njëjtën ide: Një gjuhë jeton kur gjen njerëz që besojnë tek fuqia e saj. Dhaskal Todri Njeriu që ëndërroi një gjuhë të shkruar Figura e Dhaskal Todrit lidhet me një nga çështjet më të ndjeshme të historisë shqiptare: përpjekjen për shkrimin e gjuhës shqipe. Shuteriqi u interesua veçanërisht për njerëzit që punuan në heshtje për këtë qëllim. Dhaskal Todri ishte një prej tyre. Përmes kësaj figure, Shuteriqi tregonte se rruga drejt alfabetit dhe shkrimit shqip nuk ishte e thjeshtë. Ajo ishte një rrugë e gjatë, e mbushur me përpjekje individuale, me sakrifica dhe me besimin se gjuha mund të bëhej themel i një kulture të pavarur. Në vizionin e Shuteriqit, historia e alfabetit ishte historia e një populli që kërkonte të shkruante vetveten. Dora d’Istria Zëri shqiptar në hapësirën evropiane Dora d’Istria, ose Elena Gjika, ishte një figurë e jashtëzakonshme e shekullit XIX. Ajo ishte shkrimtare, publiciste, mendimtare dhe një figurë e njohur në qarqet kulturore evropiane. Shuteriqi e trajtoi atë si një urë mes Shqipërisë dhe Evropës. Ajo përfaqësonte një dimension tjetër të identitetit shqiptar: atë të kulturës që komunikon me botën. Përmes saj shihet një Shqipëri që nuk ekziston vetëm në kufijtë gjeografikë, por edhe në hapësirën e ideve. Studimi i figurave si Dora d’Istria i shërbente një qëllimi më të gjerë: të tregonte se historia shqiptare ka qenë gjithmonë pjesë e një historie më të madhe njerëzore. Andon Zako Çajupi Poeti i shpirtit popullor Çajupi ishte një nga figurat më të dashura të letërsisë shqiptare. Tek ai bashkoheshin humori, ndjenja, satira dhe dashuria për vendin. Shuteriqi e shihte Çajupin si një autor që kishte afruar letërsinë me jetën e njerëzve të zakonshëm. Në veprën e tij, gjuha nuk ishte e largët apo artificiale. Ajo vinte nga jeta. Nga fshati. Nga traditat. Nga emocionet e një populli që kërkonte të shprehej. Analiza e Shuteriqit për Çajupin tregonte se letërsia kombëtare nuk ndërtohet vetëm nga temat e mëdha historike. Ajo ndërtohet edhe nga zëri i njerëzve të thjeshtë. Ismail Qemali Historia politike si histori e ndërgjegjes kombëtare Edhe figura e Ismail Qemalit ishte pjesë e interesave studimore të Shuteriqit. Ai nuk e shihte vetëm si politikanin e Pavarësisë së vitit 1912. Ai kërkonte të kuptonte njeriun dhe kohën historike që e sollën atë në skenën kombëtare. Pavarësia nuk ishte një ngjarje e shkëputur. Ajo ishte rezultat i një procesi të gjatë kulturor, politik dhe intelektual. Në këtë kuptim, Ismail Qemali lidhej me gjithë punën e Shuteriqit: me idenë se një komb ndërtohet nga kujtesa, gjuha dhe vetëdija. Një metodë që bashkonte shkencën me humanizmin Ajo që e dallon Shuteriqin është mënyra si i trajtoi këto figura. Ai nuk i ngriti në piedestal pa i analizuar. Por as nuk i pa si figura të ftohta akademike. Ai kërkoi të kuptonte: njeriun; kohën; konfliktet; ndikimin historik. Kjo është arsyeja pse studimet e tij vazhdojnë të kenë vlerë. Sepse ai nuk kërkonte vetëm informacion. Kërkonte kuptim. Përfundim i kapitullit Kujtesa si detyrë ndaj së ardhmes Dhimitër Shuteriqi e dinte se harresa është një nga humbjet më të mëdha të një kombi. Një monument mund të rrëzohet. Një ndërtesë mund të zhduket. Por një mendim i shkruar mund të jetojë për shekuj. Për këtë arsye ai ia kushtoi jetën rikthimit të zërave të së kaluarës. Ai nuk shpëtoi vetëm libra. Ai shpëtoi lidhje mes brezave. Dhe kjo është arsyeja pse vendi i tij në kulturën shqiptare nuk është vetëm ai i një studiuesi të madh. Është vendi i një kujdestari të kujtesës kombëtare. Vazhdon me KAPITULLIN XII: “Laboratori i studiuesit – Si punonte Dhimitër Shuteriqi: arkivat, dorëshkrimet, metoda shkencore dhe filozofia e kërkimit”. KAPITULLI XII Laboratori i studiuesit Si punonte Dhimitër Shuteriqi: arkivat, dorëshkrimet dhe filozofia e kërkimit Ekziston një anë e figurës së Dhimitër Shuteriqit që nuk shihet gjithmonë nga titujt, dekoratat apo veprat e botuara. Është ana e njeriut që kërkon. E studiuesit që kalon orë të gjata përballë një dokumenti të vjetër. E filologut që ndalet mbi një fjalë të harruar për të kuptuar prej saj një pjesë të historisë. E historianit që e di se një shënim i vogël në një dorëshkrim mund të ndryshojë mënyrën se si një popull kupton të kaluarën e vet. Puna e Dhimitër Shuteriqit nuk ishte vetëm prodhim librash. Ishte një mënyrë jetese. Ai e ndërtoi gjithë veprimtarinë e tij mbi një bindje të thellë: E vërteta e një kulture nuk gjendet vetëm në kujtesën e madhe, por edhe në gjurmët e vogla që koha ka ruajtur. Arkivi si vend takimi me kohën Për shumë njerëz arkivi është një vend me dokumente të vjetra. Për Shuteriqin arkivi ishte diçka tjetër. Ishte një hapësirë ku e shkuara vazhdonte të fliste. Një dorëshkrim nuk ishte thjesht letër e vjetër. Ai ishte dëshmi e një mendimi. Pas çdo faqeje qëndronte një njeri: një autor që kishte shkruar; një lexues që kishte ruajtur; një brez që kishte trashëguar. Kjo mënyrë e të parë të dokumentit e dallonte Shuteriqin nga një mbledhës i zakonshëm faktesh. Ai kërkonte shpirtin e dokumentit. Çfarë na tregon ai për kohën ku lindi? Çfarë na tregon për njerëzit që e krijuan? Çfarë na tregon për mënyrën si shqiptarët kanë menduar ndër shekuj? Studiuesi përballë dorëshkrimit Studimi i letërsisë së vjetër shqipe kërkonte një punë të jashtëzakonshme. Nuk mjaftonte të lexohej një tekst. Duhej të kuptohej: kur ishte shkruar; kush e kishte shkruar; në çfarë rrethanash historike kishte lindur; çfarë gjuhe përdorte; çfarë ndikimesh kulturore mbartte. Shuteriqi bashkonte në punën e tij disa fusha: historinë, gjuhësinë, filologjinë dhe kritikën letrare. Ai nuk e ndante gjuhën nga historia. Sepse për të, një ndryshim në një fjalë mund të tregonte një ndryshim në një epokë. Një mënyrë shkrimi mund të zbulonte marrëdhënie kulturore. Një tekst i harruar mund të hapte një dritare të re mbi të kaluarën. Metoda e tij shkencore Nga kërkimi te kuptimi Një nga tiparet më të rëndësishme të punës së Shuteriqit ishte kërkesa për argument. Ai nuk ndërtonte përfundime mbi hamendësime. Ai kërkonte prova. Dokumente. Krahasime. Burime. Por shkenca për të nuk ishte vetëm ftohtësi metodologjike. Pas saktësisë së studiuesit ishte dashuria e njeriut për kulturën e vet. Ai besonte se emocionet nuk zëvendësojnë shkencën, por shkenca pa pasion mbetet pa shpirt. Kjo ekuilibër mes dijes dhe përkushtimit është një nga shenjat më të veçanta të veprës së tij. Historia e shkrimit shqip Një kërkim për zërin e parë Fusha ku puna e Shuteriqit mori një rëndësi të jashtëzakonshme ishte historia e shkrimit shqip. Ai kërkoi të ndiqte rrugën e fjalës shqipe: nga dëshmitë e hershme, te autorët e vjetër, deri te zhvillimi i saj në periudhat moderne. Veprat e tij: “Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850” (1976) dhe “Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879–1800” janë rezultat i dekadave kërkimi. Ato nuk janë thjesht katalogë dokumentesh. Janë përpjekje për të kuptuar lindjen dhe zhvillimin e vetëdijes shqiptare përmes gjuhës. Durimi i studiuesit Një profesion i heshtur Në epokën moderne, ku gjithçka kërkohet shpejt, puna e Shuteriqit na kujton një tjetër ritëm të dijes. Ritmin e durimit. Një studiues i vërtetë duhet të dijë të presë. Të lexojë përsëri. Të dyshojë. Të kontrollojë. Të kërkojë më tej. Shumë nga zbulimet e tij nuk erdhën nga një moment frymëzimi, por nga vite pune të vazhdueshme. Kjo është arsyeja pse vepra e tij ka qëndrueshmëri. Ajo nuk u ndërtua mbi shpejtësinë. U ndërtua mbi themelin e kërkimit. Marrëdhënia mes shkencëtarit dhe shkrimtarit Një veçori interesante e Dhimitër Shuteriqit ishte bashkëjetesa e dy botëve: studiuesi dhe shkrimtari. Këto dy anë nuk luftonin mes tyre. Përkundrazi, ushqenin njëra-tjetrën. Studiuesi i jepte shkrimtarit njohjen e thellë të historisë. Shkrimtari i jepte studiuesit ndjeshmërinë për njeriun. Prandaj edhe kur shkruante për figura historike, ai nuk shihte vetëm data dhe ngjarje. Ai kërkonte dramën njerëzore. Institucionet si hapësira të dijes Puna e Shuteriqit nuk u zhvillua vetëm në vetmi. Ai ishte pjesë e institucioneve kryesore kulturore dhe shkencore të Shqipërisë: Institutit të Historisë dhe Gjuhësisë; Institutit të Gjuhësisë dhe Letërsisë; Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Por për të, institucionet nuk ishin vetëm zyra. Ato duhej të ishin vende ku ndërtohej mendimi. Ku krijoheshin breza studiuesish. Ku kultura ruhej dhe zhvillohej. Trashëgimia e metodës së tij Sot, rëndësia e Shuteriqit nuk qëndron vetëm në librat që la. Ajo qëndron edhe në mënyrën se si na mësoi të kërkojmë. Ai na la një metodë: të respektojmë dokumentin; të mos harrojmë burimin; të shohim historinë me sy kritik; të kuptojmë se çdo brez ka një përgjegjësi ndaj kujtesës. Përfundim i kapitullit Studiuesi që dëgjoi heshtjen e letrave Dhimitër Shuteriqi kaloi një jetë duke dëgjuar gjëra që të tjerët nuk i dëgjonin. Ai dëgjoi zërin e një faqeje të vjetër. Dëgjoi jehonën e një fjale të harruar. Dëgjoi kujtesën e një populli në dokumentet e tij. Në këtë kuptim, laboratori i tij nuk ishte vetëm një dhomë pune. Ishte një vend ku e kaluara takohej me të ardhmen. Dhe mësimi më i madh që la është ky: Një komb nuk e humbet historinë kur humbet betejat; e humbet kur harron të ruajë kujtesën e vet. Vazhdon me KAPITULLIN XIII: “Dhimitër Shuteriqi dhe institucionet e dijes – arsimi, Lidhja e Shkrimtarëve, Akademia e Shkencave dhe ndërtimi i jetës kulturore shqiptare”. KAPITULLI XIII Dhimitër Shuteriqi dhe institucionet e dijes Arsimi, Lidhja e Shkrimtarëve, Akademia e Shkencave dhe ndërtimi i jetës kulturore shqiptare Ka njerëz që krijojnë vepra të mëdha brenda një fushe të vetme. Dhe ka njerëz që punojnë për të krijuar vetë hapësirën ku kultura mund të lulëzojë. Dhimitër Shuteriqi i përkiste kësaj kategorie të dytë. Ai nuk ishte vetëm shkrimtar. Nuk ishte vetëm historian i letërsisë. Nuk ishte vetëm studiues i gjuhës. Ai ishte një ndërtues institucionesh. Një njeri që besonte se kultura nuk mbijeton vetëm nga talentet individuale, por nga struktura që i mbështesin ato: shkolla, institutet kërkimore, organizatat e shkrimtarëve dhe akademitë e dijes. Për të, një komb nuk ndërtohet vetëm me ndërtesa dhe rrugë. Ai ndërtohet me vende ku lind mendimi. Arsimi – besimi se një komb fillon nga shkolla Marrëdhënia e Dhimitër Shuteriqit me arsimin nuk ishte thjesht profesionale. Ajo ishte një bindje filozofike. Që në formimin e tij familjar, përmes figurës së të atit, Simon Shuteriqit, ai kishte parë se shkolla shqiptare ishte një nga shtyllat e identitetit kombëtar. Normaleja e Elbasanit, Kongresi i Manastirit dhe përpjekjet e brezit të rilindësve i kishin treguar se arsimi nuk ishte vetëm transmetim dijesh. Ishte krijim i vetëdijes. Kur Shqipëria doli nga Lufta e Dytë Botërore, vendi përballej me një sfidë të madhe: duhej të rindërtonte jo vetëm ekonominë dhe institucionet, por edhe botën intelektuale. Shuteriqi u përfshi në këtë proces. Ai punoi në fushën e arsimit dhe kulturës, duke kontribuar në organizimin e jetës arsimore të vendit. Për të, shkolla ishte vendi ku një shoqëri vendos se çfarë do t’u lërë brezave të ardhshëm. Drejtori i Institutit të Lartë Pedagogjik Formimi i brezit që do të formonte të tjerët Në vitin 1947, Dhimitër Shuteriqi u emërua drejtor i Institutit të Lartë Pedagogjik. Ky ishte një moment i rëndësishëm në zhvillimin e arsimit të lartë shqiptar. Instituti kishte një rol themelor: përgatitjen e mësuesve dhe pedagogëve që do të ndërtonin sistemin arsimor të vendit. Këtu shfaqet një dimension tjetër i figurës së tij. Ai nuk mendonte vetëm për dijen që ruhej në libra. Mendonte për dijen që kalonte nga një brez te tjetri. Një studiues mund të shkruajë një vepër. Por një mësues formon qindra njerëz. Dhe për Shuteriqin, ky ishte një nga misionet më të larta të kulturës. Lidhja e Shkrimtarëve Krijimi i një shtëpie për letërsinë shqiptare Në vitet e para pas Luftës, letërsia shqiptare ndodhej në një periudhë ndryshimi. Kërkohej një organizim i ri i jetës letrare. Në këtë klimë, Dhimitër Shuteriqi ishte ndër figurat themeluese të Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë dhe në vitet 1945–1946 shërbeu si kryetar i parë i saj. Kjo ishte më shumë se një detyrë administrative. Ishte përpjekja për të krijuar një qendër ku shkrimtarët të takoheshin, të diskutonin dhe të ndërtonin një vetëdije të përbashkët letrare. Më vonë, nga viti 1954 deri në vitin 1973, ai drejtoi Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve për afro dy dekada. Gjatë kësaj periudhe, ai ishte një nga figurat më të dukshme të jetës kulturore shqiptare. Ai jetoi në një kohë kur letërsia kishte një rol të madh shoqëror. Shkrimtari nuk shihej vetëm si krijues individual. Ai shihej si figurë që ndikonte në mënyrën si një shoqëri kuptonte veten. Midis krijimtarisë dhe përgjegjësisë Drejtimi i një institucioni letrar vendoste përballë Shuteriqit një pyetje të madhe: Cili është roli i letërsisë në shoqëri? Për të, letërsia nuk ishte arratisje nga realiteti. Ajo ishte një mënyrë për ta kuptuar atë. Një roman, një tregim apo një studim nuk kishin vlerë vetëm për bukurinë artistike. Ato kishin vlerë sepse ruanin përvojën njerëzore. Kjo ishte arsyeja pse ai u interesua aq shumë për historinë dhe traditën. Ai besonte se një letërsi pa kujtesë humbet një pjesë të shpirtit të saj. Instituti i Historisë dhe Gjuhësisë Kërkimi shkencor si mision kombëtar Pas viteve të angazhimit institucional, pjesa më e qëndrueshme e veprimtarisë së Shuteriqit mbeti kërkimi shkencor. Në Institutin e Historisë dhe Gjuhësisë, dhe më pas në Institutin e Gjuhësisë dhe Letërsisë, ai ndërtoi një veprimtari të gjatë si studiues. Këtu ai gjeti hapësirën ku pasioni i tij për dokumentin, gjuhën dhe historinë mori formën më të plotë. Ai punoi për: historinë e letërsisë shqiptare; autorët e vjetër; dokumentet e hershme të shqipes; zhvillimin e shkrimit shqiptar; lidhjet mes kulturës shqiptare dhe asaj evropiane. Puna e tij shkencore e vendosi atë ndër figurat themeluese të studimeve moderne shqiptare. Akademia e Shkencave Kur një jetë kërkimi merr vlerësim institucional Në vitin 1972, Dhimitër Shuteriqi u zgjodh Akademik i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Ky vlerësim ishte kurorëzim i një rruge të gjatë. Por për të, titulli nuk ishte qëllimi. Ai ishte vetëm dëshmi e një pune të kryer. Sepse vlera e një studiuesi nuk matet vetëm nga vendi që zë në institucione. Ajo matet nga pyetjet që lë pas. Nga brezat që frymëzon. Nga dritarja që hap për të tjerët. Intelektuali dhe koha e tij Jeta institucionale e Shuteriqit u zhvillua në një periudhë historike komplekse. Ai jetoi në një shekull me ndryshime të mëdha: luftëra; ndryshime politike; transformime shoqërore; përplasje idesh. Si shumë intelektualë të kohës, edhe ai u përball me kufizimet dhe presionet e një sistemi ku kultura ishte e lidhur ngushtë me politikën. Në vitet ’70, gjatë fushatave ideologjike ndaj intelektualëve, ai u kritikua publikisht. Megjithatë, ajo që mbeti e qëndrueshme ishte puna e tij shkencore dhe letrare. Koha i dha peshën më të madhe veprës. Filozofia e institucioneve Ndërtimi i kujtesës kolektive Në thelb, gjithë veprimtaria institucionale e Dhimitër Shuteriqit lidhet me një ide: kultura ka nevojë për kujdestarë. Një libër mund të shkruhet nga një individ. Por një traditë kulturore ndërtohet nga komunitete, shkolla dhe institucione. Ai besonte se dija nuk duhet të jetë pronë e një njeriu. Ajo duhet të qarkullojë. Duhet të mësohet. Duhet të trashëgohet. Përfundim i kapitullit Arkitekti i hapësirave ku mendimi jeton Kur shohim sot figurën e Dhimitër Shuteriqit, nuk shohim vetëm një studiues me shumë libra. Shohim një njeri që punoi për të krijuar terrenin ku libri mund të lindte dhe të jetonte. Ai ndërtoi ura: mes shkollës dhe shoqërisë; mes studiuesit dhe publikut; mes së kaluarës dhe së ardhmes. Dhe ndoshta ky është një nga mësimet më të mëdha të jetës së tij: Një kulturë nuk ruhet vetëm nga ata që shkruajnë historinë, por edhe nga ata që ndërtojnë vendet ku historia mund të kujtohet. Vazhdon me KAPITULLIN XIV: “Dhimitër Shuteriqi – marrëdhënia mes letërsisë dhe historisë: filozofia krijuese, tregimet historike dhe njeriu pas dokumentit”. KAPITULLI XIV Dhimitër Shuteriqi – marrëdhënia mes letërsisë dhe historisë Kur dokumenti merr frymë dhe e kaluara bëhet jetë njerëzore Ka studiues që e shohin historinë si një renditje ngjarjesh. Ka shkrimtarë që e shohin atë si burim frymëzimi. Dhimitër Shuteriqi ishte një nga ata njerëz të rrallë që jetoi në kufirin mes këtyre dy botëve. Për të, historia nuk ishte një varrezë datash dhe emrash. Ajo ishte një hapësirë ku vazhdonte të jetonte njeriu. Pas një dokumenti të vjetër ai kërkonte një zë. Pas një figure historike kërkonte një shpirt. Pas një ngjarjeje kërkonte dramën njerëzore. Kjo është arsyeja pse vepra e tij letrare dhe ajo shkencore nuk qëndrojnë të ndara. Ato ushqejnë njëra-tjetrën. Studiuesi i jepte shkrimtarit thellësinë e kohës. Shkrimtari i jepte studiuesit ndjeshmërinë ndaj jetës. Historia nuk ishte e kaluar për Shuteriqin Ajo ishte kujtesë që vazhdon të jetojë Një nga idetë themelore të botëkuptimit të tij ishte se historia nuk mbyllet kur një epokë përfundon. Ajo vazhdon të jetojë në mënyrën si një popull mendon, flet dhe kujton. Prandaj ai nuk u afrua me historinë si një vëzhgues i largët. Ai u afrua si një njeri që kërkonte të kuptonte rrënjët e vetes. Në studimet e tij mbi autorët shqiptarë, ai nuk kërkonte vetëm informacion biografik. Ai kërkonte pyetje më të thella: Çfarë mendonte ky njeri në kohën e vet? Çfarë sfidash përballonte? Çfarë ëndrre kishte për shoqërinë? Çfarë gjurme la në vetëdijen shqiptare? Pikërisht këtu qëndron lidhja mes historianit dhe shkrimtarit brenda tij. Tregimi historik Kur faktet fitojnë shpirt Një pjesë e rëndësishme e krijimtarisë së Dhimitër Shuteriqit lidhet me tregimet historike. Por ai nuk shkruante histori të thatë. Ai nuk kërkonte të përsëriste kronikat. Ai kërkonte të sillte njeriun brenda historisë. Në tregimet e tij, figurat historike nuk janë statuja. Ato kanë ndjenja. Kanë pasiguri. Kanë dilema. Kanë momente dobësie dhe force. Kjo i jep veprës së tij një dimension njerëzor. Historia bëhet më afër lexuesit sepse nuk paraqitet vetëm si madhështi, por edhe si përvojë njerëzore. Nga Marin Barleti te heronjtë e panjohur Historia si dramë njerëzore Interesi i Shuteriqit për figurat historike nuk lidhej vetëm me emrat e mëdhenj. Ai ishte i interesuar edhe për njerëzit që kishin mbetur në skaje të kujtesës. Sepse ai besonte se historia nuk krijohet vetëm nga personazhet që hyjnë në tekstet shkollore. Ajo krijohet edhe nga mijëra jetë të zakonshme. Nga njerëz që ruajtën një gjuhë. Nga njerëz që kopjuan një libër. Nga njerëz që mbajtën gjallë një traditë. Në këtë kuptim, kërkimi i tij kishte edhe një dimension etik: t’i japësh zë atyre që koha i ka heshtur. “Çlirimtarët” (1952) Letërsia dhe përvoja e një epoke Romani “Çlirimtarët”, botuar në vitin 1952, është një nga veprat e tij të rëndësishme artistike. Në të pasqyrohet një periudhë historike e trazuar, ku individi përballet me ndryshime të mëdha shoqërore dhe politike. Por vlera e veprës nuk qëndron vetëm te tema historike. Ajo qëndron te përpjekja për të kuptuar njerëzit brenda një kohe të vështirë. Shuteriqi interesohet për mënyrën se si historia ndikon mbi karakterin njerëzor. Si ndryshon njeriu përballë ngjarjeve të mëdha? Si përballen individët me përgjegjësinë dhe zgjedhjet e tyre? Këto janë pyetje që e kalojnë kohën ku është shkruar vepra. “Gurneçka” (1957) Jeta e vogël brenda historisë së madhe Në tregimet e tij, Shuteriqi shpesh kërkon madhështinë në gjëra që duken të vogla. Një jetë e zakonshme. Një kujtim familjar. Një përjetim personal. Sepse ai e dinte se historia e vërtetë nuk është vetëm ajo që shkruhet në dokumente zyrtare. Ajo është edhe ajo që jetojnë njerëzit. Në këtë aspekt, proza e tij ka një ndjeshmëri të veçantë. Ajo nuk e sheh historinë vetëm nga lart. E sheh edhe nga afër. Nga sytë e individit. “Fyelli i Marsiasit” (1963) Arti si simbol i lirisë shpirtërore Titulli i kësaj vepre lidhet me një figurë nga mitologjia greke, Marsiasin, muzikantin që sfidon fuqinë përmes artit. Ky simbol është domethënës. Sepse te Shuteriqi arti nuk është vetëm bukuri. Ai është mënyrë shprehjeje. Është mënyrë për të ruajtur shpirtin njerëzor. Në gjithë veprën e tij qëndron një ide: pushtetet ndryshojnë, kohët ndryshojnë, por krijimi artistik mbetet dëshmi e ekzistencës njerëzore. “Një mal me këngë” (1975) Kujtesa kolektive në formë letrare Në këtë vepër shfaqet një tjetër tipar i rëndësishëm i tij: lidhja me kujtesën popullore. Kënga, rrëfimi dhe tradita janë pjesë e identitetit. Për Shuteriqin, kultura nuk jeton vetëm në akademi dhe biblioteka. Ajo jeton edhe në kujtesën e njerëzve. Në fjalët që përcillen. Në historitë që tregohen. Në emocionet që kalojnë nga një brez te tjetri. Shkrimtari përballë studiuesit Dy rrugë drejt së njëjtës të vërtetë Në pamje të parë, shkrimtari dhe studiuesi duket sikur ndjekin rrugë të ndryshme. Njëri krijon. Tjetri analizon. Por te Shuteriqi këto dy rrugë bashkoheshin. Të dyja kishin të njëjtin qëllim: të kuptonin njeriun shqiptar. Të ruanin kujtesën. Të shpjegonin identitetin. Ai shkruante sepse kërkonte kuptim. Ai studionte sepse kërkonte rrënjë. Filozofia krijuese e Shuteriqit E kaluara si përgjegjësi morale Në thelb të gjithë veprës së tij qëndron një ide filozofike: E kaluara nuk është pronë e së shkuarës. Ajo është përgjegjësi e së tashmes. Një brez ka detyrën të ruajë atë që ka marrë nga paraardhësit. Sepse pa kujtesë, kultura bëhet e brishtë. Pa histori, identiteti bëhet i pasigurt. Kjo është arsyeja pse Shuteriqi iu përkushtua kaq shumë dokumenteve, autorëve dhe librave të vjetër. Ai nuk kërkonte vetëm të njihte të kaluarën. Ai kërkonte të siguronte të ardhmen. Përfundim i kapitullit Njeriu që bashkoi faktin me shpirtin Dhimitër Shuteriqi ishte një urë mes dy botëve: mes shkencës dhe artit; mes dokumentit dhe imagjinatës; mes historisë dhe jetës. Ai na tregoi se një fakt pa njeri është i ftohtë. Por një histori që kupton njeriun bëhet kujtesë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse vepra e tij vazhdon të jetojë: sepse ai nuk kërkoi vetëm të tregonte çfarë kishte ndodhur. Ai kërkoi të kuptonte pse kishte rëndësi ajo që kishte ndodhur. Vazhdon me KAPITULLIN XV: “Dhimitër Shuteriqi përballë kohës – kritikat, sfidat, marrëdhënia me pushtetin dhe qëndrueshmëria e veprës përtej epokave”. KAPITULLI XV Dhimitër Shuteriqi përballë kohës Kritikat, sfidat dhe qëndrueshmëria e një intelektuali në një shekull ndryshimesh Jeta e një intelektuali të madh nuk matet vetëm me veprat që shkruan në qetësi. Ajo kuptohet edhe nga mënyra se si ai përballet me kohën ku jeton. Dhimitër Shuteriqi jetoi në një nga periudhat më të trazuara të historisë shqiptare të shekullit XX. Ai pa ndryshimin e botës shqiptare nga vitet e para të pavarësisë, përjetoi Luftën e Dytë Botërore, mori pjesë në jetën politike e kulturore të pasluftës dhe jetoi dekada të tëra nën një sistem ku arti, arsimi dhe mendimi ishin të lidhura ngushtë me ideologjinë. Por ajo që e përcakton figurën e tij nuk është vetëm koha që jetoi. Është mënyra se si e përdori atë kohë për të kërkuar dijen. Një intelektual në shekullin e ndryshimeve të mëdha Nga Shqipëria e re te Shqipëria e ideve Kur Dhimitër Shuteriqi lindi në vitin 1915, Shqipëria ishte ende një shtet i ri, duke kërkuar identitetin e saj kulturor dhe institucional. Brezi i tij u rrit me një pyetje themelore: Si mund të ndërtohet një komb modern? Për disa përgjigjja ishte ekonomia. Për të tjerë ishte politika. Por për Shuteriqin përgjigjja ishte më e thellë: arsimi dhe kultura. Ai besonte se një shtet mund të ndërtohet me institucione, por një komb ndërtohet me vetëdije. Dhe vetëdija lind nga libri, gjuha dhe kujtesa. Lufta dhe zgjedhja e angazhimit Kur intelektuali përballet me historinë Vitet e Luftës së Dytë Botërore ishin një provë për shumë intelektualë shqiptarë. Shuteriqi u kthye nga Franca në vitin 1942, në një kohë kur vendi ishte nën pushtim. Ai zgjodhi të angazhohej në Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare. Për të, kjo nuk ishte vetëm një zgjedhje politike. Ishte një bindje se kultura dhe liria janë të lidhura. Një popull që nuk është i lirë nuk mund ta zhvillojë plotësisht mendimin e tij. Kjo periudhë ndikoi edhe në mënyrën se si ai do ta shihte më vonë marrëdhënien mes historisë dhe përgjegjësisë njerëzore. Pas luftës Ndërtimi i një bote kulturore nga fillimi Pas vitit 1945 Shqipëria hyri në një epokë të re. Vendi kishte nevojë jo vetëm për rindërtim fizik, por edhe për krijimin e institucioneve kulturore. Në këtë proces Shuteriqi u bë një nga figurat aktive. Ai punoi në fushën e arsimit dhe kulturës. Në vitet 1945–1946 ishte ndër themeluesit dhe kryetari i parë i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë. Ky institucion kishte një rol të rëndësishëm në organizimin e jetës letrare. Më vonë, gjatë viteve 1954–1973, ai drejtoi Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë për afro dy dekada. Ishte një periudhë kur letërsia shqiptare po kërkonte formën e saj të re. Shuteriqi ishte në qendër të këtij procesi. Roli i tij në arsim Shkolla si vendi ku ndërtohet e ardhmja Një nga dimensionet më të rëndësishme të veprimtarisë së tij ishte arsimi. Në vitin 1947 ai u emërua drejtor i Institutit të Lartë Pedagogjik. Ky institucion kishte një rëndësi të veçantë sepse përgatiste kuadro të rinj për arsimin shqiptar. Për Shuteriqin, mësuesi nuk ishte thjesht një transmetues njohurish. Ai ishte krijues i ndërgjegjes së brezave. Një shkollë nuk duhej vetëm të mësonte fakte. Ajo duhej të formonte njerëz që dinin të mendonin. Kjo ide e shoqëroi gjatë gjithë jetës së tij. Marrëdhënia me pushtetin Midis institucionit dhe ndërgjegjes personale Si shumë intelektualë të kohës së tij, Shuteriqi jetoi brenda një sistemi ku shteti kishte ndikim të madh mbi kulturën. Ai mbajti poste publike. Ishte deputet i Kuvendit Popullor nga viti 1950 deri në vitin 1974. Drejtoi institucione kulturore. Por figura e tij nuk mund të kuptohet vetëm përmes roleve zyrtare. Ajo duhet parë edhe përmes punës së tij shkencore. Në arkiva dhe biblioteka ai ndoqi një rrugë që kërkonte durim dhe përkushtim: zbulimin e dokumenteve, studimin e gjuhës, rikthimin e autorëve të harruar. Kjo ishte fusha ku ai la gjurmën më të thellë. Viti 1973 Një periudhë prove për intelektualin Vitet 1970 sollën një klimë më të ashpër ideologjike në jetën kulturore shqiptare. Në vitin 1973, gjatë goditjeve ndaj shumë krijuesve dhe intelektualëve, edhe Dhimitër Shuteriqi u kritikua. Ai u përfshi në debatet ideologjike të kohës dhe u akuzua për qëndrime të konsideruara të papërshtatshme nga sistemi. Kjo periudhë ishte një provë e vështirë për shumë figura të kulturës. Por edhe pas këtyre përplasjeve, ai vazhdoi punën kërkimore. Libri dhe studimi mbetën fusha ku ai rikthehej gjithmonë. Në fund, koha bëri dallimin mes debatit të momentit dhe vlerës së qëndrueshme. Studiuesi përtej politikës Kur vepra bëhet më e madhe se epoka Një nga karakteristikat më të rëndësishme të Shuteriqit është se pjesa më e qëndrueshme e trashëgimisë së tij lidhet me shkencën. Studimet mbi letërsinë e vjetër shqipe, dokumentet e hershme dhe historinë e shkrimit shqip kanë një rëndësi që shkon përtej kohës politike ku u krijuan. Sepse një dokument i vjetër nuk i përket vetëm një regjimi. Një tekst i hershëm nuk i përket vetëm një epoke. Ai i përket historisë së një populli. Dhe pikërisht këtë dimension kërkoi Shuteriqi: të ndërtonte një kujtesë afatgjatë. Akademiku Kur kërkimi bëhet një mënyrë jetese Në vitin 1972 ai u zgjodh Akademik i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Ky ishte një vlerësim i rëndësishëm për punën e tij shumëvjeçare. Por për të, titulli nuk ishte qëllimi. Qëllimi ishte kërkimi. Ai i përkiste atij brezi studiuesish që besonin se shkenca kërkon jo vetëm zgjuarsi, por edhe durim moral. Të studiosh të kaluarën do të thotë të pranosh se shumë përgjigje kërkojnë vite pune. Përtej lavdërimeve dhe kritikave Çfarë mbetet pas një njeriu? Çdo figurë historike kalon përmes interpretimeve të ndryshme. Disa e shohin përmes kohës së tij. Të tjerë përmes veprës që la. Por një kriter mbetet i rëndësishëm: çfarë i dha ai kulturës? Në rastin e Dhimitër Shuteriqit përgjigjja është e qartë. Ai zgjeroi njohjen mbi letërsinë shqiptare. Ndihmoi në dokumentimin e historisë së gjuhës. Krijoi vepra letrare. Formoi institucione. Dhe mbi të gjitha, i kujtoi shoqërisë shqiptare se pa kujtesë nuk ka identitet. Përfundim i kapitullit Njeriu që qëndroi përballë kohës me librin në dorë Dhimitër Shuteriqi ishte një figurë e formuar nga kontradiktat e shekullit të tij. Ai ishte studiues dhe krijues. I përfshirë në institucionet e kohës, por i përkushtuar ndaj një bote më të gjatë se politika: botës së dijes. Ai e kuptoi se koha ndryshon gjithçka. Sistemet ndryshojnë. Idetë politike ndryshojnë. Por një dokument i zbuluar, një libër i shkruar dhe një mendim i ruajtur mund të jetojnë përtej një epoke. Dhe kjo është arsyeja pse trashëgimia e tij vazhdon: sepse ai nuk punoi vetëm për kohën e vet. Ai punoi për kujtesën e brezave. KAPITULLI XVI Dhimitër Shuteriqi dhe zbulimi i kujtesës së shkruar shqiptare Udhëtimi drejt burimeve të gjuhës, dokumenteve dhe identitetit Nëse letërsia është kujtesa e ndjenjave të një populli, dokumenti është kujtesa e zërit të tij. Këtë të vërtetë Dhimitër Shuteriqi e kuptoi më herët se shumë të tjerë. Për të, një dorëshkrim i vjetër nuk ishte thjesht një objekt arkivor. Nuk ishte vetëm një faqe e zverdhur nga koha. Ishte një dëshmi se dikush, shumë vite më parë, kishte menduar në gjuhën shqipe, kishte shkruar në gjuhën shqipe dhe kishte lënë pas një gjurmë të ekzistencës sonë kulturore. Në këtë drejtim qëndron një nga kontributet më të mëdha të tij: ai nuk studioi vetëm letërsinë shqiptare. Ai kërkoi momentin kur kjo letërsi filloi të marrë zë. Një kërkim drejt fillimeve Pyetja e madhe: kur filloi fjala e shkruar shqipe? Historia e një gjuhe nuk është vetëm historia e fjalëve. Është historia e njerëzve që i përdorën ato. Është historia e shoqërisë që i ruajti. Është historia e një mënyre të të menduarit. Prandaj studimi i shkrimit shqip ishte për Shuteriqin një çështje më e thellë sesa një kërkim filologjik. Ishte një kërkim mbi vetë ekzistencën kulturore të shqiptarëve. Ai kërkoi të kuptonte: Kur janë shkruar fjalët e para shqipe? Cilat janë dëshmitë më të hershme? Kush ishin njerëzit që i shkruan? Në çfarë rrethanash historike lindën këto tekste? Përgjigjet e këtyre pyetjeve ndihmonin në ndërtimin e një tabloje më të plotë të zhvillimit të kulturës shqiptare. Studimi i dokumentit Kur shkenca bëhet dialog me të kaluarën Metoda e Shuteriqit mbështetej mbi një parim të rëndësishëm: historia nuk ndërtohet vetëm mbi kujtesën gojore apo mbi hamendësime. Ajo kërkon dëshmi. Prandaj ai punoi me dokumente, dorëshkrime, tekste të vjetra dhe burime arkivore. Ai i analizonte ato jo vetëm si materiale gjuhësore, por si dëshmi njerëzore. Një tekst i vjetër për të ishte një takim mes dy kohësh: kohës kur ishte shkruar dhe kohës kur ai e studionte. Nëpërmjet këtij dialogu ai kërkonte të rindërtonte rrugën e kulturës shqiptare. “Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850” (1976) Një hartë e kujtesës së shkruar Një nga veprat më të rëndësishme të tij është “Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850”, botuar në vitin 1976. Kjo vepër përfaqëson një përpjekje të madhe për të sistemuar dhe analizuar dëshmitë e hershme të shkrimit shqip. Në të ai trajtoi periudha të ndryshme të zhvillimit të gjuhës dhe kulturës shqiptare, duke ndjekur gjurmët e dokumenteve që dëshmonin përdorimin e shqipes. Rëndësia e kësaj vepre nuk qëndron vetëm në informacionin që përmban. Ajo qëndron në mënyrën e të menduarit: shqipja nuk duhet parë si një gjuhë pa histori të shkruar. Ajo ka kaluar nëpër shekuj përmes përpjekjeve të njerëzve që e ruajtën dhe e përdorën. “Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879–1800” Vepra e një jete kërkimi Kjo vepër, e botuar pas vdekjes së tij në vitin 2005, përmbledh një pjesë të rëndësishme të kërkimeve të tij. Titulli vetë tregon ambicien e studimit: të ndiqte rrugëtimin e shkrimit shqip në një hark të gjatë kohor. Për Shuteriqin, historia e gjuhës nuk ishte një vijë e thjeshtë. Ajo ishte një rrugëtim me periudha të ndritshme dhe boshllëqe dokumentare. Por edhe boshllëqet kishin rëndësi. Sepse edhe mungesa e një dokumenti është një pyetje për studiuesin. Dorëshkrimet e hershme Arkivat si vende ku koha fle Një nga pasionet më të mëdha të Shuteriqit ishte kërkimi në burimet e vjetra. Ai e shihte arkivin jo si një vend të heshtur, por si një hapësirë ku historia pret të zbulohet. Çdo dorëshkrim ishte një takim me një autor të panjohur. Çdo faqe ishte një dritare drejt një bote tjetër. Në këtë aspekt, puna e tij kishte edhe një dimension pothuajse filozofik: njeriu mund të largohet nga kjo botë, por fjala që lë pas mund të vazhdojë të jetojë. Letërsia e vjetër shqipe Rikthimi i autorëve të harruar Një pjesë e madhe e punës së tij iu kushtua autorëve të hershëm shqiptarë. Ai studioi dhe shkroi për figura si: Marin Barleti, historiani i madh i shekullit XVI; Pjetër Budi, një nga autorët e rëndësishëm të letërsisë së vjetër shqipe; Dhaskal Todri, figura e lidhur me përpjekjet për zhvillimin e shkrimit shqip; dhe shumë autorë të tjerë që kontribuan në formimin e traditës kulturore shqiptare. Përmes këtyre studimeve ai nuk kërkonte vetëm të paraqiste biografi. Ai kërkonte të shpjegonte procesin historik: si lind një kulturë letrare? Si ruhet një gjuhë? Si mbijeton një identitet? Kontributi në albanologji Nga studiuesi te arkitekti i kujtesës Në historinë e albanologjisë shqiptare, Shuteriqi zë një vend të veçantë sepse ai lidhi disa fusha që shpesh studiohen veçmas: gjuhën, letërsinë, historinë, arsimin, kulturën. Ai nuk e shihte gjuhën të ndarë nga historia. Nuk e shihte letërsinë të ndarë nga shoqëria. Nuk e shihte autorin të ndarë nga koha ku jetonte. Kjo qasje e bëri punën e tij më të gjerë dhe më të thellë. Debati shkencor dhe kërkimi i së vërtetës Shkenca si proces njerëzor Çdo fushë shkencore ndërtohet përmes diskutimeve. Edhe studimet mbi historinë e shkrimit shqip kanë pasur debate mes studiuesve. Kjo është pjesë normale e jetës akademike. Rëndësia e Shuteriqit qëndron në faktin se ai e vendosi kërkimin mbi dokumentin dhe analizën. Ai e pa shkencën si një proces të vazhdueshëm: një brez kërkon, një brez tjetër korrigjon, një brez tjetër ndërton më tej. E vërteta shkencore nuk lind nga heshtja, por nga kërkimi. Përfundim i kapitullit Njeriu që dëgjoi zërat e shekujve Kontributi më i madh i Dhimitër Shuteriqit nuk ishte vetëm se shkroi libra. Ishte se ai mësoi një komb të dëgjojë më me kujdes të kaluarën e vet. Ai na tregoi se një dokument i vjetër nuk është thjesht letër. Është kujtesë. Se një fjalë e shkruar shekuj më parë nuk është thjesht gjuhë. Është dëshmi e një jete. Dhe se puna e studiuesit të vërtetë nuk është vetëm të mbledhë fakte. Është të rikthejë kuptimin. Në këtë mision, Dhimitër Shuteriqi mbeti një nga kujdestarët më të mëdhenj të kujtesës shqiptare. Vazhdon me KAPITULLIN XVII: “Dhimitër Shuteriqi – portreti i shkrimtarit: veprat letrare, personazhet, temat dhe filozofia e krijimit”. KAPITULLI XVII Dhimitër Shuteriqi – portreti i shkrimtarit Kur historia bëhet letërsi dhe njeriu bëhet kujtesë Përpara se të ishte studiues i dokumenteve të vjetra dhe historian i letërsisë shqiptare, Dhimitër Shuteriqi ishte një krijues. Një njeri që nuk kërkonte vetëm të kuptonte botën, por edhe ta shprehte atë përmes fjalës. Nëse puna e tij shkencore kërkonte qetësinë e arkivit, krijimtaria letrare kërkonte ndjeshmërinë e shpirtit. Në të dyja rastet, qëllimi ishte i njëjtë: të zbulonte njeriun shqiptar. Sepse për Shuteriqin historia nuk kishte kuptim pa njeriun. Dhe letërsia nuk kishte vlerë pa të vërtetën njerëzore. Fillimet letrare Një brez që kërkonte një zë të ri Rruga letrare e Dhimitër Shuteriqit nisi në vitet 1930, në një periudhë kur kultura shqiptare po kalonte një fazë të rëndësishme zhvillimi. Pas përpjekjeve të Rilindjes Kombëtare dhe konsolidimit të gjuhës shqipe, brezi i ri i shkrimtarëve kërkonte mënyra të reja shprehjeje. Në këtë atmosferë u formua edhe Shuteriqi. Ai ishte pjesë e një brezi që nuk donte vetëm të përsëriste traditën. Donte ta zhvillonte atë. Në vitin 1935 botoi veprën “Kangët e rinisë së parë”, ndërsa në vitin 1936 “Kangë”. Këto krijime të hershme dëshmojnë një autor të ri që kërkonte lidhjen mes ndjenjës personale dhe frymës së kohës. Poezia e hershme Ndjeshmëria përballë botës Në krijimet e para poetike të Shuteriqit ndihet ndikimi i një brezi që jetonte mes dy botësh: mes traditës shqiptare dhe kulturës evropiane. Formimi i tij në Liceun e Korçës dhe më pas në Francë e kishte afruar me letërsinë dhe filozofinë evropiane. Por ai nuk u shkëput nga rrënjët. Poezia e tij mbart interesin për: njeriun, natyrën, kohën, shpresën, dhe kërkimin e kuptimit. Edhe në fillimet e tij shfaqet një tipar që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës: dëshira për të parë përtej sipërfaqes. “Çlirimtarët” (1952) Romani i një kohe historike Romani “Çlirimtarët”, botuar në vitin 1952, është një nga veprat më të njohura të Shuteriqit. Ai lidhet me një periudhë të rëndësishme të historisë shqiptare: Luftën e Dytë Botërore dhe ndryshimet shoqërore që ajo solli. Por vlera e romanit nuk qëndron vetëm në pasqyrimin e një periudhe historike. Ajo që e bën të rëndësishëm është përpjekja për të paraqitur njerëzit brenda historisë. Në qendër nuk janë vetëm ngjarjet. Janë zgjedhjet njerëzore. Konfliktet morale. Marrëdhënia mes individit dhe kohës. Shuteriqi kërkon të kuptojë se çfarë ndodh me njeriun kur historia hyn në jetën e tij. Tregimet historike E kaluara që merr frymë Një nga tiparet më të veçanta të krijimtarisë së tij është tregimi historik. Por Shuteriqi nuk e përdor historinë si dekor. Ai nuk ndërton skena vetëm për të rikrijuar atmosferën e së kaluarës. Ai e përdor historinë për të folur për probleme universale: besimin, sakrificën, dinjitetin, dashurinë, përgjegjësinë. Në tregimet e tij, figura historike zbresin nga piedestali dhe bëhen njerëz. Ata mendojnë. Vuajnë. Përballen me dilema. Kjo i jep veprës së tij një dimension njerëzor dhe filozofik. “Gurneçka” (1957) Jeta e zakonshme si pasqyrë e kohës Në këtë vepër shfaqet një nga cilësitë më të rëndësishme të prozës së Shuteriqit: aftësia për të gjetur kuptim në jetën e zakonshme. Ai nuk kërkon vetëm ngjarje të mëdha. Ai sheh edhe emocionet e vogla. Marrëdhëniet njerëzore. Kujtimet. Përjetimet që ndërtojnë jetën e një shoqërie. Sepse historia nuk krijohet vetëm në betejat e mëdha. Ajo krijohet edhe në heshtjen e përditshme. “Fyelli i Marsiasit” (1963) Arti si fuqi e shpirtit Kjo vepër mbart një simbolikë të veçantë. Figura e Marsiasit nga mitologjia lidhet me muzikën, guximin dhe përballjen e artistit me fuqinë. Në këtë kuptim, vepra prek një temë të rëndësishme: marrëdhënien mes krijuesit dhe botës. Për Shuteriqin, arti është një formë lirie. Ai ruan atë pjesë të njeriut që nuk mund të kontrollohet plotësisht: imagjinatën. Krijuesi lë pas diçka që vazhdon edhe kur koha ndryshon. “Gjashtëdhjetë tregime në një” Shumësia e jetës njerëzore Vetë titulli tregon interesin e autorit për shumëllojshmërinë e përvojës njerëzore. Shuteriqi ishte i interesuar për shumë zëra. Për shumë fate. Për shumë këndvështrime. Në këto tregime shfaqet një autor që vëzhgon me kujdes shoqërinë. Ai nuk kërkon vetëm heronj. Kërkon njerëz. “Tregime të zgjedhura” (1972) Një përmbledhje e botës së tij krijuese Kjo vepër përfaqëson një pjesë të rëndësishme të krijimtarisë së tij tregimtare. Aty shfaqet qartë mënyra e tij e të shkruarit: një ndërthurje mes historisë, kujtesës dhe analizës njerëzore. Ai nuk shkruan me nxitim. Fjala e tij është e lidhur me kërkimin. Çdo personazh mbart një përvojë. Çdo histori kërkon një kuptim. “Një mal me këngë” (1975) Zëri kolektiv i kujtesës Në këtë vepër, kënga bëhet simbol i kujtesës. Ajo përfaqëson mënyrën se si një popull ruan përvojat e tij. Këngët, rrëfimet dhe traditat janë një arkiv i gjallë. Shuteriqi e kupton kulturën jo vetëm si pronë të studiuesve. Ajo i përket të gjithë njerëzve. “Kur rendte hëna nëpër re” (1982) Poezia e kujtesës dhe e përjetimit Në këtë periudhë të krijimtarisë së tij, shkrimi i Shuteriqit bëhet më reflektues. Ai afrohet më shumë me kujtesën, kohën dhe përjetimin njerëzor. Tema e tij nuk është vetëm çfarë ka ndodhur. Është edhe çfarë mbetet tek njeriu pas asaj që ka ndodhur. “Vërshimet e vjeshtës” (1984) Koha që kalon dhe gjurmët që mbeten Vetë simbolika e vjeshtës lidhet me pjekurinë, kujtesën dhe reflektimin. Në këtë fazë të jetës së tij, Shuteriqi shfaqet si një autor që sheh prapa me përvojën e një jete të gjatë. Ai nuk shkruan vetëm për ngjarje. Shkruan për kohën. Për ndryshimin. Për gjurmët që njeriu lë pas. “Sytë e Simonidës” (1998) Kujtesa personale dhe universale Kjo vepër e vonë dëshmon vazhdimësinë e interesit të tij për lidhjen mes njeriut dhe historisë. Edhe pas shumë dekadash krijimtarie, ai mbetet i njëjti kërkues: i interesuar për kujtesën. Për identitetin. Për mënyrën se si e kaluara vazhdon të jetojë në të tashmen. Filozofia e krijimtarisë së Shuteriqit Letërsia si mënyrë për të kuptuar njeriun Në thelb, krijimtaria e Dhimitër Shuteriqit mbështetet mbi një bindje: njeriu kuptohet vetëm duke kuptuar historinë e tij. Për këtë arsye ai bashkoi dy rrugë: rrugën e shkencëtarit dhe rrugën e artistit. Studiuesi kërkonte dokumentin. Shkrimtari kërkonte shpirtin pas dokumentit. Të dy kërkonin të njëjtën gjë: të kuptonin njeriun shqiptar. Përfundim i kapitullit Shkrimtari që i dha fytyrë historisë Dhimitër Shuteriqi nuk ishte vetëm një autor që shkroi tregime dhe romane. Ai ishte një krijues që e pa letërsinë si një formë kujtese. Ai besonte se një popull nuk jeton vetëm përmes monumenteve dhe datave. Ai jeton përmes historive që tregon për veten. Prandaj vepra e tij letrare mbetet një udhëtim: nga njeriu drejt historisë, nga historia drejt kujtesës, dhe nga kujtesa drejt identitetit. KAPITULLI VII Veprat madhore, bibliografia dhe trashëgimia shkencore e Dhimitër Shuteriqit Një hartë e një jete të kaluar mes librave, dokumenteve dhe kërkimit Ka studiues që lënë pas libra. Ka të tjerë që, përmes punës së tyre, lënë pas një mënyrë të re të të menduarit për një fushë të tërë. Dhimitër Shuteriqi i përket kësaj të dyte. Bibliografia e tij nuk është thjesht një varg titujsh. Ajo është një hartë e një jete të gjatë, ku letërsia, historia, gjuha, dokumenti dhe kujtesa shqiptare takohen vazhdimisht. Nga poezia e viteve të rinisë deri te studimet e thelluara për letërsinë e vjetër shqiptare; nga krijimtaria artistike te kërkimi mbi dokumentet e hershme të shqipes; nga autorët e njohur te dëshmitë që kishin mbetur në heshtje, Shuteriqi ndërtoi gradualisht një vepër shumëplanëshe. Në të, shkrimtari dhe studiuesi nuk janë dy figura të ndara. Janë dy anë të së njëjtës mendje. Nga poezia te kërkimi Në vitet e para të krijimtarisë, Shuteriqi u shfaq si poet. “Kangët e rinisë së parë” (1935) dhe “Kangë” (1936) i përkasin kësaj periudhe të hershme, kur zëri letrar i autorit po formohej dhe përvoja e tij kulturore po merrte një drejtim gjithnjë e më të qartë. Më pas, krijimtaria e tij do të zgjerohej në prozë dhe tregim. “Çlirimtarët” (1952), “Gurneçka” (1957), “Fyelli i Marsiasit” (1963), “Tregime të zgjedhura” (1972), “Një mal me këngë” (1975), “Kur rendte hëna nëpër re” (1982), “Vërshimet e vjeshtës” (1984) dhe “Sytë e Simonidës” (1998) dëshmojnë vijimin e një krijimtarie që e kishte gjithmonë të pranishme marrëdhënien mes njeriut, historisë dhe kohës. Por ndërsa shkrimtari ndërtonte botën e personazheve të tij, studiuesi po hynte gjithnjë e më thellë në botën e dokumenteve. Dhe aty do të gjendej një nga pasionet më të mëdha të jetës së tij. “Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850” Një nga veprat e rëndësishme të Shuteriqit është “Shkrimet shqipe në vitet 1332–1850” (1976). Në këtë punë shfaqet qartë përkushtimi i tij ndaj historisë së shkrimit shqip dhe ndaj dëshmive që mund të ndihmonin në rindërtimin e një të kaluare kulturore. Për të, një tekst nuk ishte vetëm një tekst. Ai ishte gjurmë. Dëshmi. Një copëz e një kohe të largët. Një zë që kishte kaluar nëpër shekuj dhe kishte mbërritur deri te studiuesi. Kjo mënyrë të menduari e bëri kërkimin e tij një proces të vazhdueshëm zbulimi. Ai nuk kërkonte vetëm atë që ishte tashmë e njohur. Kërkonte edhe atë që ishte harruar. “Autorë dhe tekste” “Autorë dhe tekste” (1977) lidhet me një nga shtyllat e punës së tij: rikthimin e autorit në kontekstin e vet dhe leximin e tekstit si dëshmi të një epoke. Pas çdo teksti qëndron një njeri. Pas njeriut qëndron një kohë. Dhe pas kohës qëndron një shoqëri. Kjo lidhje midis autorit, veprës dhe historisë ishte themelore në mënyrën e tij të të menduarit. Barleti dhe kujtesa historike Në “Mbi Barletin dhe shkrime të tjera” (1979), vëmendja e Shuteriqit u përqendrua edhe te Marin Barleti dhe te çështje të tjera të historisë së kulturës shqiptare. Barleti ishte një figurë që e lidhte botën shqiptare me humanizmin evropian. Për Shuteriqin, kjo marrëdhënie ishte e rëndësishme. Kultura shqiptare nuk duhej parë si një hapësirë e izoluar, por si pjesë e historisë së gjerë evropiane, me lidhje, ndikime, zhvillime dhe rrjedha të saj. Tekstet e hershme dhe shkrimi i shqipes Një pjesë tjetër e rëndësishme e punës së tij lidhet me veprën “Tekstet shqipe dhe shkrimi i shqipes në vitet 879–1800”, botuar pas vdekjes së tij. Vetë fakti që një pjesë e kësaj pune u botua pas vitit 2003 tregon përmasën e kërkimit që Shuteriqi kishte ndërmarrë gjatë jetës. Puna e tij nuk përfundoi me atë që arriti të botojë. Një pjesë e saj mbeti në dorëshkrime, në materiale, në shënime dhe në kërkime që vazhduan të nxirren në dritë edhe pas vdekjes. Kështu, studiuesi vazhdoi të fliste edhe përmes materialeve që kishte lënë pas. Dëshmitë parabuzukiane “Dëshmi parabuzukiane të fjalës shqipe”, botuar pas vdekjes, lidhet me një tjetër drejtim të rëndësishëm të kërkimit të tij: gjurmët e hershme të fjalës dhe të shkrimit shqip. Këto kërkime tregojnë një karakteristikë të veçantë të metodës së tij. Ai nuk kënaqej me përfundimin. Kërkonte burimin. Kërkonte dokumentin. Kërkonte dëshminë. Dhe aty ku dëshmia mungonte, kërkonte të përcaktonte me kujdes se çfarë mund të thuhej dhe çfarë duhej lënë hapur për kërkimet e ardhshme. Aranitët dhe historia përtej letërsisë “Aranitët – historia, gjenealogjia, zotërimet”, botuar gjithashtu pas vdekjes, dëshmon se fusha e interesimit të tij nuk ishte e kufizuar vetëm te historia e letërsisë. Ai kërkonte edhe në historinë e familjeve, figurave dhe strukturave që kishin lënë gjurmë në historinë shqiptare. Kjo e zgjeronte perspektivën e tij. Letërsia nuk mund të kuptohej pa historinë. Historia nuk mund të kuptohej pa dokumentin. Dhe dokumenti shpesh kërkonte të lexohej në dritën e gjuhës, kulturës dhe shoqërisë së kohës. “Historia e Letërsisë Shqiptare” Një nga dimensionet më të rëndësishme të veprimtarisë së tij ishte kontributi në studimin dhe hartimin e historisë së letërsisë shqiptare. Të shkruash historinë e një letërsie do të thotë të lidhësh breza. Do të thotë të ndjekësh zhvillimin e një gjuhe artistike. Të kuptosh se si ndryshon shoqëria dhe si ndryshon bashkë me të edhe mënyra e të shkruarit. Në këtë kuptim, Shuteriqi nuk merrej vetëm me libra të veçantë. Ai kërkonte panoramën. Kërkonte vazhdimësinë. Kërkonte lidhjen midis së shkuarës dhe së tashmes. Një bibliografi që tregon një jetë Kur veprat e tij vendosen në një vijë kohore, krijohet një pamje e rrallë e një intelektuali që nuk qëndroi gjatë gjithë jetës në të njëjtin vend. Ai ndryshoi. U zgjerua. U thellua. Por një bosht mbeti i pandryshuar: kërkimi i kujtesës shqiptare. Nga poezia te proza. Nga proza te historia. Nga historia te dokumenti. Nga dokumenti te gjuha. Dhe nga gjuha përsëri te njeriu. Trashëgimia shkencore Trashëgimia e Shuteriqit nuk matet vetëm me numrin e librave. Ajo matet edhe me mënyrën se si ai e trajtoi burimin. Me këmbënguljen për të gjetur dokumentin. Me dëshirën për të rikthyer në vëmendje autorë e tekste. Me përpjekjen për ta parë letërsinë shqiptare në vazhdimësinë e saj historike. Dhe pikërisht këtu qëndron një nga vlerat më të qëndrueshme të veprës së tij. Ai nuk la vetëm përfundime. La edhe një mënyrë pune. La një arkiv pyetjesh. La një terren ku studiuesit e tjerë mund të vazhdojnë të kërkojnë. Një bibliotekë e një jete Në fund, bibliografia e Shuteriqit ngjan me një bibliotekë. Në një raft është poeti. Në një tjetër shkrimtari. Më tej është historiani i letërsisë. Pastaj studiuesi i gjuhës. Kërkuesi i dokumenteve. Akademiku. Njeriu i institucioneve. Por të gjitha këto figura bashkohen në një emër të vetëm. Dhimitër Shuteriqi. Një njeri që e kaloi jetën duke kërkuar gjurmët e një kulture dhe duke i kthyer ato në dije. KAPITULLI IX Dhimitër Shuteriqi dhe epoka e tij Një intelektual përballë shekullit të ndryshimeve të mëdha Për ta kuptuar Dhimitër Shuteriqin, duhet të kuptojmë edhe shekullin në të cilin ai jetoi. Ai lindi në vitin 1915, në një Shqipëri ende të re si shtet dhe në një shoqëri ku arsimi, kultura dhe identiteti kombëtar ishin ende procese në zhvillim. Kur u nda nga jeta në vitin 2003, bota që kishte njohur në fëmijëri nuk ekzistonte më. Mes këtyre dy datave shtrihet një nga periudhat më të trazuara të historisë shqiptare. Ai pa ndryshime politike, luftëra, transformime shoqërore, ndryshime të institucioneve, periudhën socialiste dhe më pas kalimin e Shqipërisë në një epokë të re. Brenda kësaj kohe të gjatë, Shuteriqi nuk qëndroi në distancë. Ai ishte pjesë e jetës së vendit. Por mbi të gjitha ishte vëzhgues dhe studiues i saj. Një brez i formuar nga ndryshimi Brezi i Shuteriqit u formua në një Shqipëri ku nevoja për dije dhe arsim ishte e lidhur drejtpërdrejt me ndërtimin e shtetit dhe të shoqërisë. Për një intelektual të asaj kohe, libri nuk ishte luks. Ishte mjet. Shkolla nuk ishte vetëm institucion. Ishte një nga themelet e së ardhmes. Kultura nuk ishte zbukurim. Ishte identitet. Këto ide do ta shoqëronin gjatë gjithë jetës. Franca dhe kthimi në Shqipëri Përvoja franceze ishte një kthesë e rëndësishme. Atje ai u përball me një botë më të gjerë të mendimit evropian. Studimi i filozofisë dhe përvoja universitare i dhanë mundësinë të shihte kulturën shqiptare nga një perspektivë tjetër. Kur u kthye në Shqipëri në vitin 1942, vendi ishte në luftë. Kthimi i tij nuk ishte kthim në qetësi. Ishte kthim në një realitet të trazuar. Ai u përfshi në arsim dhe në jetën publike të kohës dhe, gjatë viteve të luftës dhe pas saj, mori pjesë në ndërtimin e strukturave të reja kulturore dhe arsimore. Pas luftës Pas vitit 1945, Shqipëria hyri në një etapë të re. U krijuan dhe u riorganizuan institucione të arsimit dhe kulturës. Jeta letrare u institucionalizua. U krijuan struktura të reja për shkrimtarët dhe studiuesit. Në këtë proces, Shuteriqi pati role të rëndësishme. Ai u përfshi në jetën e Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve, në institucionet e arsimit të lartë dhe në veprimtarinë shkencore e kulturore. Por kjo ishte edhe periudha kur kultura shqiptare funksiononte brenda një sistemi të fortë politik dhe ideologjik. Kjo e bën figurën e tij më komplekse. Ai ishte njëkohësisht studiues, shkrimtar dhe funksionar i institucioneve kulturore të kohës. Puna e tij duhet parë brenda këtyre rrethanave historike. Intelektuali dhe institucioni Një nga veçoritë e Shuteriqit ishte aftësia për të lëvizur midis dy botëve. Në njërën anë ishte institucioni. Në tjetrën ishte biblioteka. Në njërën anë ishte përgjegjësia publike. Në tjetrën kërkimi i heshtur. Në njërën anë ishte jeta letrare e kohës. Në tjetrën dokumenti i vjetër, i cili mund të kishte qëndruar për dekada larg vëmendjes. Ky dualitet e shoqëroi për një pjesë të madhe të jetës. Vitet e vështira Vitet 1970 sollën ndryshime dhe kritika të forta në jetën kulturore shqiptare. Në këtë klimë u përfshi edhe Shuteriqi. Kjo periudhë tregon sa e ndërlikuar ishte jeta e intelektualit shqiptar në atë kohë. Të ishe pjesë e institucioneve të kulturës nuk do të thoshte të ishe jashtë tensioneve politike dhe ideologjike. Përkundrazi. Intelektuali ishte shpesh brenda tyre. Megjithatë, pas ndryshimeve të kësaj periudhe, puna kërkimore e Shuteriqit vazhdoi. Dhe kjo është një nga fijet më të rëndësishme të biografisë së tij. Institucionet mund të ndryshonin. Pozicionet mund të ndryshonin. Por kërkimi mbeti. Kur institucioni hesht dhe flet dokumenti Me kalimin e viteve, dokumenti zuri një vend gjithnjë e më të madh në veprimtarinë e tij. Kjo është ndoshta një nga arsyet pse vepra e tij vazhdon të ketë interes edhe përtej kohës politike në të cilën u krijua. Dokumenti nuk bërtet. Nuk kërkon të bindë. Ai qëndron. Dhe pret studiuesin. Shuteriqi dinte të priste. Të kërkonte. Të krahasonte. Të rilexonte. Të kthehej te i njëjti material edhe pas vitesh. Kjo durim ishte pjesë e profesionit të tij. Një shekull brenda një jete Në jetën e tij u përfshinë disa Shqipëri. Shqipëria e fëmijërisë. Shqipëria e viteve të luftës. Shqipëria e rindërtimit. Shqipëria e sistemit socialist. Shqipëria e ndryshimeve të viteve 1990. Dhe Shqipëria që hyri në shekullin XXI. Ai nuk i përjetoi këto periudha vetëm si qytetar. I përjetoi edhe si intelektual. I studioi. I regjistroi. I përktheu në letërsi. Dhe, në shumë raste, u përpoq t'i kuptonte përmes historisë së kulturës. Përtej kohës së tij Sot, kur shohim pas, është e mundur të dallojmë më qartë se cilat pjesë të një jete i përkasin një sistemi të caktuar dhe cilat e tejkalojnë atë. Postet janë të përkohshme. Institucionet ndryshojnë. Sistemet politike ndryshojnë. Por një dorëshkrim mbetet dorëshkrim. Një tekst mbetet tekst. Një libër vazhdon të lexohet. Një dokument vazhdon të dëshmojë. Dhe pikërisht këtu gjendet një pjesë e rëndësishme e trashëgimisë së Shuteriqit. Ai jetoi brenda një epoke. Por kërkimi i tij synonte të shkonte përtej saj. Njeriu përballë kohës Çdo intelektual jeton brenda një kohe që nuk e zgjedh. Koha i jep mundësi. I vendos kufij. E sfidon. E detyron të marrë vendime. Shuteriqi jetoi në një shekull të tillë. Por, në fund, ajo që mbetet nga jeta e tij nuk është vetëm historia e posteve apo e periudhave politike. Mbetet puna. Mbetet libri. Mbetet kërkimi. Mbetet pyetja. Mbetet kujtesa. Ai nuk u përpoq vetëm të ishte dëshmitar i kohës së tij. Ai kërkoi ta kuptonte kohën. Dhe duke kërkuar ta kuptonte, ai u përpoq të shpëtonte nga harresa një pjesë të saj. KAPITULLI X Dhimitër Shuteriqi dhe filozofia e kujtesës Njeriu, gjuha, arsimi dhe identiteti përballë kohës Në fund të një jete të gjatë kërkimi mbetet gjithmonë një pyetje: Çfarë mbetet nga një njeri pasi ai largohet? Për Dhimitër Shuteriqin, përgjigjja nuk gjendet vetëm te titujt. As te postet. As te nderimet. Ajo gjendet te fjala e shkruar. Te libri. Te dokumenti. Te kujtesa. Kujtesa si përgjegjësi Për Shuteriqin, e kaluara nuk ishte një vend ku kthehesh vetëm për të kërkuar histori. Ishte një përgjegjësi. Një komb që nuk njeh dokumentet e veta, autorët e vet, gjuhën e vet dhe rrugën e vet kulturore rrezikon të humbasë një pjesë të identitetit. Prandaj puna e tij mbi letërsinë, dokumentet dhe gjuhën ishte një mënyrë për ta mbajtur gjallë kujtesën. Ai kërkoi atë që koha kishte fshehur. Gjuha si shtëpi shpirtërore Në qendër të shumë prej kërkimeve të tij qëndron gjuha shqipe. Gjuha nuk është vetëm mjet komunikimi. Ajo është mënyra se si një popull e emërton botën. Me gjuhë ruhen emrat. Me gjuhë tregohen historitë. Me gjuhë këndohen këngët. Me gjuhë shkruhen librat. Dhe përmes tyre një brez i flet brezit tjetër. Prandaj çdo dëshmi e hershme e shqipes kishte për Shuteriqin një vlerë që shkonte përtej vetë tekstit. Ajo ishte dëshmi e ekzistencës dhe e vazhdimësisë së një kulture. Dokumenti si dëshmi Nëse gjuha ishte një shtëpi, dokumenti ishte një nga themelet e saj. Një studiues serioz nuk mund të mbështetet vetëm në kujtesën gojore apo në përshtypje. Ai duhet të kërkojë dëshminë. Shuteriqi ishte pikërisht ky lloj kërkuesi. Ai kërkonte burime. Lexonte tekste. Krahasonte të dhëna. Rikthehej te dokumentet. Dhe përpiqej të ndërtonte përfundimin mbi atë që mund të dëshmohej. Kjo e bënte kërkimin e tij një punë të duruar, shpesh të padukshme për publikun, por thelbësore për historinë e kulturës. Arsimi si mision Në jetën e tij, arsimi nuk ishte një kapitull i shkëputur. Ai ishte pjesë e filozofisë së përgjithshme të jetës. Një shoqëri nuk ndërtohet vetëm me institucione. Ajo ndërtohet me njerëz. Dhe njerëzit formohen përmes dijes. Prandaj mësuesi, studiuesi dhe shkrimtari takohen në një pikë të përbashkët: të përcjellin diçka te brezi që vjen. Në këtë kuptim, edhe puna e Shuteriqit si pedagog dhe drejtues kulturor lidhet me të njëjtën ide që përshkon kërkimet e tij. Dija duhet të trashëgohet. Shkrimtari që i dha historisë frymë Në studimet e tij, ai kërkonte faktin. Në letërsi, ai kërkonte njeriun. Kjo është arsyeja pse krijimtaria dhe veprimtaria shkencore e tij plotësojnë njëra-tjetrën. Historiani sheh periudhën. Shkrimtari sheh njeriun që jeton brenda saj. Historiani kërkon dokumentin. Shkrimtari kërkon emocionin. Historiani rindërton. Shkrimtari përjeton. Dhe në veprën e Shuteriqit këto dy rrugë shpesh takohen. Kujtesa dhe identiteti Një shoqëri nuk jeton vetëm në të tashmen. Ajo jeton edhe në kujtesën e saj. Kujtesa i jep njeriut ndjesinë e vazhdimësisë. I tregon nga vjen. I ndihmon të kuptojë se kush është. Për një kulturë të vogël në numër, por të pasur në histori, ruajtja e kësaj kujtese merr një rëndësi të veçantë. Kjo është arsyeja pse puna e Shuteriqit mbi autorët, dokumentet dhe tekstet e hershme mund të lexohet edhe si një përpjekje për të ruajtur një vazhdimësi kulturore. Akademiku përtej titullit Titulli akademik është vetëm një emërtim. Pas tij duhet të jetë puna. Në rastin e Shuteriqit, puna ishte e gjatë. Kërkimi ishte i vazhdueshëm. Bibliografia ishte e gjerë. Dhe fusha e interesimit u shtri nga letërsia artistike te historia, gjuha dhe dokumentacioni. Kjo është arsyeja pse emri i tij nuk lidhet vetëm me një libër. Lidhet me një fushë të tërë kërkimi. Çfarë mbetet? Mbetet fjala. Mbetet dokumenti. Mbetet libri. Mbetet autori që ai ndihmoi të rilexohej. Mbetet teksti që nxori nga harresa. Mbetet pyetja që u la për studiuesit e ardhshëm. Dhe mbi të gjitha mbetet një mënyrë për ta parë kulturën: jo si një koleksion emrash të së kaluarës, por si një vazhdimësi të gjallë. Një jetë që vazhdon përmes kujtesës Dhimitër Shuteriqi u nda nga jeta në vitin 2003. Por një studiues nuk largohet plotësisht kur largohet nga jeta. Ai vazhdon të jetë i pranishëm në librat e tij. Në citimet e studiuesve. Në bibliotekat ku ruhen veprat e tij. Në tekstet që vazhdojnë të lexohen. Në pyetjet që ngre puna e tij. Kjo është një nga format më të bukura të pavdekësisë. Jo të jetosh përgjithmonë si trup. Por të vazhdosh të jesh pjesë e mendimit të të tjerëve. Dhimitër Shuteriqi – kujdestari i kujtesës shqiptare Në fund të këtij udhëtimi, ndoshta emri i tij mund të përmblidhet përtej çdo titulli: kujdestar i kujtesës shqiptare. Sepse ai kërkoi në arkiva. Lexoi dorëshkrime. Studionte autorë. Shkroi letërsi. Mblodhi dëshmi. Ndërtoi interpretime. Dhe mbi të gjitha, punoi që fjala shqiptare të mos humbiste gjurmët e saj. Një jetë e tillë nuk matet vetëm me vitet. Matet me atë që i lë kohës. Dhe Shuteriqi i la kohës një bibliotekë të tërë. Një bibliotekë ku Shqipëria e së kaluarës vazhdon të flasë. Epilog Në fund mbetet fjala. Fjala që u shkrua. Fjala që u ruajt. Fjala që u kërkua nëpër arkiva. Fjala që u kthye në letërsi. Fjala që kaloi nga një brez te tjetri. Në këtë kuptim, jeta e Dhimitër Shuteriqit mund të lexohet si një udhëtim i gjatë drejt një ideje: Asnjë kujtesë nuk është e vogël kur ajo i përket historisë së një populli. Dhe kjo mund të jetë trashëgimia e tij më e madhe. Jo vetëm ajo që shkroi. Por ajo që na mësoi të kërkojmë. Të mos e lëmë kohën të na marrë atë që kemi trashëguar. Dhimitër Shuteriqi (1915–2003) Studiues, shkrimtar, historian i letërsisë dhe akademik shqiptar. Një jetë mes fjalës, dokumentit dhe kujtesës. Një emër i lidhur me përpjekjen për të kuptuar, dokumentuar dhe ruajtur trashëgiminë e shkruar shqiptare. Sepse një popull jeton jo vetëm në atë që ndërton, por edhe në atë që nuk harron. Pergatiti; Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

T. S. ELIOT POETI QË E KTHEU KAOSIN E SHEKULLIT NË KËRKIM PËR KUPTIM “Kështu përfundon bota — jo me një shpërthim, por me një pëshpëritje.” Ka njerëz që jetojnë brenda kohës së tyre. Ka të tjerë që arrijnë ta dëgjojnë kohën, t’i kuptojnë frikërat e saj dhe t’ia kthejnë zërin në art. T. S. Eliot ishte një prej tyre. Ai lindi në një Amerikë që po ndryshonte me shpejtësi dhe u bë një nga zërat më të rëndësishëm të letërsisë britanike. Jetoi në një shekull të copëtuar nga luftërat, krizat morale, ndryshimet shoqërore dhe tronditjet shpirtërore. Por, në vend që të kërkonte një botë të përsosur për të shkruar, Eliot zgjodhi të shkruante pikërisht nga brenda rrënojave. Ai shkroi për vetminë e njeriut modern. Për kujtesën. Për kohën. Për vdekjen. Për dashurinë. Për besimin. Për humbjen e kuptimit — dhe për dëshirën e dëshpëruar për ta gjetur përsëri. Prandaj rëndësia e Eliotit nuk qëndron vetëm te fakti se ai shkroi disa nga poemat më të rëndësishme të shekullit XX. Ai ndryshoi mënyrën se si mund të mendohej poezia. NJË FËMIJË NË ST. LOUIS Thomas Stearns Eliot lindi më 26 shtator 1888, në St. Louis, Missouri. Ishte më i vogli i shtatë fëmijëve të William Greenleaf Eliot dhe Charlotte Champe Stearns. Familja i dha atij një mjedis ku arsimi, kultura, feja dhe jeta intelektuale kishin një rëndësi të veçantë. Babai i tij ishte një figurë e njohur në jetën arsimore të St. Louis-it, ndërsa nëna e tij kishte interesa letrare. Që në fëmijëri, Eliot u formua në një atmosferë ku libri nuk ishte thjesht një objekt. Ishte një mënyrë për ta kuptuar botën. Ai studioi në Smith Academy, më pas në Milton Academy, dhe vazhdoi në Harvard University. Por Harvard nuk do t'i jepte vetëm një diplomë. Do t'i hapte dyert e një bote të tërë mendimi. NJË MENDJE QË NUK PRANONTE KUFIZIME Në Harvard, Eliot u përball me filozofinë, letërsinë dhe historinë e mendimit. Ndër figurat që ndikuan në formimin e tij ishin George Santayana, Irving Babbitt, F. H. Bradley dhe T. E. Hulme. Sidomos filozofia e Bradley-t do të bëhej e rëndësishme për të. Eliot shkroi një disertacion mbi filozofinë e Bradley-t, megjithëse nuk e përfundoi formalisht doktoraturën. Por ajo që kishte nisur si studim akademik po shndërrohej në diçka shumë më të madhe. Eliot po kërkonte të kuptonte marrëdhënien midis mendjes dhe realitetit. Midis përvojës dhe së vërtetës. Midis asaj që njeriu ndien dhe asaj që arrin të shprehë. Dhe pikërisht këtu fillon të kuptohet poeti që do të bëhej. PARIS, BERGSONI DHE BOTA PËRTEJ AMERIKËS Në vitet e tij të formimit, Eliot shkoi në Francë dhe studioi në Sorbonë. Atje u njoh më nga afër me filozofinë franceze dhe me mendimin e Henri Bergsonit. Parisi i dha një horizont tjetër. Ai nuk ishte më vetëm studenti amerikan i filozofisë. Po bëhej një shkrimtar europian në formim. Lexonte Danten, John Webster, John Donne, Jules Laforgue dhe autorë të tjerë që do të ushqenin imagjinatën e tij. Laforgue ishte veçanërisht i rëndësishëm për mënyrën se si Eliot do të mësonte të ndërthurte ironinë, melankolinë, vetëdijen moderne dhe zërin e brendshëm. Ndërkohë, në Harvard, ai studioi edhe filozofinë indiane dhe sanskritishten. Kjo përzierje është thelbësore për të kuptuar Eliot. Ai nuk ishte poet i një tradite të vetme. Në të bashkëjetonin Europa, Amerika, antikiteti, krishterimi, filozofia moderne, traditat lindore dhe letërsia angleze. EZRA POUND — TAKIMI QË NDRYSHOI RRUGËN Në Londër, Eliot u afrua me Ezra Pound. Takimi i tyre ishte një nga momentet e rëndësishme të modernizmit. Pound e njohu menjëherë potencialin e Eliotit dhe e mbështeti fuqishëm në fillimet e karrierës së tij. Mes tyre u krijua një marrëdhënie letrare që do të linte gjurmë të thella. Pound ishte gjithashtu një nga figurat që ndihmuan në përpunimin e The Waste Land. Por para se të vinte ajo vepër, ishte një tjetër poezi që po trokiste në derën e letërsisë moderne. PRUFROCK — NJË NJERI QË NUK GUXON TË JETË HERO Në vitin 1915 u botua: “The Love Song of J. Alfred Prufrock”. Dhe me të, Eliot solli në poezi një lloj të ri heroi. Prufrock nuk ishte kalorës. Nuk ishte figurë romantike. Nuk ishte njeri i sigurt për veten. Ishte një njeri që mendonte tepër. Një njeri që hezitonte. Një njeri që e ndiente kohën mbi shpatulla. Një njeri që dëshironte të afrohej me botën, por njëkohësisht kishte frikë prej saj. Në Prufrock, Eliot gjeti zërin e njeriut modern. Njeriu që jeton mes njerëzve dhe megjithatë ndihet i vetëm. Pasuan Prufrock and Other Observations në vitin 1917 dhe Poems në vitin 1919. Më pas erdhi Gerontion, një tjetër tekst i rëndësishëm që thelloi tonin e zhgënjimit historik dhe shpirtëror të Eliotit. “THE WASTE LAND” — KUR NJË CIVILIZIM NDIHET I THYER Pastaj erdhi viti 1922. Dhe erdhi The Waste Land. Europa kishte dalë nga Lufta e Parë Botërore e plagosur. Miliona jetë ishin humbur. Një rend i vjetër po shembej. Besime të vjetra po viheshin në dyshim. Qytetet ishin modernizuar, por njeriu nuk ishte bërë domosdoshmërisht më i qetë. Eliot e kuptoi këtë paradoks. Dhe shkroi një poemë që dukej sikur ishte vetë një qytet i bombarduar: rrugë, zëra, kujtime, mite, këngë, fragmente, lutje dhe biseda. The Waste Land nuk rrëfen një histori të vetme. Ajo është një botë e fragmentuar. Dhe fragmentimi është vetë mesazhi. Eliot përdori materiale nga tradita klasike, mitologjia, Bibla, letërsia europiane dhe mitin e Graalit të Shenjtë, duke i vendosur pranë jetës së qytetit modern. E lashta dhe e reja përplasen. Miti përballet me metronë. Historia ecën krah për krah me një njeri që nxiton nëpër Londër. Dhe mbi të gjitha qëndron pyetja: Çfarë ndodh me njeriun kur humbet kuptimin? Vargu i famshëm: “Prilli është muaji më mizor...” është një përmbysje e vetë simbolikës romantike të pranverës. Pranvera duhet të jetë rilindje. Por kur njeriu është i plagosur, rilindja mund të jetë edhe dhimbje. NJË POEMË QË U BË NJË EPOKË Dorëshkrimi i The Waste Land ishte shumë më i gjatë. Ezra Pound luajti rol të rëndësishëm në përpunimin dhe shkurtimin e tij, duke ndihmuar Eliot të arrinte formën përfundimtare prej 433 vargjesh. Rezultati ishte një nga veprat themelore të modernizmit. Eliot nuk kishte krijuar thjesht një poemë. Kishte krijuar një mënyrë të re për të paraqitur mendjen e njeriut modern. Fragmenti nuk ishte më mangësi. Ishte realitet. KRITIKU QË NDRYSHOI MËNYRËN SI LEXOJMË Eliot nuk ishte vetëm poet. Ishte edhe një nga kritikët letrarë më me ndikim të kohës së tij. Në esenë “Tradition and the Individual Talent”, ai trajtoi marrëdhënien e shkrimtarit me traditën. Për Eliot, poeti i madh nuk jeton i shkëputur nga e kaluara. Ai hyn në dialog me të. Tradita nuk është thjesht ajo që ka ndodhur. Ajo vazhdon të jetojë në të tashmen. Në këtë kontekst, Eliot zhvilloi edhe idenë e “objective correlative” — marrëdhënien midis emocionit dhe mjeteve konkrete artistike përmes të cilave ai shprehet. Ai shkroi edhe për “dissociation of sensibility”, duke analizuar ndarjen e mendimit nga ndjenja në zhvillimin e poezisë angleze. Në veprat e tij kritike përfshihen: The Use of Poetry and the Use of Criticism The Sacred Wood Thoughts After Lambeth The Idea of a Christian Society Notes Towards the Definition of Culture dhe shkrimet e tij të rëndësishme mbi Danten. Kështu, Eliot ndikoi jo vetëm te poetët. Ai ndikoi edhe te mënyra se si letërsia studiohej, interpretohej dhe kuptohej. THE CRITERION — POETI BËHET EDHE REDAKTOR Në vitin 1922, Eliot themeloi revistën letrare The Criterion. Ajo vazhdoi të botohej deri në vitin 1939. Për Eliot, revista ishte një tjetër mënyrë për të marrë pjesë në jetën intelektuale të Europës. Ai nuk donte vetëm të shkruante. Donte të krijonte një hapësirë ku idetë të përplaseshin. Më vonë, puna e tij në Faber & Faber e vendosi në një pozitë të rëndësishme brenda botës botuese britanike. Kështu, ai u bë njëkohësisht: poet, kritik, dramaturg, redaktor dhe botues letrar. NJË KTHESË: BESIMI Në vitin 1927, Eliot u konvertua në anglo-katolicizëm dhe u bë shtetas britanik. Ky ishte një ndryshim i rëndësishëm në jetën e tij. Por besimi te Eliot nuk ishte një përgjigje e thjeshtë. Ai vazhdoi të jetonte me pyetjet. Madje pyetjet u bënë më të thella. Në Ash Wednesday (1930), zëri i tij poetik merr një dimension më të theksuar shpirtëror. Në vend të një bote ku gjithçka është thjesht e humbur, shfaqet mundësia e transformimit. Dhimbja nuk zhduket. Por mund të marrë kuptim. TEATRI — KUR POEZIA DEL NË SKENË Eliot u kthye edhe drejt teatrit. Ndër veprat e tij janë: Sweeney Agonistes Murder in the Cathedral The Family Reunion The Cocktail Party The Confidential Clerk The Elder Statesman Në Murder in the Cathedral, ai trajtoi historinë e Thomas Becket dhe konfliktin midis pushtetit, ndërgjegjes, besimit dhe sakrificës. Teatri i Eliotit mbeti i lidhur me të njëjtat pyetje që përshkojnë poezinë e tij: Çfarë i detyrohet individi ndërgjegjes? Çfarë ndodh kur pushteti përplaset me besimin? A mund të ketë sakrifica një kuptim më të madh? “FOUR QUARTETS” — KUR POETI PËRBALLET ME KOHËN Nëse The Waste Land është një nga portretet më të fuqishme të një bote të copëtuar, Four Quartets është një nga përpjekjet më të thella të Eliotit për të kuptuar kohën. Katër pjesët janë: Burnt Norton East Coker The Dry Salvages Little Gidding Në qendër është një pyetje që nuk plaket kurrë: Çfarë është koha? E kaluara nuk është plotësisht e kaluar. E tashmja nuk qëndron. E ardhmja nuk ka ardhur. Dhe njeriu jeton pikërisht në këtë hapësirë të pamundur midis tyre. Në Little Gidding, Eliot e çon më tej këtë kërkim. Shfaqet figura e “compound ghost”, një figurë poetike e ndërtuar nga prania e poetëve dhe zërave të së kaluarës. E kaluara vjen për të folur me të tashmen. Dhe poezia bëhet një vend ku kohët takohen. Në këtë vepër Eliot përdori gjithashtu forma komplekse poetike, përfshirë një terza rima të modifikuar, duke e lidhur mjeshtërinë formale me kërkimin filozofik. “KËSHTU PËRFUNDON BOTA...” Disa vargje arrijnë të largohen nga libri dhe të hyjnë në kujtesën kolektive. Eliot ka disa prej tyre. Një nga më të famshmet është: “Kështu përfundon bota jo me një shpërthim por me një pëshpëritje.” Dhe ndoshta është pikërisht kjo fuqia e Eliotit. Ai nuk kishte gjithmonë nevojë për zhurmë. Ai dinte të shkruante për katastrofën në një gjuhë të qetë. Për boshllëkun pa bërtitur. Për vetminë pa e romantizuar. Për fundin jo si një shpërthim, por si një humbje graduale të kuptimit. NJË MARTESË E VËSHTIRË DHE NJË DASHURI E VONË Jeta private e Eliotit kishte edhe anën e saj të dhimbshme. Në vitin 1915 ai u martua me Vivien Haigh-Wood. Martesa ishte e vështirë dhe përfundimisht ata u ndanë. Vivien vdiq në vitin 1947. Dhimbja e asaj periudhe është pjesë e sfondit të jetës së Eliotit, megjithëse vepra e tij nuk mund të reduktohet në biografinë e tij personale. Dhjetë vjet më vonë, në janar 1957, Eliot u martua me Valerie Fletcher. Kjo martesë ishte shumë më e lumtur. Ata qëndruan së bashku deri në vdekjen e Eliotit. Valerie më vonë luajti një rol të rëndësishëm në ruajtjen dhe administrimin e trashëgimisë së tij letrare dhe miratoi edhe përshtatjen muzikore të veprave të Eliotit që do të bëhej e famshme si Cats. 1948 — NOBELI Në vitin 1948, T. S. Eliot mori Çmimin Nobel për Letërsinë. Po atë vit iu dha edhe Order of Merit. Ishte njohja ndërkombëtare e një karriere që tashmë kishte ndryshuar peizazhin e letërsisë moderne. Por çmimi nuk është ajo që e bëri Eliot të rëndësishëm. Rëndësia e tij ishte tashmë në fjalë. Në vargje. Në mënyrën e re të të menduarit për poezinë. Në mënyrën se si ai e lidhi modernizmin me traditën. Në mënyrën se si e ktheu krizën shpirtërore të një epoke në një pyetje universale. NJË TRASHËGIMI QË NUK MBETI PA DEBAT Pas vdekjes së tij, vepra e Eliotit vazhdoi të lexohej dhe të studiohej nga breza të rinj. Por, me kalimin e kohës, kritikët filluan të rishqyrtonin edhe disa prej qëndrimeve të tij kulturore dhe shoqërore. Janë diskutuar pikëpamje të tij mbi elitizmin kulturor, përjashtimin, traditën, racën dhe disa formulime antisemite në shkrimet e tij. Këto çështje janë bërë pjesë e debatit kritik mbi trashëgiminë e Eliotit. Megjithatë, ato nuk e kanë zhdukur rëndësinë letrare të veprës së tij. Përkundrazi, Eliot vazhdon të jetë një figurë që kërkon lexim të shumëfishtë. Ai mund të lexohet si modernist. Si kritik. Si poet filozofik. Si shkrimtar shpirtëror. Si kronist i krizës së qytetërimit. Dhe si një artist që e dinte se njeriu nuk mund të kuptohet pa historinë e tij. PSE ELIOT MBETET I RËNDËSISHËM? Sepse ai nuk shkroi vetëm për vitet 1920. Shkroi për një gjendje njerëzore. Kur bota bëhet shumë e zhurmshme, njeriu kërkon heshtje. Kur gjithçka ndryshon, ai kërkon kujtesën. Kur e ardhmja duket e pasigurt, ai kthehet te e kaluara. Kur humbet besimin, kërkon kuptim. Dhe kur jeta duket e fragmentuar, ai kërkon një mënyrë për t'i bashkuar copëzat. Kjo është arsyeja pse The Waste Land nuk i përket vetëm një Europe pas Luftës së Parë Botërore. Dhe Four Quartets nuk i përket vetëm Eliotit. Ato i përkasin pyetjes së përhershme të njeriut: Si të jetojmë kur nuk i kemi më përgjigjet që dikur na dukeshin të sigurta? FUNDI I NJË JETE, JO I NJË ZËRI T. S. Eliot vdiq në Londër, më 4 janar 1965. Por vdekja e tij nuk e mbylli bisedën. Sepse disa shkrimtarë nuk mbeten vetëm në bibliotekë. Ata hyjnë në mënyrën se si mendojmë. Eliot lindi në St. Louis. U formua në Harvard. Kaloi nëpër Paris. U zhvendos në Londër. Takoi Ezra Pound. Lexoi Danten, Donnen, Laforgue dhe filozofët e Lindjes e të Perëndimit. Shkroi Prufrock. Shkroi The Waste Land. Kërkoi besimin. Shkroi Ash Wednesday. U kthye te koha në Four Quartets. Shkroi për skenën. Redaktoi. Kritikoi. Botuar. Mendoi. Dhe mbi të gjitha, kërkoi. Kërkoi një rend përtej kaosit. Një kuptim përtej fragmentit. Një dritë përtej kohës. Ndoshta kjo është arsyeja pse Eliot mbetet ende i gjallë në letërsi. Sepse ai nuk na premton një botë pa rrënoja. Na mëson të shohim se edhe brenda rrënojave mund të lindë një pyetje. Dhe ndonjëherë, pyetja është fillimi i kuptimit. “Prilli është muaji më mizor...” “Kështu përfundon bota, jo me një shpërthim, por me një pëshpëritje.” Dy vargje. Dy skaje. Dhe mes tyre një jetë e tërë. Një poet që e pa shekullin duke u copëtuar — dhe vendosi t’i jepte copëzave një zë. VEPRAT KRYESORE TË T. S. ELIOT The Love Song of J. Alfred Prufrock — 1915 Prufrock and Other Observations — 1917 Poems — 1919 Gerontion — 1920 The Waste Land — 1922 The Sacred Wood — 1920 The Criterion — 1922–1939 Ash Wednesday — 1930 Murder in the Cathedral The Family Reunion The Cocktail Party The Confidential Clerk The Elder Statesman Four Quartets — 1943 Burimi Encyclopaedia Britannica Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Amy Adams — aktorja që e ktheu delikatesën në forcë artistike Amy Adams është një nga aktoret më të vlerësuara të kinemasë amerikane të shekullit XXI, një artiste që ka ndërtuar identitetin e saj përmes roleve të ndryshme, nga personazhet e brishta dhe plot dritë, te gratë komplekse, të fuqishme dhe emocionalisht të thella. Gjashtë nominime për Oscar dhe dy Golden Globe, së bashku me një karrierë që përfshin filma si Junebug, Doubt, The Master, American Hustle, Big Eyes, Arrival dhe Vice, e kanë vendosur atë mes interpreteve më të respektuara të brezit të saj. Por Amy Adams përfaqëson më shumë se një listë çmimesh. Ajo përfaqëson një mënyrë të veçantë të të bërit art: të interpretosh pa e tepruar, të krijosh emocione pa zhurmë dhe ta bësh një personazh të duket i vërtetë. Eleganca e saj artistike qëndron pikërisht në këtë forcë të heshtur — në aftësinë për të ndryshuar nga një rol në tjetrin, pa humbur kurrë identitetin e saj. rrënjët e një artisteje Amy Lou Adams lindi më 20 gusht 1974, në Vicenza të Italisë, në një bazë ushtarake amerikane, ndërsa babai i saj shërbente në ushtrinë e Shteteve të Bashkuara. Ajo ishte fëmija i katërt ndër shtatë fëmijët e familjes. Fëmijëria e saj nuk ishte e lidhur me një vend të vetëm. Për shkak të karrierës ushtarake të të atit, familja u zhvendos disa herë nga një bazë ushtarake në tjetrën. Kur Amy ishte tetë vjeçe, familja u vendos përfundimisht në Castle Rock, Colorado. Ishte një fëmijëri e thjeshtë, mes një familjeje të madhe dhe mundësive të kufizuara financiare. Por pikërisht aty lindi një nga pasionet që do të përcaktonte jetën e saj. Në shtëpi, fëmijët organizonin shpesh skeçe për t’u argëtuar. Amy merrte zakonisht rolin kryesor. Ajo zbuloi shumë herët kënaqësinë e të interpretuarit dhe të qenit përballë një publiku. para Hollywood-it ishte skena Në shkollën e mesme, Adams filloi të stërvitej si balerinë. Për një periudhë ëndërroi të bëhej balerinë profesioniste. Por në moshën 18-vjeçare kuptoi se baleti nuk do të ishte rruga e saj. Pas përfundimit të shkollës, ajo u zhvendos në Atlanta, Georgia, së bashku me nënën e saj. Atje iu rikthye dashurisë për aktrimin dhe filloi të merrte pjesë në produksione të teatrit komunitar. Një nga shfaqjet e para ishte Annie. Skena i dha atë ndjesi që kërkonte. Energjia e publikut, emocionet e personazhit dhe mundësia për të jetuar përkohësisht një jetë tjetër e bindën se aktrimi ishte më shumë se një pasion. Ishte rruga e saj. Në mesin e viteve 1990, Adams interpretonte në teatro me darkë në Boulder, Colorado dhe Chanhassen, Minnesota. Punonte natë pas nate për të zhvilluar teknikën e saj, ndërsa gjatë ditës punonte edhe si kameriere për të siguruar të ardhura. Një periudhë e lodhshme, por formuese. momenti i parë në ekran Në fund të viteve 1990, ndërsa jetonte në Minnesota dhe po rikuperohej nga një dëmtim muskulor, Adams mori pjesë në audicionin për Drop Dead Gorgeous (1999). Filmi, një satirë mbi konkurset e bukurisë, kishte në kast Kirsten Dunst dhe Kirstie Alley. Adams mori rolin e Leslie Miller, një cheerleader provokuese. Roli nuk ishte ai që do ta përcaktonte karrierën e saj, por ishte porta që e çoi drejt ekranit të madh. Gjatë xhirimeve, Kirstie Alley e inkurajoi të ndiqte filmin me kohë të plotë. Adams mori vendimin. Los Angeles e priste. Los Angeles dhe vitet e pasigurisë Në Los Angeles, Adams filloi të konkurronte për role të ndryshme. Mori paraqitje në seriale televizive si That ’70s Show dhe Smallville. Më pas interpretoi në Psycho Beach Party (2000), ndërsa në vitin 2002 pati një rol në filmin e Steven Spielberg Catch Me If You Can. Por Hollywood-i nuk i hapi menjëherë dyert. Pas disa vitesh audicionesh dhe rolesh të vogla, Adams filloi të ndihej e zhgënjyer. Karriera nuk po ecte në drejtimin që kishte shpresuar. Ajo mendoi seriozisht ta braktiste aktrimin. Dhe pikërisht atëherë erdhi Junebug. junebug — kthesa e madhe Në vitin 2005, Adams pranoi rolin e Ashley Johnsten në filmin e pavarur Junebug. Ashley ishte një grua shtatzënë, energjike, optimiste dhe e çiltër, por nën këtë dritë fshiheshin brishtësi dhe një nevojë e thellë për t’u pranuar. Adams u lidh menjëherë me personazhin. Interpretimi i saj ishte i natyrshëm dhe emocionalisht i fuqishëm. Kritika e vlerësoi dhe ajo mori nominimin e saj të parë për Oscar. Ky ishte momenti që ndryshoi gjithçka. Nga një aktore që po mendonte të hiqte dorë nga Hollywood-i, Adams u shndërrua në një emër që industria filloi ta ndiqte me vëmendje. nga pafajësia te kompleksiteti Pas Junebug, Adams filloi të merrte role më të rëndësishme. Në Enchanted (2007), si Giselle, ajo u bë një yll për publikun e gjerë. Personazhi kërkonte një kombinim të pazakontë të pafajësisë, komedisë, këngës dhe elegancës. Adams e bëri Giselle të dukej e besueshme edhe në botën absurde të filmit. Por menjëherë pas kësaj erdhi Doubt (2008), ku ajo tregoi një tjetër anë të vetes. Ky ishte modeli që do ta shoqëronte gjatë gjithë karrierës: sa herë që publiku mendonte se e kishte kuptuar Amy Adams, ajo ndryshonte drejtim. një karrierë pa një fytyrë të vetme Në vitet që pasuan, Adams u shfaq në një seri rolesh të ndryshme. Charlie Wilson’s War (2007), Miss Pettigrew Lives for a Day (2008), Julie & Julia (2009), The Fighter (2010), The Muppets (2011), The Master (2012), American Hustle (2013), Her (2013), Big Eyes (2014), Arrival (2016) dhe Nocturnal Animals (2016). Ajo nuk u kufizua në një zhanër. Komedi. Muzikal. Dramë. Thriller. Fantashkencë. Filma superheroikë. Në secilin prej tyre kërkoi një tjetër dimension të vetes si aktore. Në The Fighter solli një energji të ashpër. Në The Master një kompleksitet të kontrolluar. Në American Hustle një grua të fuqishme dhe ambicioze. Në Big Eyes një artiste që lufton për zërin dhe identitetin e saj. Ndërsa Arrival e çoi interpretimin e saj në një dimension më të thellë emocional dhe filozofik. arrival — emocioni përtej fjalëve Në Arrival, të Denis Villeneuve, Adams interpretoi gjuhëtaren Louise Banks, një grua që përballet me një prej pyetjeve më të mëdha të njerëzimit: çfarë do të ndodhte nëse mënyra jonë për të kuptuar kohën do të ndryshonte? Filmi, bazuar në tregimin e Ted Chiang Story of Your Life, u bë një nga veprat më të vlerësuara të karrierës së saj. Adams e mbajti filmin përmes një interpretimi të përmbajtur. Pa spektakël të panevojshëm. Pa emocione të imponuara. Vetëm përmes një shikimi, një heshtjeje, një ndryshimi të vogël në zë. Kjo është një nga karakteristikat e saj më të forta: ajo di të interpretojë edhe atë që personazhi nuk e thotë. gjashtë herë pranë Oscar-it Amy Adams është nominuar gjashtë herë për Oscar: Junebug — 2005 Doubt — 2008 The Fighter — 2010 The Master — 2012 American Hustle — 2013 Vice — 2018 Oscar-i nuk ka ardhur ende, por nominimet kanë ndërtuar një tjetër lloj vlerësimi: atë të një aktoreje që vazhdimisht konsiderohet ndër më të mirat e brezit të saj. Në vitin 2014 ajo fitoi Golden Globe për American Hustle, ndërsa në vitin 2015 fitoi sërish Golden Globe për Big Eyes. lois lane dhe bota e superheronjve Në vitin 2013, Adams hyri edhe në universin e Superman-it. Ajo interpretoi Lois Lane në Man of Steel, duke e rikthyer personazhin në Batman v Superman: Dawn of Justice dhe Justice League, si edhe në versionin e zgjeruar Zack Snyder’s Justice League. Lois Lane i dha një tjetër dimension profilit të saj publik, duke e bërë pjesë edhe të kinemasë së madhe komerciale. Por Adams nuk lejoi që një rol i tillë ta kufizonte. Ajo vazhdoi të lëvizte mes filmave të mëdhenj dhe projekteve më të guximshme artistikisht. sharp objects dhe vice Në vitin 2018, Adams luajti në serialin Sharp Objects, bazuar në romanin e Gillian Flynn. Roli i solli një nominim për Primetime Emmy dhe tregoi se ajo mund të mbante mbi supe edhe një histori të gjatë televizive me një intensitet emocional të jashtëzakonshëm. Po atë vit interpretoi Lynne Cheney në Vice, roli që i solli nominimin e gjashtë për Oscar. Edhe pse filmi u prit në mënyrë të ndarë nga kritika, interpretimi i saj u vlerësua gjerësisht. një grua përtej famës Amy Adams ka zgjedhur të ruajë një marrëdhënie të kujdesshme me famën. Ajo nuk e sheh të qenit celebrity si qëllim. “Sa më shumë që njerëzit të dinë për mua, aq më pak do të më besojnë mua dhe personazhet e mi.” Kjo fjali shpjegon shumë nga mënyra se si ajo e ka ndërtuar karrierën. Adams nuk dëshiron që jeta e saj personale të zëvendësojë personazhet që interpreton. Ajo ka folur edhe për pasigurinë dhe mungesën e vetëbesimit që ka përjetuar që në moshë të re. Mëmësia, sipas saj, e ka bërë më të qetë. Në momente stresi në punë, ajo shpesh këndon. Një detaj i vogël, por që tregon një njeri që ka ruajtur diçka të thjeshtë dhe spontane brenda botës së madhe të Hollywood-it. puna, mëmësia dhe zëri i grave Adams ka folur publikisht edhe për barazinë e pagave në industrinë e filmit. Ajo i është bashkuar aktorëve të tjerë në kërkesën për pagesë të barabartë për gratë. Por ka theksuar se pyetjet për hendekun gjinor të pagave u drejtohen shumë shpesh vetë aktoreve, ndërsa përgjegjësia duhet kërkuar te producentët dhe strukturat që përcaktojnë pagat. Për të, suksesi nuk mund të ndahet nga dinjiteti profesional. një artiste që vazhdon të ndryshojë Në vitet e fundit, Adams vazhdoi të merrte role të ndryshme. Hillbilly Elegy (2020), The Woman in the Window (2021), Dear Evan Hansen (2021) dhe Disenchanted e zgjeruan edhe më tej filmografinë e saj. Në Disenchanted, ajo u rikthye si Giselle dhe regjistroi gjashtë këngë për kolonën zanore. Në vitin 2019 themeloi Bond Group Entertainment së bashku me menaxheren Stacy O’Neil. Kompania prodhoi ndër të tjera Nightbitch (2024), ku Adams interpretoi një nënë të rraskapitur nga përgjegjësitë e përditshme dhe jetës familjare. Roli kishte një lidhje personale me temën e filmit, pasi Adams e ka përshkruar vështirësinë e balancimit të mëmësisë me jetën profesionale. Në vitin 2025, ajo i dha zërin personazhit kryesor në miniserialin e animuar Charlotte’s Web. Në vitin 2026, u shfaq në dramën At the Sea dhe u rikthye në televizion me Cape Fear, thrillerin e Apple TV+, ku luan Anna Bowden, një avokate mbrojtëse, përballë Max Cady, të interpretuar nga Javier Bardem. Projektet e saj të ardhshme përfshijnë Klara and the Sun, me Jenna Ortega, bazuar në romanin e Kazuo Ishiguro, si dhe Star Wars: Starfighter, me regji të Shawn Levy. eleganca e një force të heshtur Amy Adams nuk është një aktore që ka nevojë të bërtasë për të treguar forcën e saj. Ajo e ka ndërtuar karrierën mbi nuancën. Mbi heshtjen. Mbi shikimin. Mbi ndryshimin e vogël të zërit. Mbi emocionin që nuk kërkon gjithmonë të shpjegohet. Nga Ashley e Junebug te Giselle e Enchanted, nga Louise Banks e Arrival te Lynne Cheney e Vice, ajo ka kaluar nëpër botë krejtësisht të ndryshme, duke ruajtur të njëjtën aftësi themelore: ta bëjë personazhin njerëzor. Kjo është ndoshta arsyeja pse Amy Adams mbetet kaq e veçantë. Ajo nuk e ka ndërtuar karrierën vetëm mbi famën. E ka ndërtuar mbi punën. Mbi durimin. Mbi rrezikun për të pranuar role të ndryshme. Mbi aftësinë për të filluar sërish edhe atëherë kur një karrierë dukej sikur po mbyllej. Nga një vajzë e lindur në një bazë ushtarake në Vicenza, pjesë e një familjeje të madhe, te një nga aktoret më të vlerësuara të brezit të saj, historia e Amy Adams është historia e një talenti që u kthye në mjeshtëri. Një talent që nuk mbeti thjesht dhunti. U bë disiplinë. Disiplina u bë përvojë. Përvoja u bë interpretim. Dhe interpretimi u bë art. Amy Adams — një artiste që ka zgjedhur të flasë përmes personazheve dhe të lërë gjurmë përmes heshtjes, elegancës dhe forcës së interpretimit. © Copyright Liliana Pere Founder & Editor-in-Chief — Albania Prestige Magazine All Rights Reserved.