Search this site

Horizontet e Lirisë dhe të Drejtësisë: Filozofia e Amartya Sen në Veprat e Tij Kryesore Hyrje Ka mendimtarë që shfaqen si aritmetikanë të botës, duke i përmbledhur të gjitha në shifra e në grafikë. Por Amartya Sen, megjithëse ekonomist, është diçka më tepër: një udhëheqës shpirtëror i kohës sonë, një filozof i lirisë që përdor gjuhën e statistikave për të folur mbi dinjitetin e njeriut. Leximi i veprave të tij është një ecje mes numrave dhe ideve, ku pas çdo tabele fshihet një pyetje e lashtë: Ç’është mirëqenia? Ç’është drejtësia? Çfarë do të thotë të jesh i lirë? Në vijim, do të hyjmë në tri vepra themelore të Sen-it — “Poverty and Famines”, “Development as Freedom” dhe “The Idea of Justice” — duke i lexuar jo si raporte teknike, por si kapituj të një udhëzuesi filozofik mbi njeriun dhe shoqërinë. --- “Poverty and Famines” (Varfëria dhe Uritë, 1981) Ky libër është pika e kthesës ku Sen përmbys idenë tradicionale mbi shkakun e urive. Deri atëherë mendohej se uria është pasojë e mungesës së ushqimit. Por Sen, duke studiuar raste nga India, Bangladeshi dhe Etiopia, tregoi se uria shpesh lind edhe kur ushqimi ekziston në sasi të mjaftueshme. Shkaku qëndron tek ajo që ai e quan “entitlement”, që mund ta përkthejmë si e drejta e garantuar për të pasur qasje. Një punëtor bujqësor që humbet punën, një peshkatar që përballon një krizë tregu, ose një grua e varfër e pa tokë, mund të mos ketë më “të drejtën” ekonomike për të siguruar ushqimin, edhe pse tregjet janë plot. Kjo teori e të drejtave mbi urinë na kujton mendimin e Aristotelit, i cili thoshte se drejtësia nuk është shpërndarja e barabartë e gjërave, por shpërndarja sipas nevojës e funksionit shoqëror. Uritë, sipas Sen-it, nuk janë thjesht dështime natyrore, por dështime të drejtësisë ekonomike. Kështu, ky libër nuk është vetëm një studim historik mbi urinë; është një manifest kundër indiferencës, një thirrje për të kuptuar se vuajtja njerëzore lind jo nga mungesa absolute, por nga pabarazitë në qasje dhe në fuqi. --- “Development as Freedom” (Zhvillimi si Liri, 1999) Në këtë vepër, Sen ngre pyetjen që sfidon vetë zemrën e ekonomisë: Çfarë është zhvillimi? Për shumë qeveri dhe institucione, zhvillimi ka qenë sinonim i rritjes së të ardhurave kombëtare. Por Sen kthen vështrimin nga brenda dhe thotë: zhvillimi nuk është rritje e thjeshtë e PBB-së, por zgjerim i lirive reale të njerëzve. Ai dallon disa forma të këtyre lirive: liria politike, qasja në arsim e shëndetësi, sigurimi ekonomik, dhe mbrojtja nga shtypja. Nëse një vend rrit të ardhurat por shtyp mendimin, pengon arsimimin e grave apo lë qytetarët pa kujdes shëndetësor, atëherë ai vend nuk është realisht i zhvilluar. Këtu shohim dialogun e tij të heshtur me John Stuart Mill-in, i cili thoshte se liria është kushti i parë i progresit shoqëror. Sen e përkufizon zhvillimin si proces çlirimi, ku individët bëhen të aftë të zgjedhin jetën që vlerësojnë. Ky është edhe kuptimi më i plotë i termit capability: nuk mjafton të kesh burime, duhet të kesh aftësinë reale për t’i kthyer ato në një jetë me kuptim. Për të dhënë një ilustrim: një person që ka një libër, por nuk di të lexojë, nuk ka aftësinë reale që libri t’i shërbejë. Liria, sipas Sen-it, është përputhja mes mundësisë dhe shfrytëzimit të saj të vërtetë. --- “The Idea of Justice” (Ideja e Drejtësisë, 2009) Ky libër është përgjigjja e Sen-it ndaj teorive të drejtësisë, sidomos asaj të John Rawls-it, i cili flet për një shoqëri ideale të rregulluar nga parime të barazisë. Sen nuk e mohon Rawls-in, por i kundërvihet duke thënë: nuk ka nevojë të presim një shoqëri perfekte për të luftuar padrejtësitë reale që kemi para syve. Sen bën dallimin mes “niti” (normave ideale të drejtësisë, të ngjashme me përshkrimin e një bote të përsosur) dhe “nyaya” (drejtësia e përjetuar realisht në botën e jetës së përditshme). Ky dallim, i huazuar nga filozofia indiane klasike, është thelbësor: një teori e drejtësisë duhet të udhëheqë jo vetëm ëndrrat tona për të ardhmen, por edhe betejat tona të përditshme kundër padrejtësive të dukshme. Për shembull, të diskutosh një kushtetutë ideale është e rëndësishme, por më e ngutshme është të adresosh faktin që një fëmijë sot nuk shkon në shkollë, që një grua nuk ka qasje në shërbime shëndetësore, që një punëtor nuk merr rrogën e tij. Në këtë pikë, Sen është më afër Karl Popper-it se sa Rawls-it: në vend që të kërkojmë përsosjen, le të përmirësojmë realitetin, hap pas hapi, duke zbutur vuajtjen dhe duke rritur liritë konkrete. --- Mbyllje Tri veprat kryesore të Amartya Sen-it mund të lexohen si tri kapituj të një trilogjie filozofike: Poverty and Famines është libri i së vërtetës, që na mëson se vuajtja buron nga padrejtësia e qasjes. Development as Freedom është libri i shpresës, që na mëson se zhvillimi është proces çlirimi. The Idea of Justice është libri i veprimit, që na thërret të luftojmë padrejtësitë konkrete pa pritur një botë ideale. Në to, ekonomisti bëhet filozof, dhe filozofi bëhet udhërrëfyes i një humanizmi të ri, ku liria nuk është luks, por vetë themeli i zhvillimit. Amartya Kumar Sen, i lindur më 3 nëntor të vitit 1933 në Santiniketan të Bengalit, atëherë pjesë e Indisë Britanike, është një nga zërat më të ndritshëm të mendimit ekonomik e filozofik të kohëve moderne. Jeta dhe vepra e tij përfaqësojnë një udhëtim të dyfishtë: udhëtimin e një individi që shkel kufijtë e kombit dhe traditës, dhe udhëtimin e një mendjeje që sfidon dogmat për të ndriçuar pyetjet themelore të lirisë, drejtësisë dhe mirëqenies njerëzore. Prej vitit 1972 e më pas, Sen e shtriu mësimdhënien dhe punën e tij kërkimore në universitete të Anglisë dhe Shteteve të Bashkuara, duke krijuar ura mes kulturave akademike dhe traditave intelektuale. Nderimi më i lartë i karrierës së tij erdhi në vitin 1998, kur iu dha Çmimi Nobel në Shkencat Ekonomike për kontributet e tij themelore në ekonominë e mirëqenies. Ky çmim nuk ishte thjesht një medaljon i meritës personale, por një njohje universale e faktit se mendimi ekonomik mund të mos jetë vetëm një analizë e tregjeve e të dhënave, por edhe një meditacion mbi njeriun, dinjitetin dhe lirinë. Kontributet e Sen shtrihen gjerësisht: nga teoria e zgjedhjes shoqërore e deri te drejtësia ekonomike e shoqërore; nga analizat mbi urinë, ku ai tregoi se katastrofat njerëzore nuk lindin domosdoshmërisht nga mungesa e ushqimit, por nga pabarazitë dhe dështimet e mekanizmave të shpërndarjes; e deri te qasja e tij e njohur si “Capability Approach”, një teori që vendos në qendër jo vetëm burimet materiale të njeriut, por aftësitë dhe mundësitë e tij reale për të jetuar jetën që vlerëson. Në këtë mënyrë, ekonomia tek ai merr një dimension etik, duke mos qenë më thjesht llogaritje e të ardhurave, por vlerësim i hapësirave të lirisë që shoqëria u ofron individëve. Formimi i tij intelektual ka qenë i pasur dhe i larmishëm. Sen u arsimua fillimisht në Presidency College të Kalkutës dhe më pas në Trinity College të Kembrixhit, ku përfundoi doktoraturën nën kujdesin e ekonomistes Joan Robinson. Ai u ndikua thellë nga një galeri figurash të mëdha: që nga Gautama Buda, me përsiatjen e tij mbi vuajtjen dhe rrugën drejt çlirimit, deri te Adam Smith, John Rawls dhe Keynes, të cilët, secili në mënyrën e vet, e bënë të pyeste jo vetëm se si rritet pasuria, por edhe si shpërndahet ajo, si matet drejtësia, dhe çfarë kuptimi ka të flitet për mirëqenie njerëzore. Po ashtu, marrëdhëniet me mendimtarë si Kenneth Arrow apo Piero Sraffa e forcuan përballjen e tij me paradokset e teorisë ekonomike. Jeta e tij personale, me gëzimet dhe humbjet e saj, mbart po aq dramë sa edhe veprimtaria akademike. Ai u martua fillimisht me Nabaneeta Dev Sen, më pas me Eva Colornin – e cila humbi jetën para kohe – dhe më vonë me Emma Rothschild, me të cilën jeton ende. Nga këto bashkëudhëtime jetësore ai ka katër fëmijë, ndër të cilët Nandana Sen, aktore dhe aktiviste, dhe Antara Dev Sen, gazetare dhe intelektuale publike. Vlerësimet dhe çmimet që i janë dhënë pasqyrojnë jo vetëm arritjen e tij si studiues, por edhe rezonancën e mendimit të tij përtej kufijve akademikë: Çmimi Nobel (1998), dekorata Bharat Ratna (1999), Medalja Kombëtare e Humaniteteve në SHBA (2011), si edhe Çmimi Johan Skytte për Shkencat Politike (2017). Këto janë dëshmi se idetë e tij kanë pasur ndikim jo vetëm në ekonomi dhe filozofi, por edhe në politikë, në mendimin publik dhe në mënyrën se si shtetet dhe shoqëritë konceptojnë vetveten. Nga veprat e tij më të rëndësishme, si Development as Freedom dhe The Idea of Justice, përçon një mesazh të qartë: zhvillimi nuk mund të matet me rritjen e të ardhurave kombëtare, por me zgjerimin e lirisë reale që u ofrohet njerëzve për të ndjekur qëllimet e tyre. Një shoqëri është më e drejtë jo kur të gjithë kanë të njëjtën sasi pasurie, por kur secili ka hapësirë të barabartë për të qenë e për të bërë atë që vlerëson. Amartya Sen, kështu, nuk është vetëm një ekonomist i shquar, por edhe një filozof i lirisë dhe i humanizmit. Ai na mëson se pyetjet më të thella mbi zhvillimin nuk lidhen vetëm me rritjen, por me dinjitetin njerëzor, me aftësinë për të marrë pjesë në jetën shoqërore, me shëndetin, arsimin, dhe mundësitë për të zgjedhur. Në këtë frymë, trashëgimia e tij mbetet një ftesë për të menduar përtej shifrave, drejt një vizioni të thellë mbi atë që do të thotë të jetosh mirë e me kuptim. Qasja e aftësive (Capability Approach) Në thelb, Amartya Sen na propozon një mënyrë tjetër për të menduar mbi zhvillimin, drejtësinë dhe mirëqenien. Tradicionalisht, ekonomia dhe politika kanë matur suksesin e një shoqërie përmes treguesve si të ardhurat kombëtare, PBB-ja, ose niveli i konsumit. Në këtë qasje, sa më shumë të prodhojë dhe të konsumojë një vend, aq më i zhvilluar konsiderohet. Por Sen e sheh këtë si një reduktim të rrezikshëm, sepse pasuria materiale nuk garanton gjithmonë lirinë njerëzore. Përkthim i termit: Fjala angleze capability është shpesh e vështirë të përkthehet me saktësi. Në shqip mund të përdorim “aftësi” ose “mundësi reale”. Nuk bëhet fjalë vetëm për aftësinë e brendshme të njeriut (si njohuritë, shëndeti, aftësitë fizike apo mendore), por për një ndërthurje mes asaj që njeriu është në gjendje të bëjë dhe kushteve shoqërore që ia mundësojnë ose ia pengojnë këto veprime. Pra, “qasja e aftësive” është vlerësimi i mirëqenies sipas hapësirës së mundësive reale që individi ka për të jetuar jetën që dëshiron. Shembuj të thjeshtëzuar Një grua mund të ketë një diplomë universitare, por nëse shoqëria e saj nuk i lejon të punojë për shkak të zakoneve patriarkale, atëherë aftësia e saj reale është e kufizuar. Një fëmijë mund të ketë ushqim mjaftueshëm për të mbijetuar, por nëse nuk ka qasje në arsim, ai nuk ka aftësi reale për të zhvilluar potencialin e vet. Një qytetar mund të ketë një të ardhur mesatare, por nëse mungon kujdesi shëndetësor bazë, aftësitë e tij për të jetuar një jetë të gjatë e të shëndetshme mbeten të varfra. Pra, Sen na thotë: e rëndësishme nuk është sa ke, por çfarë mund të bësh me atë që ke. Dimensioni filozofik Këtu Sen hyn në një dialog të heshtur me shumë filozofë klasikë: Me Aristotelin, ai ndan idenë se e mira e vërtetë nuk është pasuria, por zhvillimi i aftësive njerëzore dhe lulëzimi i jetës (eudaimonia). Sikurse Aristoteli shihte virtytet si mënyra për të jetuar një jetë të plotë, Sen sheh aftësitë si kushtet reale për të zgjedhur e vepruar. Me John Rawls-in, ai bie në një lloj debati. Rawls flet për shpërndarjen e të mirave bazike (të ardhurat, pasuria, të drejtat). Sen e çon një hap më tej: shpërndarja e barabartë e burimeve nuk garanton barazi reale, sepse njerëzit kanë nevoja e mundësi të ndryshme. Një person me aftësi të kufizuara, për shembull, ka nevojë për më shumë mbështetje për të arritur një nivel të barabartë të lirisë. Me Karl Marx-in, ai ndan kritikën ndaj reduktimit të njeriut në “makinë prodhuese”. Por, ndryshe nga Marx, që thekson konfliktin klasor dhe marrëdhëniet e prodhimit, Sen është më i përqendruar te hapësira që individi ka për të ushtruar zgjedhje, duke theksuar pluralitetin e mënyrave të jetesës. Me Buddha-n, ai ndan ndjeshmërinë për vuajtjen njerëzore. Qasja e aftësive është një mënyrë për të parë se çfarë kushte e mbajnë njeriun të robëruar dhe çfarë kushte e çlirojnë për një jetë me kuptim. Një ilustrim konkret Le të marrim shembullin e dy personave me të njëjtën të ardhur mujore: I pari jeton në një qytet me shkolla të mira, spital të afërt, transport publik dhe një klimë politike që i mbron të drejtat. I dyti jeton në një fshat të izoluar, pa rrugë, pa mjek, me kufizime shoqërore për shkak të kastës ose gjinisë. Edhe pse të ardhurat janë të barabarta, aftësitë reale të tyre janë krejt të ndryshme. I pari mund të ndjekë ëndrrat e tij, i dyti është i kufizuar. Pikërisht këtu qëndron dallimi i madh mes matjes së mirëqenies përmes të ardhurave dhe matjes përmes aftësive. Pasojat praktike Kjo teori nuk mbetet vetëm në rafte bibliotekash. Ajo ka ndikuar në mënyrën se si matet zhvillimi global. Indeksi i Zhvillimit Njerëzor (HDI), i krijuar nga Programi i Kombeve të Bashkuara për Zhvillim (UNDP), i frymëzuar nga puna e Sen dhe bashkëpunëtores së tij Mahbub ul Haq, mat jo vetëm të ardhurat, por edhe jetëgjatësinë dhe arsimin – tri fusha bazë të aftësive njerëzore. Nëse ekonomia klasike e sheh shoqërinë si një llogari bankare, Amartya Sen e sheh si një kopsht. Një kopsht nuk matet nga shuma e bimëve, por nga gjallëria, nga mundësitë për të lulëzuar secila lule. Për Sen, drejtësia dhe zhvillimi janë pikërisht kjo: krijimi i kushteve ku secili individ mund të lulëzojë në mënyrën e vet. Analize e librave te tij. “Poverty and Famines” (1981) – Varfëria dhe Uria Në këtë libër, Sen hodhi poshtë idenë e përhapur se uria është gjithmonë pasojë e mungesës së ushqimit. Ai tregoi përmes analizash historike – si uria e Bengalit në vitin 1943 – se shpesh ushqim ka pasur, por njerëzit e zakonshëm nuk kanë pasur “entitlements”, pra të drejtat dhe mjetet reale për t’u qasur te ai ushqim. Përkthimi i termit “entitlement” është delikat: nuk është thjesht “e drejtë” ligjore, por një kombinim i mekanizmave ekonomikë, shoqërorë dhe politikë që i japin ose ia mohojnë një individi mundësinë për të përdorur burime. Për shembull, një punëtor që humb punën nuk humb vetëm të ardhurat, por edhe të drejtën e tij praktike për të blerë ushqim. Këtu Sen qëndron pranë Jean-Jacques Rousseau-s, i cili në “Kontratën Sociale” thoshte se varfëria nuk vjen nga mungesa e natyrës, por nga pabarazitë e krijuara nga shoqëria. Edhe Karl Polanyi në “The Great Transformation” e përshkruan diçka të ngjashme: krizat nuk lindin nga natyra, por nga mënyra se si shoqëritë i organizojnë tregjet. Sen e vërteton këtë përmes rasteve konkrete:  "uria është një fenomen politik dhe institucional, jo një fatkeqësi e natyrës". “Development as Freedom” (1999) – Zhvillimi si Liri Ky libër është ndoshta më i njohuri i Sen. " Qëllimi i tij është i qartë: zhvillimi nuk është vetëm rritje ekonomike, por zgjerim i lirisë njerëzore". Këtu shfaqet plotësisht qasja e aftësive (capability approach). Për Sen, varfëria është mungesë lirie reale – mungesa e aftësive për të jetuar jetën që dëshiron.  Kjo do të thotë se zhvillimi duhet të matet nga hapësira e mundësive: shëndeti, arsimi, pjesëmarrja politike, barazia gjinore, e jo thjesht nga PBB-ja. Sen këtu flet si një pasardhës i Aristotelit, për të cilin e mira e njeriut është jetesa e plotë, jo thjesht posedimi i pasurisë.  Ai gjithashtu dialogon me John Stuart Mill-in, i cili theksonte se liria është një e mirë në vetvete.  Ndërsa Mill e pa lirinë si mbrojtje nga tirania e shtetit apo shumicës, Sen e sheh si një hapësirë të përditshme për të zgjedhur. Një thënie kyçe e librit është:  “Zhvillimi duhet të shihet si një proces zgjerimi i lirive reale që njerëzit gëzojnë.”  Këtu fjala “reale” është thelbësore – jo liri në letër, por liri e ndjeshme në jetë, pra mundësia konkrete për të vepruar. “The Idea of Justice” (2009) – Ideja e Drejtësisë Ky libër është përgjigjja e Sen ndaj filozofit John Rawls dhe teorisë së tij të famshme mbi drejtësinë. Ndërsa Rawls kërkon një model ideal të drejtësisë – një shoqëri perfekte ku të gjithë bien dakord mbi parimet themelore – Sen është më modest dhe më praktik. Ai pyet: si mund të bëjmë shoqëritë tona më të drejta sesa janë tani? Këtu ai prezanton dallimin mes “niti” (institucioneve formale, idealet abstrakte) dhe “nyaya” (drejtësia e ndjeshme, përvoja reale e njerëzve). Termat i merr nga traditat filozofike indiane, duke treguar se filozofia e tij është një urë mes Lindjes dhe Perëndimit. Përkthyer: Niti = normat, rregullat, parimet e shkruara. Nyaya = drejtësia e përjetuar, drejtësia që shihet në jetë. Me këtë dallim, Sen i afrohet mendimit të Aristotelit praktik (doke, zakone, jetesë konkrete), por edhe kritikës së Karl Marx-it ndaj ideologjisë: nuk mjafton të kemi ligje të bukura në letër, nëse realiteti i përditshëm i njerëzve mbetet i padrejtë. Në këtë vepër, Sen nuk kërkon një “Utopi të drejtësisë”, por një përmirësim të vazhdueshëm, një hap pas hapi drejt një bote ku njerëzit kanë më shumë hapësirë për të ushtruar aftësitë e tyre. Një lexim i përbashkët i tri veprave Nëse do t’i shihnim këto libra si një triptik filozofik, mund të themi: Poverty and Famines na tregon shkakun e vuajtjes – mungesën e të drejtave reale për t’u ushqyer. Development as Freedom na jep koncepcionin pozitiv të zhvillimit – liria si themeli i mirëqenies. The Idea of Justice na mëson si të ecim drejt së drejtës – jo duke pritur perfeksionin, por duke bërë të mundur përmirësime reale. Këto tri vepra e bëjnë Sen jo vetëm një ekonomist, por një filozof të ngjashëm me ata që kërkojnë të lidhin mendimin me jetën, si Sokrati në Athinë apo Buddha në Indi: një filozof që pyet jo vetëm për natyrën e botës, por për mënyrën se si mund ta bëjmë atë më njerëzore. Referenca kryesore për Amartya Sen Sen, Amartya. Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation. Oxford: Clarendon Press, 1981. Sen, Amartya. Commodities and Capabilities. Amsterdam: North-Holland, 1985. Sen, Amartya. Development as Freedom. New York: Alfred A. Knopf, 1999. Sen, Amartya. Rationality and Freedom. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2002. Sen, Amartya. Identity and Violence: The Illusion of Destiny. New York: W. W. Norton & Company, 2006. Sen, Amartya. The Idea of Justice. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2009. Sen, Amartya. Collective Choice and Social Welfare (expanded edition). London: Penguin, 2017 [botimi i parë 1970]. --- Referencat kryesore – Amartya Sen Sen, A. (1981). Poverty and famines: An essay on entitlement and deprivation. Oxford: Clarendon Press. ➡️ Në këtë libër, Sen zhvillon teorinë e “të drejtave mbi urinë” (entitlement theory), duke treguar se uria nuk shkaktohet vetëm nga mungesa e ushqimit, por nga dështimet në qasjen ekonomike dhe shpërndarje. Një tekst themelor për të kuptuar se si pabarazitë strukturore prodhojnë vuajtje. Sen, A. (1985). Commodities and capabilities. Amsterdam: North-Holland. ➡️ Këtu shfaqet embrioni i qasjes së aftësive. Sen argumenton se pasuria materiale nuk mjafton për të matur mirëqenien: ajo duhet të shihet përmes aftësive reale që njerëzit kanë për të jetuar jetën që vlerësojnë. Sen, A. (1999). Development as freedom. New York: Alfred A. Knopf. ➡️ Një nga veprat më të njohura të Sen-it. Ai argumenton se zhvillimi është proces çlirimi: rritja ekonomike është e rëndësishme vetëm nëse përkthehet në zgjerim të lirive politike, sociale dhe individuale. Libri përfshin analiza mbi varfërinë, arsimin, shëndetin dhe demokracinë. Sen, A. (2002). Rationality and freedom. Cambridge, MA: Harvard University Press. ➡️ Një vepër më teorike, ku Sen trajton marrëdhënien mes racionalitetit ekonomik dhe lirisë. Ai kritikon modelin klasik të njeriut “racional” dhe propozon një vizion më të gjerë, që përfshin etikën dhe përgjegjësinë shoqërore. Sen, A. (2006). Identity and violence: The illusion of destiny. New York: W. W. Norton & Company. ➡️ Libër i fuqishëm mbi identitetin, ku Sen paralajmëron kundër reduktimit të individëve në një identitet të vetëm (etnik, fetar, kombëtar). Ai propozon një vizion plural të identitetit si mjet për të shmangur konfliktet. Sen, A. (2009). The idea of justice. Cambridge, MA: Harvard University Press. ➡️ Këtu Sen hyn në dialog me teoritë e drejtësisë, sidomos me John Rawls-in. Në vend të një bote ideale, Sen propozon një teori të drejtësisë komparative, që fokusohet në reduktimin e padrejtësive reale. Ky libër është edhe filozofik, edhe praktik. Sen, A. (2017). Collective choice and social welfare (Expanded ed.). London: Penguin. (Original work published 1970). ➡️ Një vepër klasike ku Sen eksploron vendimmarrjen kolektive, demokracinë dhe zgjedhjet shoqërore. Botimi i zgjeruar përfshin reflektime mbi zhvillimet e reja në ekonomi e filozofi. Shumë mirë, të përgatis një seksion të veçantë me referencat për veprat e Amartya Sen që përmendëm (dhe disa kryesore të tjera që lidhen me qasjen e tij). Këto janë në stil akademik, që mund t’i përdorësh si bibliografi. --- Referenca kryesore për Amartya Sen Sen, Amartya. Poverty and Famines: An Essay on Entitlement and Deprivation. Oxford: Clarendon Press, 1981. Sen, Amartya. Commodities and Capabilities. Amsterdam: North-Holland, 1985. Sen, Amartya. Development as Freedom. New York: Alfred A. Knopf, 1999. Sen, Amartya. Rationality and Freedom. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2002. Sen, Amartya. Identity and Violence: The Illusion of Destiny. New York: W. W. Norton & Company, 2006. Sen, Amartya. The Idea of Justice. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2009. Sen, Amartya. Collective Choice and Social Welfare (expanded edition). London: Penguin, 2017 [botimi i parë 1970]. --- Referenca shtesë (të lidhura me qasjen e aftësive) Nussbaum, Martha C. Creating Capabilities: The Human Development Approach. Cambridge, MA: Harvard University Press, 2011. Robeyns, Ingrid. Wellbeing, Freedom and Social Justice: The Capability Approach Re-Examined. Cambridge: Open Book Publishers, 2017. Drèze, Jean & Sen, Amartya. Hunger and Public Action. Oxford: Clarendon Press, 1989. Alkire, Sabina. Valuing Freedoms: Sen’s Capability Approach and Poverty Reduction. Oxford: Oxford Un Referenca shtesë – Qasja e aftësive dhe interpretimet Alkire, S. (2002). Valuing freedoms: Sen’s capability approach and poverty reduction. Oxford: Oxford University Press. ➡️ Një interpretim i hershëm dhe i detajuar i qasjes së aftësive, i fokusuar mbi reduktimin e varfërisë dhe politikat publike. Libri përkthen idetë teorike të Sen-it në praktika konkrete. Drèze, J., & Sen, A. (1989). Hunger and public action. Oxford: Clarendon Press. ➡️ Një studim i përbashkët ku tregohet se si politika publike, edhe në kushte të varfërisë, mund të parandalojë urinë dhe të përmirësojë shëndetin publik. Shembujt nga India dhe vende të tjera janë ilustrues për fuqinë e shtetit në luftën kundër urisë. Nussbaum, M. C. (2011). Creating capabilities: The human development approach. Cambridge, MA: Harvard University Press. ➡️ Martha Nussbaum, filozofe amerikane, zgjeron qasjen e Sen-it duke propozuar një listë konkrete aftësish bazike që çdo shoqëri duhet të garantojë. Libri ka një ton më normativ, duke u bërë një komplementar i rëndësishëm i punës së Sen-it. Robeyns, I. (2017). Wellbeing, freedom and social justice: The capability approach re-examined. Cambridge: Open Book Publishers. ➡️ Një analizë bashkëkohore dhe gjithëpërfshirëse e qasjes së aftësive. Robeyns e paraqet teorinë me qartësi konceptuale dhe e lidh me debatet mbi drejtësinë shoqërore, barazinë gjinore dhe politikat e zhvillimit. --- Kjo bibliografi e shpjeguar të jep një panoramë të plotë: nga vetë librat e Sen-it tek interpretuesit dhe bashkëpunëtorët e tij më të rëndësishëm.

Vizita e Presidentit Donald Trump dhe Zonjës së Parë Melania në Mbretërinë e Bashkuar, nga 16 deri më 18 shtator 2025, ishte një ngjarje e mbushur me elegancë, simbolikë dhe ngrohtësi njerëzore. Ky udhëtim i dytë shtetëror i çiftit Trump në Britani, pas atij të vitit 2019, shënoi një moment të veçantë në marrëdhëniet mes dy kombeve dhe familjeve mbretërore. Vizita u zhvillua nga 16 deri më 18 shtator 2025. Ajo ishte e planifikuar me kujdes të lartë diplomatik, duke pasur parasysh rëndësinë e marrëdhënieve ndërkombëtare dhe protokollin mbretëror. Pritja e Presidentit Trump dhe Melania-s nga Mbreti Charles III dhe Mbretëresha Camilla në Windsor Castle ishte një shfaqje e përsosur e mikpritjes britanike. Gjatë ceremonisë, u realizua një kalim me karrocë, i shoqëruar nga një nderim i madh me nderime ushtarake dhe një paradë me 1,300 ushtarë britanikë. 👑 Pritja nga Mbreti dhe Mbretëresha Në ditën e parë, Presidenti Trump dhe Melania u pritën nga Mbreti Charles III dhe Mbretëresha Camilla në Windsor Castle. Ata u shoqëruan nga Princi William dhe Princesha Kate në një kalim ceremonial me karrocë, duke theksuar traditën dhe bashkëpunimin mes dy familjeve mbretërore. 📚 Në ditën e dytë, Zonja e Parë Melania u shoqërua nga Mbretëresha Camilla dhe Princesha Kate në aktivitete kulturore dhe edukative. Ajo vizitoi Bibliotekën Mbretërore dhe Shtëpinë e Kukullave të Mbretëreshës Mary në Windsor Castle, ku u njoh me libra të rrallë dhe objekte të veçanta. Më pas, ajo u bashkua me Princeshën Kate dhe një grup fëmijësh për aktivitete në natyrë në Frogmore House, duke ndihmuar fëmijët të krijonin hotele për insekte dhe duke shpërndarë shenjën e "Go Wild". 🗣️ Gjatë pritjes dhe aktiviteteve, Presidenti Trump dhe Mbretëresha Camilla theksuan rëndësinë e miqësisë dhe bashkëpunimit mes dy kombeve. Ata shprehën mirënjohjen për mikpritjen dhe angazhimin për të forcuar marrëdhëniet diplomatike dhe kulturore. Veshjet e Melania-s dhe Mbretëreshës Camilla ishin të kujdesshme dhe të rafinuara, duke reflektuar respektin për ngjarjen dhe protokollin mbretëror. Melania u shfaq me një fustan të verdhë të ndritshëm dhe një brez rozë, duke tërhequr vëmendjen për elegancën e saj. Mbretëresha Camilla, nga ana tjetër, mbante një kostum të errët dhe një kapelë të madhe, duke ruajtur stilin e saj të zakonshëm mbretëror. Në ditën e fundit, Presidenti Trump dhe Melania u ndanë nga Mbreti Charles dhe Mbretëresha Camilla në një ceremoni lamtumire në Windsor Castle, e shoqëruar nga nderime ushtarake. Ky moment shënoi mbylljen e një vizite të suksesshme, e cila theksoi miqësinë dhe bashkëpunimin mes Britanisë dhe Shteteve të Bashkuara. Ky udhëtim ishte një mrekulli e jetuar, ku çdo hap, çdo fjalë dhe çdo veshje ishte një shprehje e respektit, miqësisë dhe kulturës. Ai na kujton se, përtej protokolleve dhe formaliteteve, janë lidhjet njerëzore ato që e bëjnë historinë të gjallë dhe të paharrueshme . https://youtu.be/1lYJqZIrz70?si=1FSJ_jTDqFwQL03M

Fshatari që e shndërroi drurin në luks dhe pushtoi elitën botërore A e dinit se François Pinault e la shkollën në moshën 16 vjeç, sepse njerëzit talleshin me rrobat e tij të konsumuara? Ai lindi në vitin 1936 në një fshat të vogël në Brittany, Francë. Familja e tij siguronte jetesën duke prerë dhe shitur dru. Fëmijëria e tij ishte e vështirë. Ai shkonte në shkollë duke veshur këpucë të konsumuara dhe rroba të arnuara. Shokët e tij të klasës, bijtë e sipërmarrësve dhe bankierëve, e tallnin. Në moshën 16 vjeç, i lodhur nga talljet, ai e la shkollën. Por ajo ditë nuk ishte një disfatë... ishte fillimi i një udhëtimi tjetër, i një njeriu që nuk kërkonte leje për të fituar. Ai filloi të punonte në sharrën e të atit. Ai mësoi nga afër vlerën e përpjekjeve, negociatave dhe numrave. Me kalimin e kohës, ai e transformoi biznesin e vogël familjar në një nga kompanitë më fitimprurëse të drurit në Francë. Por ai nuk u ndal me kaq. Në vitet 1980, ndërsa të tjerët luanin të sigurt, Pinault filloi të blinte kompani që dështonin. Ai kishte një talent pothuajse instiktiv për të parë diamante në baltë. Në vitin 1999, ai bëri lëvizjen e tij mjeshtërore: bleu grupin Gucci, kur askush nuk e mendonte. Ai u përball drejtpërdrejt me Bernard Arnault, mbretin e luksit francez, dhe jo vetëm që rezistoi... i mori postin. Pastaj erdhën Yves Saint Laurent, Balenciaga, Alexander McQueen, Bottega Veneta dhe të tjerë. Të gjitha nën grupin e tij Kering, sot një nga konglomeratet më të fuqishme të modës në botë. François Pinault është gjithashtu një nga koleksionistët më të mëdhenj të artit në botë. Ai ka investuar qindra miliona në kryevepra, muze dhe restaurime historike si Katedralja e Notre-Dame. Por gjëja më e habitshme është profili i tij i ulët: ai kurrë nuk ka kërkuar famë, nuk shfaqet në rrjetet sociale, nuk mban fjalime. Ai punon, ai vendos... dhe i lë veprimet e tij të flasin vetë. Sot, pasuria e tij i tejkalon 40 miliardë dollarë, por ajo që ai ka ndërtuar vërtet është diçka më e çmuar: Mbani mend: Mos lejoni që tallja t'ju përcaktojë. Le të ju shtyjë përpara. Sepse ai që qesh sot... mund të përfundojnë duke blerë markat tuaja nesër. François Pinault nuk trashëgoi luksin. Ai e krijoi atë nga tallashi në dysheme. Dhe e ngriti atë me vizion, duke rrezikuar dhe me karakter... Përktheu: Fatmir Shqarri./Revista Prestige

Inteligjenca Artificiale: Udhëzues i Plotë për Mësim dhe Karrierë Inteligjenca Artificiale (IA) është një nga fushat më revolucionare të teknologjisë moderne, e cila ka transformuar mënyrën se si jetojmë, punojmë dhe mësojmë. Ky udhëzues ofron një pasqyrë të qartë mbi çfarë është IA, aftësitë që ju nevojiten për ta mësuar, gjuhët e programimit të përdorura, mundësitë e karrierës dhe kurset më të mira online. Ai gjithashtu përshkruan të gjitha link-et e rëndësishme që ju ndihmojnë të eksploroni më tej këtë fushë premtuese. Një shpjegim i detajuar rreth Inteligjencës Artificiale (AI) në rreth 30 rreshta, duke përfshirë funksionin e saj, përfitimet dhe arsye pse nuk e zëvendëson mendjen njerëzore: --- Çfarë është Inteligjenca Artificiale (AI)? Inteligjenca Artificiale është një fushë e shkencës kompjuterike që zhvillon makina dhe programe të afta për të menduar, mësuar dhe marrë vendime si një njeri. AI synon të krijojë sisteme që mund të analizojnë të dhëna, të identifikojnë modele dhe të kryejnë detyra komplekse. AI përdor algoritme dhe rrjete neurale për të zgjidhur probleme që dikur konsideroheshin ekskluzivisht për njerëzit. Ajo gjendet në pothuajse çdo aspekt të jetës moderne, duke filluar nga asistentët virtualë si Siri dhe Alexa, te automjetet vetëdrejtuese dhe diagnostikimi mjekësor. Përdorimi i AI-së ndihmon në përpunimin e informacionit me shpejtësi dhe saktësi shumë më të madhe sesa një njeri mund ta bëjë. Ajo mund të analizojë miliona të dhëna në sekonda, të identifikojë modelet e fshehura dhe të parashikojë rezultate të ardhshme. Një nga keqkuptimet më të zakonshme është se AI do të zëvendësojë mendjen njerëzore.  Në fakt, AI është një mjet ndihmës, jo një zëvendësues. Ajo përmirëson aftësitë tona duke na liruar nga detyrat rutine dhe duke na dhënë kohë të mendojmë strategjikisht. AI nuk ka emocione, intuitë apo përvojë personale. Vendimet që merr bazohen në të dhëna dhe statistika, jo në gjykimin moral ose kreativ.  Kjo është arsyeja pse mendja njerëzore mbetet e pazëvendësueshme në situata që kërkojnë inovacion, empati dhe mendim kritik. Për shembull, në mjekësi, AI mund të ndihmojë mjekët të diagnostikojnë shpejt sëmundjet, por interpretimi i plotë dhe vendimi final mbetet përgjegjësi e profesionistit njerëzor.  Në biznes, AI mund të analizojë tendencat e tregut, por strategjitë dhe vendimet kryesore përcaktohen nga liderët. AI gjithashtu ndihmon në arsimin e personalizuar.  Ajo mund të përshtasë mësimet sipas nivelit të secilit student, duke rritur efikasitetin e të nxënit pa zëvendësuar mësuesin. Përveç kësaj, AI mund të identifikojë gabime dhe të sugjerojë përmirësime, duke rritur produktivitetin dhe cilësinë e punës.  Ajo lejon shkencëtarët dhe inxhinierët të përqendrohen në krijimtarinë dhe inovacionin, ndërsa proceset rutinë dhe të ndërlikuara menaxhohen nga sistemet inteligjente. Pra, AI nuk e dobëson mendjen njerëzore; përkundrazi, e forcon atë duke ofruar njohuri të shpejta, analizë të avancuar dhe mbështetje vendimmarrëse.  Ajo është një partner në zgjidhjen e problemeve, duke kombinuar fuqinë e kompjuterëve me kreativitetin dhe arsyetimin njerëzor. Në të ardhmen, roli i AI-së do të zgjerohet, por gjithmonë si një shtesë inteligjente dhe jo si një zëvendësues i mendjes njerëzore. Aftësitë njerëzore, intuita dhe empatia mbeten të pazëvendësueshme dhe gjithmonë do të jenë thelbësore për vendimmarrje efektive Inteligjenca Artificiale (IA) është një nga fushat më revolucionare të teknologjisë moderne, e cila ka transformuar mënyrën se si jetojmë, punojmë dhe mësojmë. Ky udhëzues ofron një pasqyrë të qartë mbi çfarë është IA, aftësitë që ju nevojiten për ta mësuar, gjuhët e programimit të përdorura, mundësitë e karrierës dhe kurset më të mira online. Ai gjithashtu përshkruan të gjitha link-et e rëndësishme që ju ndihmojnë të eksploroni më tej këtë fushë . Shpjegimi i të gjitha link-eve në tekstin e Inteligjencës Artificiale Per mesimin e saj. 1. Europe – Linku kryesor i faqes Europe.study . Shërben si hyrje për të eksploruar të gjitha përmbajtjet e ofruara nga platforma. 2. Home – Link për t’u kthyer direkt në faqen kryesore të platformës. Përdoret si referencë për navigim të shpejtë. 3. Python – Link drejt kursit ose informacionit për gjuhën Python. Përdoret sepse Python është një nga gjuhët kryesore të përdorura në Inteligjencën Artificiale. 4. C++ – Link drejt gjuhës C++. Përdoret sepse C++ është gjuhë e fuqishme për algoritme të avancuara të IA-së. 5. JavaScript – Link drejt kursit ose materialeve për JavaScript. Përdoret për të treguar përdorimin e saj në zhvillimin e aplikacioneve IA. 6. Introduction to ChatGPT - Europe.study – Link drejt kursit për ChatGPT nga edX. Përdoret për të mësuar bazat dhe funksionimin e ChatGPT-së. 7. Artificial Intelligence and Medical Robots - Europe.study – Kurs mbi IA dhe robotikën mjekësore, nga University of Leeds. Përdoret për të eksploruar aplikimet e IA-së në mjekësi. 8. Artificial Intelligence for Leaders - Europe.study – Kurs nga Babson College për liderët që duan të kuptojnë IA-në. Përdoret për menaxherët dhe drejtuesit. 9. Artificial Intelligence in Practice - Europe.study – Kurs nga Delft University of Technology që tregon aplikime praktike të IA-së. 10. Ethics in Artificial Intelligence and Big Data - Europe.study – Kurs nga The Linux Foundation mbi etikën në IA dhe Big Data. Përdoret për të kuptuar çështjet morale dhe ligjore të teknologjisë. 11. Artificial Intelligence with Python - Europe.study – Kurs nga Harvard University për të mësuar IA me Python. 12. Digital Skills: Artificial Intelligence - Europe.study – Kurs nga Accenture për zhvillimin e aftësive dixhitale në IA. 13. Top Countries› – Link për të eksploruar vendet kryesore ku ofrohen kurse dhe mundësi studimi. 14. USA, UK, Canada, Australia, Germany, France, Netherlands, Sweden, Switzerland, Spain – Linke të veçanta për informacion rreth mundësive të studimit dhe kurseve në secilin vend. 15. Language Learning› – Link për të parë kurse të ndryshme për gjuhë të huaja. 16. Chinese, English, French, German, Italian, Japanese, Korean, Portuguese, Spanish – Linke për mësimin e gjuhëve të ndryshme. 17. Top Subjects› – Link për listën e lëndëve kryesore dhe kurseve që ofron platforma. 18. Accounting, Artificial Intelligence, AWS, Cybersecurity, Data Science, Excel, Photography, Project Management, Python, Web Development – Linke për secilën lëndë përkatëse dhe materialet e saj online. 19. Jobs – Link për ofertat e punës. 20. Scholarships – Link për bursat e mundshme. 21. Articles – Link për artikujt edukativë dhe lajmet në fushën e studimeve dhe teknologjisë. 22. Privacy Policy – Politika e privatësisë e faqes. 23. Terms of Use – Kushtet e përdorimit të faqes. 24. Advertisement – Informacion për reklamat dhe mundësitë e reklamimit në faqen Europe.study .

Në horizontin e dijes shqiptare, rndriçon një drite, Proff. Shefkije Islamaj –një mëndje një shpirt i palodhshëm i albanologjisë. Ajo studion gjuhën; ajo zbërthen qenien e një kombi dhe ngjall identitetin në çdo rresht që shkruan. Prof. Islamaj është forca e mendjes dhe qetësia e shpirtit; Çdo libër i saj, si “Studime albanologjike” apo “Gjuha dhe letërsia shqiptare: Rrënjët dhe zhvillimet” është një pasqyrë e thellësisë së historisë dhe bukurisë së shqipes. Ajo është një titani i dijes, një arkitekte e kulturës, dhe një frymëzim i pakufishëm për studentë dhe studiues. Çdo fjali e saj flet me autoritet, çdo analizë shpalos universin e fjalës shqipe. Prof. Shefkije Islamaj është komunikim; ajo është qytet i shpirtit dhe harta e identitetit. Çdo studim i saj është një fener që ndriçon të kaluarën dhe të ardhmen, dhe çdo fjali është një kujtesë se dijet e thella nuk shuajnë vetëm dritën e mendjes, por ndezin edhe flakën e shpirtit. Ajo nuk lexon botën vetëm për të kuptuar fjalët, por për të kuptuar vetveten dhe kombin Ajo ka kryer studime të thelluara mbi historinë e gjuhës, zhvillimin e saj dhe ndikimin e institucioneve arsimore në kulturën shqiptare. Një nga kontributet më të rëndësishme të saj është studimi mbi Komisinë Letrare Shqipe (Shkodër, 1916–1918), ku analizon rolin e kësaj komisie në formësimin e gjuhës standarde dhe në praktikën arsimore të kohës. Përmes këtij studimi, Shefkija ka nxjerrë në pah rëndësinë e angazhimit të institucioneve arsimore dhe kulturore për ruajtjen dhe zhvillimin e gjuhës shqipe. Kontributet e saj akademike janë të pasura me analizë kritike, dokumentacion të detajuar dhe interpretim të qartë të ngjarjeve historike dhe gjuhësore. lexoni studimin te plotë i 109-të vjetorit të Komisisë Letrare Shqipe në Shkodër (1916-1918). KOMISIA LETRARE SHQIPE NË STUDIMET E GJUHËTARËVE SHQIPTARË (Shkëputur nga libri im "Gjuha, gjuhëtarët dhe shkrimtarët", Instituti Albanologjik, 2017. f. 13-34) Kërkesa e ngutshme për një gjuhë zyrtare, pas krijimit të shtetit shqiptar Më 1912, solli mbajtjen e një veprimtarie shumë të rëndësishme e shumë të nevojshme gjuhësore e kulturore, këtu e 100 vjet më parë, të quajtur Komisia Letrare Shqipe në Shkodër (1916-1918). E nxitur edhe nga faktorë jashtëgjuhësorë, politik e shoqërorë dhe e realizuar nga studiues e intelektualë të shquar të kohës në krye me Luigj Gurakuqin e pasuar nga emra të çmueshëm të albanologjisë dhe nga emra të kuptimshëm që lidhen me krijimin e shtetit shqiptar si Luigj Gurakuqi, Luigj Naraçi, Mati Logoreci, Sotir Peci, Ndue Ndoc Paluca, Gjergj Pekmezi, Hilë Mosi, Ndre Mjeda, Gjergj Fishta, Josif Haxhimima, Maksimiliam Lamberci, Ambroz Marlaskaj, Sali Nivica, Hafiz Ali Korça, Vinçenc Prendushi, Aleksandër Xhuvani, Rajko Nahtigali, kjo Komisi realizoi pritshmëritë e kohës dhe u bë institucion i rëndësishëm në rrugën e standardizimit të gjuhës shqipe. Ata që njohin historinë e krijimit të shtetit shqiptar, në të vërtetë që njohin mirë rrethanat politike, shoqërore, kulturore, pra edhe gjuhësore të fillimshekullit ‘20, e dinë mirë ç’vështirësi paraqiste mbajtja e një veprimtarie të tillë në atë kohë dhe ç’detyra e kërkesa të rëndësishme shtronte e pritej të zgjidhte kjo veprimtari asokohe. Akti i shpalljes së Pavarësisë më 28 nëntor 1912 si teksti i parë i qeverisë së posaformuar shqiptare u pasua edhe me institucionalizimin e gjuhës zyrtare një vit pas (1913), por edhe me përpjekjen që të niste puna jo vetëm në fushën e terminologjisë administrative e ligjore, ushtarake e të tjera, përmes krijimit të komisioneve përkatëse, po edhe me përpjekjen për zgjidhjen e çështjes së gjuhës zyrtare. Tre vjet pas, në rrethanat e vështirësuara që solli Lufta e Parë Botërore, nisi punën Komisia Letrare Shqipe në Shkodër dhe mund të thuhet se gjuhëtarët shqiptarë e të huaj kryen detyrën e tyre ndërgjegjshëm e përgjegjshëm. Roli dhe rëndësia e kësaj Komisie bashkë me Kongresin e Manastirit përçuan mesazhe e reflektime largvajtëse për proceset standardizuese të shqipes, që do të zhvillohen gjatë shekullit të kaluar. Ato hapën rrugën për vendime të rëndësishme të cilat do të ligjësohen më pas nga institucionet shtetërore, duke bërë që shqipja të ketë një variant standard me funksionin e një gjuhë zyrtare, “për më tepër, ajo funksionoi edhe në trevat e Kosovës, ku përcaktoi zhvillimet e mëpastajme pas përfundimit të Luftës II Botërore” (1). Në këtë Komisi, ideja për ta bërë gegërishten jugore, përkatësisht elbasanishten, gjuhë të shtetit të ri zuri vend dhe u materializua me Ortografinë e miratuar në këtë Komisi, me ligjësimin e saj si gjuhë zyrtare nga Kongresi Pedagogjik i Lushnjës (shkurt 1921), fillimisht për shtypjen e teksteve mësimore, si dhe me një vendim që nxori kryeqeveria në vitin 1923, me qëllim “që të përdorej “gjuha zyrtare” në shkollë e administratë” (2). Si u kuptua e si u trajtua kjo ngjarje e rëndësishme në studimet, trajtesat e në diskutimet e studiuesve gjuhësorë përgjatë këtyre njëqind vjetëve është temë mjaft e gjerë. Në këtë shkrim jemi përpjekur të paraqesim, në vështrim përgjithësues, trajtimin e Komisisë nga ana e studiuesve, si ngjarje e rëndësishme për proceset standardizuese shqipe të fillimshekullit ’20, por edhe për vetë rrjedhojat e kësaj ngjarjeje në zhvillimet që do të shënojnë historinë tonë të re kulturore, në përgjithësi, dhe gjuhësore, në veçanti. E para që bie në sy kur gjurmojmë të dhënat bibliografike për këtë ngjarje është numri i vogël i studimeve për Komisinë Letrare Shqipe, dukshëm më i vogël në raport me numrin e studimeve që kanë objekt trajtimi Kongresin e Manastirit ose Kongresin e Drejtshkrimit. Arsyet? Arsyet kujtoj se duhet t’i kërkojmë jo në kontestimin e rëndësisë a të seriozitetit që ka shoqëruar këtë ngjarje, krahasuar me dy të tjerat, por më shumë këto arsye duhet t’i lidhim me rrjedhojat dhe zgjidhjet që ofruan ato, më në fund edhe për vetë pranimet e gjithëmbarshme, që kanë prodhuar ato në historinë e pranimit të një alfabeti e të një gjuhe të përbashkët për gjithë shqiptarët. Studimet dhe artikujt e shqyrtuar për këtë trajtesë janë ndarë në dy grupe: Studime e artikuj që kanë për objekt trajtimi vetë Komisinë Letrare Shqipe si ngjarje, historikun, vendimet dhe, sidomos, ortografinë dhe zbatimin e saj etj., dhe Studime e artikuj që trajtojnë probleme të përgjithshme e të veçanta të gjuhës standarde shqipe të kohës, të proceseve standardizuese gjuhësore në përgjithësi, të cilat në një mënyrë a në një tjetër i referohen a lidhen edhe me Komisinë Letrare Shqipe. Të grupuara kështu këto shkrime ndihmojnë që të vështrohet më mirë kjo ngjarje e rëndësishme historiko-kulturore dhe të nxirren përfundime me vlerë për rëndësinë e standardizimit tonë gjuhësor. Nga materiali që kemi arritur ta shqyrtojmë del se shkrimet e grupit të parë janë dukshëm më të pakta sesa ato të grupit të dytë. E kuptueshme. E shikuar nga aspekte të ndryshme dhe e lidhur domosdoshmërisht edhe me çështje të tjera, në rend të parë me çështjen e një gjuhe të përbashkët për shqiptarët dhe për gjuhën standarde, kjo ngjarje është aktualizuar dhe do të aktualizohet pothuajse sa herë aktualizohen dhe trajtohen këto çështje dhe jo vetëm në përvjetorët shënues të saj dhe jo vetëm nga studiuesit gjuhësorë. Gjithmonë dhe gjithkund përcaktimi i një baze gjuhësore për krijimin e një standardi dhe rrjedhojat që mund të pasojnë nga zgjedhja e njërës apo tjetrës bazë mund të shtrohet e rishtrohet në kohë e në situata të ndryshme në jetën e një gjuhe standarde. Kështu ka ndo-dhur edhe në hapësirën tonë kulturore përgjatë gjithë shekullit 20. Shkrimet dhe diskutimet për një gjuhë të përbashkët janë shpeshtuar shumë në vitet 30’ e ’40 ashtu sikur edhe shkrimet për gjuhën standarde të sotme në këta dy a tre dhjetëvjetëshat e fundit, të cilat kanë trajtuar e aktualizuar çështje të ndryshme të zhvillimit të saj, përfshirë standardizimin e vlefshmërinë e këtij standardi, por jo rrallë edhe kontestimin e saj, duke e sjellë e risjellë në vëmendjen e studiuesve dhe të lexuesve në përgjithësi shpesh edhe Komisinë Letrare Shqipe, duke shtuar kështu numrin e studi-meve, të artikujve e të trajtesave të ndryshme të cilat i kemi futur në grupin e dytë. Është plotësisht e kuptueshme dhe e natyrshme që edhe më tej të studiohen dhe të rimerren shkencërisht proceset standardizuese të gjuhës shqipe dhe në këto studime ta zënë vendin e vetë të çmueshëm në historinë e gjuhës standarde shqipe edhe Komisia Letrare Shqipe në Shkodër. Çështjet që trajtohen në studimet e artikujt që kemi konsultuar lidhen me aspektin historik e infrastrukturor të Komisisë, me veprimtarinë saj pothuajse dyvjeçare, me rolin dhe rëndësinë e saj në zhvillimin e gjuhës, të letërsisë, dhe të arsimit, dhe, posaçërisht, me vendimet e saj, me ortografinë (pranimin a mospranimin, në të vërtetë zbatimin a moszbatimin e vendimeve të saj), si dhe me rrjedhojat për veprim¬taritë pasuese shkencore, letrare e arsimore sidomos në gjysmën e parë të shekullit ’20, por aktualizojnë edhe vlefshmërinë e saj në raport me ngjarjet e tjera dhe sidomos në raport me Kongresin e Drejtshkrimit. Duke qenë se është e pamundur këtu të paraqiten kronologjikisht të gjitha ato që janë shkruar për Komisinë Letrare Shqipe në këtë rreth të gjatë kohor, kam qenë e detyruar të bëj një përzgjedhje që ka pasur parasysh karakterin e rëndësinë e këtyre studime a shkrimeve. Kështu, në "Laime", që e botoi Komisia Letrare Shqipe, siç shihet në parafjalën drejtuar Kënduesvet, do të botohen të plota edhe "Parimet e rregullat mbi orthografin e gjuhës shqipe të shkrueme", mbi të cilat parime, “të shtueme e të përmirsueme”, janë themeluar nëntë rregulla, shoqëruar me lëndë konkretizuese me emërtimin " Radhue fjalësh". Edhe për arritjet e tjera në këtë drejtim, që dalin nga mbledhjet e shumta të Komisisë, kemi raporte të plota për çështjet e trajtuara gjuhësore, për diskutimet e shumta që u zhvilluan, për pjesëmarrësit në secilën mbledhje si dhe për letrat dërguar Kryekomandës austriake. Shkurt në "Laime" do të botohen në të vërtetë procesverbalet e sintetizuara dhe kjo ka ndihmuar që opinioni i interesuar të informohet gjerësisht sidomos me rrjedhën e punës dhe rezultatet e arritura në 63 mbledhjet e saj (1.9.1916 - 22.5.2018). (3) Vendimet e Komisisë u botuan edhe në gazetën "Posta e Shqypniës", vjeti I, Shkoder, 1917, f. 4. Para se të shqyrtojmë disa nga shkrimet që janë botuar në revistat e kohës nga studiues të gjuhës shqipe, e konsideroj të rëndësishme për temën në trajtim, që të risjell në kujtesën tonë një letër të gjatë përgëzuese të Sali Nivicës me titull "Nevoja e nji Akademis Letrare", dërguar "Hyllit të dritës" me rastin e botimit të numrit të saj të parë, e cila u shkrua më 23. 3. 1914, kurse u botua shtatë vjet pas (4), po në "Hyllin e dritës", në të cilën, ndër të tjera, parathuhen qartë ato që do të bëhen përpjekje të realizohen në Komisinë e Shkodrës, pjesëmarrës në të cilën do të jetë edhe vetë ai, Sali Nivica, në 7 mbledhje të saj. Shqiptarëve u duhet një akademi, si shkruan ai në këtë letër, që do të vendosë për: “a) Një alfabet me nji palë shkrola; b) Nji Fjaluer t’thjeshtë e t’mbaruem në gjith skâjet teknikë; c) Nji gramatikë t’thjesht e të përbashkme a se shqype; dhe d) Përkthimin e veprave t’poetëve e filozëve të huej ma t’nzashëm”. Letra përfundon: “... me bâ m’u themelue me t’vërtetë nji këso ndërteset në Shqypnië e me u krye kto punë mbarë, unë kisha me besue qi mrekullijat, s’qenkshin sall për profitat, por i bakan edhe Shqyptarët.” Kjo letër përfush qartë kontekstin shoqëror-historik e kulturor të shqiptarëve dhe idealin e veprimtarëve të mëdhenj shqiptarë për gjuhën shqipe e për shtetin shqiptar. Në vitet në vijim përpjekjet për një gjuhë zyrtare e për një ortografi të saj do të bëhen objekt shqyrtimi i studiuesve dhe i intelektualëve shqiptarë, shkrimet e të cilëve do t’i gjejmë të botuara në shtypin e kohës, si në "Posta e Shqypniës", "Hylli i dritës", "Albania", "Leka" dhe në vijim, sidomos në vitet ’30 e ’40 në gazetat e revistat "Shqipëri e re", "Demokratia", Minerva", "Përpjekja shqiptare", "Shkëndija", "Tomori", etj,, me autorë si Faik Konica, Gjergj Fishta, Mati Logoreci, Ambroz Marlaskaj, Justin Rrota, Namik Resuli, Selman Riza, Tajar Zavalani, Nebil Çika, Mustafa Kruja, Ernest Koliqi, Haki Stërmilli, Stavro Frashëri, Vangjel Koça e të tjerë. Në shkrimet e tyre u shtrua me ngulm sidomos kërkesa për një gjuhë të përbashkët letrare, por u trajtuan edhe probleme të ndryshme teorike-gjuhësore, probleme të kulturës së gjuhës, gjithnjë duke pasur referencë edhe Komisinë Letrare Shqipe në Shkodër dhe ortografinë e saj, por pati edhe shumë shkrime polemizuese ndër vite, sidomos për mënyrën si duhet të zgjidhet çështja e një gjuhe të përbashkët shqipe. Vlen të përmend se Faik Konica, që në numrin e parë të revistës "Albania", më 1897, pothuajse njëzet vjet para se të mbahej Komisia Letrare Shqipe, botoi shkrimin me titull “Për themelimin e një gjuhe letrare”, me vazhdime në disa numra vijues, ku artikulon qartë idenë e formimit të një gjuhe të përbashkët letrare. Edhe në shumë shkrime të tjera me karakter gjuhësor, që ka botuar ndër vite në "Albania", po edhe në revista të kohës, ai shtron çështjen e formimit të një gjuhe të përbashkët letrare dhe të shkrimit të saj. E kuptueshme sepse për Konicën, siç do të thoshte Namik Resuli, “çështja kombësi dhe çështja gjuhë ishin të pashkëputura njëra nga tjetra” (5) , sepse siç do të thoshte Faik Konica “vetëm Shqiptarët s’kanë një gjuhë të tillë (të përbashkët); edhe andej vjen që kemi mbetur të ndarë nga tjetri, andej kanë rrjedhur aqë të këqia për neve të mjerët. Është nevojë e shtrëngim të hedhim themelin e nja gjuhës letrarishte; nevojë dhe shtrëngim të shkruajmë të gjithë sa jemi, p.t. “bora” jo ndryshe, Pa pastaj le të themi xbora, vora, çvora, kjo s’bën gjësendi.” (6) Ndërkaq, tetë vjet më vonë Asdreni, po në "Albania" (7), në shkrimin që do të botojë këtu, shprehet se “… pasi të vendosim një alfabet të përgjithshëm, ndihet nevoja t’i jepet një drejtim edhe gjuhës, duke i bashkuar që të dy dialektet toskërishten dhe gegërishten…” . Njëra ndër revistat ku u botuan një numër jo i vogël shkrimesh gjuhësore e që do të kenë pikë vështrimi e pikë referimi Komisinë e Shkodrës është "Hylli i dritës". Duke qenë se në kohën kur filloi punën kjo Komisi, tashmë kishte dy vjet që ishte ndaluar e pushuar së botuari revista "Hylli i dritës", shkrimet rreth gjuhës shqipe dhe drejtshkrimit të saj, të cilat vështrohen në kontekstin edhe të Komisisë Letrare dhe të rrjedhojave që solli ajo me vendimet e saj, do t’i gjejmë në numrat vijues të kësaj reviste brenda viteve ‘21-‘24, kur rinis botimi i saj "Hylli i dritës", dhe midis viteve ’30 dhe ’44, që njihet si periudha e tretë e botimit të saj, pas ndalimit të dytë. Kështu në "Hyllin e dritës", që asokohe ishte njëra ndër revistat më të shquara e më të veçanta të publicistikës e të kulturës shqiptare, janë botuar mjaft studime, artikuj shkencorë gjuhësorë për historinë e gjuhës shqipe, për veprat e para të shqipes e deri për ngjarjet e rëndësishme kulturore siç janë Kongresi i Alfabetit, Kongresi Arsimor i Tiranës etj.; janë botuar, kështu, studime teorike e praktike gjuhësore, materiale leksikologjike e onomastike, shkrime kritike e polemizuese gjuhësore deri recensione për vepra e autorë të njohur të kohës, që mbajnë për autorë studiues e intelektualë të njohur të kohës, shqiptarë e të huaj, si: Eqrem Çabej, Norbert Jokli, Justin Rrota, Kolë Ashta, Pashkë Bardhi, Nikollë Gazulli, Pashko Gjeçi, Shtjefën Gjeçovi, Kolë Kamsi, Benedikt Dema, Prend Doçi, Nelo Dizdari, Injac Zamputi, Antonin Fishta, Filip Fishta, Kristo Floqi, Mithat Frashëri, Ernest Koliqi, Faik Konica, Georg Sted¬myller, Karl Gurakuqi, Henrik Bariqi, Fulvio Kordinjano, Donat Kurti, Mati Logoreci, Krist Maloki, Ambroz Marlaskaj, Mustafa Kruja, Ndre Mjeda, Osman Myderrizi, Filip Ndocaj, Ndoc Nikaj, Fan Noli, Bernardin Palaj, Gaspër Pali, Zef Pllumi, Rrok Zojzi, Vinçenc Prenushi, Lazër Shantoja, Gjon Shllaku, Marin Sirdani, Anton Harapi etj., natyrisht edhe vetë Fishta, i pari i "Hyllit të dritës". (8) Në "Hyllin e dritës" janë botuar, pos të tjerash, mjaft shkrime të nxitura pikërisht nga vendimet që kishte nxjerrë e miratuar kjo Komisi, në veçanti me zgjidhjet e miratuara ortografike shtatëpikëshe. Kështu Ambroz Marlaskaj (9), pjesëmarrës në Komisinë Letrare Shqipe në Shkodër, botoi në "Hyllin e dritës" më 1921 shkrimin me titullin 'Mbi orthografi të sotshme"(10). Shkrimi ka karakter kritik dhe duke marrë në vështrim ortografinë e miratuar në këtë Komisi sjell vërejtje të përgjithshme e të veçanta për disa nga rregullat e kësaj ortografie. Pas një analize të hollë dhe të argumentuar të disa problemeve të veçanta që lidhen me rregullat e ortografisë, ai i mëshon, ndër të tjera, edhe çështjes së përdorimit të disa tingujve dhe disa togjeve bashkëtingëllore (ë, mb, nd, ngj), çështjes së mbaresave foljore që u bashkëngjiten foljeve gjatë zgjedhimit, shpesh në përqasje me toskërishten, duke i dhënë rëndësi edhe etimonlogjisë. Mendimi i autorit, që mbështetet fort edhe në veprën e Kamardës, se ortografia duhet “të pëlqej me etimologji” përshkon gjithë shkrimin kritik Mbi orthografi të sotshme. Ndonëse, pra, edhe vetë pjesëmarrës në mbledhjet e Komisisë, Ambroz Marlaskaj shpreh qartë mospajtimin me disa nga zgjidhjet që ka ofruar kjo komisi: ”Parimet e zgjedhëne prejë Komisis literare, thotë ai, ende nuk janë asosh qi t’u përgjigjen nevojëve të gjuhës t’ynë, nuk po thamë plotsisht, por as kahë mâ të nevojshmet pikëpame. Ket mungesë e difto Komisija literare vetë në të IV & të parimeve të themelueme. Per me nzitë pra autoritet e ligjëshme qi t’u bien mbrapa këtyne mungesave kahë ana e nji ortografije t’arrsyeshme e të mjaftueshme, ka da me bâ do oroe mâ të nevojëshme mbi ortografin e Komisis literare shqype, do oroe, të cillat tuj u gjetë un në shkollë, ditë për ditë bien në sŷ edhe pa dashtë, në jetë praktike.” Artikulli përfundon me vërejtjen se rregullat e përgjithshme të gjuhës shqipe të përcaktuara prej Komisisë Letrare më 13 gusht 1917 “kanë nevojë të merren në dorë per së rì, per me bâ mâ të thjeshtë shkrimin e gjuhës.”(f. 24). Justin Rrota, 13 vjet pas mbajtjes së Komisisë, më 1931, në “Hyllin e dritës”, botoi me pseudonimin Iris shkrimin "Rreth problemit të gjûhës letrare" (11), ku aktualizon krijimin e një gjuhe letrare të përbashkët, duke nënvizuar qartë vështirësitë që shoqërojnë krijimin e një gjuhe të përbashkët, sidomos për kontekstin politik, shoqëror e kulturor shqiptar. Prej këtij shkrimi dalin përfundime si këto: “Gjuha letrare nuk gjindet gadi në popull”; ajo “nuk krijohet prej letrarvet, por do të zgjidhet prej krahinavet të ndryshme të mbarë Shqypnís”; “Zgjedhë nji herë si themel djalekti i shqypes s’Elbasanit, qi shênjon qandrren e Shqypnís së soçme, e dá kështu në parim çashtja e fonetikës, âsht të bieremi tue luftue per njanin a tjetrin djalekt a nendjalekt të sa vise¬ve të ndryshme, banue prej shqyptarësh.”, për të vazhduar më tej: “Me kaq s’don me thânë se do t’a mârrim shqypen mbyllasyzash prej djalektit të zgjedhun; por do ta këqyrim t’i kundrojmë trajtat e shtrembta e të pahijshme me ato mâ të ruejtuna e mâ të rregullta e mâ të bukrat e ndonji krahine tjeter.” Një tjetër autor, Donat Kurti, ka botuar, po në "Hyllin e dritës", shkrimin "Si ta shkruej?... (12) Shkrimi trajton në mënyrë përimtuese dhe qortuese disa mëdyshje gjuhësore në fushën e drejtshkrimit të disa trajtave të fjalëve që mbarojnë me el dhe er, err (gogel a goglë, vegel a veglë, Shkoder a Shkodrë (Shkoder/Shkoders a Shkodrë/ Shkodrës) etj., për të cilat mendon se janë rrjedhojë e zgjidhjes së pjesshme që ka dhënë Komisia Letrare Shqipe në Shkodër për këtë tip fjalësh. “Komisija e letrare e vj.1917-1918 në Shkodër, thotë autori Kurti, tuj parepâ këto mendime të ndryshme, po sidomos, si shprehet vetë (1), tuj dashtë m’u avitë me Toskë, s’bân tjetër veç lên qi seicilli të shkruej me mende të vet, pá e dá aspak çështjen”, për të vazhduar më tej: “A mirë – thotë (Komisia, SH.I.) - të shkruhet mas ethymologis Shkodrë; por nuk âsht krejt e paarsyeshme të shkruhet edhe Shkodër si mas shqyptimit, bile për lecim orthografije mund të shkruhet edhe Shkodr (2). Më diftoni, pyet autori i shkrimit, ç’u muer veshtë në kto të dame? Cillës ânë do t’i jepet arsye. Njéna nder kto trajta me deomos do të jetë mâ e përshtatuna natyrës së gjuhës e njiheri ma e arsyeshmja.” Për autorin më e drejtë është forma Shkoder dhe rrjedhimisht edhe format Shkoders e Shkodërn. Autori ka pikënisje shprehjen: “Po-pulli e bân gjuhën e jo gramatologu”. Konstantin Konaj, shkrimet e të cilit i gjejmë shpesh edhe në faqet e "Hyllit të dritës", në kontekstin e diskutimeve për një gjuhë të përbashkët nxitur që në Komisinë Letrare të Shkodrës dhe aktualizuar shumë në vitet në vijim, boton artikullin "Bisedim gjuhe. Shinime te vogla"(13), në të cilin shfaq mendime interesante lidhur me krijimin e gjuhës letrare. “Gjuha e jonë letrare ka për t’u formuar, âsht e ditun dalkadalë e me kohë. Por kush do ta formojë? Populli vetë jo. Ky ep vetëm lândën e papunueme, e cila duhet gdhêndun, latue e limue qi të mundet me u bâmë pasuni e gjuhës letrare”, thotë autori, për të vazhduar me tej: “Asnji djalekt, as ai i Elbasanit qi nji kongres i posaçëm e ka pasë pamë me udhë të merret si bazë e gjuhës letrare, as djalekti gegë përgjithsisht e as toskërishtja, nuk âsht pa gabime ashtu siç flitet prej populli. Të gjitha djalektet t’ona kanë të mêtat e të plotat e tyne, kanë trajta të drejta e të shtrêmbta e prandej duhet të qortojmë e të ndreqim njâni tjetrin, jo vetëm për t’i shërby trajtimit të gjuhës letrare të përbashkët, por edhe për t’i bâmë vetë secili nji djalekt letrar, per të pasun nji tosknishte e nji gegnishte letrare, qoftë fati shqipes letrare qi do të quhet gjuha nnjishme e kombit t’onë, këto dy djalekte do të mbesin pak gjâtë damë prej shoqishoqit.” Mendime si këto i gjejmë edhe në shkrimet e autorëve të tjerë të kohës, emrat e të cilëve i ndeshim në revistat e gazetat që botohen asokohe. Me pikëvështrim të përafërt është shkrimi tjetër i Donat Kurtit me titullin "Sa ma pak rregulla" (14). Në shkrim, autori vë në spikamë rolin e shkrimtarëve në zhvillimin dhe në normëzimin e gjuhës përmes veprave të tyre, duke u ndalur posaçërisht në përdorimin e pjesoreve (pjestoren e tashme, pjestoren substantive, pjestoren adjektive, kështu i quan autori) duke i argumentuar qëndrimet e tij me shumë shembuj dhe me përdorimin e tyre praktik e drejtshkrimor. Autori shpreh në mjaft raste mospajtime me zgjidhjet e ofruara nga Komisia Letrare Shqipe. Një shkrim-reagim tjetër i botuar në "Hyllin e dritës", i pa autor, me të njëjtin titull "Si ta shkruej?" (15), i cili mendoj se është i Konstantin Konajt, sepse në fund të shkrimit, njëjtë sikur edhe te shkrimi i tij "Bisedim gjuhe. Shinime të vogla", jepen shënimet: vendi Itali, data dhe shenjat ***: pra Itali, 23 kallnduer. Shkrimi është diskutim i nxitur prej shkrimit të parë të Donat Kurtajt me të njëjtin titull "Si ta shkruej?... "dhe shtron çështje të veçanta e të përgjithshme të ortografisë, duke pasur parasysh vendimet e KLSh-së. Pas një analize të konkretizuar me mjaft shembuj autori vë në diskutim çështjen e formave (varianteve) gjuhësore: qenë a kenë, gjysë, gjysmë a gjymsë, dëshirë, deshir a dishir, borë, dëborë, zborë, dvorë, vdorë a dorë, i pamë a i parë, i frymë a i fryrë, etj.), duke i dhënë epërsi anës fonetike, shoqëruar me sugjerimet se si duhet të veprohet kur të cak¬tohen rregullat drejtshkrimore. Autori, pos të tjerash, sjell edhe këtë mendim lidhur me çështjen që trajton: “... na Shqyptarët mâ të madhin mekat ndaj gjuhës t’onë e ndaj brezave e ardhshëm qi do t’ia lâmë trashigim, në qoftë se në shkrimin e saj biremi pas etymologjis. Gjuha e jonë, si gjuhë shkrimi, âsht tue u formue sot. Pra, duhet të marrë at trajtë qi i afrohet mâ fort fonetikës, edhe në qoftë se nuk mund ta trajtojmë nji shkrim qind për qind fonetik”. (16) Po në "Hyllin e dritës" Zef M. Harapi ka botuar shkrimin me titull "Mbi perdorimin e grupit “mb” n’orthografi" (`7), ku trajton përdorimin e grupit bashkëtingëllor mb në gjuhën shqipe në gjithë shtrirjen e tij dhe në të dyja dialektet të dëshmuar mirë edhe në shkrimet e hershme shqipe dhe përgjatë gjithë historisë së saj, sikundër edhe për bjerrjen e saj në disa areale gjuhësore të ngushta veriore. Shkrimi i jep mbështetje të fortë zgjidhjes që ka sjellë në këtë pikë Komisia Letrare Shqipe, me ç’rast tërheq vërejtjen se: “nuk kanë tager do krahina të kufîjzueme t’i imponohen mbarë Shqypnís e Shqyptarvet ta humbin krejt mb-en, per të vetmen arsye pse e kanë bjerrë vetë”, sepse, mendon autori me të drejtë, bjerrje të tilla të tingujve të ndryshëm kanë ndodhur edhe në të folme të tjera shqipe, jugore e veriore. Vlen të përmendet se është botuar edhe ndonjë shkrim qortues për shkrimtarët e të dy krahëve të shqipes për mospërfilljen që ua bëjnë ata vendimeve të Komisisë Letrare Shqipe në fushë të drejtshkrimit, sidomos në fushën e përkthimeve, që ishin gjallëruar sado pak në këtë kohë. Me këtë rast po përmend shkrimin e At Antonin Fishtës botuar në "Hyllin e dritës" me titull "Kush po na e shëmton gjuhën"(18), në të cilin autori tërheq vëmendjen edhe për gjuhën e gazetave, të të përkohshmeve, të teksteve shkollore, kurse qortimin e drejton më shumë kah shkrimtarët. Me shembuj konkretë nga tekstet letrare, autori i shkrimit paraqet shkelje të ndryshme të mospërfilljes së vendimeve të Komisisë, pra shkelje të normës drejt-shkrimore, po edhe të “normës” stilistike. Një shkrim tjetër po për mospërfilljen e vendimeve të Komisisë është ai i Mark Harapit botuar në revistën “Leka”, me titullin “Pse gegnisht Manzoni”(19). Ky është një shkrim polemizues me Skënder Pirron dhe Kolë Ashtën, të cilët ndonëse lavdërojnë përkthimin e veprës së Manzonit në shqipen, tërheqin vërejtjen për mospërfilljen e ortografisë së Komisisë së Shkodrës si nga shkrimtarët e Jugut ashtu edhe nga ata të Veriut. Shkrimi është i gjatë dhe në të spikat përpjekja për të arsyetuar autorin. Ndër të tjera autori shkruan: “Ndër toskë janë shkrimtarë: Asdreni, Lasgush Poradeci, Mehdi F'rashëri, Lumo Skendo, Shefik Selenica, Sotir Papahristo, Mitrush Kuteli, Pika (Tasi Miho), Fan Noli, Çekrezi, Faik Konica, etj. Cili nder ta shkruena ka shkrue në giuhë zyrtare? Asnjêni. Vall pse? Edhè këjo punë do t'a ket at psehin e vet .....”, për të vazhduar më tej: “Po Dom Ndreu vetë cilën gjuhë ka përdorë ndër shkrimet? Cila vepër, cila poezi, a cila prozë âsht e shkrueme në gjuhë zyrtare? Të gjitha në shkodranishten ma të plotë” (20), për të vazhduar: “Porse vjeten 1917 Dom Ndre Mjedja ka kenë nji nder pjestarë ma të kënun të Komisis Letrare per ortografin e shqipes së shkrueme!... Në parathane qi kanë Rregullat e caktueme per ortografi, lexojmë: «këjo mënyrë shkrimi, e diftueme me anë t'atyne rregullave, do të ketë fuqi zyrtare edhe do të shtihet perdorimi i kësaj pa kurrnji jashtërregullim, në të gjitha aktet." Mendimi i përgjithshëm i autorit është se “Bashkimi i Tosknis e i Gegnis me nji giuhë shkrimi të përbashkët asht vertetë punë e madhe, Por mjetet do të jenë të pershtatuna. Ky bashkim do të vijë natyrisht, per ndryshej del «nji letere e dekun me dekret»” Mendoj se, ashtu siç del edhe nga ky shkrim kritik e qortues, për ligjësimin a mosligjësimin e vendimeve të Komisisë në punë të drejtshkrimit, rol të rëndësishëm kanë pasur pikërisht shkrimtarët e të dy krahëve gjuhësorë të shqipes. Nuk është i vogël numri i atyre që do të shkruajnë në shtypin e kohës, prej kohës së zyrtarizimit të vendimeve të Komisisë e deri në mbarim të Luftës së Dytë Botërore, për çështje të ndryshme gjuhësore dhe sidomos për një gjuhë të përbashkët, për t’u intensifikuar sidomos pas krijimit më 1928 të Akademisë Letrare nga Ministria e Arsimit, e cila përbëhej prej studiuesve, filologë të njohur të kohës, si Mehdi Frashëri, Mithat Frashëri, Hilë Mosi, Karl Gurakuqi, Leonidha Naçi, Gaspër Beltoja etj., kur në shtypin e kohës iu bë jehonë e madhe kësaj ngjarjeje dhe kur u botuan numër i madh shkrimesh që problematizuan e riaktualizuan çështjen e njësimit të gjuhës zyrtare. Një shtysë të madhe diskutimeve për gjuhën e përbashkët, me referim vendimet e Komisisë së Shkodrës, e dha mbajtja e Kuvendit të Parë Albanologjik të Institutit të Studimeve më 1.1.1935, në të cilën morën pjesë gjuhëtarët më të mirë të kësaj kohe: Aleksandër Xhuvani, Eqrem Çabej, Dhimitër Berati, Mati Logoreci, Kolë Kamsi, Karl Gurakuqi, Namik Resuli, Beqir Sinani, Anton Paluca, Gjergj Kokoshi (21). Në atë kuvend luajti rol, sidomos, referati i Mustafa Krujës me titullin "Mendime mbi trajtimin e gjuhës letrare" (22), që nxiti sidomos reagimin e Namik Resulit që do ta shprehë në shkrimin e tij të shumëpërfolur "Gegërishtja apo toskërishtja?" (23). Numri i studiuesve që do të shkruajë gjatë kësaj kohe për një gjuhë të përbashkët gjithnjë duke pasur parasysh dhe Komisinë Letrare Shqipe dhe, posaçërisht, vendimet e saj, është shumë i madh. Shquajnë shkrimet e Aleksandër Xhuvanit (24), të Selman Rizës (25), të Ilia Dilo Sheperit (26),të Tajar Zavalanit (27), të Mustafa Krujës, ndër të tjera, edhe shkrimi i këtij të fundit "Kritikë e një kritike" (28), ato të Mati Logorecit (29), me theks të veçantë shkrimi i tij "Gjuha letrare", etj. Por, numri i atyre që do të shkruajnë për nevojën e një gjuhe të përbashkët zyrtare dhe për çështje ortografie është dukshëm i madh. Prej vitit ‘48 e tutje sidomos gjatë vitet ’50 e ’60 të shekullit të kaluar do të zhvillohen shumë veprimtari që lidhen me gjuhën shqipe, njësimin e saj dhe, sidomos, që lidhen me hartimin e rregullave të reja të drejtshkrimit. Studiuesit kryesorë që shënojnë këto veprimtari, në të vërtetë që janë bartës të këtyre veprimtarive përgjatë viteve ’50 e ’60 janë Aleksandër Xhuvani, Eqrem Çabej, Kostaq Cipo, Osman Myderrizi, Mahir Domi, Kolë Ashta, Aleks Buda, Dhimitër Shuteriqi, Androkli Kostallari, Lirak Dodbiba, Zijaudin Kodra, Zihni Sako, Spiro Floqi, Jup Kastrati, Shaban Demiraj, Pashko Geci, etj. Janë këto veprimtari që do t’i paraprijnë mbledhjeve historike të kulturës shqiptare - Konsultës Gjuhësore të Prishtinës (1968) dhe Kongresit të Drejtshkrimit (1972). Në studimet e dhjetëvjetëshave në vijim, në studimet e studiuesve si Shaban Demiraj, Idriz Ajeti, Androkli Kostallari, Mehmet Çeliku, Tomor Osmani, Xhevat Lloshi, Emil Lafe, Arshi Pipa, Bahri Beci, Kolec Topalli, Gjovalin Shkurtaj, Seit Mansaku, Rexhep Ismajli, Fadil Raka, Rahmi Memushaj, Isa Bajçinca, Miço Samara, Artan Haxhi, Tefë Topalli dhe të shumë të tjerëve, në studimet e tyre pra për gjuhën standarde shqipe, do të merren e rimerren shpesh edhe vendimet dhe ortografia e Komisisë Letrare Shqipe në Shkodër, bashkë me rrjedhojat e saj në ngjarjet pasuese, që do të përcaktojnë rrugën e standardizimit të shqipes. Në këtë kontekst patjetër se duhet të veçojmë studimet e Tomor Osmanit kushtuar Komisisë Letrare Shqipe në Shkodër (30), botuar së pari më 2004 e ribotuar e plotësuar disa herë deri sot. Autori ka arritur që në mbështetje të studimeve të sotme dhe të dokumenteve shoqëruese të kësaj veprimtarie kulturore, si procesverbalet e mbledhjeve dhe të broshurës "Laime të Komisisë", botuar më 1918 nga KLSH-ja, të cilat janë përfshirë të plota në botimin e fundit të këtij studimit më 2016, të hartojë një monografi të rëndësishme për veprimtarinë e kësaj Komisie, duke saktësuar në mënyrë faktografike jo vetëm aktivitetin e saj, po edhe organizmin, mbështetësit, madje edhe financuesit e saj, kohëzgjatjen, bartësit dhe protagonistët kryesorë, si dhe pjesëmarrjen e tyre në mbledhjet, numrin e mbledhjeve, diskutimet e tyre për gjuhën e përbashkët dhe për problemet e ndryshme drejtshkrimore, për hartimin e teksteve shkollore, për çështje terminologjike, deri edhe për diskutimet rreth zhvillimit të letërsisë shqipe. Vepra ka, pa dyshim, rëndësi të veçantë gjuhësore e historike. Një tjetër monografi për Komisinë Letrare të Shkodrës është ajo e Sheremet Krasniqit (31). Vlen të përmenden edhe studimet e Rexhep Ismajlit rreth proceseve standardizuese të shqipes. Si në veprën e tij "Gjuhë standarde dhe histori identitetesh" (2005) ashtu edhe në veprën Drejtshkrimet e shqipes - studime dhe dokumente (2005), po edhe në studime të tjera sigurisht ku trajton çështjen e gjuhës standarde, ai paraqet rrjedhën e zhvillimeve në fushën e standardizimit të shqipes në Prishtinë e nëTiranë duke ndriçuar aspekte të politikës dhe të planifikimit gjuhësor, të krijimi të gjuhës standarde e të statusit të saj në raport me variantet e tjera letrare dhe në raport me rrethanat e kushtet në kontekste të ndryshme politike, shoqërore e kulturore, duke e njohur lexuesin, njëkohësisht, me veprimtaritë kryesore dhe me protagonistë kryesorë të këtyre veprimtarive e në këtë mes edhe me Komisinë Letrare Shqipe në Shkodër. Me këtë rast e shoh të udhës se duhet të përmenden edhe këto vepra "Histori e shqipes letrare (1997), "Çështje të shqipes letrare" (1998) dhe "Normëzimi i shqipes nëpër shekuj" (2004) të Fadil Rakës, "Histori e gjuhës së shkruar shqipe" (1999) e autorëve Artan Haxhi e Tefë Topalli dhe "Histori e gjuhës letrare shqipe" (2000) të Miço Samarës, në të cilat i jepet vendi meritor Komisisë Letrare Shqipe, rolit dhe rëndësisë së saj në rrjedhën e përpjekjeve për një gjuhë të përbashkët shqipe dhe për një ortografi të njësuar për gjithë shqiptarët. Në vitin 1996 në organizim të USH “Luigj Gurakuqi”, në Shkodër u organizua një Konferencë shkencore në 80 vjetorin e Komisisë Letrare Shqipe, që është veprimtaria e parë shkencore për këtë ngjarje të rëndësishme historike-gjuhësore. Në Konferencë u lexuan 12 kumtesa që ndriçuan e vlerësuan shkencërisht këtë ngjarje, kurse materialet e saj u botuan një vit pas. Sivjet (2016) në 100 vjetorin e KLSH-së u mbajtën: në Shkodër, në qershor, një konferencë ndërkombëtare në të cilën morën pjesë një numër i madh studiuesish; në Prishtinë, në gusht, u mbajt një tryezë në kuadër të Seminarit Ndërkombëtar për Gjuhën, Letërsinë dhe Kulturën Shqiptare; dhe, po kështu, në Prishtinë, në shtator, në organizim të Institutit Albanologjik, u mbajt një konferencë shkencore, materialet e së cilës u botuan në revistën "Gjuha shqipe", 3/2016, IA, Prishtinë. Në përfundim mendoj se këtë shkrim duhet ta përmbledh me një mendim të përgjithshëm që del nga shumica e studimeve, e trajtesave dhe e artikujve të studiuesve shqiptarë që kanë objekt shqyrtimi Komisinë Letrare Shqipe në Shkodër dhe veprimtarinë e saj shumë të rëndësishme për gjuhën shqipe dhe për shkrimin e saj, e ai mendim është: Komisia Letrare Shqipe në Shkodër nuk mund të shikohet e shkëputur jashtë kontekstit gjuhësor e letrar e jashtë kontekstit kohor e hapësinor, sepse siç thotë studiuesi i njohur Xhevat Lloshi, ajo ka një parahistori dhe një histori gjuhësore e letrare dhe, po shtoj, ka edhe një pashistori gjuhësore e letrare. Ajo e ka nisur standardizimin edhe kodifikimin e shqipes së shkruar, për çka duhet të konsiderohet institucion i rëndësishëm historik e kulturor dhe rrjedhimisht edhe institucion kombëtar historik me rëndësi shumë të madhe sepse ravijëzoi procesin e pashmangshëm standardizues të shqipes - bashkimin tonë gjuhësor si përbërës qendror i njësisë sonë kombëtare. Kërkesa e ngutshme për një gjuhë zyrtare, pas krijimit të shtetit shqiptar, solli mbajtjen e një veprimtarie shumë të rëndësishme gjuhësore e kulturore, këtu e 100 vjet më parë, të quajtur Komisia Letrare Shqipe në Shkodër (1916-1918). E nxitur edhe nga faktorë jashtëgjuhësorë, politik e shoqërorë dhe e realizuar nga studiues e intelektualë të shquar të kohës në krye me Luigj Gurakuqin e pasuar nga emra të çmueshëm të albanologjisë dhe nga emra të kuptimshëm që lidhen me krijimin e shtetit shqiptar si Luigj Gurakuqi, Luigj Naraçi, Mati Logoreci, Sotir Peci, Ndue Ndoc Paluca, Gjergj Pekmezi, Hilë Mosi, Ndre Mjeda, Gjergj Fishta, Josif Haxhimima, Maksimiliam Lamberci, Ambroz Marlaskaj, Sali Nivica, Hafiz Ali Korça, Vinçenc Prendushi, Aleksandër Xhuvani, Rajko Nahtigali, kjo Komisi realizoi pritshmëritë e kohës dhe u bë institucion i rëndësishëm në rrugën e standardizimit të gjuhës shqipe. Ata që njohin historinë e krijimit të shtetit shqiptar, në të vërtetë që njohin mirë rrethanat politike, shoqërore, kulturore, pra edhe gjuhësore të fillimshekullit ‘20, e dinë mirë ç’vështirësi paraqiste mbajtja e një veprimtarie të tillë në atë kohë dhe ç’detyra e kërkesa të rëndësishme shtronte e pritej të zgjidhte kjo veprimtari asokohe. Akti i shpalljes së Pavarësisë më 28 nëntor 1912 si teksti i parë i qeverisë së posaformuar shqiptare u pasua edhe me institucionalizimin e gjuhës zyrtare një vit pas (1913), por edhe me përpjekjen që të niste puna jo vetëm në fushën e terminologjisë administrative e ligjore, ushtarake e të tjera, përmes krijimit të komisioneve përkatëse, po edhe me përpjekjen për zgjidhjen e çështjes së gjuhës zyrtare. Tre vjet pas, në rrethanat e vështirësuara që solli Lufta e Parë Botërore, nisi punën Komisia Letrare Shqipe në Shkodër dhe mund të thuhet se gjuhëtarët shqiptarë e të huaj kryen detyrën e tyre ndërgjegjshëm e përgjegjshëm. Roli dhe rëndësia e kësaj Komisie bashkë me Kongresin e Manastirit përçuan mesazhe e reflektime largvajtëse për proceset standardizuese të shqipes, që do të zhvillohen gjatë shekullit të kaluar. Ato hapën rrugën për vendime të rëndësishme të cilat do të ligjësohen më pas nga institucionet shtetërore, duke bërë që shqipja të ketë një variant standard me funksionin e një gjuhë zyrtare, “për më tepër, ajo funksionoi edhe në trevat e Kosovës, ku përcaktoi zhvillimet e mëpastajme pas përfundimit të Luftës II Botërore” . Në këtë Komisi, ideja për ta bërë gegërishten jugore, përkatësisht elbasanishten, gjuhë të shtetit të ri zuri vend dhe u materializua me Ortografinë e miratuar në këtë Komisi, me ligjësimin e saj si gjuhë zyrtare nga Kongresi Pedagogjik i Lushnjës (shkurt 1921), fillimisht për shtypjen e teksteve mësimore, si dhe me një vendim që nxori kryeqeveria në vitin 1923, me qëllim “që të përdorej “gjuha zyrtare” në shkollë e administratë”. Si u kuptua e si u trajtua kjo ngjarje e rëndësishme në studimet, trajtesat e në diskutimet e studiuesve gjuhësorë përgjatë këtyre njëqind vjetëve është temë mjaft e gjerë. Në këtë shkrim jemi përpjekur të paraqesim, në vështrim përgjithësues, trajtimin e Komisisë nga ana e studiuesve, si ngjarje e rëndësishme për proceset standardizuese shqipe të fillimshekullit ’20, por edhe për vetë rrjedhojat e kësaj ngjarjeje në zhvillimet që do të shënojnë historinë tonë të re kulturore, në përgjithësi, dhe gjuhësore, në veçanti. Fusnotat Xhevat Lloshi, "Zgjidhje që i qëndruan kohës në shërbim të kohës", në përmbledhjen “Akademia jubilare me rastin e 40 vjetorit të Kongresit të drejshkrimit”, Universiteti ”Fan Noli”, Korçë, 2012, f. 27. Xhevat Lloshi, po aty, f. 27. 3.Tomor Osmani, "Komisia Letrare Shqipe në Shkodër 1916 -1918", Shkodra Daily, 2.6.2014 (internet). Hylli i dritës, vj. i II-të, 1921, nr. 5, f. 41-52. Namik Resuli, "Faik Konitza në qindvjetorin e lindjes", “Jeta e re” 3, 1995, f. 367. Faik Konica, "Për themelimin e një gjuhe letrare", sipas Namik Resulit: "Faik Konitza në qindvjetorin e lindjes", “Jeta e re”, 3, 1995, f. 367. “Albania” 4, 1905. 8 Shih Shefkije Islamaj: “Hylli i dritës” dhe gjuha shqipe", botuar në përmbledhjen 100 vjet të revistës “Hylli i dritës”, “Studime” 22, USH “Luigj Gurakuqi”, Shkodër, 2015, f. 34 dhe në librin Shefkije Islamaj, "Gjuha – teksti dhe konteksti", IA, Prishtinë, 2014, f. 33. Sipas Tomor Osmanit, Ambroz Marlaskaj ka marrë pjesë në dhjetë mbledhje të Komisisë nga gjithsej 63, sa janë mbajtur e protokoluar sipas Procesverbalit të KLSH-së, që fillon më 1 shtator 1916 dhe përfundon më 22 maj 1918 e që ruhet në Arkivin e Shtetit Shqiptar. Tomor Osmani, "Komisia Letrare Shqipe në Shkodër (1916-1918)", Shkodër, 2012, f. 163-228. At Ambroz Marleskaj, "Mbi orthografi të sotshme", “Hylli i dritës” 3, 1921, f. 48; “Hylli i dritës” 2, 1922, f. 19. Iris (Justin Rrota), "Rreth problemit të gjûhës letrare",“Hylli i dritës” 3, 1931, f.1; J. Rrota ka botuar në “Hyllin e dritës” në rrethin kohor 1921-31, në vazhdime, studimin e rëndësishëm jo vetëm për kohën "Rreth gramatologjisë shqype". 12, At Donat Kurtit, "Si ta shkruej? ...," “Hylli i dritës” 1, 1931, f. 8. Konstantin Konaj, "Bisedim gjuhe. Shinime te vogla", “Hylli i dritës” 4, 1931, f. 23. At Donat Kurti, "Sa ma pak rregulla", “Hylli e dritës” 4, 1932, f. 9. Konstantin Konaj, "Si ta shkruej?", “Hylli i dritës” 2, 1931, f.12. Konstantin Konaj, po aty, f.12. Zef M. Harapit, "Mbi perdorimin e grupit “mb” n’orthografi", “Hylli i dritës”, 2, 1932, f. 17. At Antonin Fishta, "Kush po na e shëmton gjuhën", “Hylli i dritës” 1, 1933, f. 15. Mark Harapi, "Pse gegnisht Manzoni", "Leka" vj. xv. 1943 – xxj. n. vj. qershor 1943, Shkodër, f. 181. Mark Harapi, po aty, f. 19. Jup Kastrati, "Konvergjenca gjuhësore nga Komisia Letrare te Kongresi i Drejtshkrimit,". "25-vjetori i Kongresit të Drejtshkrimit", 1972-1997, Tiranë, 2000, f. 61. Mustafa Kruja, "Mendime mbi trajtimin e gjuhës letrare", “Shkëndija”, nr. 2, gusht, 1940, f. 5. Namik Resuli, "Gegërishtja apo toskërishtja?", “Shkëndija” 1, 1939. 24.Aleksandër Xhuvani, "Dy antologjijat shqipe", 1936. Selman Riza, "Tri monografina albanologjike", Tiranë, 1944. Ilia Dilo Sheperi, “Dielli” dhe gramatika", “Demokratia”, 1928. Tajar Zavalani, "Prishësit e gjuhës", “Minerva”, 1933. Shpend Bardhi (Mustafa Kruja), "Kritikë e një kritike", “Përpjekja shqiptare”, 1938. Mati Logoreci, "Gjuha letrare", “Tomori” 26 .7. 1940. Tomor Osmani, "Komisia Letrare Shqipe në Shkodër (1916-1918)", 1997, 2009, 2012, 2016, USH, Shkodër. Sheremet Krasniqi, "Komisia Letrare Shqipe e Shkodrës (1916-1918)", Prishtinë, “Rozafa”, 2004.

Roza i dedikon shkrim pas vdekjes Dhimitër ANAGNOSTIT: Dashuria ime By:Roza Anagnosti Dhimitër Anagnosti, artisti shumëdimensional, regjisor i kamerës, skenarist, regjisor dhe poet. Bashkëshorti im, dashuria ime. Mendje ndrituri, duarfloriri, zemërbardhi im. Dhimitri ishte artist në zemër e në shpirt. E donte vendin e tij pa kushte dhe kulturën e gjuhën shqipe i vlerësonte në maksimum. Dashuronte vendin ku lindi, Vunoin. Jali dhe deti ishin frymëzimi i tij. Ishte njeri me një modesti të paparë. Ishte me karakter të fortë, po me një ndjeshmëri dhe dashuri të madhe për njerëzit. Dhe këtë e ka treguar në të gjitha veprat e tij. Dashuronte pa masë familjen, mua, vajzat Juna dhe Era. “Duhet t’i bëjmë qytetare të mira – më thoshte – e kemi për detyrë”. Dhimitri ishte njeri i papërtuar. Lexonte dhe punonte shumë. Ishte organizator i përsosur. E vlerësonte njeriun e punës dhe thoshte: “Puna është kokëfortë”! Nuk ankohej për çdo situatë të krijuar në punë e shtëpi, mundohej të gjente zgjidhje. “Nuk i kam bërë asnjeriu keq – thoshte – dhe në qoftë se kam lënduar njeri, e kam bërë pa dashje”. Kohën e vlerësonte në maksimum. Dhimitri ishte inteligjent dhe i drejtpërdrejtë. Të ndihmonte njerëzit ishte motivi i tij. E donte jetën dhe mundohej t’i merrte më të mirën. Nuk ishte materialist. Thoshte: “Më shumë se e nevojshmja, është mëkat”. Jetuam në një apartament të thjeshtë e modest në Tiranë, e verës në konakun e Jalit. Veprave krijuese u jepte zemër e shpirt pa limit. Thoshte: “Më ka dhembur çdo plan e kuadër i çdo filmi”. Bashkëpunëtorët i vlerësonte në maksimum, por kryefjalë për Dhimitrin ishin aktorët që i adhuronte. Ishte magjistar i fjalës shqipe. E dinte që ka lënë vepra që do vlerësoheshin në kulturën shqiptare. Gjithmonë ishte prapa kamerës: “Te veprat jam edhe unë. Aty do më gjeni”. Siç thuhet në këngën kushtuar Anagnostit: “Kinemaja jote një atdhe në ekran, ku shpirti i Shqipërisë përjetë merr frymë pranë”. Ma mbajti krahun fort. Dashuria dhe respekti ishin motivi. E kam me vete në çdo moment. Iku fizikisht po me mua është në frymë, në zemër e shpirt derisa të bashkohemi. Faleminderit të gjithë shqiptarëve, në Shqipëri e Kosovë, e anë e mbarë botës, për vlerësimin, ndjeshmërinë e respektin që treguan për të artistin e të shtrenjtin tonë, Dhimitër Anagnosti! Shkrimi, posaçërisht për gazetën “Panorama”

E Bukura dhe e Madhërishmja Nga Liliana Pere Revista Prestige E bukura dhe e madhërishmja – dy pole që filozofi i madh Immanuel Kant i pa si dy yje binjakë, por me dritë të ndryshme. Ato nuk janë e njëjta gjë, edhe pse shpesh shfaqen dorë për dore në botën e ndjenjave dhe të artit. E bukura dhe e madhërishmja janë si dy instrumente të ndryshme në një simfoni: njëri sjell butësinë e violinës, tjetri fuqinë e trumbetës. Vetëm së bashku japin një pamje të plotë të estetikës. E bukura është si lulja që çel pa bujë në kopshtin e pranverës. Ajo nuk ka nevojë të jetë e madhe për të të pushtuar: një petal i brishtë, një buzëqeshje rinore, një melodi që tingëllon butë mjafton për të ndezur dashurinë. E bukura na fton pranë, na jep besim dhe ngrohtësi. Është dorë e ngrohtë që prek shpirtin, aromë e një luleje të njomë pas shiut. Ajo lidhet me rininë, me freskinë dhe gjallërinë e jetës. Ashtu si fytyra e një fëmije, e pastër dhe e dritshme, e bukura nuk të imponon, por të përkund me ëmbëlsi. Në art, e bukura është muzika e Mozartit që të mbush me gëzim, piktura e Renoirit ku ngjyrat lozin me dritën, apo një poezi e lirë e Naim Frashërit që të fton në dashuri e ëndrra. E bukura është si pasqyrimi i dritës në sipërfaqen e një liqeni të qetë – e thjeshtë, por e pafundësisht e këndshme. E madhërishmja, përkundrazi, nuk vjen me brishtësinë e petaleve, por me madhështi. Ajo është mali i mbuluar me borë që ngrihet krenar mbi horizont, deti i trazuar që të bën të ndjesh peshën e fuqisë së natyrës, apo qielli i pafund i yllëzuar që të lë pa fjalë. E madhërishmja nuk të thotë “më duaj”, por të imponon respekt dhe heshtje. Para saj, zemra jonë dridhet dhe mendja ndien kufijtë e saj. Ajo është thjeshtësi e pastër, pa stolisje, sepse madhështia nuk ka nevojë për zbukurime. Në art, e madhërishmja është Bethoveni me simfoninë e tij të nëntë, është katedralja gotike që ngrihet drejt qiellit me gurë të rëndë, është vargjet e Dantes që flasin për humnerën dhe lartësinë e shpirtit. E madhërishmja është si bubullima e largët që të kujton madhështinë e qiellit – e fuqishme, e pakapshme, imponuese. Njeriu bart brenda vetes këto dy cilësi. Rinia është lulja – plot gjallëri, ngjyra e stolisje; pleqëria është mali – i heshtur, i lartë, i mbuluar me thinja si borë. Një i moshuar i urtë, me shikim të thellë e fjalë të pakta, shpesh është më madhërishëm se një i ri i bukur. Sepse e madhërishmja flet me peshën e kohës dhe të urtës, ndërsa e bukura me freskinë e momentit. Pleqëria është dielli i mbrëmjes: nuk digjet me të njëjtën zjarrsi si në mesditë, por ngjyros horizontin me një madhështi të papërsëritshme. Ajo është si një lis i lashtë që qëndron krenar mes stuhive – i përkulur ndoshta nga koha, por i pathyeshëm në rrënjët e tij. Arti dhe estetika jetojnë në tensionin e këtyre dy poleve. Një pikturë mund të jetë e bukur si lulet e Van Gogh-ut, që të japin ngrohtësi, por edhe madhërishme si mali i Caspar David Friedrich-ut, që të lë pezull në peshoren mes njeriut të vogël dhe natyrës së pafund. Një poezi mund të të prekë me fjalë të buta dashurie, por edhe të ngrijë para pyetjeve të mëdha të ekzistencës. Një statujë klasike greke, e përkryer në proporcion, të fton me bukuri; një amfiteatër romak, që ngrihet madhështor mbi shekuj, imponon respekt. Një dramë e Shekspirit shpalos herë bukurinë e fjalës së butë, herë madhështinë e tragjedisë së njeriut përballë fatit. Prandaj, të bukurën duhet ta shohim si këngën që na mbush me dashuri, dhe të madhërishmen si heshtjen që na bën të ndjejmë respektin. Të dyja së bashku na japin këndvështrimin e plotë mbi jetën: dashuri dhe respekt, ngrohtësi dhe lartësi, petale dhe male, melodi dhe heshtje, rini dhe urtësi. Vetëm në bashkëjetesën e tyre zbulohet e vërteta e estetikës – që jeta është njëherazi poezi e butë dhe himn i fuqishëm, dritë që pasqyrohet mbi ujë dhe mal që ngrihet drejt qiellit. Autor Liliana Pere

Intervistë me Elda Gjana, bilbiografe dhe përkthyese në Biblotekën kombëtare. Hyrje Profil i shkurtër Në heshtjen e qetë të Bibliotekës Kombëtare, aty ku fjala e shkruar bëhet kujtesë e gjallë e një kombi, shfaqet figura e Elda Gjanës – bibliografe, përkthyese dhe studiueses së palodhur të gjuhësisë. Ajo është një ndër ato zëra të rrallë që i japin formë dijes, duke e renditur, ruajtur dhe përkthyer për brezat që vijnë. Rrënjët e saj shpirtërore ushqehen nga librat e trashëguar në familje dhe nga një dashuri e hershme për fjalën shqipe, ndërsa horizontet akademike i ka zgjeruar me studimet e thelluara mbi albanologët gjermanë e austriakë, të cilët shekuj më parë e panë në gjuhën tonë një thesar të pazbuluar. Në punën e saj, Elda Gjana nuk është thjesht një profesioniste e rregullit dhe skrupulozitetit, por një ndërtuese urash midis kulturave, një “rojtar i kujtesës” që e shikon librin si një monument shpirtëror. Si përkthyese, ajo sjell në shqip autorë të mëdhenj gjermanë, duke i dhënë lexuesit shqiptar zërin e Kafka-s, Horváth-it e të tjerëve, dhe duke dëshmuar se gjuha jonë ka fuqinë të përballojë universin e çdo letërsie të madhe. Figura e saj sintetizon tri dimensione që rrallë gjenden të bashkuara: rigorozitetin shkencor, finesën artistike të përkthimit dhe misionin e heshtur të një shërbyeseje të kujtesës kombëtare. Në këtë rrugëtim, ajo është njëkohësisht udhëtare e kujtesës, arkitekte e dijes dhe përkthyese e shpirtit njerëzor. Vazhdojmë me intervisten Pyetje. Edashur Elda; 1. Cilat kanë qenë rrënjët shpirtërore e familjare që ushqyen tek ju prirjen drejt gjuhës, librit dhe shkencës? A ka pasur në shtëpinë tuaj një kulturë të veçantë leximi dhe formimi? Përgjigje. Qysh në adoleshencën time të hershme pata fatin e madh të gjeja në bibliotekën e gjyshit nga ime më, me prejardhje nga Shkodra, librin me novela “Tregtar flamujsh” të Ernest Koliqit, botim i vitit 1935. Duke e lexuar, shijova leksikun e pasur të gjuhës shipe, muzikalitetin dhe një letërsi bashkëkohore në fillesat e saj. Ai libër, të cilit i rikthehem herë pas here, është shndërruar në një rrënjë shpirtërore në zhvillimin tim intelektual dhe gjuhësor. Më pas njohja me shkrimtarinë e jashtëzakonshme të figurave të tilla si Martin Camaj, Arshi Pipa, të cilët në forminin e tyre kanë patur të gërshetuar gjuhësinë, letërsinë, filozofinë, albanologjinë, më dhanë shtysa në këtë rrugëtim. Përherë kam qenë e rrethuar nga një bibliotekë cilësore familjare prej librash të mirë të letërsisë shqipe si dhe asaj të huaj të përkthyer mjeshtërisht në gjuhën shqipe. Gjithashtu falë xhaxhait tim, shkrimtarit, poetit dhe publicistit Myftar GJANA, ushqehesha gjithnjë me botime të Kosovës, të cilat për hir të së vërtetës asokohe ishin shumë bashkëkohore dhe pa censurë, krahasuar me botimet në Shqipëri. Pyetje 2. Rruga juaj arsimore nga shkollimi i hershëm deri në doktoraturë në fushën e gjuhësisë është një udhëtim i gjatë dhe kërkues. Nëse do ta përkufizonit me një fjalë këtë rrugëtim, cila do të ishte ajo? Përgjigje. Intelektualisht e përmbushur Rruga akademike dhe bibliografia Pyetje. 3. Në punën tuaj shkencore keni përqendruar vëmendjen tek autorët gjermanë dhe austriakë që studiuan gjuhën shqipe në shek. XIX–XX. Çfarë thotë ky interes i tyre për vendin tonë dhe si e lexoni sot, në retrospektivë, këtë marrëdhënie kulturore? Përgjigje. E tërë doktoratura ime, sjell në vëmendje gjurmimet gjuhësore të albanologëve më të shquar që kanë patur si objekt studimi gjuhën shqipe dhe prejardhjen e saj. Pasqyrohet interesi dhe vëmendja e jashtëzakonshme e këtyre gjuhëtarve për gjuhën dhe kulturën shqiptare. Kjo do të thotë se gjuha jonë, kombi ynë janë vlerësuar në mënyrë të veçantë nga akademikët më të mëdhenj të katedrave të universitetve gjermane dhe austriake. Ky inetersim duhet të na bëjë krenarë dhe të na nxisë që ta ruajmë e pasurojmë gjuhën dhe identitetin tonë kombëtar si një urë lidhëse me kombe dhe kultura që na çmojnë. Ata kanë gjurmuar dhe studiuar gjuhën dhe kulturën tonë në një kohë kur ne nuk kishim as gjuhëtarë e as studiues. Sot janë mundësitë që bashkëpunimet dhe hulmutimet gjuhësore të intesifikohen edhe më shumë, meqenëse ekzistojnë institucionet, studiuesit dhe shkencëtarët shqiptarë dhe të huaj. Kontributi shumë i çmuar i këtyre alobanologëve vijon edhe sot e kësaj dite, gjej rastin të përmend Prof. Dr. Oliver Jens Schmitt, i cili është një ndër figurat më të rëndësishme të albanologjisë dhe vlerësues i Shqipërisë e shqiptarëve. Pyetje. 4. Si bibliografe në Bibliotekën Kombëtare, ju i jepni “formë” kujtesës së shkruar të një kombi. A e ndjeni se përmes punës suaj bëheni pjesë e një procesi më të madh: mbrojtjes së identitetit dhe trashëgimisë sonë shpirtërore? Përgjigje. Po patjetër, jam e privilegjuar dhe kam një përgjegjësi shumë të madhe për të mbrojtur e ruajtur identitetin dhe trashëgiminë tonë shpirtërore. Përditë përpunoj materiale që i kushtohen gjuhës, historisë, etnografisë shqiptare në gjuhë të huaja. Falë përvojës dhe profesionalizmit tim si bibliografe prej 25 vitesh, së shpejti do të botohet katalogu “Vepra të autorëve dhe studiuesve gjermanofonë për Shqipërinë dhe shqiptarët”, autore e të cilit jam unë. Pyetje 5. Bibliografia shpesh shihet si një punë teknike, por në thelb ajo është një akt filozofik: zgjedhja, renditja dhe ruajtja e dijes. Si e kuptoni ju këtë mision? Përgjigje. Profesioni im si bibliografe përveçse kërkon profesionalizëm, kërkon edhe kulturë, skrupulozitet, saktësi. Si mision, është shumë i rëndësishëm, sepse nuk vlen vetëm për studiuesit, shtresën elitare, por edhe për lexuesin më të thjeshtë. Përkthimi dhe filozofia e gjuhës Pyetje 6. Si përkthyese e autorëve klasikë dhe modernë gjermanë, sa herë keni ndjerë se fjala e huaj nuk ka një “strehë” të plotë në gjuhën shqipe? Çfarë bën përkthyesi në këto raste: krijon, përshtat, apo hesht? Përgjigje. Tek unë nuk ekziston heshtja. Gjuha shqipe i ka të tëra mundësitë për të përballuar gjuhët e huaja, në këtë rast gjermanishten, e cila është një ndër gjuhët më të pasura në botë. Ne përkthyesit e gjermanishtes kemi një fat shumë të madh, sepse kemi një shkollë të fortë përkthimi të përfaqësuar nga Lasgush Poradeci, Skënder Luarasi, Robert Shvarci, Afrim Koçi, Aristidh Ristani, Shpëtim Çuçka, Ardian Klosi, ndër ta veçoj Afrim Koçin, mentorin tim. Këto figura me përkthimet e tyre mjeshtërore na kanë dhënë shembuj pafund, sesi të veprojmë për përkthime sa më cilësore. Sa më shumë përkthej, aq më shumë më përforcohet bindja se gjuha shqipe i ka të gjitha mundësitë të përballojë çfarëdolloj gjinie të letërsisë, filozofi, gjuhësi etj. Pyetje 7. A është përkthimi për ju një akt shërbimi ndaj lexuesit, apo një akt krijues i barabartë me shkrimin? Përgjigje. Sipas këndvështrimit tim, përkthimi është një akt krijues i barabartë me shkrimin. Pra është detyra ime që mos ta “tradhëtoj” autorin, por të jem zëri i tij në gjuhën shqipe. Pyetje 8. Në marrëdhënien mes gjermanishtes dhe shqipes, cilat janë pikat ku gjuhët takohen në thellësi, dhe cilat janë “humbëtirat” ku nuk arrijnë të përputhen? Përgjigje. Sigurisht secila ka karakterin e saj shoqëror, historik dhe ligjet e rregullat e veta të organizimit dhe të funksionimit, por mos të harrojmë që të dyja janë gjuhë indoevropiane. Sa për “humbëtirat” që duhen përmbushur, mendoj se është leksiku, në këtë rast shumë i pasur i gjermanishtes, dhe detyra jonë si përkthyes është që të rijetëzojmë fjalë, të cilat ekzistojnë në gurrën e shqipes. Kjo kërkon kulturë të gjerë, lexim të pandërprerë dhe disiplinë pune, njohje shumë të mirë të dy gjuhëve përkatëse. Pyetje 9. Ju keni sjellë në shqip Kafka-n, Zëeig-un, Horváth-in e shumë të tjerë. A ka një mesazh universalisht njerëzor që, sipas jush, përshkon veprat e tyre dhe që prek edhe lexuesin shqiptar? Përgjigje. Në konceptin tim unë nuk e ndaj lexuesin sipas kombësisë. Në një botë, ku komunikimi është gjithnjë e më i afërt, pa barriera, është bukur të flasim për një komunitet lexuesish, i cili sulmohet nga teknologjia. Dhe ajo që e bashkon këtë komunitet lexuesish janë pikërisht mesazhet njerëzore që përcillen nga shkrimtarë të tillë që përmendët ju. Jam e bindur që Kafka dhe autorët e lartpërmendur, jo vetëm që janë të gjithkohshëm, por edhe pa kombësi. Ata i drejtohen një lexuesi pa përkatësi kombëtare. Dhe sa më shumë modernizohet letërsia, aq më universale bëhet ajo. Pyetje 10. A mund të thuhet se përkthyesi është edhe një filozof i heshtur, i cili mediton mbi kufijtë e të shprehurit dhe të pashprehshmes? Përgjigje. Përkthyesi qëndron gjithmonë pas autorit dhe ky i fundit flet nëpërmjet përkthyesit. Si shkrimtari ashtu edhe përkthyesi gjithmonë përballen me sfidën e të shprehurit të së pashprehshmes, dhe këtu e kam fjalën për shkrimtarët lider të mendimit letrar. Procesi i meditimit patjetër duhet të sjellë një rezultat dhe hera – herës ky rezultat mund të jetë ajo që ju thoni, të shprehësh të pashprehshmen. Si rrjedhojë kemi një histori suksesi. Përvoja ndërkombëtare dhe përballja me kulturat Pyetje 11. Në udhëtimet tuaja shkencore dhe akademike në Gjermani, Austri, Zvicër, Maqedoni e Egjipt, keni vizituar biblioteka e institucione të ndryshme. Çfarë reflektimesh ju ka dhënë kjo për vendin tonë dhe nivelin e ruajtjes së dijes këtu? Përgjigje. Jo vetëm si lexuese, por edhe si bibliografe, sa herë kam patur mundësi kam shfrytëzuar rastin të vizitoj biblioteka në qytete të botës. Ajo që më ka bërë përshtypje është se bibliotekat vazhdojnë të jenë tempuj dijesh për studiues, studentë e më gjerë. Materialet janë lehtësisht të aksesueshme dhe ofrojnë komoditet për lexuesin, gjë që jo gjithmonë e ofrojnë bibliotekat në Shqipëri. Fondet e hapura janë një lehtësi e jashtëzakonshme për lexuesin, shkëmbimi dhe huazimi i materialeve midis bibliotekash realizohet shumë shpejt dhe pa pengesat e burokracive, materialet e digjituara që ofrohen online janë një lehtësi tjetër shumë e madhe për lexuesin. Përsa i përket ruajtjes së dijes në Bibliotekën Kombëtare, pohoj se përpjekjet e stafit të bibliotekës janë këmbngulëse në këtë drejtim. Sigurisht kjo në varësi të fondeve të paracaktuara nga shteti. Në lidhje me digjitimin e antikuarëve dhe disa periodikëve është bërë një punë e lavdërueshme nga punonjësit e Bibliotekës Kombëtare. Ofrohen fonde të hapura në Qendrën “Sotir Kolea”, e cila është një aneks i Bibliotekës Kombëtare. Gjithsesi krahasimi me biblioteka që kanë traditë shekullore, si ajo e Vjenës, Berlinit apo Aleksandrisë do të ishte një nxitje shumë e mirë për Bibliotekën Kombëtare Shqiptare për të arritur ato nivele. Pyetje. 12. A mendoni se përvoja ndërkombëtare nuk është vetëm një kualifikim profesional, por edhe një “pasqyrë” për të parë vetveten dhe kombin nga jashtë? Përgjigje. Sigurisht që përvoja ime profesionale jashtë vendit, ka përsosur dijen dhe njohuritë e mia. Përballja me përvojat më të mira botërore më kanë dhënë mundësinë të ngrihem më lart në kualifikimin tim profesional. Dhe besoj që në këtë mënyrë i shërbej më mirë Bibliotekës Kombëtare dhe fushës së përkthimit. Shqipëria është një vend në zhvillim, dinjitoz dhe aspak inferior ndaj vendeve të tjera. Pjesëmarrja ime në Konferenca të ndryshme është shndërruar në një shkëmbim dijesh midis të huajve dhe studiuesve shqiptarë. Pyetje 13. Në punën tuaj ndërkulturore, a keni ndjerë ndonjëherë se jeni ndërmjetëse mes dy botëve që nuk komunikojnë lehtë, por që ju i afroni përmes gjuhës dhe librit? Përgjigje. Ky është misioni im, të krijoj ura lidhëse midis dy botëve, dy kulturave dhe dy gjuhëve. Në këtë botë ku jetojmë, në të cilën teknologjia po bëhet gjithnjë e më dominuese, mënyrat e komunikimit (mediat, rrjetjet sociale, iteatri, arti në përgjithësi) janë të shumta, unë përmbush komunikimin përmes gjuhës, e cila është një dukuri që i shërben gjithë shoqërisë, si një mjet i marrëdhënieve midis njerëzish, si një mjet i shprehjes së mendimeve duke u dhënë mundësi njerëzve të merren vesh mes tyre. Kontributi shkencor dhe kumtet akademike Pyetje 14. Në konferencat dhe simpoziumet ku keni marrë pjesë, shpesh keni trajtuar çështjen e autoktonisë, të huazimeve, apo të përkimeve gjuhësore. Çfarë kuptimi filozofik ka, sipas jush, kërkimi i origjinës dhe rrënjëve në gjuhë? Përgjigje. Albanologët gjermanofonë, duke e bërë gjuhën shqipe objekt studimi, arritën në përfundimin shkencor, i cili tashmë është i padiskutueshëm, se gjuha shqipe është pjesë e gjuhëve indoevropiane. Pra përcaktuan familjen tonë të përbashkët të gjuhëve, duke përcaktuar kështu identitetin tonë evropian si pjesë e këtij kontinenti që i ka dhënë kaq shumë botës me kulturën e tij. Pyetje. 15. Shkenca albanologjike shpesh është bërë edhe një betejë identitare. Si e ruan studiuesi integritetin shkencor mes pasionit kombëtar dhe objektivitetit akademik? Përgjigje. Jemi një ndër popujt më të lashtë në Ballkan, ç’ka është vërtetuar tashmë shkencërisht si nga pikëpamja arkeologjike, historike dhe gjuhësore. Gjithçka mbështet mbi baza shkencore dhe jo mbi pasionin kombëtar, një albanolog apo studiues nuk duhet të përfshihet aspak nga pasionet nacionaliste, por të bazohet vetëm në dëshmi dhe fakte shkencore. Pyetje 16. A mendoni se bibliografia dhe albanologjia nuk janë thjesht fusha të specializuara, por pjesë e një “arkeologjie shpirtërore” që hulumton vetë qenien e shqiptarëve? Përgjigje. Pa diskutim që albanologjia, kjo degë ndërdisiplinore e shkencave humane, e cila ka për synim studimin e gjuhës, letërsisë, historisë, artit, kulturës dhe zakoneve të shqiptarëve, si rrjedhojë gjurmon edhe vetë qenien e tyre. Është detyrim kombëtar për shkencën shqiptare që ta thellojë e zhvillojë këtë degë, në institucionet e ngritura nga shteti shqiptar, ku studiues të disiplinave përkatëse merren me këtë fushë. Po kështu edhe departamenti ku unë punoj prej vitesh, kontribuon në këtë fushë, duke zbërthyer e përpunuar materiale studimore kushtuar kësaj fushe. Filozofia e punës dhe misioni personal Pyetje. 17. Puna juaj në Bibliotekën Kombëtare përfshin katalogim, digjitalizim, restaurim, por edhe përkthim. Nëse do ta shihnit gjithë këtë si një metaforë, cili do të ishte imazhi që ju përfaqëson: arkitekt i dijes, kopshtar i fjalës, apo udhëtar i kujtesës? Përgjigje. Më saktë do ta përcaktoja si përgjegjëse e ruajtjes së vlerave. Pyetje 18. Në epokën e “fake neës” dhe informacionit të shpejtë, çfarë kuptimi merr sot puna e bibliotekarit dhe bibliografit? A është kjo një formë rezistence ndaj harresës dhe sipërfaqësisë? Përgjigje. Jo vetëm kaq, është një formë e rezistencës për ruajtjen e kulturës së librit, në vendin tonë në veçanti dhe në botë në përgjithësi. Numri i lexuesve ulet gjithnjë e më shumë, ka më pak frekuentues në bibliotekë e në librari, por është detyra jonë, e çdo intelektuali të ruajë kulturën e lashtë të librit. Me mijëra shkrimtarë e studiues kanë kontribuar në këtë kulturë, krijimtaria e tyre ruhet në këto biblioteka. Ajo duhet të vazhdojë të ekzistojë edhe në epokën e teknologjisë, duhet të vazhdojmë ta ruajmë kënaqësinë e lexuesit përpara fletëve të një libri. Gjithashtu duhet të theksojmë faktin se ajo që gjendet nëpër biblioteka është një nga gjërat më me vlerë që raca njerëzore ka krijuar. Pyetje. 19. Si e shihni rolin e dijes dhe kulturës sot në shoqërinë shqiptare: si një nevojë thelbësore për të mbijetuar, apo si një luks që ende nuk është vlerësuar mjaftueshëm? Përgjigje. Jam e mendimit se njeriu ka një marrëdhënie personale me dijen dhe kulturën. Dija dhe kultura janë të hapura për çdokënd, duhet vullneti i njeriut tu afrohet atyre dhe të përthithen prej tij. Është nevojë që buron nga brenda. Njeriu nuk e merr kulturën dhe dijen që të vlerësohet nga të tjerët. Është vetë sistemi shoqëror që duhet të krijojë mekanizma, të cilat duhet tu vënë fre injorantëve, mediokërve dhe njerëzve pa kulturë për të mos u vendosur në poste drejtuese. Siç thotë Dritëroi i mençur: “Nuk duhet të vendosim gomarin përpara kalit”. Pyetje. 20. Cili është mesazhi juaj për brezat e rinj studiues, përkthyes dhe bibliotekarë që hyjnë në këtë rrugë? Çfarë duhet të ruajnë në shpirt për të mos humbur thelbin e misionit kulturor? Përgjigje. Secila prej këtyre fushave është e pafundme. Ndiq prirjen tënde natyrore drejt dijes! Ju faleminderit e dashur Elda Gjana. Ishte kënaqësi biseda me ju znj.Liliana. © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese, Botuese, Autore https://revistprestige.wixsite.com/prestige/post/intervistë-me-elda-gjana-bilbiografe-dhe-përkthyese-në-biblotekën

🎬 "Nuk ishte dashuri me shikim të parë… por ishte e përjetshme." – Kevin Costner për Whitney Houston “Nuk ishte një histori e shkruar nga fati. Por diçka brenda meje ndryshoi, herën e parë që pashë Whitney Houston. Po kërkonim protagonisten për Truprojën (The Bodyguard). Disa thoshin se ajo nuk ishte zgjedhja ideale. Por për mua… ishte e vetmja. M’u tha: ‘Nuk do të funksionojë. Publiku nuk do e pranojë.’ Por unë isha gati të prisja – aq sa të duhej. Gjatë xhirimeve, mes bisedave e pushimeve larg kamerave, zbulova një Whitney ndryshe nga ajo që njihte bota. Po, ajo ishte e ndritshme. Por edhe e brishtë. Mbante në vete pasiguri që pak mund t’i imagjinonin. Vendosëm të punonim pa ndihmës. I premtova: “Do të të mbroj.” Dhe e mbrojta, në set dhe jashtë tij. Ajo më besoi. Dhe pikërisht ky besim ishte sekreti i magjisë sonë në ekran. Nuk kemi qenë kurrë çift. Por ajo që ndamë… ishte e vërtetë. E thellë. E ndjerë. Kur në vitin 2012 Whitney u largua nga kjo botë… më kërkuan të flisja në varrimin e saj. Dhe aty, mes kujtimesh dhe këngës që ajo i dha përjetësi: 🎵 I Will Always Love You kuptova një të vërtetë që nuk e kisha pranuar më parë: E kam dashur. Dhe një pjesë e zemrës sime… ende i përket asaj. 🤍 – Kevin Costner #WhitneyHouston #KevinCostner #TheBodyguard #DashuriPaEmër #KujtimIPërjetshëm #NaIshteDikur #IWillAlwaysLoveYou #Ikona

Prof. Dr. Hëna Pasho, Përmetarja fisnike e jashtëzakonshme, e edukuar, e përkushtuar dhe e palodhur në punën e saj shkencore. Figura e saj përfaqësonte kombinimin unik të dijes, korrektësisë dhe pasionit për gjuhën shqipe, duke u shndërruar në një model të vërtetë akademik për brezat e rinj. Si studiuse e shquar e terminologjisë dhe e gjuhësisë shqiptare, ajo kontribuoi me pasion dhe rigorozitet në ndërtimin e fjalorëve, monografive dhe artikujve shkencorë që sot mbeten vlera të çmuara të dijes shqiptare. Por Hëna Pasho nuk ishte vetëm një akademike e respektuar; ajo ishte shoqe e çmuar, bashkëpunëtore e ndershme dhe një frymëzim për të gjithë ata që patën fatin të punojnë pranë saj. Trashëgimia e saj nuk matet vetëm me veprat shkencore, por edhe me ndikimin e saj të thellë mbi njerëzit, kolegët dhe komunitetin akademik. Largimi i saj krijon një zbrazëti të madhe, por kujtimi i punës, seriozitetit dhe fisnikërisë së saj do të mbetet gjithmonë i paharruar. Biografi Prof. dr. Hëna Pasho 1941-2025 Para pak ditësh u largua nga jeta gjuhëtarja e shquar, prof. dr. Hëna Pasho. Profesorja lindi në Përmet. Kreu shkollën e mesme pedagogjike “17 Nëntori”, Tiranë, dhe më pas studimet e larta në Universitetin e Tiranës, dega Gjuhë shqipe e letërsi, të cilat i përfundoi me rezultate shumë të larta në vitin më 1966. Për 3 vjet punoi si mësuese dhe si drejtuese shkolle në Përmet. Në vitin 1969 fillon punë në Institutin e Gjuhësisë dhe të Historisë, pranë Fakultetit të Historisë dhe të Filologjisë, Universiteti i Tiranës, kurse në vitin 1972 fillon punë në sektorin e terminologjisë pranë Institutit të Gjuhësisë dhe të Letërsisë, Akademia e Shkencave të Shqipërisë, ku punon deri në vitin 2009, kur del në pension. Prof. Hëna Pasho ka qenë një nga studiueset më të spikatura në Albanologji dhe në Institutin e Gjuhësisë deri në kohën që pensionohet, ishte e vetmja femër që mbante titullin “Profesor”. Ajo pati fatin e madh të punonte me akad. Eqrem Çabej, me akad. Mahir Domi, me akad. Androkli Kostallari, me akad. Jani Thomai, dhe me shumë dijetarë të tjerë, si prof. Lirak Dodbiba, prof. Ferdinand Leka, prof. Jorgji Gjinari prof. Miço Samara të tjerë, nga të cilët mësoi shumë. Ajo punoi në një mjedis pune e në një institucion shkencor elitar dhe aty u rrit dhe u maturua si shkencëtare e denjë. Prof. Hëna Pasho ishte skrupuloze në punë, korrekte deri në detaje, bashkëpunuese e kërkuese. Ndërtoi marrëdhënie shumë të mira me kolegët dhe dha ndihmesa të çmueshme në shumë drejtime të punës shkencore në Institut. Ajo kreu detyra të ndryshme, si: anëtare dhe sekretare shkencore e Këshillit Shkencor të Institutit, anëtare e redaksisë së revistës “Studime filologjike” dhe përgjegjëse e seksionit të terminologjisë. Prof. Hëna Pasho, në vitin 1988, ndoqi “Shkollën verore” të Vienës (INFOTERM), pranë Qendrës ndërkombëtare e terminologjisë, duke pasuruar e konsoliduar formimin e vet shkencor. Fusha saj e ngushtë e studimeve ishte terminografia dhe terminologjia e shkencave shoqërore. Ajo punoi në dhjetëra grupe pune me specialistë e gjuhëtarë për hartimin e 12 fjalorëve terminologjikë normues (shqip-gjuhë të huaja) për disiplinat e ekonomisë, të drejtësisë, të gjeografisë e të anatomisë, që janë vepra kolektive dhe ku ndihmesa e saj si drejtuese dhe si hartuese janë të vlerësuara shkencërisht. Po përmendim këtu vepra, si: Fjalor i termave të ekonomisë politike (shqip-rusisht-frëngjisht), Tiranë, 1983 (b/autore dhe redaktore shkencore kryesore); Fjalor i termave të statistikës (shqip-rusisht-frëngjisht),Tiranë, 1983 (b/ autor dhe redaktore shkencore kryesore); Fjalor i termave të financës dhe të kontabilitetit (shqip-rusisht-frëngjisht), Tiranë, 1985 (b/autore dhe redaktore shkencore kryesore); Fjalor i termave të planifikimit (shqip-rusisht-frëngjisht), Tiranë, 1988 (b/autore dhe redaktore shkencore kryesore); Fjalor i termave të tregtisë së brendshme (shqip-frëngjisht-rusisht), Tiranë, 1999 (b/autore dhe redaktore shkencore kryesore); Fjalor i termave të ekonomisë së transportit (shqip-anglisht-frëngjisht-rusisht), Tiranë, 2002 (b/autore dhe redaktore shkencore kryesore); Fjalor i termave të gjeografisë (shqip-rusisht-frëngjisht), Tiranë, 1975 (b/autore); Fjalor i termave të anatomisë (shqip-frëngjisht-rusisht), Tiranë, 1986 (b/autore); Fjalor i termave të së drejtës (shqip-frëngjisht-rusisht), Tiranë, 1986 (b/ autore); Fjalor i termave të bankës (shqip-frëngjisht-anglisht-italisht-rusisht) (b/ autore dhe redaktore shkencore kryesore). Prof. Hëna Pasho hartoi gjithashtu, dy monografi: “Terminologjia e ekonomisë në gjuhën shqipe nga Rilindja deri në vitet ’80 të shekullit XX” dhe “Togfjalëshi terminologjik në gjuhën shqipe”. Edhe pas daljes në pension, ajo nuk i ndërpreu asnjë çast marrëdhëniet me Institutin e Gjuhësisë dhe të Letërsisë. Në vitin 2017 Instituti botoi përmbledhjen e saj me artikuj “Probleme gjuhësore të terminologjisë në gjuhën shqipe”. Këta 4 vjetët e fundit ajo dha ndihmesë të çmuar në pasurimin e Korpusit elektronik për Fjalorin e Madh të Gjuhës shqipe (me 125.000 fjalë e që është në proces përfundimi) me terma nga fusha e financës, e ekonomisë, e bankës etj. Prof. Hëna Pasho ka publikuar mjaft artikuj e studime në revista shkencore brenda e jashtë vendit për probleme të terminologjisë, të lidhjeve të termit me gjuhën letrare apo për vepra të autorëve të ndryshëm etj. Ajo ka marrë pjesë në projektin ndërkombëtar për hartimin e një fjalori shumëgjuhësh me terma të bibliotekës, me cilësinë e konsulentes gjuhësore për termat shqip, projekt i drejtuar nga Resarch Development Department National and University Library, Ljubljana, Slovenia. Emri i prof. Hëna Pasho është përfshirë në “International Who’s in Translation Terminology/ Traduction et Terminologie-Répertoire biographique internacional”, 1995. Gjithashtu ajo është nderuar me Urdhrin “Naim Frashëri” të klasit III dhe me Medaljen “Për shërbime të shquara shtetërore dhe shoqërore”. Largimi i prof. Hëna Pasho nga jeta dhe kalimi në amshim krijon një zbrazëti që e ndiejnë jo vetëm të afërmit, por dhe ne ish-kolegët e saj të Institutit të Gjuhësisë e të Letërsisë. Nderim dhe respekt për figurën e saj, për punën e trashëgiminë e vyer shkencore që la pas!

Ese poetike mbi jetën dhe veprën e Sergej Eseninit Në qiellin e letërsisë ruse, ylli i Sergej Eseninit ndriçoi fuqishëm, por u shua shpejt, duke lënë pas një dritë që ende sot nuk venitet. Ai lindi më 3 tetor 1895, në fshatin Konstantinovo të Ryazanit, në një familje fshatare të thjeshtë. Babai i tij, Aleksandër Nikitich Esenin, ishte punëtor në Moskë, ndërsa nëna, Tatjana Fjodorovna, vinte nga një familje fshatare e lidhur fort me traditat popullore. Familja e ndau herët kujdesin për të: ai u rrit kryesisht me gjyshërit nga nëna, të cilët ia mbollën dashurinë për këngët popullore, përrallat dhe ritmin e gjuhës së thjeshtë ruse. Kjo lidhje me folklorin do ta shoqëronte gjithë jetën dhe do ta bënte poetin e zemrës së popullit. Qysh fëmijë, tregoi një ndjeshmëri të veçantë. Në moshën nëntëvjeçare nisi të shkruante poezi. Arsimin fillor e mori në shkollën e fshatit, ku u dallua për dashurinë ndaj letërsisë. Në vitin 1909, vazhdoi studimet në një shkollë kishtare të nivelit mesatar, ku përgatitej të bëhej mësues ose shërbyes i kishës. Por shpirti i tij poetik nuk mund të mbyllej brenda mureve të rrepta kishtare. Në vitin 1912, u shpërngul në Moskë. Punoi si korrektor teknik në një shtypshkronjë, për të siguruar jetesën, ndërkohë që vazhdonte të ushqente ëndrrën e vargjeve. Po atë vit u regjistrua si student i jashtëm në Universitetin Charnyavsky, ku studioi për një vit e gjysmë, duke u njohur më thellë me letërsinë klasike dhe bashkëkohore. Në vitin 1915, i ri e plot pasion, ai u zhvendos në Petrograd, ku hyri në qarqet letrare dhe u njoh me figura si Aleksandër Blok, Nikolai Klyuev, Andrei Bely e të tjerë. Blok e ndihmoi ta prezantonte në botën letrare, ndërsa Klyuev e afroi me lirikën popullore. Qysh atëherë, kritika nisi ta shihte si një zë të ri të veçantë, të lidhur ngushtë me shpirtin rus. Veprat Esenini botoi librin e tij të parë më 1916, me titull Radunitsa, një koleksion poezish lirike ku dominonte dashuria për natyrën dhe jetën e thjeshtë fshatare. Ky botim e vendosi menjëherë në qendër të vëmendjes së publikut. Gjatë viteve të mëvonshme, ai shkroi një sërë veprash poetike: Radunitsa (1916) Persian Motifs (1924), një cikël i frymëzuar nga udhëtimi i tij në Kaukaz Moskë e pijes (Москва кабацкая, 1924), ku pasqyronte jetën e tij të trazuar dhe shpirtin e tij të përhumbur mes dashurisë e vetmisë Poezi të dashurisë, të cilat i kushtoi grave që shënuan jetën e tij, si Augusta Miklashevskaya apo Nadezhda Volpin Poezia e fundit, Lamtumirë miku im, shkruar me gjakun e tij në dhomën e hotelit në Leningrad, më 1925. Në veprat e tij, Esenini ndërthurte melodinë e thjeshtësisë me dramën e shpirtit të përçarë. Ai i këndoi dashurisë, natyrës, fshatit, por edhe zhgënjimit të madh pas Revolucionit të Tetorit, të cilin fillimisht e kishte mbështetur. Poezitë si Tetori i ashpër më mashtroi tregojnë qartë dhimbjen e tij ndaj realitetit të ri. Kritika dhe trashëgimia Kritika e kohës e pa Eseninin si një poet të folkut rus, një zë që fliste me gjuhën e thjeshtë të fshatarit, por me një ndjenjë të lartë estetike. Ndërsa disa intelektualë e përçmuan për jetën e tij të çrregullt dhe sjelljen skandaloze, populli e adhuronte. Për shumëkënd, ai ishte poeti që i jepte zë shpirtit të tyre, poet i zemrës dhe i dhimbjes njerëzore. Pas vetëvrasjes së tij tragjike më 1925, u krijua një kult i vërtetë rreth figurës së tij. Shumë fansa, sidomos vajza të reja, ndoqën të njëjtën rrugë fatale. Regjimi sovjetik për një kohë e ndaloi veprën e tij, duke e quajtur të papërshtatshme, por në vitin 1966 poezitë e tij u ribotuan dhe u kthyen në pjesë të pandashme të letërsisë ruse. Sot, Esenini lexohet në shkolla, këndohet në këngë popullore dhe nderohet si një ndër poetët më të mëdhenj lirikë të shekullit XX. Përjetësia e një shpirti të trazuar Sergej Esenin ishte djali i thjeshtë i një familjeje fshatare, por u bë simbol i një kombi. Ai i dha zë dashurisë, dhimbjes, lirisë dhe përjetoi tragjikisht barrën e shpirtit të vet të madh. Kritika e pranon si poetin e ndjeshmërisë së përkryer, të cilin e mban gjallë jo vetëm fjala e shkruar, por edhe miti i jetës së tij të flijuar. Varri i tij në Moskë, me një monument mermeri të bardhë, mbetet vend pelegrinazhi për ata që besojnë se arti i vërtetë lind në dhimbje dhe se shpirti i një poeti nuk shuhet kurrë. Autor: Liliana Pere.