Search this site

Jules Alexandre Grün – Peneli i artë i shoqërisë mondane Në rrjedhën e historisë së artit francez të fund-shekullit XIX dhe fillimit të shekullit XX, emri i Jules Alexandre Grün shfaqet si një ndër artistët më të rafinuar dhe përfaqësues të jetës mondane dhe shoqërore të epokës Belle Époque. Ai ishte një piktor, ilustrator dhe afishist që arriti të kapë atmosferën e Parisit të ndriçuar nga dritat artificiale, zhurmat e salloneve dhe eleganca e klasës së lartë. Origjina dhe formimi artistik Jules Alexandre Grün lindi më 25 maj 1868 në Paris, një qytet që në atë kohë ishte qendra e artit, modës dhe intelektualizmit evropian. Ai vinte nga një familje borgjeze, që e mbështeti që në fëmijëri në rrugën e artit. Ndikimi i mjedisit parisien dhe rrethi kulturor ku u rrit ndikuan thellësisht në përfytyrimin e tij artistik. Arsimin e mori në një nga institucionet më të rëndësishme të artit në Francë, École des Beaux-Arts, ku zhvilloi një teknikë solide dhe klasike, të pasuruar nga mjeshtrit e realizmit dhe ndikimet impresioniste. Ai pati si mentor Antoine Guillemet, një peizazhist i njohur që e ndihmoi të afirmohej në qarqet e artit. Jeta personale dhe familjare Ndryshe nga shumë artistë të kohës që përjetuan drama apo jetë të trazuar, jeta personale e Grün ishte relativisht e qetë dhe e qëndrueshme. Ai jetoi kryesisht në Paris dhe ishte i martuar. Pak detaje janë të dokumentuara mbi jetën intime, pasi ai e mbajti atë larg vëmendjes publike, duke e lënë artin e tij të fliste më shumë sesa biografia personale. Grün u bë i njohur për pikturat që pasqyronin jetën shoqërore të qytetit, ku paraqiteshin ambiente të brendshme të mbushura me njerëz elegantë, humor të hollë dhe një atmosferë luksi. Veprat e tij ishin të mbushura me detaje, karaktere të shumtë dhe kompozime të ndërlikuara që kërkonin vëmendje të kujdesshme.  Disa nga veprat më të njohura të tij janë: "The End of the Dinner" (1913) – Një vepër madhështore që përshkruan fundin e një darke të sofistikuar me figura të shumta, biseda, buzëqeshje dhe një ndjenjë të mbylljes elegante të një nate parisiene. "A Friday at the Salon" – Paraqet një skenë nga një ekspozitë arti, ku vizitorët janë po aq të rëndësishëm sa pikturat. "La Femme au Chien" "Le Déjeuner" "Le Bal" Këto vepra janë dëshmi vizuale të një bote të rafinuar, ku arti, moda dhe shoqëria ishin në harmoni. Stili i Grün shpesh etiketohet si realizëm shoqëror me elementë të Belle Époque, ndonëse ai nuk iu bashkua një rryme të mirëfilltë artistike si impresionizmi apo simbolizmi. Ai qëndroi besnik ndaj përshkrimit të realitetit me një ngjyrim emocional dhe estetik. Kritika e kohës e vlerësonte lart mjeshtërinë e tij teknike, aftësinë për të kompozuar skena të mbushura me jetë dhe për të treguar histori përmes shikimeve, pozave dhe dritës. Disa e krahasonin me Jean Béraud për vëmendjen ndaj jetës urbane dhe me Edgar Degas për kompozimin elegant të hapësirës dhe figurës. Gjatë jetës së tij, Jules Alexandre Grün arriti fama të konsiderueshme në Francë, veçanërisht në Paris, ku ekspozoi në Salonin e Parisit dhe punimet e tij ishin pjesë e koleksioneve më prestigjioze. Përveç pikturës, ai kishte edhe një karrierë të suksesshme si ilustrator dhe afishist, duke krijuar kopertina revistash, reklama dhe postera të kërkuar. Ai punoi për Le Rire, Gil Blas dhe L'Assiette au Beurre, revista satirike që përfaqësonin frymën kritike të shoqërisë franceze. Përmes ilustrimeve të tij, Grün zgjeroi kufijtë e artit klasik, duke sjellë stilin e tij edhe në botën e shtypit dhe dizajnit grafik. Fundi dhe trashëgimia Jules Alexandre Grün vdiq më 15 nëntor 1938 në Paris, duke lënë pas një trashëgimi artistike që vazhdon të admirohet edhe sot. Veprat e tij ruhen në muze si Musée Carnavalet dhe në koleksione private. Ai është konsideruar si një dëshmitar i heshtur dhe i ndjeshëm i një epoke që po zhdukej, një periudhë elegance, aristokracie dhe arti të jetës së përditshme. Në kohët moderne, ai vlerësohet si një nga piktorët më të rëndësishëm të jetës urbane në Francën e para Luftës së Parë Botërore, dhe veprat e tij janë gjithnjë e më të çmuara për vlerën dokumentare dhe estetike që përçojnë. Copyright © Liliana Pere

--- Editorial Revista Prestige Dua Lipa në Palermo – Eleganca e heshtjes dhe forca e thjeshtësisë Në një epokë ku imazhi filtrohet, kur çdo pozë ka një qëllim dhe çdo lëvizje publikohet për duartrokitje virtuale, shfaqja e një ylli botëror si Dua Lipa, ulur në një trotuar të Palermos, me një cigare në dorë dhe një gotë vere portokalli në tjetrën – pa makeup, pa fustan sfilateje, pa zhurmë – është më shumë se një moment pushimi. Është një deklaratë. Në qendër të Sicilisë historike, mes kalldrëmeve që mbajnë gjurmët e shekujve, ajo zgjodhi të jetë vetëm një vajzë që shijon një mbrëmje të ngrohtë korriku. I dashuri i saj, aktori britanik Callum Turner, ishte i vetmi shoqërues i kësaj qetësie – larg tapetit të kuq, larg skenave madhështore, larg gjithçkaje që jemi mësuar të mendojmë për të. Dua nuk kishte nevojë të tregonte asgjë. Pamja e saj ishte mjaftueshëm e fuqishme për të thënë gjithçka: se ndonjëherë, të jesh “vetvetja” është luks më i madh se çdo diamant. Në një qytet të pasur me histori, ku natyra bashkëjeton me arsyen, ajo e gjeti momentin e saj njerëzor. Një gotë verë, një kartë letrash, një ulëse në trotuar – këto ishin simbolet e intimitetit që nuk mund të blihet, nuk mund të imitohet. Ky imazh kaloi përtej Italisë, përtej TikTok-ut dhe Instagram-it. Ai u bë lajm. U bë reflektim. Sepse ajo që shohim te Dua nuk është vetëm një këngëtare me çmime Grammy, por një vajzë e rritur me rrënjë shqiptare, që di të ndalet, të shijojë, të heshtë – në një botë që bërtet. Dua Lipa nuk erdhi në Palermo për t’u parë. Por u pa. Dhe u desh. Sepse nganjëherë, thjeshtësia flet më shumë se çdo skenë. Burimet: Giornale di Sicilia, 20 korrik 2025 La Repubblica Palermo, 21 korrik 2025 Pergatiti; Liliana Pere.

Peñico: Zbulimi i Një Qyteti të Lashtë që Bashkonte Bregdetin, Andet dhe Amazonën Në veri të Perusë, në Luginën Supe, është zbuluar një qytet i lashtë me rëndësi të jashtëzakonshme arkeologjike dhe kulturore. Peñico, një vendbanim 3,500–3,800-vjeçar, ka qenë një nyje qendrore që lidhte bregdetin e Oqeanit Paqësor me Andet dhe Amazonën. Ky qytet i lashtë tregon një nivel të lartë urbanizmi, organizimi shoqëror dhe spiritualiteti, duke ndriçuar më tej fillimet e qytetërimit në Amerikën e Jugut. Pozicioni Strategjik dhe Funksioni Ndërrajonal Peñico ndodhet rreth 600 metra mbi nivelin e detit, në një zonë që favorizon qarkullimin dhe shkëmbimin e mallrave dhe ideve. Studiuesit besojnë se qyteti ka shërbyer si një nyje integrimi kulturor midis komuniteteve bregdetare, andine dhe amazonike. Vendndodhja strategjike mbi një tarracë natyrore ofronte mbrojtje nga përmbytjet dhe një lidhje të qëndrueshme tregtare. Strukturat dhe Planifikimi Urban Pas tetë vitesh gërmimesh janë zbuluar 18 struktura të mëdha përfshirë salla ceremoniale, banesa, hapësira publike dhe tempuj. Salla më e rëndësishme është ajo e njohur si 'B2', e ndërtuar me baltë dhe gurë, dhe e zbukuruar me reliefe që paraqesin instrumente rituale si pututus. Qyteti përmban një plazë qendrore rrethore që sugjeron funksione të rëndësishme ceremoniale dhe administrative. Artefakte dhe Simbolikë Gërmimet kanë zbuluar skulptura prej balte, mjete litike, varëse nga guaska dhe gurë gjysmë të çmuar, si dhe pigmente hematiti të përdorura në rituale. Simbolika fetare është e dukshme në gjetje si figura antropomorfe dhe zoomorfe, përfshirë një skulpturë majmuni që sugjeron lidhje me Amazonën. Instrumentet pututus janë përdorur për njoftime dhe ceremoni, duke forcuar bashkimin social. Peñico si Trashëgimi e Caral-it Pas rënies së qytetërimit Caral për shkak të ndryshimeve klimatike, Peñico përfaqëson një formë vazhdimësie dhe adaptimi. Ai ruan parimet arkitektonike dhe shpirtërore të Caral-it, por në të njëjtën kohë zhvillon identitet të ri rajonal. Sipas arkeologes Ruth Shady, Peñico është simbol i integrimit të komuniteteve në një qytet me organizim kompleks dhe qëndrueshmëri sociale. Hapja për Publikun dhe Rëndësia Bashkëkohore Në korrik të vitit 2025, Peñico u hap për publikun me festivalin 'Peñico Raymi', për të nderuar Pachamama dhe për të promovuar turizmin kulturor. Vizitorët kanë mundësi të eksplorojnë qendrën interpretuese, ekspozita edukative, dhe shtigje të restauruara. Zbulimi ka rëndësi të jashtëzakonshme për trashëgiminë botërore dhe sfidon idetë tradicionale për origjinën e qytetërimeve urbane në Amerikën e Jugut. Burime Reuters – https://www.reuters.com/science/archaeologists-peru-unveil-3500-year-old-city-that-linked-coast-andes-2025-07-03 CNN – https://amp.cnn.com/cnn/2025/07/08/science/penico-ancient-city-peru-scli-intl Smithsonian Magazine – https://www.smithsonianmag.com/smart-news/archaeologists-unveil-a-3500-year-old-city-in-peru-that-sheds-light-on-the-caral-culture-180986944 The Art Newspaper – https://www.theartnewspaper.com/2025/07/16/4000-year-old-ancient-city-discovered-in-peru Al Jazeera – https://www.aljazeera.com/gallery/2025/7/15/peru-welcomes-visitors-to-3800-year-old-penico-archaeological-site Andina Agencia Peruana de Noticias – https://andina.pe/agencia/noticia-perus-caral-presents-new-jewel-penico-an-archaeological-site-built-over-3800-years-ago-1036990.aspx

"Prof. Dr. Tritan Kalo – Kur Dija Vishet me Nder dhe Zëri i Arsyes Nuk Hesht Kurrë" “Dija pa humanizëm është e verbër. Kurajo pa ndërgjegje është e rrezikshme. Por kur bashkohen në një njeri, ato e bëjnë atë të pavdekshëm në kujtesën e shoqërisë" Në gjurmët e gurtësisë së Gjirokastrës, midis rrugëve të historisë dhe krenarisë, lindi më 18 korrik 1956 një njeri që do të bëhej mishërim i dijes, ndershmërisë dhe kurajos qytetare: Prof. Dr. Tritan Kalo. Në atë qytet që i ka dhënë Shqipërisë figura të mëdha, u rrit një shpirt që nuk do të përkulej kurrë para meskinitetit, dhe që do ta ndërtonte jetën mbi tri shtylla: dijen, përkushtimin dhe lirinë e ndërgjegjes. U diplomua në Fakultetin e Mjekësisë të Universitetit të Tiranës në vitin 1982, si student i shkëlqyer dhe medalist i artë. Por për Tritan Kalon, diploma nuk ishte stacioni përfundimtar – ishte vetëm stacioni i parë në një rrugëtim të jashtëzakonshëm. Në fund të viteve ’80, ai mori rrugën drejt Francës për të thelluar dijen në një prej qendrave më prestigjioze të mjekësisë evropiane. Në Universitetin e Parisit VII – “Xavier Bichat”, përfundoi me sukses të plotë specializimet në tre fusha të ndërlidhura e jetike: Sëmundjet Infektive, Sëmundjet Tropikale, dhe Reanimacionin Mjekësor. Jo thjesht një mjek i formuar, por një ekspert multidisiplinar, unikal në botën shqiptare të mjekësisë, që u kthye në atdhe për të shërbyer, jo për të fituar. 43 Vite Mjekësi – 43 Vite Nder Që nga viti 1982 deri në pensionimin e tij në 2023, plot 43 vite punë të pandërprerë nën mantel të bardhë. Ai nuk i përkiste asnjë rryme, asnjë lobimi, asnjë pazari. I përkiste pacientit, të sëmurit, të dobëtit, të pambrojturit Dhe studentëve ku jepte mësim ne Universitet Ai nuk ishte thjesht një mjek: ishte një mësues i dijes, një ushqyes i ndërgjegjes profesionale, një mbrojtës i etikës njerëzore. Shkruante, fliste, paralajmëronte. Ishte zë i ndërgjegjes kur të tjerët heshtnin, ishte prani shprese kur të tjerët strukeshin. Përse Gëzon Respekt Absolut? Respekti nuk fitohet me poste – fitohet me besim. Prof. Dr. Tritan Kalo zotëron besim, sepse: Nuk pushoi së dhëni dije, edhe kur u largua nga leksionet zyrtare. Nuk u nda kurrë nga Shqipëria, edhe kur emigroi përkohësisht në Kanada, duke mbajtur të gjallë kulturën shqiptare edhe larg atdheut. I shpëtoi jetë njerëzish në heshtje, pa kërkuar lavdi, por duke kërkuar përmirësim të punes. Ai është një figurë e dashur për qytetarët e zakonshëm. Është modeli i atij intelektuali që nuk rreshtohet për interesa, por që rreshton ndërgjegje. 🌟🌟🌟 Për kontributin e tij të jashtëzakonshëm në mjekësi dhe në edukim qytetar, është vlerësuar me: Titullin më të lartë të mjeshtërisë profesionale. Dekorime të larta për kontribut në shëndet publik, sidomos gjatë pandemisë. Çmime për qytetari dhe integritet profesional. Statusi “Qytetar Nderi” në disa qytete, si simbol i figurës që ngjall krenari dhe frymëzim. Këto nderime nuk janë për “çfarë ka bërë në letra”, por për atë që ka përfaqësuar në vetëdijen kolektive shqiptare: dinjitet, dije dhe përkushtim të pakushtëzuar. AI është një pasqyrë që tregon se personalitetet më të ndritura të një vendi nuk marrin ende vendin që meritojnë në skenën ndërkombëtare. Historia matet me peshen e formimit, punes humane dhe te ndershme, me praninë në zemrën e njerëzve. Dhe në këtë pikë, Tritan Kalo është enciklopedi më vete. Prof. Dr. Tritan Kalo është: Mjeku i moralit të lartë, jo thjeshtë i profesionit. Mendja e ndritur që nuk u ndal asnjëherë së mësuari dhe së mësuari të tjerët. Zëri qytetar që nuk u tremb të fliste hapur kur heshtja mbizoteron Një shpirt që rrezaton integritet dhe përkushtim, një figurë që e tejkalon sistemin. Një burrë që e nderon dhembjen, e mbron të vërtetën, dhe e rrezaton atë. Në kohë kur shumë heshtin për të ruajtur veten, ai foli për të kthjelluar të tjerët. Në një shoqëri që shpesh harron vlerën e dijes, ai e mbolli atë me dorën e vet dhe e mbrojti me zërin e tij. Prof. Dr. Tritan Kalo është histori frymëzimi për çdo qytetar, për çdo student, për çdo profesionist dhe për çdo njeri që beson se nderi, dija dhe kuraja janë të domosdoshme. “Kur një emër bëhet simbol i dijes, përkushtimit dhe guximit moral – ai nuk jeton vetëm në libra, por në historinë e një kombi.” Sot, Prof. Dr. Tritan Kalo, pas një jete të mbushur me përkushtim, sakrifica dhe dije, gëzon pensionin në Kanada — në një mërgim që kurrë s’e shkëputi nga atdheu. Ndonëse larg tokës amë, mendja, zemra dhe fjala e tij vazhdojnë të jenë dritare e hapur për çdo shqiptar që kërkon ndihmë drejtësi, profesionalizëm dhe zë të ndershëm në shoqëri. Dhe, si gjithmonë, dera e tij mbetet e hapur për çdo bashkatdhetar që ka nevojë për ndihmë mjekësore, këshillë profesionale apo thjesht një fjalë zemre. Ne i urojmë jetë të gjatë, të qetë dhe të mbushur me dashurinë që vetë e ka dhuruar me bollëk për dekada. © Autor: Liliana Pere Të gjitha të drejtat e rezervuara. Nuk lejohet kopjimi, riprodhimi apo shpërndarja pa leje të shkruar nga autori.

Një zë i butë, i i pathyeshëm në letërsinë për fëmijë: Dr. Shpresa Fundo Gjergji Nga Liliana Pere, Revista Prestige Në një kohë kur letërsia për fëmijë po përballet me sfida të shumta – sidomos përballë ndikimit të teknologjisë dhe largimit nga leximi i librit të shtypur – një grua e ditur, me rrënjë të thella në kulturën shqiptare, ka vendosur t’i rikthejë fëmijët tanë në botën e imagjinatës, dashurisë dhe moralit njerëzor. Dr. Shpresa Fundo Gjergji, një emër që sot përmendet me respekt në qarqet akademike dhe letrare, është zëri i një brezi të ri të krijuesve që beson ende në fuqinë shëruese dhe ndriçuese të fjalës së shkruar për shpirtin e fëmijës. Një jetë e përkushtuar dijes dhe fjalës së bukur E lindur në qytetin e kulturës, Korçë, pjesë e njërës prej familjeve më të njohura dhe me tradita arsimdashëse – familjes Fundo – Shpresa ruan në zemër trashëgiminë e pasur shpirtërore dhe etike që i është dhënë brez pas brezi. Prej më shumë se pesë dekadash është vendosur në qytetin bregdetar të Vlorës, ku jeton dhe krijon, duke u bërë një zë i spikatur i arsimit dhe letërsisë për fëmijë në Shqipëri. Dr. Fundo është diplomuar në Universitetin "Ismail Qemali" të Vlorës si mësuese dhe përkthyese e gjuhës angleze, ndërsa më vonë ka kryer studimet pasuniversitare në Universitetin e Tiranës, në Fakultetin e Filologjisë, ku ka fituar gradën shkencore "Doktor i Shkencave" në fushën e gjuhësisë. Për shumë vite ka punuar në arsimin parauniversitar dhe universitar në Vlorë, duke ndikuar në formimin profesional të shumë brezave. Nga analiza gjuhësore tek poezia për fëmijë: një rrugëtim i natyrshëm Rruga e saj letrare ka qenë fillimisht e përqendruar në studime gjuhësore dhe kritika letrare. Ka marrë pjesë në konferenca kombëtare dhe ndërkombëtare me artikuj të thelluar shkencorë në fushën e gjuhësisë dhe letërsisë, ndërsa ka redaktuar dhe korrektuar një sërë botimesh poetike dhe eseistike nga autorë si Arqile Gjata, Irena Gjançi dhe të tjerë. Artikujt dhe analizat e saj janë botuar në platforma si Gazeta "Fjala e Lirë" – Londër, "Rrënjët" – Itali, Atunis Poetry Galaxy – Bruksel, Albanian Post – Londër, Bota Sot – Kosovë, Alexandria Today – Itali, Dituria – Zvicër, dhe shumë të tjera. Ajo është gjithashtu pjesë e antologjive prestigjioze shqiptare dhe ndërkombëtare si “100 poetë për dashurinë”, “Fjalëdiell”, “Nëna Hyjneshë Qiellore”, “Për ty Grua” etj. Një kthesë e bekuar: dashuria për nipërit dhe mbesat frymëzon krijimtarinë për fëmijë Në rolin e saj të ri si gjyshe, Shpresa ka gjetur një thesar të pazbuluar brenda vetes. Frymëzimi që mori nga nipërit dhe mbesat i hapi një horizont të ri në krijimtari – dhe kështu lindi një ndër veprat më të rëndësishme të saj: Trilogjia për fëmijë “Familja Rosmaku”. Ky triptik është më shumë se një liber – është një mjet edukativ, një udhëtim emocional, dhe një shembull i shkëlqyer i asaj që do të thotë letërsi me mision formues. Me një gjuhë të thjeshtë, poetike dhe figurative, me personazhe të dashur si Biku, Viku, Daku, Maku, Tika, Riki dhe Biki – kjo trilogji i flet drejtpërdrejt shpirtit të fëmijës. Trilogjia “Familja Rosmaku” e autores Dr. Shpresa Fundo Gjergji është kthyer në një nga veprat më të spikatura dhe më të vlerësuara të letërsisë bashkëkohore për fëmijë në gjuhën shqipe. Kjo seri përrallash edukative është jo vetëm një sukses letrar, por edhe një instrument formues në mjediset arsimore dhe familjare, duke mbledhur rreth vetes një sërë vlerësimesh nga personalitete të njohura akademike dhe mediatike, brenda dhe jashtë vendit. 1. Vlerësim si Vepër Pedagogjike dhe Edukative Profesorë dhe studiues nga universitete të ndryshme shqiptare, si Prof. Dr. Shpresa Delija, Dr. Aulona Beqo, Dr. Olsa Pema, Dr. doc. Vilma Bello, dhe të tjerë kanë theksuar aspektin formues, didaktik dhe gjuhësor të veprës. Ajo shihet si një alternativë e domosdoshme ndaj botës dixhitale që shpesh i largon fëmijët nga libri dhe vlerat. > “Një model cilësor pas viteve ’90 në letërsinë për fëmijë” – Prof. Dr. Shpresa Delija 2. Stil i Thjeshtë, Poetike dhe Imagjinativ Gjuha e përdorur në trilogji është një ndër elementët më të vlerësuar. E thjeshtë, e pasur me figuracion të lehtë dhe tingëllim të ëmbël, ajo ndihmon në edukimin estetik dhe emocional të fëmijëve, duke nxitur leximin e rrjedhshëm dhe përjetimin shpirtëror. Ky aspekt vlerësohet posaçërisht nga recensues si MSc. Martin Gjataj dhe mësuesja Klarida Kadënaj, e cila e konsideron veprën si një “letërsi që i flet shpirtit të fëmijës me delikatesë.” 3. Karaktere të Ndërtuara me Vlera Morale Personazhe si Biku, Viku, Daku, Maku, Tika, Riki dhe Biki janë cilësuar si mësues të heshtur të etikës dhe mirësisë, që ndihmojnë fëmijët të përballen me konflikte dhe të ndërtojnë marrëdhënie pozitive me njëri-tjetrin. Vepra përcjell mesazhe për harmoni, bashkëpunim, kujdes dhe dashuri për familjen. 4. Referenca të Gjera Mediatike dhe Akademike Trilogjia është analizuar dhe promovuar në media të njohura si: Gazeta “Rrënjët” (Itali) Bota Sot (Kosovë) Albanian Post (Londër) Atunis Poetry Galaxy (Bruksel) Alessandria Today (Itali) Fjala e Lirë (Londër) Këto burime e kanë cilësuar trilogjinë si një “vlerë e re për letërsinë për fëmijë” dhe “pasuri e gjuhës dhe moralit shqiptar”. 5. Promocione dhe Pjesëmarrje në Evente Kulturore Vepra është prezantuar me sukses në aktivitete të rëndësishme si: Biblioteka Publike “Shevqet Musaraj” – Vlorë, COD – Center for Openness and Dialogue – Tiranë, Radio Sibilat e Veriut – New York, Promovime online nga studiues si Gjon Marku, me jehonë të gjerë në rrjetet sociale dhe portale kulturore. 6. Një Libër me Frymëzim për Familje dhe Shkollë Në qendër të veprës është fëmija dhe familja – si bërthama kryesore e shoqërisë. “Familja Rosmaku” arrin të ndërtojë ura komunikimi midis brezave dhe të krijojë një mjedis leximi të ngrohtë, edukativ dhe shpirtëror për lexuesin e vogël. Përfundim “Familja Rosmaku” është më shumë se një libër për fëmijë – është një projekt edukativ, një akt dashurie për fëmijërinë dhe një fener drite në kohën e ekraneve. Vlerësimet e shumta e konfirmojnë këtë vepër si një mjet me ndikim të gjatë në rritjen shpirtërore dhe morale të brezit të ri. Vlerësime dhe jehonë në media e akademi Vepra ka marrë vlerësime të shumta dhe të thelluara nga profesorë dhe studiues të njohur: Prof. Dr. Shpresa Delija (Universiteti i Tiranës) e cilëson veprën si një risi cilësore në letërsinë për fëmijë pas viteve '90, dhe e rekomandon për përdorim në shkolla si alternativë ndaj pajisjeve elektronike. Dr. Aulona Beqo, Dr. doc. Vilma Bello, Dr. Olsa Pema, Martin Gjataj, Gjon Marku dhe mësuesja Klarida Kadënaj, kanë vënë theksin në aspektet didaktike, poetike, shpirtërore dhe sociale të trilogjisë. Mësuesja Klarida Kadënaj, në analizën e saj të botuar në Fjala e Lirë, e përshkruan veprën si një “letërsi që i flet shpirtit të fëmijës me dashuri dhe përgjegjësi të lartë njerëzore.” Redaktore Lida Lazaj, do te doja qe te theksohej se roli is saj si redaktuese ka qene i fokusuar ne English editor tek Academicus - reviste shkencore, ku edhe sot e ka ate pergjegjesi. Projekti i ri: Një letërsi e domosdoshme në kohën e teknologjisë Dr. Shpresa Fundo Gjergji është në përgatitje për të promovuar veprën dhe rëndësinë e saj në një emision radiofonik në New York, dedikuar letërsisë për fëmijë shqiptare. Në këtë emision ajo do të ngrejë zërin për mungesën e letërsisë cilësore për fëmijë në ditët e sotme, për shkak të ndikimit të pajisjeve dixhitale, duke ofruar si model “Familjen Rosmaku” – si një mënyrë për të rizgjuar dëshirën për lexim dhe për të ndërtuar ura komunikimi mes brezave. Përmes këtij projekti, ajo synon të sjellë në qendër të vëmendjes rëndësinë e librit si mjet edukativ, si shpëtim për shpirtin e fëmijës në epokën e ekranit, dhe si mjet për të kultivuar mendimin kritik, ndjeshmërinë dhe dashurinë për familjen dhe natyrën. Një letërsi që mbjell frymëzim Ajo që e bën të veçantë Shpresa Fundo Gjergjin nuk është vetëm bagazhi i saj akademik, por mbi të gjitha, ndjeshmëria njerëzore dhe vizioni i saj i pastër për letërsinë si dritë, si edukim, si lidhje emocionale mes lexuesit dhe botës. Çdo fjalë që shkruan është një përpjekje për t’i rikthyer fëmijët te vetja, te shpirti, te bukuria e jetës. Ajo është shkrimtarja që kërkon ndikim. Është poetja që nuk shkruan për të rritur lavdi, por për të rritur shpirtra të bukur. Është një mësuese që nuk largohet nga ideali, edhe në pension, por e jeton me çdo faqe libri që boton. Përmbyllje Dr. Shpresa Fundo Gjergji është një autore. Ajo është një urë midis dijes dhe dashurisë, midis gjuhës dhe shpirtit, midis brezave që ikin dhe brezave që po rriten. Me trilogjinë “Familja Rosmaku” ajo na ka lënë një dhuratë të çmuar që do të ketë jetë të gjatë në kujtesën dhe zhvillimin emocional të fëmijëve shqiptarë kudo që ndodhen. © Autor: Liliana Pere

Studimi: Fshati Lin në Shqipëri: Një ndërthurje unike e qytetërimit të lashtë, trashëgimisë së gjallë dhe zhvillimit të qëndrueshëm Lloji i studimit: Studim ndërdisiplinar: arkeologjik, etnologjik, gjeohistorik, kulturor dhe mjedisor. KAPITULLI I – HYRJE E PËRGJITHSHME Fshati Lin, i vendosur në juglindje të Shqipërisë në brigjet e liqenit të Ohrit, përfaqëson një nga mrekullitë më të rralla kulturore, arkeologjike dhe natyrore të Ballkanit. Ky vend i vogël në sipërfaqe, por i madh në domethënie historike dhe identitare, është një gur i çmuar në mozaikun e trashëgimisë sonë kombëtare. Ky studim synon të eksplorojë në thellësi jo vetëm vlerat materiale të Linit – si vendbanimi i lashtë palafit, bazilika me mozaikë paleokristianë apo natyra unike – por edhe dimensionin shpirtëror dhe shoqëror të këtij vendbanimi. Në këtë kontekst, përpjekemi të japim një pamje të integruar të fshatit si një hapësirë që i përket jo vetëm të kaluarës, por edhe të ardhmes. Nëpërmjet një qasjeje ndërdisiplinare që përfshin historinë, arkeologjinë, etnologjinë, gjeografinë dhe planifikimin urban, studimi ngre një pyetje thelbësore: Si mund të ruajmë shpirtin e Linit, duke e zhvilluar atë me respekt dhe përkujdesje? Përgjigjja kërkon bashkëpunim mes shkencës, komunitetit dhe institucioneve. KAPITULLI II – GJEOGRAFIA DHE MJEDISI NATYROR I LINIT Lini ndodhet në Gadishullin e Linit, një formacion natyror i rrallë që shtrihet në pjesën perëndimore të Liqenit të Ohrit, rreth 25 km nga qyteti i Pogradecit dhe afër kufirit me Maqedoninë e Veriut. Kjo pozicion strategjik i jep Linit një bukuri të rrallë panoramike dhe një rëndësi gjeopolitike historike. Relievi kodrinor që zbret butësisht drejt liqenit, tokat pjellore, uji i bollshëm dhe klima mesdhetare-kontinentale kanë bërë që ky vend të jetë i banuar që nga lashtësia. Sot, biodiversiteti i zonës mbetet i pasur, me specie endemike të mbrojtura, si korani i Ohrit dhe peshq të tjerë ujorë me rëndësi ekonomike dhe ekologjike. Zona përreth është pjesë e rrjetit të peizazheve të mbrojtura të UNESCO-s dhe përfshihet në “Zonën e Peizazhit të Mbrojtur të Pogradecit”, duke e radhitur në një ndër zonat me prioritet të lartë për ruajtje ekologjike në Shqipëri. KAPITULLI III – HISTORIA E LASHTË E LINIT Historia e fshatit Lin është një rrëfim mijëvjeçar. Gërmimet arkeologjike të realizuara që prej viteve ’60 kanë zbuluar një vendbanim të lashtë palafit mbi shtylla druri, të ndërtuar mbi ujërat e liqenit, që daton në periudhën e bronzit të vonë (rreth 1300–900 p.e.s.). Ky vendbanim është një nga më të hershmit dhe më të ruajturit në Europë, dëshmi e mënyrës së jetesës së banorëve parahistorikë në rajonin e Ballkanit. Në shekujt në vijim, Lini ka qenë pjesë e territoreve të Ilirisë juglindore dhe më vonë i Perandorisë Romake. Zbulimi më i rëndësishëm është ai i bazilikës paleokristiane me mozaikë shumengjyrësh, që daton në shek. V–VI, dhe që dëshmon për praninë e një komuniteti të zhvilluar shpirtëror dhe artistik në këtë zonë. Gjatë periudhës bizantine dhe osmane, fshati ruajti identitetin e tij kulturor dhe fetar, duke u bërë një qendër e vogël, por me qëndrueshmëri të admirueshme në kohë. Sot, historia e Linit shihet jo vetëm në monumente, por edhe në vetë strukturën sociale dhe kujtesën kolektive të banorëve. KAPITULLI IV – KULTURA, TRADITA DHE JETA SHOQËRORE Në Lin, kultura dhe tradita nuk janë pjesë e së kaluarës, por pjesë e jetës së përditshme. Banesat tradicionale me çati të pjerrëta, mure guri, avlli të bardha me lule ngjyra-ngjyra krijojnë një peizazh të ngrohtë dhe mikpritës. Rrugicat e ngushta me kalldrëm, ku fëmijët luajnë dhe të moshuarit ndajnë rrëfime, formojnë një rrjet të gjallë social. Traditat e dasmave, këngët e vjetra, vallëzimet tradicionale, peshkimi, punimet artizanale me grep dhe lesh, janë elementë të një trashëgimie të gjallë që mbetet e paprekur. Festa e Shën Marisë (15 gusht) është ngjarje kulmore, ku bashkohen banorët dhe emigrantët, duke rigjallëruar lidhjen me tokën amë. Vlerë të veçantë ka edhe roli i gruas në ruajtjen e traditës: ajo është bartësja e këngës popullore, e mjeshtërive të shtëpisë, e riteve familjare dhe e edukimit brez pas brezi. Kjo e bën Linin një shembull të rrallë të mbijetesës kulturore në kushtet e ndryshimeve moderne. KAPITULLI V – TURIZMI DHE ZHVILLIMI I QËNDRUESHËM Turizmi në Lin është rritur ndjeshëm vitet e fundit, falë njohjes ndërkombëtare të vlerave të tij kulturore dhe natyrore. Fshati vizitohet nga turistë të huaj, sidomos nga Europa Perëndimore, të cilët kërkojnë përvoja autentike larg turizmit masiv. Megjithatë, ky zhvillim sjell sfida: ndërtimet pa leje, mungesa e infrastrukturës ekologjike, dhe mungesa e kontrollit mbi fluksin turistik kërcënojnë autenticitetin e fshatit. Për të garantuar qëndrueshmëri, nevojitet një plan i integruar zhvillimi që të përfshijë: Ndërhyrje arkitektonike të kontrolluara me stil tradicional Përdorim të energjisë së pastër dhe sistem kanalizimesh modern Trajnim të banorëve për guida dhe mikpritje turistike Etiketim i produkteve lokale (mjedra, mjaltë, artizanat) Kështu, Lini mund të kthehet në një model të turizmit të mençur shqiptar. KAPITULLI VI – LINI DHE STATUSI I UNESCO-S Përfshirja e fshatit Lin në Listën e Trashëgimisë Botërore të UNESCO-s më 2019 si pjesë e zgjerimit të trashëgimisë së Liqenit të Ohrit, është një arritje historike për Shqipërinë. Ky status është dëshmi e vlerave të jashtëzakonshme që Lini mbart – si qytetërimi mbi ujë, mozaikët e lashtë, trashëgimia e gjallë dhe peizazhi natyror i mbrojtur. Por statusi i UNESCO-s është edhe përgjegjësi. Sipas Konventës së Parisit për Trashëgiminë Botërore, çdo vend duhet të raportojë rregullisht për gjendjen e ruajtjes së pasurisë, të aplikojë plan menaxhimi dhe të ndalojë çdo ndërhyrje që dëmton vlerat e autenticitetit. Aktualisht, nevojitet forcimi i rolit të institucioneve shqiptare në menaxhimin e zonës, përmirësimi i ndërveprimit me komunitetin dhe ndërtimi i një plani të integruar të zhvillimit, të mbështetur nga ekspertët e trashëgimisë, për të garantuar që Lini të mos humbasë autenticitetin përballë presionit të kohës. KAPITULLI VII – PËRFUNDIME DHE REKOMANDIME Studimi i fshatit Lin nuk është vetëm një përpjekje për të dokumentuar vlera të rralla historike dhe kulturore. Ai është një thirrje për vetëdije, përkujdesje dhe ndërgjegjësim kombëtar. Në një kohë kur globalizimi kërcënon të njësojë gjithçka, Lini është një kujtesë se rrënjët janë po aq të rëndësishme sa edhe degët. Rekomandohet që: Të krijohet një Agjenci e Posaçme për Menaxhimin e Trashëgimisë së Linit Të përfshihen ekspertë të fushave të ndryshme në një bord ndërdisiplinar Të hartohet një hartë digjitale GIS e çdo ndërtese e monumenti Të krijohen muze lokalë, qendra interpretimi dhe platforma edukimi Të mbështetet komuniteti me grante për zhvillim artizanal dhe turistik Nëse këto hapa ndërmerren me përkushtim, Lini jo vetëm që do të jetojë në histori, por do të frymëzojë të ardhmen. Materialet qe jane perdorur per studim: Prof. Apollon Baçe, Prof. Aurel Plasari, Dr. Luan Përzhita, Margarita Nikolla, banorët e Linit, DRTK Korçë, Ministria e Kulturës, UNESCO, Autor: Liliana Pere Të gjitha të drejtat të rezervuara.

"Korsari" i Lord Byronit dhe shqiptari romantik në imagjinatën europiane ======================================= Më 17 korrik 1814, u botua për herë të parë poema e famshme "The Corsair" (Korsari) e Lord Byronit, një nga poetët më të njohur të romantizmit europian. Në vetëm një ditë, 10,000 kopje të poemës u shitën, një sukses i jashtëzakonshëm që dëshmoi ndikimin e Byronit në publikun britanik të kohës. Ky sukses letrar nuk ishte thjesht i një vepre me elemente melodramatike, por i një ndjeshmërie të re europiane që përqafoi figurën e të huajit të rrezikshëm, të bukur, të dhimbshëm – figurë që shpesh ndërthurej me stereotipin e shqiptarit. Personazhi qendror i poemës, Conrad, është një "homme fatale" tipik byronian – pirat dhe rebel, por me një kod të brendshëm nderi. Ai është i gatshëm të rrezikojë gjithçka, përfshirë edhe dashurinë e tij, Medora, për të shpëtuar Gulnare, robëreshë në harem, nga duart e një Pashai osman. Edhe kur ka mundësi të shpëtojë veten duke vrarë Pashain që flinte, ai nuk e bën – një akt që e përforcon si figurë të kodit kalorësiak në një botë amorale. Ai mbetet, siç thotë vetë Byroni, "Me një virtyt të vetëm dhe një mijë krime", një hero tragjik që ndërtohet në kontrastin mes dhunës, nderit dhe pasionit. Në këtë personazh ndërthuret fryma e njeriut të lirë të Lindjes së Afërt, që nuk i përket asnjë perandorie, por as nuk dorëzohet ndaj asaj që është e padrejtë. Ndikimi i Byronit nuk ishte vetëm letrar. Një nga ilustrimet më të famshme që shoqëroi poemën u realizua më vonë nga Eugène Delacroix, piktori francez romantik, i cili i veshi personazhet e Korsarit me kostume tradicionale shqiptare, duke përdorur fustanellën, jelekun dhe armët karakteristike të luftëtarëve shqiptarë të shekullit XIX. Në këtë mënyrë, imagjinata europiane për shqiptarët mori formë vizuale përmes një akti artistik që bashkonte ekzotikën, rebelimin dhe fisnikërinë. Kjo nuk ishte rastësi. Byroni vetë kishte udhëtuar në Shqipëri në vitet 1809–1810 dhe kishte mbetur thellësisht i impresionuar nga shqiptarët, veçanërisht nga mikpritja dhe pamja e tyre e egër e krenare. Ai u fotografua në portretin e famshëm me veshje shqiptare nga Thomas Phillips dhe përherë e ruajti në kujtesë Shqipërinë si një vend burrash të fortë e të lirë. Në shekullin XIX, ndërkohë që kombet po fillonin të artikulonin identitete të qarta dhe të ndërtonin mitet e tyre themeluese, shqiptarët u shfaqën në kulturën europiane si figura të ndërmjetme: as orientale, as plotësisht perëndimore, por gjithmonë të lidhur me konceptet e lirisë, pasionit dhe ndershmërisë individuale. Ata ishin njëkohësisht pjesë e perandorisë osmane dhe jashtë saj, aktorë të një bote në përplasje. Byroni e mishëroi këtë tension në figurën e Conradit, që ndonëse nuk përmendet si shqiptar në mënyrë eksplicite, përfaqëson estetikisht dhe shpirtërisht shumë nga cilësitë që Byroni i kishte vëzhguar gjatë qëndrimit të tij në Shqipëri. Kostumet shqiptare, kodi i nderit, qëndrimi burrëror dhe përbuzja ndaj pushtetit të padrejtë ishin elemente që poezia romantike i përqafoi si pjesë të një identiteti që sfidonte konformizmin dhe shoqëritë e shtypura. Sot, “The Corsair” mbetet jo vetëm një nga poemat më të lexuara të Byronit, por edhe një dritare për të kuptuar se si Shqipëria dhe shqiptarët u bënë pjesë e imagjinatës kulturore europiane në shekullin XIX. Nga vargjet te ilustrimet, ata ishin sinonim i njeriut të lirë, luftëtarit me zemër të ndershme dhe rebelit të pafalshëm. Në një kohë kur identiteti kombëtar shqiptar ishte ende në përpunim, një poet anglez si Byroni dhe një piktor francez si Delacroix ndihmuan në përjetësimin e një imazhi që më pas do të ushqente frymën e Rilindjes Kombëtare shqiptare. Dhe pikërisht në këtë ndërthurje të kulturës dhe politikës, letërsisë dhe kujtesës, “Korsari” mbetet një testament i lidhjes shpirtërore që shqiptarët kanë pasur me idealet e lirisë në Europën romantike. © Dorian Koçi

🎬 Filmi dhe Subjekti Tana është filmi i parë artistik shqiptar me metrazh të gjatë, prodhuar krejtësisht në Shqipëri në vitin 1958 nga Kinostudio “Shqipëria e Re”  . Ngjarjet e filmit zhvillohen në vitet 1950 dhe përqendrohen tek Tana, një vajzë e re me mendime përparuese që sfidon mentalitetin tradicional të një fshati malor për të ndjekur dashurinë e saj për Stefanin, duke u përballur me xhelozinë e Lefterit dhe rëndesën e konservatorizmit të gjyshit të saj  . Filmi është adaptim i një novele me të njëjtin titull nga Fatmir Gjata, dhe skenari u shkrua nga Fatmir Gjata së bashku me Nasho Jorgaqin, ndërsa Kristaq Dhamo e zhvilloi në regji  . Një moment historik i realizuar në këtë film është pthja e parë romantike në kinematografinë shqiptare  . 🎥 Regjia, Skenari & Ekipi Artistik Regjisori: Kristaq Dhamo, i diplomuar në Institutin e Lartë Kinematografik në Budapest, e kishte në këtë film debutin e tij regjisorial në moshën 25‑vjeçare. Ai do të mbetej një figurë kyç në zhvillimin e kinemasë shqiptare për dekada  . Skenar: nga Fatmir Gjata dhe Nasho Jorgaqi, me bazë në novelën origjinale të Gjatës  . Muzika: kompozuar nga Çesk Zadeja, e cila kontribuon thelbësisht në intensifikimin emocional dhe dramatik të ngjarjes  . Operatori: Mandi Koçi (dhe Sokrat Musha më pas, mbi credit), që u njihet për mjeshtërinë e xhirimit  . Montazheria: Irena Harito, me ndihmën e Margarita Lalës që kujton përkushtimin e madh në kushte të vështira  . 🎭 Aktorët Kryesorë Tinka Kurti si Tana — debuton në film me një paraqitje natyrale, larg teatralitetit të deklaruar të asaj kohe, duke sjellë freski dhe jetë në ekran  . Naim Frashëri si Stefani — malësori romantik që përfaqëson idealin dhe ëndrrën për përparim social  . Kadri Roshi si Lefteri — antagonisti që përzgjedh forcën dhe xhelozinë për të parandaluar dashurinë  . Petra e aktorëve të tjerë përfshin: Pjetër Gjoka, Andon Pano, Thimi Filipi, Marie Logoreci, Violeta Manushi, Nikolla Panajoti, Melpomeni Çobani, Mihal Stefa, Vani Trako, Lazër Filipi, Pandi Raidhi, Lazër Vlashi, Esma Agolli, dhe të tjerë të shumtë që kontribuan si aktorë apo figurantë  . 🧠 Analizë e Thelluar 🔹 Konteksti shoqëror dhe ideologjik Filmi është produkt i realisë socialiste, që përshkruar brez pas brezi një realitet transformues të fshatarëve shqiptarë ndaj ideve të përparimit, kolektivizimit dhe emancipimit të gruas  . Konflikti kryesor: tradita dhe mentaliteti i vjetër kundrejt mendimit modern dhe kërkesave për liri të individit dhe lidhje të ndershme dashurie përmes personazhit të Tanës. 🔹 E struktura dramatike dhe temat Një triangull dashurie mes Tanës, Stefanit dhe Lefterit krijon tension të vazhdueshëm dhe reflektim mbi rolin e rollet e grave, xhelozinë, dhe shtypjen sociale. Preferenca e përparimit mbi konservatorizmin shfaqet aty ku Tana vendos të ndërmarrë rrugën e dashurisë dhe edukimit kundrejt presionit familjar dhe shoqëror. 🔹 Suksesi historik “Tana” konsiderohet një film themelor – është metrazhi i parë shqiptar i realizuar me ekip dhe produkte vendase të vetëm; shënon lindjen e industrisë filmike kombëtare  . Filmi u restaurua në vitet e fundit dhe u shfaq në Festivalin Lumière në Francë në 2022, duke ritheksuar vlerën historike dhe kulturore të kësaj krijimi  .  Përmbledhje e thjeshtë Element Përmbajtje Viti i prodhimit 1958 Regjisor Kristaq Dhamo Skenaristë Fatmir Gjata, Nasho Jorgaqi (sipas novelës së Gjatës) Muzika Çesk Zadeja Aktorët kryesorë Tinka Kurti (Tana), Naim Frashëri (Stefani), Kadri Roshi (Lefteri) + shumë të tjerë Subjekti Konfrontim i dashurisë dhe emancipimit në natyrë tradicionale fshati shqiptar të viteve ’50 Rëndësia historike Filmi i parë me metrazh, realizim krejt shqiptar; puthja e parë në kinema shqiptare Restaurimi & shpërndarja Restauruar dhe prezantuar në festivalin Lumière në 2022 “Tana” është më shumë sesa një film dashurie – është një dokument social dhe artistik që reflekton lindjen e një kulture kinematografike dhe transformimin shoqëror të Shqipërisë. Është një vepër që edhe sot gjen rezonancë tek temat e emancipimit, konfliktit midis traditës dhe përparimit, si dhe forcohet nga një interpretim autentik dhe teknikë solide filmi. Pergatiti:Liliana Pere..

Karl Gega – Gjeniu shqiptar që ngriti ura mbi shekuj Origjina, familja dhe arsimi Karl Gega (emri i plotë: Carlo Ghega ose Karl Ritter von Ghega), lindi më 10 janar 1802 në Venecia, atëherë pjesë e Perandorisë Habsburge. Ai rridhte nga një familje shqiptare me prejardhje nga rajoni i Shkodrës ose i Kotorrit. Familja e tij u zhvendos drejt Italisë dhe më pas në territoret austriake si shumë shqiptarë të tjerë që për arsye politike, fetare apo ekonomike kërkonin një jetë më të qëndrueshme. Babai i tij, Anton Ghega, ishte oficer në marinën austriake, gjë që ndikoi në disiplinën dhe formimin e hershëm të Karlit. Që në moshë të vogël, Karl Gega tregoi aftësi të jashtëzakonshme në fushat e matematikës dhe shkencave natyrore. Në moshën 16-vjeçare ai diplomohet në Universitetin e Padovës si doktor i matematikës. Më pas vijoi studimet në arkitekturë dhe inxhinieri civile, duke formuar një profil të plotë teknik, filozofik dhe praktik. Talenti i tij u vërejt menjëherë nga autoritetet teknike të Perandorisë. Karriera e hershme dhe eksperienca ndërkombëtare Në vitin 1819, Karl Gega filloi punë pranë administratës austriake si asistent inxhinier. Ai mori pjesë në projekte të ndryshme rrugore dhe urash, ndër të cilat përmendet ndërtimi i rrugës nga Cortina d'Ampezzo në Toblach në rajonin e Tirolit. Midis viteve 1836–1840, punoi si inspektor teknik për ndërtimin e linjës hekurudhore Brno–Břeclav në Moravi (sot Çeki). Në këtë periudhë filloi të merrej me studimin e hekurudhave malore, një fushë që deri atëherë nuk kishte përvojë praktike në Evropën Qendrore. Në vitin 1836-1837 ai udhëtoi në Angli për të studiuar zhvillimin më të avancuar të asaj kohe në ndërtimin e hekurudhave. Në vitin 1842 udhëtoi drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës për të studiuar rrjetin hekurudhor amerikan, ku krijoi një lidhje të thellë me zhvillimet teknike për ndërtimin në terrene të vështira dhe përdorimin e lokomotivave me kapacitet të madh. Vepra madhore – Hekurudha e Semmeringut (1848–1854) Në vitin 1844, Karl Gega prezantoi projektin e tij për ndërtimin e një linje hekurudhore përmes maleve Semmering në Alpet Austriake, që lidhte qytetet Gloggnitz dhe Mürzzuschlag. Ky projekt konsiderohet si vepra kulmore e inxhinierisë së shekullit XIX dhe është quajtur "mrekullia e inxhinierisë malore". Karakteristikat teknike të hekurudhës Semmering: Gjatësi: 41 kilometra Diferencë lartësie: 459 metra Përmban: 14 tunele, 16 viadukte (shumë prej tyre me dy kate), mbi 100 ura me hark dhe 11 ura prej çeliku Pjerrësia maksimale: 2.5% Kthesa të ngushta me rreze minimale deri në 190 metra Karl Gega zhvilloi edhe një lokomotivë të re të përshtatur për terrenin malor – lokomotiva e tipit Engerth, e cila u përdor për herë të parë në këtë linjë. Hekurudha u ndërtua nga viti 1848 deri në vitin 1854, duke përfshirë mijëra punëtorë, specialistë dhe ekspertë të fushës. Në vitin 1851, për kontributin e tij, Perandori Franz Joseph i dha titullin fisnik "Ritter" (Kalorës). Më 12 prill 1854 u organizua një udhëtim special me tren në këtë linjë në prani të Perandorit dhe më 16 maj 1854 linja u përurua zyrtarisht. Hekurudha Semmering u shpall trashëgimi botërore e UNESCO-s në vitin 1998, si dëshmi e fuqisë së mendjes njerëzore për të përballuar sfidat e natyrës. Dokumente dhe libra 1. Malerischer Atlas der Eisenbahn über den Semmering, Vjenë, 1854 – atlas teknik në dy vëllime që përshkruan me hollësi ndërtimin dhe pamjet e linjës hekurudhore. 2. Die Baltimore-Ohio Eisenbahn…, Vjenë, 1844 – një studim i hollësishëm mbi hekurudhën amerikane, botuar pas kthimit të Gegës nga SHBA. 3. Uebersicht der Hauptfortschritte…, Vjenë, 1853 – përmbledhje e arritjeve teknike të dekadës së parë të projektimit dhe ndërtimit të hekurudhave. Dokumentet dhe planet origjinale të Karl Gegës ruhen në Arkivat Shtetërore të Vjenës, si dhe në Muzeun Teknik të Austrisë. Vepra të tjera në Evropë Karl Gega kontribuoi në projekte të tjera të rëndësishme infrastrukturore në: Austri (Linja Jugore Vjenë–Trieste) Hungari Çeki Gjermani Itali Slloveni (Viadukti Borovnica – një ndër më të mëdhenjtë e kohës) Planifikoi linja në Transilvani, megjithëse nuk i përfundoi për shkak të vdekjes së hershme Ai ishte konsulent në shumë projekte të ndërlikuara malore dhe urbanistike, duke ndikuar gjerësisht në zhvillimin teknologjik të Perandorisë Austro-Hungareze. Tituj, vlerësime dhe trashëgimi Në vitin 1851, mori titullin "Ritter" nga Perandori Franz Joseph Udhëtim përurues më 1854 me çiftin perandorak Monument i ngritur në Semmering në vitin 1869 Vdiq më 14 mars 1860 në Vjenë nga tuberkulozi Varrosur në varrezat qendrore të Vjenës (Zentralfriedhof) Trashëgimia e Karl Gegës Emri i tij mban: Shkolla profesionale "Karl Gega" në Tiranë Rrugë dhe rrugica në Austri dhe Shqipëri Pullë postare dhe banknota 20-shilingëshe në Austri Muzeu "Ghega" në Breitenstein Hekurudha e Semmeringut vizitohet nga mijëra turistë dhe inxhinierë çdo vit si një nga shembujt më të hershëm të inxhinierisë moderne në Evropë. Përmbyllje inspiruese Karl Gega nuk ishte thjesht një ndërtues hekurudhash, ai ishte një mendje vizionare, një pionier i padiskutueshëm i shkencës dhe inxhinierisë. Nga rrënjë shqiptare, i rritur në një perandori shumëkombëshe, ai arriti të ndërtojë ura që lidhën jo vetëm qytete, por epoka. Vepra e tij frymëzon edhe sot breza të tërë, duke treguar se dija, kur kombinohet me pasion dhe përkushtim, lë gjurmë të pashlyeshme në historinë e njerëzimit. Karl Gega është dhe do të mbetet një figurë monumentale, jo vetëm në historinë e teknikës, por në zemrën e çdo shqiptari që ndjen krenari për origjinën dhe vizionin e tij. Pergatiti:Liliana Pere.

Revista Prestige Rubrika: Arsimi dhe Integrimi Evropian Analizë Profesionale nga Liliana Pere 🇽🇰 Agjencia e Kosovës për Akreditim në EQAR Një sukses kombëtar dhe një garanci evropiane për cilësinë në arsimin e lartë Në korrik të vitit 2025, Agjencia e Kosovës për Akreditim (AKA) u pranua si anëtare me të drejta të plota në Regjistrin Evropian për Sigurimin e Cilësisë në Arsimin e Lartë (EQAR), duke shënuar një moment historik jo vetëm për arsimin e lartë në Kosovë, por për gjithë përpjekjen shtetërore për t’u pozicionuar brenda strukturave të Bashkimit Evropian për cilësi dhe standardizim akademik. Ky vendim, i marrë pas një vlerësimi të pavarur nga ekspertë ndërkombëtarë në korrik 2024 dhe i zyrtarizuar më 14 korrik 2025, shënon një hap thelbësor drejt integrimit të plotë të Kosovës në hapësirën evropiane të arsimit të lartë. Çfarë është EQAR dhe pse ka rëndësi? EQAR (European Quality Assurance Register for Higher Education) është regjistri më i lartë evropian që njeh dhe certifikon vetëm ato agjenci kombëtare që përmbushin në mënyrë të plotë Standardet dhe Udhëzimet Evropiane për Sigurimin e Cilësisë në Arsimin e Lartë (ESG 2015). Anëtarësimi në EQAR nuk është një akt formal, por një dëshmi ndërkombëtare që një vend garanton cilësi akademike në nivel të krahasueshëm me BE-në. Për studentët, kjo përkthehet në njohje të menjëhershme të diplomave, ndërsa për universitetet – në qasjen në fondet evropiane, projekte si Erasmus+ dhe Horizon Europe, rritje të besueshmërisë dhe mundësi për partneritete të barabarta në shkencë, kërkim dhe mobilitet. Si arriti Kosova të pranohej në EQAR? Ky sukses nuk ndodhi rastësisht. Ai është rezultat i një procesi të gjatë, të filluar që në vitin 2020, kur AKA hartoi një plan strategjik për përmbushjen e 14 standardeve të ESG-së, duke filluar një reformë të thellë dhe të guximshme në funksionimin dhe strukturën e vet. Në vitin 2022, AKA u pranua si anëtare “affiliate” në ENQA – Asociacioni Evropian për Sigurimin e Cilësisë. Pas një sërë përmirësimesh legjislative, rritjeje kapacitetesh dhe standardizimi të procedurave, në korrik 2024, një panel prej pesë ekspertësh ndërkombëtarë vizitoi Kosovën për të kryer një vlerësim të jashtëm institucional. Në bazë të raportit të tyre, EQAR pranoi AKA-në si anëtare me të drejta të plota, duke filluar nga korriku 2025 dhe me vlefshmëri deri më 31 dhjetor 2029. Çfarë tha raporti i ENQA? Gjetje dhe rekomandime Raporti i jashtëm i ENQA vlerësoi se AKA përmbush në mënyrë domethënëse kriteret kryesore të ESG-së, ndërsa theksoi pikat e mëposhtme si shembuj të mirëpranuar në nivel evropian: ✅ Pavarësia ligjore dhe institucionale – garantuar nga një ligj i ri që forcon autonominë operacionale të agjencisë. ✅ Transparenca dhe objektiviteti i procedurave të akreditimit, të cilat janë të qarta, të publikuara dhe të zbatueshme në mënyrë të njëtrajtshme. ✅ Pjesëmarrja e studentëve dhe stafit akademik në vendimmarrje dhe vlerësim. ✅ Publikimi i vendimeve dhe raporteve të vlerësimit për të garantuar llogaridhënie dhe transparencë për publikun. Ndërkohë, raporti ofron edhe rekomandime zhvillimore, si: Forcimi i mëtejshëm i kapaciteteve administrative dhe profesionale të stafit të AKA-së. Krijimi i një strategjie të qëndrueshme për digjitalizimin e proceseve të vlerësimit. Thellimi i trajnimeve për vlerësuesit dhe ndërtimi i një kulture cilësie që mbështetet nga analiza të brendshme. Çfarë përfiton realisht Kosova? Ky anëtarësim e rreshton AKA-në në një nivel të barabartë me agjencitë homologe nga Austria, Gjermania, Franca apo Kroacia. Pasojat pozitive për Kosovën janë të mëdha dhe afatgjata: 🎓 Diplomat e studentëve kosovarë do të njihen automatikisht në vendet e BE-së dhe më gjerë. 🏛️ Universitetet dhe kolegjet private fituan një instrument të fuqishëm për tërheqjen e partnerëve dhe studentëve ndërkombëtarë. 🌍 Institucionet e arsimit të lartë do të kenë akses të plotë në programet e Bashkimit Evropian, në kërkime shkencore, mobilitet dhe bashkëpunime ndërkombëtare.  Imazhi i Kosovës si vend me standarde evropiane në arsim do të forcohet ndjeshëm në diplomaci, ekonomi dhe integrim. Deklaratat kyçe nga drejtuesit institucionalë Prof. Hasnije Ilazi, Kryetare e Këshillit Shtetëror të Cilësisë, u shpreh: “Kosova është vendi i parë në Ballkanin Perëndimor që bëhet pjesë e EQAR-it. Kjo është një arritje kombëtare që i jep diplomës kosovare vulën e cilësisë evropiane.” Naim Gashi, Drejtor i Përgjithshëm i AKA-së, tha: “Ky rezultat është fryt i një pune të përbashkët që filloi në vitin 2020 dhe u konkretizua me një vlerësim pozitiv nga ekspertët ndërkombëtarë. Është një garanci për brezat që vijnë.” Përfundim: Nga sfida në standard, nga aspiratë në realitet Anëtarësimi në EQAR është një certifikim i besueshmërisë institucionale, por mbi të gjitha një obligim moral dhe profesional për të ruajtur këtë standard në mënyrë të qëndrueshme. Ai vendos Kosovën në një rrugë të pakthyeshme drejt konsolidimit të arsimit të lartë si një pasuri kombëtare, të krahasueshme me sistemet më të përparuara evropiane. Në kohën kur cilësia është një nga kushtet kyçe për integrimin në Bashkimin Evropian, Kosova ka dëshmuar se është e gatshme të ecë përkrah shteteve me traditë, jo vetëm në aspirata, por edhe në përmbajtje dhe rezultate. Burime zyrtare: ENQA – External Review Report for Kosovo Accreditation Agency, 2024 EQAR – Register Committee Decision Letter, 2025 AKA – https://akreditimi.rks-gov.net Për Revista Prestige Liliana Pere

⭐️KUSH ISHTE JUL CEZARI? Jul Çezari (Gaius Julius Caesar) ishte një burrë shteti, gjeneral, orator, shkrimtar dhe reformator romak, i lindur më 13 korrik të vitit 100 para erës sonë në Romë dhe u vra më 15 mars 44 p.e.s., nga armiqtë e tij politikë. ⭐️ORIGJINA DHE FAMILJA I përkiste familjes së vjetër patriciane "Julia" (gens Julia), që konsiderohej me prejardhje hyjnore – sipas traditës romake, rrjedhin nga Enea (heroi trojan) dhe vetë Afërdita (Venus). Babai i tij, Gaius Julius Caesar i vjetri, ishte administrator i krahinës së Azisë në Perandorinë Romake. Nëna e tij, Aurelia Cotta, vinte nga një familje shumë e respektuar dhe ishte një grua e mençur që luajti rol të madh në edukimin e tij. U martua me disa gra gjatë jetës, përfshirë Cornelian, vajzën e një kundërshtari politik të Sullës. ⭐️ARSIMI DHE EDUKIMI U arsimua që në fëmijëri nga mësues privatë, siç ishte zakoni për djemtë e patricëve. Studioi letërsi, retorikë, greqisht, histori, drejtësi dhe filozofi. Më vonë shkoi në Rodos, ku u stërvit në oratori dhe retorikë nën mësuesin Apollonius Molon – i njëjti që kishte mësuar edhe Ciceronin. ⭐️KARIERA DHE PROFESIONI Jul Çezari ka pasur një jetë të jashtëzakonshme dhe shumëplanëshe: 1. Ushtarak i shquar – Luftoi në shumë fushata ushtarake, por më të famshmet janë: Luftërat Galike (58–50 p.e.s.), ku pushtoi Francën e sotme dhe e ktheu në provincë romake. Kaloi lumin Rubikon në vitin 49 p.e.s. me fjalët e famshme: "Alea iacta est" (Zari u hodh) – duke shpallur luftë ndaj Senatit dhe kundërshtarëve. Mposhti rivalin Pompei dhe u bë sundimtar i vetëm i Romës. 2. Politikan i fuqishëm – Karriera politike përfshinte: Kvestor në Spanjë, Edil (organizator i festimeve publike), Pretor, Konsull (në vitin 59 p.e.s.), Diktator për jetë në 44 p.e.s. – një titull që ngjalli frikë dhe urrejtje nga republikanët. 3. Reformator i madh – Reformoi kalendarin duke krijuar kalendarin Julian, pararendësin e kalendarit që përdorim sot. Zgjeroi të drejtat qytetare, veçanërisht për provincat jashtë Italisë. Riorganizoi Senatin duke shtuar më shumë përfaqësues nga provincat. U dha tokë veteranëve të ushtrisë. Punoi për uljen e korrupsionit në administratë. ⭐️SHKRIMTAR DHE ORATOR Çezari ishte një shkrimtar i shkëlqyer latin, me stil të pastër dhe të qartë. Veprat e tij më të njohura janë Commentarii de Bello Gallico (Komentet për Luftën Galike) dhe Commentarii de Bello Civili (Komentet për Luftën Civile). Shkruante për ngjarjet që përjetonte vetë dhe përvetësonte opinionin publik me zgjuarsi. ⭐️VDEKJA – IDES OF MARCH Më 15 mars 44 p.e.s., u vra në një seancë të Senatit nga 60 senatorë komplotistë, ku më të njohurit ishin Bruti dhe Kasiumi. Ai kishte adoptuar birin e tij të birësuar, Octavianin, i cili më vonë u bë Perandori August – themeluesi i Perandorisë Romake. ⭐️TRASHËGIMIA Fjalët "Cezar", "Kaiser", "Car" (Tsar) vijnë nga emri i tij. Ai ishte figura që i dha fund Republikës Romake dhe hapi rrugën për Perandorinë. Figura e tij jeton në art, letërsi (Shakespeare), histori dhe kulturë si simbol i lavdisë, ambicies dhe rrezikut të pushtetit absolut. Shprehja “T’i japim Cezarit atë që i takon Cezarit” është një shprehje e famshme me origjinë biblike, por që lidhet me figurën historike të Jul Çezarit dhe me idenë e drejtësisë dhe ndarjes së përgjegjësive. ⭐️ORIGJINA E SHPREHJES Kjo shprehje vjen nga Ungjilli sipas Mateut (22:21) në Bibël: “Jepini Cezarit atë që i përket Cezarit, dhe Zotit atë që i përket Zotit.” Në këtë episod, disa farisenj (udhëheqës fetarë) i bënë Jezusit një pyetje dinake për ta zënë në kurth: “A është e drejtë t’i paguajmë taksë Cezarit?” Jezusi u kërkoi të shikonin një monedhë dhe pyeti: “E kujt është kjo fytyrë e gdhendur?” Ata u përgjigjën: “E Cezarit.” Dhe Jezusi u tha: “Jepini Cezarit atë që i takon Cezarit, dhe Zotit atë që i takon Zotit.” ⭐️ÇFARË DO TË THOTË KJO? Kjo shprehje ka kuptim të thellë filozofik dhe politik: Cezari përfaqëson pushtetin tokësor – shtetin, ligjin, detyrimet qytetare (si taksat). Zoti përfaqëson moralin, shpirtin dhe besimin. Shprehja kërkon ndarjen e qartë mes detyrimeve qytetare dhe atyre shpirtërore – të dyja duhet respektuar. ⭐️NË GJUHËN E PËRDITSHME Në ditët e sotme, kur themi: “T’i japim Cezarit atë që i takon Cezarit”, kemi parasysh që: Duhet të pranojmë realitetin dhe respektojmë detyrimet ndaj autoriteteve. Duhet të ia njohim dikujt meritat që i takojnë – dmth, t’i japim lavdinë, vlerësimin apo përgjegjësinë që i përket. ⭐️FAKT INTERESANT Fjala "Cezar" pas Jul Çezarit u bë titull perandori. Në shumë vende (si “Kaiser” në Gjermani dhe “Car” në Rusi), është përdorur për të treguar pushtetin suprem. Pra, t’i japësh Cezarit çfarë i përket, do të thotë t’i njohësh autoritetin atij që sundon, por pa harruar detyrimin moral ndaj Zotit apo ndërgjegjes. Pergatiti:Liliana Pere

Kroçera “Nautica” me 676 turistë ndalon në Durrës Gjatë fundjavës, Porti i Durrësit mirëpriti anijen luksoze “Nautica”, e cila mbërriti në kalatën nr. 5 me 676 turistë nga Shtetet e Bashkuara të Amerikës, Australia dhe vende të tjera të botës. Këta vizitorë patën mundësinë të eksplorojnë sitet historike të Durrësit dhe bukuritë natyrore të zonave përreth. Kryeministri Edi Rama publikoi pamje nga mbërritja e turistëve dhe theksoi mikpritjen e veçantë shqiptare që ata përjetuan gjatë ndalesës së tyre në qytetin bregdetar. Anija “Nautica”, e gjatë 182 metra, lundron nën flamurin e Ishujve Marshall dhe është pjesë e flotës së njohur të “Oceania Cruises”. Kapaciteti i saj është për 684 pasagjerë, dhe ndalesa në Durrës është pjesë e itinerarit të saj në Mesdhe. Kjo vizitë është një tjetër dëshmi e rritjes së interesit turistik ndërkombëtar për Shqipërinë, sidomos për qytetet bregdetare me histori të pasur dhe kulturë mikpritëse.