Search Results

POÇARI-Poezi nga Dritero Agolli Vajta në Stamboll të bëj pazar, për kujtim të ble një vazo balte: - Paqe dhe selam, usta poçar, Vazon më të mirë po e pate Paqe dhe selam, usta poçar! Vazoja nga dora shkau e ra Dhe m'u bë njëzet e pesë copë, Më erdhi rrotull deti Marmara Dhe m'u hap dyqani turk si gropë, Më erdhi rrotull deti Marmara. Pa më shau poçari keq turqisht, Unë e shava shqip e mend i rashë; Për çudi poçari nuk u ligsht, Veç dy lot në sytë e kuq i pashë, Për çudi poçari nuk u ligsht! Mos u çmend ky turk, ky musliman? Unë e shaj, ai me duar në qafë! Poçe tjeter mori në dyqan Dhe më tha: " Më shaj, për besë, prapë!" Poçe tjetër mori në dyqan. Psheretiu si unë: " Jam shqiptar, Shqip, vëlla, ti shamë dhe një herë, Fjala shqipe s'blihet në pazar, Në dyqan ka vjet që s'e kam ndjerë, Fjala shqipe s'blihet në pazar!" Ikën nga dyqani burra e gra, Unë e një poçar e tjetër s'kishte, Vazot frynte deti Marmara, Vazove poçari shqip u fliste, Vazot mbushte deti Marmara. POÇARI-Poezi nga Dritero Agolli Vajta në Stamboll të bëj pazar, për kujtim të ble një vazo balte: - Paqe dhe selam, usta poçar, Vazon më të mirë po e pate Paqe dhe selam, usta poçar! Vazoja nga dora shkau e ra Dhe m'u bë njëzet e pesë copë, Më erdhi rrotull deti Marmara Dhe m'u hap dyqani turk si gropë, Më erdhi rrotull deti Marmara.

Një poezi për Gruan , nga Dritëro … Gruas Të falënderoj që në sajen tënde marr frymë, Që ha këtë bukë të bardhë në sofër, Që lulja s’m’u tha nga një brymë , Që ngjita gjer lart atë kodër. Të falënderoj dhe që pi nga mërzia Të hidhurën kafe , të ligën cigare Të nxjerrë në muzg nga kutia , Të blerë në treg me pak pare . Të falënderoj dhe që ti s’më ke lënë T’i hyj lakuriq dëshpërimit të thellë. Për krahu me zor më ke zënë, Të dalim me vrap nga kjo shpellë. Dritëro Agolli #poezi

Kalaja e Himarës – Rrënjë Ilire mbi Bregdetin Jonian E ndodhur mbi një kodër strategjike që dominon qytetin e sotëm dhe bregun e bukur të Himarës, Kalaja e Himarës është një prej fortifikatave më të vjetra dhe më të rëndësishme historike në jug të Shqipërisë. Kalaja e Himarës është ndërtuar fillimisht nga ilirët, rreth shekullit IV para erës sonë, pra është mbi 2,300 vjeç! Gjatë shekujve, ajo është riparuar dhe zgjeruar nga grekët, romakët, bizantinët, normanët dhe osmanët, duke u kthyer në një monument të gjallë të historisë shumëfishe të rajonit Kalaja ka qenë e banuar vazhdimisht deri në shekullin XIX, ndaj nuk është zbuluar në kuptimin arkeologjik klasik, por ka qëndruar gjithmonë si një qendër historike e njohur në rajon. Në vitet e fundit, disa studime arkeologjike dhe restaurime kanë ndihmuar në identifikimin e fazave të ndërtimit, sidomos muraturës ilire dhe strukturave bizantine. Çfarë përmban Kalaja? Brenda mureve të saj të trashë: Rrënojat e kishave bizantine si Kisha e Shën Mërisë (e ndërtuar në shek. XIII) Gjurma të banesave tradicionale himariote Kapela dhe themele manastiresh Pamje panoramike mahnitëse drejt detit Jon, që dikur shërbyen për kontrollin e rrugëve detare Rëndësia strategjike Kalaja ka pasur një rol të madh në mbrojtjen e rajonit të Labërisë dhe rrugëve detare në Mesjetë, sidomos gjatë përplasjes së perandorisë osmane me fuqitë perëndimore. KUr ta vizitosh.. Përveç historisë, kalaja të ofron qetësi, atmosferë mistike dhe pamje unike të detit dhe maleve të jugut. Shumë nga banesat brenda kalasë janë ende të banuara ose të ruajtura, duke e bërë atë një fshat të vjetër brenda mureve, ku tradita dhe historia bashkëjetojnë. > “Nga muret 2300-vjeçare të Kalasë së Himarës, ku era sjell jehonën e ilirëve, bizantinëve dhe burrave të jugut, ju uroj një të dielë me diell, qetësi dhe frymëzim historik

Golda Meir Kr.E 4 e Izraelit “Kur të bëhet kjo jo vetëm një fjalë apo një slogan i thjeshtë, por një mënyrë jetese, atëherë e keni arritur qëllimin tuaj.” – Golda Meir Golda Meir, Kryeministrja e katërt e Izraelit nga viti 1969 deri në 1974, është një figurë e paharrueshme në historinë e politikës botërore. Lindur më 3 maj 1898 në Kiev, në atë që sot është Ukraina, ajo u rrit në një familje hebreje të përkushtuar, ku vlerat e punës, edukimit dhe përgjegjësisë ndaj komunitetit u kthyen në themelet e jetës së saj. Familja emigroi në Shtetet e Bashkuara kur Golda ishte ende fëmijë, dhe këtu nisi udhëtimi i saj drejt politikës dhe angazhimit social. Nga moshë e re, Golda kuptoi se të ndërtonit një shtet nuk mjaftonte vetëm me fjalë të bukura – duhej përkushtim, guxim dhe aftësi për të transformuar vizionin në realitet. Ajo iu bashkua lëvizjes sioniste dhe më vonë u zhvendos në Palestinë, ku angazhimi i saj në punët e komunitetit dhe organizatave politike tregoi se ajo nuk ishte thjesht një figurë administrative, por një arkitekte e shtetit që po lindte. Golda Meir u bë e njohur për aftësinë e saj për të bashkuar vizionin me veprën konkrete. Ajo shërbeu si Ministre e Punëve të Jashtme dhe më pas u emërua Kryeministre, duke u bërë gruaja e parë dhe një nga figurat më të fuqishme të botës në atë kohë. U dallua për vendosmërinë, ndershmërinë dhe aftësinë për të marrë vendime të guximshme në momente kritike. Ajo nuk e fshehu opinionin e saj, duke u bërë e njohur për sinqeritetin dhe thjeshtësinë në komunikim, por edhe për vendosmërinë e hekurt në politikë. Golda Meir besonte fuqimisht te roli i qytetarit të përkushtuar dhe i profesionistëve që formojnë një shoqëri: mësuesit, mjekët dhe ushtarakët. Për të, shteti ishte një organizëm që duhej të ushqehej nga përpjekjet e secilit, ku çdo akt i pandershëm ishte si një plagë që dobësonte trupin e tij. Në këtë kuptim, ajo shihte politikën jo si lojë pushteti, por si përgjegjësi morale – një mision për të ruajtur dhe zhvilluar jetën dhe shpresën e një populli. Përtej fjalëve të saj të njohura, thëniet e Golda Meir përmbajnë një filozofi të thellë jetësore: “Unë nuk e kam dashur kurrë politikën si lojë; unë e kam dashur si shërbim.” Kjo tregon qartësinë e saj mbi vlerën e përkushtimit të sinqertë, ku pushteti është mjet dhe jo qëllim. Sipas saj, ndërtimi i një vendi të fortë kërkon ndershmëri, punë të palodhur dhe respekt për profesionistët që formojnë bazën e tij. Në këtë mënyrë, politika dhe jetësimi i vizionit të shtetit nuk janë dy botë të ndara, por një rrjedhë e pandashme përgjegjësie dhe etikë. Metaforikisht, Golda Meir ishte si një krah mbi rrugët e një shteti që po lindte: nguliste themelet, vendoste gurët e parë dhe kujdesej që asnjë prej tyre të mos rrëshqiste. Ajo nuk i trembej sfidave, duke kuptuar se çdo vendim i guximshëm ishte një hap drejt realizimit të një vizioni më të madh. Për të, secili qytetar ishte një pjesë e këtij arkitekture – dhe secili akt i pandershëm ose i papërkushtuar mund ta shkatërronte punën e dekadave. Jetëgjatësia e legjendës së Golda Meir nuk qëndron vetëm në pozitat që mbajti, por në mënyrën si e kuptoi dhe e jetoi pushtetin. Ajo ishte një shembull se politika, kur është e ndërtuar mbi ndershmëri, përgjegjësi dhe punë të palodhur, mund të jetë instrument transformues i shoqërisë. Thëniet e saj, vizioni dhe veprimet mbeten një udhërrëfyes jo vetëm për shtetin, por edhe për çdo qytetar që synon të kontribuojë me seriozitet dhe pasion në ndërtimin e së ardhmes. Thënie kryesore 1. “Kur të bëhet kjo jo vetëm një fjalë apo një slogan i thjeshtë, por një mënyrë jetese, atëherë e keni arritur qëllimin tuaj.” Thekson rëndësinë e përkushtimit dhe veprimit të përditshëm për të ndërtuar një shoqëri dhe shtet të fortë. 2. “Unë nuk e kam dashur kurrë politikën si lojë; unë e kam dashur si shërbim.” Politikën e sheh si mjet për të kontribuar në shoqëri dhe jo si mënyrë për pushtet personal. 3. “Barazoni korrupsionin me tradhtinë ndaj Atdheut dhe zyrtarët e korruptuar me tradhtarët, deri në brezin e shtatë.” Ndershmëria dhe integriteti janë themele të një shteti të qëndrueshëm. 4. “Punë, punë dhe vetëm punë. Sepse askush përveç teje nuk do të të mbrojë, askush nuk do të të ushqejë përveç vetes dhe vendi yt të nevojitet vetëm ty dhe askujt tjetër.” Vetëpërgjegjësia dhe puna e palodhur janë baza e forcës personale dhe shtetërore. Analizë Golda Meir përqendrohet mbi etikën dhe përgjegjësinë: shteti dhe shoqëria nuk mund të funksionojnë pa ndershmëri dhe përkushtim. Politika nuk është lojë pushteti, por një shërbim ndaj komunitetit, ku çdo vendim dhe veprim ka ndikim mbi të ardhmen e të gjithë popullit. Suksesi i një vendi lidhet me përpjekjen kolektive dhe respektin për profesionistët që formojnë bazën e tij – mësuesit, mjekët, ushtarakët. Puna e palodhur dhe vetëpërgjegjësia janë gurët e themeleve të shtetit, ndërsa korrupsioni dhe pandershmëria janë plagët që e dobësojnë.

Shefkije Islamaj GJUHA STANDARDE SHQIPE DHE E ARDHMJA E SAJ , vështirësish, pengesash e veprimtarish të shumta e sakrifikuese të atdhetarëve, veprimtarëve e zelltarëve tanë gjuhësorë, letrarë e kulturorë edhe përmes një procesi të gjatë standardizues që u intensifikua sidomos në gjysmë e dytë të shekullit 19-të në kohën e Rilindjes Kombëtare për të vazhduar përgjatë shekullit 20 deri në vitin 1972 kur përfundimisht u ligjësua në pikëpamje shoqërore, politike, kulturore por në rend të parë shkencore Kongresi i Drejtshkrimit i Gjuhës Shqipe dhe i gjuhës së përbashkët letrare që po mbush 5 dhjetëvjetëshat e vet pikërisht këto ditë kur po mbahen edhe aktivitete të shumta shënuese në Tiranë, Prishtinë, Shkup e më gjerë. Jo vetëm në historinë tonë kulturore, por edhe në historitë kulturore të Ballkanit e përtej tij, proceset standardizuese gjuhësore, më herët ose më vonë ose shumë më vonë, gjithmonë janë nxitur nga idetë e ndërgjegjes kombëtare dhe nga ndjenjat e përkatësisë kombëtare. Dhe këto ide janë bërë forcë lëvizëse në historinë e një populli siç janë bërë edhe në historinë e popullit shqiptar. Duke pasur parasysh historinë e gjuhës letrare shqipe, duke e njohur kontekstin e saj historik e politik e duke i ditur rrugën e ecejaket e saj në këtë histori si edhe proceset e saj standardizuese që sollën krijimin e saj, nuk mund të mos themi se kjo histori, ky rrugëtim, këto procese nuk kanë ecur lehtë e pa vështirësi llojesh të ndryshme, përkundrazi. Krijimi i një gjuhe letrare, procesi i normimit dhe i standardizimit të saj gjithmonë, pra gjithmonë, bart, pos përmasës kryesore gjuhësore e shkencore, edhe përmasat si këto: ideologjike, politike dhe simbolike që ndërlidhen ngushtë mes vete dhe shoqërohen me kritikën gjuhësore dhe me mendimin për gjuhën. Kështu është krijuar dinamizmi tipik i të arsyetuarit të hapur mbi gjuhën dhe mbi bazën mbi të cilën është ndërtuar ajo dhe rrjedhimisht edhe mbi bazën e drejtshkrimit të saj. Në këtë mënyrë u krijua një marrëdhënie e ndërsjellë midis përpjekjeve për standardizimin e gjuhës dhe ndryshimeve shoqërore e politike, sepse është e kuptueshme pse standardizimi i gjuhës shqipe është gjithmonë i lidhur edhe me botëkuptimin mbi gjuhën si simbol identiteti, i identitetit tonë kombëtar e jo vetëm si mjet a instrument i marrëveshjes mes nesh, që, natyrisht, është përbërësi themelor i saj. Kritika shkencore, prandaj, duhet të jetë më objektive, më reale e më paanshme dhe të marrë parasysh shumë faktorë, faktorët historikë, politikë, shoqërorë, kulturorë dhe jo vetëm ata gjuhësorë, që kanë ndikuar në jetën tonë kombëtare dhe në krijimin standardit tonë gjuhësor, që do të thotë se duhet të marrë parasysh të shkuarën, të sotmen e sidomos të ardhmen e saj, të gjuhës standarde, por jo vetëm – duhet të marrë parasysh edhe të ardhmen e vetë kombit. Përthyerjet historike të shumë kombeve, siç po dëshmohet edhe sot, nuk kanë përfunduar, ato po përsëriten e përsëriten, prandaj kohezioni brendakombëtar vazhdon të mbetet fjalë kyçe në jetën tonë kombëtare. Sot për sot dhe kushedi sa kohë. Ne nuk jemi as francezë, as gjermanë, as anglezë dhe jeta jonë, historia jonë nuk shëmbëllejnë me të tyret. E as gjuha e historia e saj. Dhe arsyet dihen. Dhe referimi me to nuk na ndihmon shpesh. Gjuha standarde shqipe vazhdon edhe sot të mbetet identifikuese dhe ruajtëse e identitetit shqiptar. Ndërkaq kritika negative ndaj gjuhës standarde dhe normës së saj shpesh jep përfytyrimin e dëshirës për një eksperiment ose eksperimentim pa farë strategjie a projektimi rrjedhojat largvajtëse të të cilit mund të parakuptohen e të mendohen. Një gjuhë standarde për të qenë e aftë të përmbushë funksionet e saj, funksionet e synuara me normimin e saj, e kjo do të thotë që të bëhet një mjet i përbashkët dhe i vlefshëm komunikimi, për një komunitet më të gjerë shoqëror, që ka një ndjenjë të zhvilluar përkatësie, që ka një identitet të përbashkët, që ka një ndjenjë të përbashkët ndjeshmërie gjuhësore, një mjet që mund të veprojë e të aktualizohet me sukses në shumë fusha të jetës së tij duhet të ketë një pranim të gjerë. Gjuha standarde shqipe këtu e 50 vjet e ka këtë pranim. Kundërshtimi i saj i përket një grupi individësh që shfrytëzon të drejtën e tij legjitime për t’u mos pajtuar me qëndrime a vendime të caktuara në rrethanat e sotme demokratike të shoqërisë shqiptare. Dhe është e drejtë e tij siç është e drejtë edhe e shumicës të ngulmojë në vlefshmërinë e standardit dhe sidomos, pra sidomos në të drejtën e patjetërsueshme që shqiptarët kudo që janë të kenë një gjuhë të përbashkët, një gjuhë standarde të ligjësuar, të vlerësuar e të dëshmuar se ajo ka kryer e po i kryen të gjitha funksionet e një gjuhe standarde, të një gjuhe të pasur, moderne, të epshme për t’u modifikuar e për t’iu përshtatur zhvillimeve të reja e të përshpejtuara shoqërore, ekonomike, teknologjike, shkencore, kulturore e të tjera. Përcaktimi, krijimi dhe përdorimi i drejtë i një gjuhe standarde parakupton gatishmërinë e pjesëtarëve të një bashkësisë të gjerë etnike, shoqërore, që e pranon simbolikisht dhe objektivisht gjuhën standarde si sistem të përbashkët gjuhësor dhe që rrjedhimisht tregon gatishmëri edhe për ta mësuar dhe zbatuar në situatat komunikuese të përcaktuara me normën e saj. Në gjithë hapësirën e saj në fushat e përcaktuara të përdorimit të saj zbatohet norma e gjuhës standarde me sukses, me më pak kujdes ose me shkujdesje. Dhe kjo është plotësisht e kuptueshme për rrethanat dhe kontekstin tonë historik, shoqëror, politik, arsimor e kulturor. Cili është niveli i përvetësimit dhe i zbatimit të kësaj norme në këto 50 vjet është një çështje tjetër që do diskutim të gjerë dhe që do mobilizimin e të gjitha institucioneve të rëndësishme e përgjegjëse. Çdo normë gjuhësore duhet të mësohet, askush nuk lind me gjuhën standarde. Se zotërimi i plotë i normës gjuhësore nga të gjitha shtresat e parapara të folësve dhe të shkruesve do të ndodhë shpejt dhe në mënyrë të lehtë, pa pasur parasysh as rrethanat tona historike, politike, shoqërore të shqiptarëve të shpërndarë në disa shtete dhe pa komunikime e kontakte mes vete gjatë, si dhe faktorë të tjerë të shumtë ndikues e përdallues në këto pesëdhjetë vjet tona historie aspak të lehtë në gjithë hapësirën tonë të përbashkët gjuhësore, ka qenë dhe mbetet ide dhe parashikim utopist. Prandaj zotërimi a përvetësimi dhe zbatimi i normë gjuhësore të shqipes standarde ka marrë kohë e do të marrë kohë edhe më tej për arsyet që u theksuan dhe për të tjera që nuk u theksuan. Por, shtrohet pyetja kush e di e kush mund ta thotë saktë e me siguri se ç’ kohë u janë dashur popujve të tjerë të zhvilluar dhe dukshëm më të zhvilluar se ne, ose më të pazhvilluar, për ta zotëruar standardin e tyre? Gjuha standarde shqipe ka tashmë historinë e saj, po e jeton të tashmen e saj dhe po ndërton të ardhmen e saj dhe kjo e ardhme është shumë e besueshme: - sepse arritjet 50 vjeçare gjuhësore e shkencore, arritjet në fushën e pranimit, të përvetësimit e të zbatimit të gjuhës standarde e të normës së saj të kodifikuar në këtë Kongres na lejojnë të themi se gjuha standarde shqipe përmbush të gjitha kriteret që janë përcaktuar nga studiuesit e krijimit të gjuhëve standarde: funksionin përbashkues - gjuha standarde shqipe bashkon të gjithë shqiptarët e të dyja dialekteve; funksionin veçues - gjuha standarde shqipe përfaqëson identitet të veçantë, simbol që identifikon bashkësinë shqipfolëse, shqiptarët, në raport me bashkësitë gjuhësore jo shqipe; funksionin simbolik – gjuha standarde për shqiptarët është simbol i identitetit kombëtar; funksionin e autoritetit – gjuha standarde, pasojisht zotërimi dhe zbatimi i saj, si për shqiptarin si subjekt shoqëror, ashtu edhe për shqiptarët si bashkësi etnike, do të thotë autoritet; funksionin qytetërues – me stadardizimin e gjuhës shqiptarët janë bërë komb modern; funksionin komunikues dhe kulturor – gjuha standarde shqipe kultivon dhe zhvillon shprehjen gjuhësore dhe kulturën gjuhësore në përgjithësi përmes sistemit arsimor, administratës, medies, letërsisë, etj.; funksionin shoqëror-politik – gjuha standarde i siguron gjuhës shqipe statusin e gjuhës kombëtare, zyrtare dhe shtetërore por, për një status të tillë të gjuhës standarde është me rëndësi të madhe qëndrimi ynë ndaj saj, vetëdija jonë për rëndësinë e saj dhe qëndrimi ynë ndjenjor ndaj saj, të cilat ia sigurojnë asaj jo vetëm statusin shoqëror-kulturor por edhe statusin shoqëror-psikologjik. Gjuha standarde shqipe i përmbush mirë këto funksione, prandaj ajo ka të ardhmen e saj. -sepse gjuha standarde shqipe ka edhe treguesit e tjerë të rëndësishëm shoqërorë: historinë, që shprehet përmes vetëdijes për bashkekzistencën dhe vazhdimësinë e pashkëputshme të dialekteve të saj, të gegërishtes e të toskërishtes, përmes vlerave të përbashkëta kulturore që shprehin këto dy idioma të shtresëzuara e të mbrujtura në gjuhën standarde; gjallësinë – gjuha shqipe është standardizuar në një moment të historisë së saj, por ajo po tregon qëndrueshmëri dhe hapje ndaj ndryshimeve që ka sjellë e po sjell koha, që po sjell zhvillimi i shqiptarëve në gjithë hapësirën e tyre dhe që po sjellin zhvillimet në përgjithësi në gjithë botën; dhe përshtrirjen – gjuha shqipe është standardizuar dhe pranuar nga gjithë shqiptarët kudo janë, pra, edhe nga gegëfolësit. Këta tregues janë përgjigjja më e mirë që i bëhet kritikës negative por janë edhe tregues projektues të së ardhmes së saj. -sepse gjuha standarde ka kaluar tashmë disa dhjetëvjetësha dhe gjatë kësaj kohe ajo është studiuar gjerësisht si në rrafshin teorik ashtu edhe në rrafshin praktik. Mund të thuhet, prandaj se gjuha standarde shqipe sipas teorisë bazë për krijimin e gjuhëve standarde përmbush të gjithë treguesit që përbëjnë një gjuhë standarde: qëndrueshmërinë elastike të standardit të saj, si tendosje dinamike midis kodifikimit dhe normës reale, që do të thotë se ajo është stabilizuar me kodifikim përkatës, kurse norma e saj e përcaktuar me këtë kodifikim ka treguar elasticitetin e duhur për t’iu përshtatur ndryshimeve e zhvillimeve të kohës dhe të folësve të saj për të cilët u krijua, pra për shqiptarët kudo qofshin ata. Kjo dëshmon se ajo do të ketë të ardhmen e saj . -sepse çdo kthim prapa do të thotë mohim i gjithë asaj pune të gjatë, të madhe dhe të kuptimshme të zelltarëve e të lëvruesve të shqipes pothuajse dy shekujsh, do të thotë mohim i pesë dhjetëvjetëshave jete të standardit të shqipes të realizuar e të dëshmuar në të gjitha funksionet e tij në gjithë hapësirën shqiptare, do të thotë mohim i aftësisë së shqiptarëve për të bërë një gjuhe letrare të përbashkët në shkallë kombëtare, do të thotë mohim i aftësisë për të pasur vetëdije se u duhet një gjuhë e përbashkët standarde, do të thotë mohim i aftësisë për të vlerësuar rëndësinë e të qenët bashkë nga pikëpamja gjuhësore, do të thotë mohim i aftësisë për t’u rreshtuar me të gjithë ata popuj, afër e larg gjeografisë shqiptare, që kanë zgjidhur historikisht, politikisht dhe kulturalisht çështjen e gjuhës së përbashkët gjuhësore me kohë, do të thotë në të vërtetë mohim i së vërtetës së madhe se shqiptarët kanë pasur e kanë vetëdije, aftësi e gatishmëri të kenë një gjuhë të përbashkët standarde, ta zhvillojnë gjuhën e tyre standarde dhe të mblidhen rreth një gjuhe të përbashkët standarde siç janë mbledhur rreth një flamuri e rreth një kombi. Edhe për këtë arsye gjuha standarde ka të ardhmen e vet. -sepse gjuha standarde është edhe gjuhë politike: po cila gjuhë standarde nuk është gjuhë politike përderisa krijimi i gjuhës standarde është pjesë e politikës gjuhësore të çdo shteti e të çdo shoqërie, sepse ajo është pjesë e politikës së përgjithshme kulturore, arsimore, kombëtare, është pjesë e politikës së jashtme dhe e politikës së brendshme që ndjek një shtet. Prandaj gjuha standarde shqipe ka të ardhmen e saj! -sepse historia jonë kulturore dhe kombëtare ka dëshmuar prirjen e fuqishme përafruese e përbashkuese që ka karakterizuar proceset standardizuese në historinë e gjuhës shqipe dhe në historinë e shqiptarëve dhe faktet për këtë prirje janë shumë kokëforta sepse janë nxitur jo vetëm nga arsyet gjuhësore e kulturore, por edhe nga arsyet shoqërore, politike, ekonomike. E kjo i siguron gjuhës standarde shqipe të ardhmen e saj. Dhe si përfundim: Gjuha standarde shqipe sot me veçoritë e funksionet e një varianti standard të krijuar gjatë procesit të gjatë standardizues paraqet gjuhë të pranueshme dhe të autoritetshme për të gjithë shqiptarët kudo janë, ndërsa vëmendja e atyre që merren me planifikimin gjuhësor në gjithë hapësirën gjuhësore shqiptare, e atyre që studiojnë gjuhën shqipe dhe gjuhën standarde shqipe, duhet të drejtohet rreth kujdesit të munguar ndaj saj, kujdesit të munguar institucional, pra kujdesit shtetëror e shoqëror. Jo vetëm institucionet shkencore që merren me planifikimin gjuhësor, jo vetëm gjuhëtarët që studiojnë gjuhën, po edhe lëvruesit e gjuhës - shkrimtarët, përkthyesit, publicistët, gazetarët dhe të gjithë përdoruesit e saj duhet të ndërgjegjësohen për rëndësinë e madhe që ka përdorimi i drejtë i gjuhës standarde dhe i gjuhës në përgjithësi, i njërës prej vlerave më të mëdha kombëtare që kemi. Gjuha standarde ka të ardhmen e saj sepse këtë të ardhme do ta ndërtojmë bashkërisht siç kemi krijuar historinë e saj bashkërisht e siç po e jetojmë të tashmen bashkë. Gëzuar Përvjetorin gjysmëshekulli të gjuhës standarde!

“Elon Musk parashikon zhdukjen e telefonave dhe aplikacioneve brenda 5 viteve: e ardhmja është inteligjenca artificiale” Në një episod të The Joe Rogan Experience (JRE), Elon Musk diskutoi të ardhmen e teknologjisë, sidomos për ndikimin e fuqishëm të inteligjencës artificiale (AI) në mënyrën se si ne përdorim pajisjet dhe aplikacionet. Sipas artikujve: Musk tha që pajisjet që ne i quajmë sot “smartphones” (telefonë të mençur) nuk do të ekzistojnë më në formën tradicionale. Për shembull: “We won’t have smartphones in the traditional sense. What we currently call smartphones will actually be edge nodes for AI video inference…”  Ai tha që aplikacionet dhe sistemet operative (operating systems) do të bëhen të panevojshme, sepse pajisja do të funksionojë si një lloj “skene” për imazhe dhe audio, ndërsa “inteligjenca artificiale” do të parashikojë se çfarë doni dhe do të ofrojë automatikisht.  Ai vuri në dukje se brenda 5–6 vitesh (sipas tij) shumë nga përmbajtjet që konsumojmë (muzikë, video) do të jenë gjeneruar nga AI.  Po ashtu, Musk shprehu shqetësime për ndikime sociale — për shembull që puna tradicionale digjitale do të zëvendësohet nga AI dhe se do të ketë “shumë trauma dhe përçarje” gjatë këtij tranzicioni.  Pra, përmbledhtas, Musk po parashikon një ndërhyrje ku teknologjia ndryshon rrënjësisht: pajisje të veçanta (telefona) të zëvendësuara nga “nodes” inteligjente, aplikacioneve që ulen në bakshishin e historisë dhe formave të konsumit që nxisin AI-në për të krijuar përmbajtje në kohë realë. --- 📄 Burimet Ja disa artikuj të huaj që përmbajnë këtë përshkrim: “Tech Bytes: Musk says smartphones will fade as AI takes over the interface” – Proactive Investors.  “Elon Musk’s latest interview: In five years, there will be no more mobile phones or apps, and work will become something you do only when you want to.” – 36Kr Europe.  “Musk Confident: Artificial Intelligence Will Replace Phones …” – GazetaExpress.

Rrevista Prestige #Inspiration. Editorial – Revista Prestige Victoria Beckham: Gruaja që sfidon trashëgimitë dhe ndërton të ardhmen e saj Fituesja është Victoria. Jo sepse ajo kërkon të fitojë – por sepse ajo ka mësuar të ngrihet mbi paragjykimet, të ripërcaktojë veten dhe të ndërtojë me duart e veta një perandori që flet me gjuhën e përkushtimit, stilit dhe vizionit. Dokumentari i saj i ri me tre pjesë në Netflix, “Victoria Beckham”, është një dritare e sinqertë në botën e një gruaje që ka jetuar përgjatë tre dekadave në qendër të vëmendjes, por që më në fund ka zgjedhur të tregojë historinë e saj. Për një brez të tërë, ajo do të mbetet gjithmonë Posh Spice – një ikonë pop-i që ndikoi kulturën globale në vetëm katër vite aktivitet. Por për një grua që ka punuar pa ndërprerje për afro dy dekada në modë dhe bukuri, kjo etiketë është kthyer në një barrë, një reduktim i padrejtë i rrugëtimit të saj. “Njerëzit i duan Spice Girls – edhe unë i dua. Por nuk dua të përcaktohem vetëm nga ajo periudhë,” shprehet ajo. Dhe dokumentari vjen pikërisht për këtë: për të vendosur në vendin e duhur kapitullin Spice Girls, pa e fshirë, por edhe pa e lënë të errësojë gjithçka që ajo ka ndërtuar më pas. Netflix e ndoqi Beckham për plot një vit – në shtëpi, në Londër, në Paris e New York – duke dokumentuar jo thjesht procesin e punës, por transformimin personal të një gruaje që më në fund pranoi të mos ketë gjithçka nën kontroll. E konsideruar prej kohësh si një “kontroll-freak”, Victoria rrëfen se ky projekt e detyroi të lirojë frerët dhe, çuditërisht, kjo ishte çlirimi i saj më i madh. Një rrëfim i sinqertë, larg vanitetit, që i lejon publikut të shohë nën sipërfaqe – aty ku fshihet forca e saj e vërtetë. Fuqia e vendosmërisë Media britanike ka qenë shpesh e pamëshirshme ndaj familjes Beckham. Por Victoria zgjedh të fokusohet te ajo që ka kuptim: familja, puna dhe të ardhmen e markës së saj. Vetëm në vitin 2024, bizneset e saj të modës dhe bukurisë shënuan rritje prej 26%, duke arritur mbi 112 milionë paund në të ardhura. Suksesi i saj nuk ka ardhur rastësisht. Partneriteti me Neo Investment Partners dhe vizioni i qartë kanë qenë shtylla të forta. Por në themel qëndron këmbëngulja e Victorias për të mos bërë kompromis me cilësinë. Victoria eshte e përkushtuar ndaj çdo detaji. Nga vizitat e fshehta në Selfridges për të parë reagimet reale të klientëve, te tutorialet e përditshme që poston nga shtëpia – Victoria e kupton se në botën moderne, lidhja me konsumatorin është po aq e rëndësishme sa produkti vetë. Eyeliner-i Satin Kajal është kthyer në kult. Aromat e saj, secila me një histori personale, janë një kapitull emocional në markën e saj. Dhe kjo qasje intime është arsyeja pse klientët e saj janë besnikë – shumë prej tyre që e kanë ndjekur që nga ditët e Spice Girls. Ajo është Liderja që dëgjon. Stili i saj mashkull-femëror, eleganca e matur, qepjet e pastra – janë gjithçka që markat moderne përpiqen të kapin. Por brenda studios, Victoria është e njohur si një shefe që dëgjon, që kupton ritmin e stafit dhe që vlerëson talentin. Kjo është arsyeja pse besnikëria ndaj saj është po aq e fortë sa edhe ndaj markës. Një e ardhme e saj që sapo ka nisur. Victoria Beckham nuk po ngadalëson. Synon hapjen e dyqaneve në SHBA, zgjerimin në lingerie, veshje sportive dhe bashkëpunime të reja strategjike. “Ëndërro madhështisht – dhe pastaj edhe më shumë,” thotë ajo. Dhe kjo është ndoshta motoja që ka udhëhequr gjithë jetën e saj. Pas 26 vitesh martesë, David ende e bën të qeshë. Familja mbetet forca e saj e parë. Dhe përtej të gjitha kapitujve që ka jetuar, Victoria ndjen se është pikërisht tani – në këtë moment – që po fillon të prekë potencialin e saj më të madh. Victoria Beckham është më shumë se një ikonë. Ajo është një forcë. Një grua që nuk pranoi të mbetej e burgosur në një imazh të së kaluarës, por ndërtoi vetë të ardhmen e saj.

Rrevista Prestige #Personality #Inspiration Olga Plumbi -- Zemra e Guximit: Atdheu në zemrën dhe në Zërin e një Gruaje që Shkroi Historinë! Nga një krahinë malore e Shqipërisë së thellë, ku lugina e Vjosës rridhte mes gurësh dhe pemësh të egra, lindi një zë që do të shpërthente më pas në historinë kombëtare me forcën e një jehone të pashuar. Në fshatin e vogël Lupckë të Përmetit, në vitin 1898, erdhi në jetë Olga Plumbi, njëra ndër gratë më të ndritura që Shqipëria do të njihte në shekullin XX. Ajo nuk ishte vetëm një emër në listat e aktivisteve, as vetëm një pjesëmarrëse në luftën për çlirim apo në ndërtimin e shoqërisë shqiptare pas saj. Ajo ishte një ndër zërat e parë që guxoi të artikulojë publikisht çështjen e gruas shqiptare, arsimimin e saj, rolin në luftë dhe në paqe. ✨️✨️ Me një thjeshtësi fisnike dhe një vendosmëri të hekurt, ajo jetoi si nënë, luftëtare, deputete, gazetare, pedagoge dhe simbol i një ideali që nuk plaket kurrë: liria me dinjitet. ✨️✨️Ollga Plumbi ishte një nga gazetaret dhe aktivistet më të rëndësishme feministe të viteve ’30 në Shqipëri, një grua me mendime të jashtëzakonisht përparimtare, me zgjuarsi të mprehtë dhe guxim të rrallë për kohën. Ajo ngriti zërin për të drejtat e grave kur shoqëria shqiptare ishte ende e mbyllur ndaj ideve të emancipimit, duke sfiduar mentalitete, zakone dhe heshtje të thella. ✨️✨️Si aktiviste, shkrimtare dhe intelektuale progresiste, ajo u bë figurë kyçe e shtypit modern shqiptar. Pas Luftës së Dytë Botërore, kontributi i saj u njoh gjerësisht: në zgjedhjet e vitit 1945 ajo u zgjodh deputetja më e votuar në vend, pas Enver Hoxhës — një dëshmi e autoritetit moral, intelektual dhe shoqëror që ajo përfaqësonte. ✨️✨️ Ollga Plumbi mbetet një nga figurat më vizionare të historisë shqiptare, një grua që e jetoi të ardhmen përpara se ajo të mbërrinte. Në kohë trazirash të mëdha kombëtare, kur vendi digjej nga pushtuesit dhe nga prapambetja, Olga nuk qëndroi në hijen e burrave, por marshoi përkrah tyre – dhe shpesh përpara tyre. ✨️✨️Që nga angazhimi në Lëvizjen Antifashiste Nacionalçlirimtare, ku drejtoi organizatën e grave përmetare, e deri në tribunat më të larta të politikës dhe arsimit shqiptar, ajo u bë një gur themeli i një shoqërie që kërkonte t’i jepte gruas shqiptare jo vetëm të drejtën për të jetuar, por edhe të drejtën për të udhëhequr. > “Nënë Olga kishte në vështrimin e saj diçka që të qetësonte dhe të nxitonte njëkohësisht – një lloj force që të thoshte pa fjalë: 'nuk jemi këtu për veten, por për vendin dhe për të ardhmen'”, shkruante i biri, Emil Plumbi, një tjetër figurë e ndritur e pasluftës, inxhinier elektronik, pedagog dhe drejtues në universitete shqiptare." ✨️✨️Në qindra artikuj, në fjalimet e saj në Kuvendin Popullor, në takimet me gra të thjeshta në qytete e fshatra, Olga Plumbi mbeti besnike ndaj një ideali të bukur dhe të vështirë: që Shqipëria nuk mund të jetë e lirë, nëse gratë e saj janë të heshtura.✨️✨️ Sot, emri i saj përmendet në historitë e Luftës, në librat për emancipimin, në kujtimet e shokëve e bashkëluftëtarëve, në zemrat e atyre që e panë si model. Ajo është një figurë e kompletuar – me mendje të kthjellët, zemër të madhe dhe vepër që flet vetë. Nga malet e Përmetit, deri në zyrat e qeverisë dhe auditorët e Tiranës. Olga Plumbi mbetet një ndër ato gra që e rritën Shqipërinë jo vetëm me fjalë, por me gjak, punë dhe dashuri për njerëzit. Olga Plumbi (1898–1984), bijë e një familjeje përparimtare përmetare, u ngjit në histori si një prej grave më largpamëse të Shqipërisë moderne. ✨️Mësuese, publiciste, aktiviste e pasionuar dhe deputete, ajo mishëroi një figurë femërore që i parapriu kohës së vet. Nga rrënjët e një shtëpie të ndriçuar nga dashuria për dijen e kombin, deri te tribunat e Luftës Nacionalçlirimtare, Olga nuk u tërhoq asnjëherë nga zëri i të drejtës dhe dinjitetit njerëzor. ✨️Rruga e saj, e ndarë mes klasës, luftës dhe kulturës, mbeti gur kilometrik për breza të tërë, të cilët në pasqyrën e saj lexojnë modelin e një gruaje që nuk u pajtua me heshtjen, që nuk u mbyll në katër mure, por i dha frymë lirisë dhe te drejtave te grave. Në fshatin Lupckë të Përmetit, më 1898, erdhi në jetë vajza që do të sillte ndryshim. ✨️✨️Një shtëpi me dritare të hapura ndaj botës: babai, Zahari Leka, mjek i diplomuar në Francë, dhe nëna Polikseni, edukuar në Arsaqion të Athinës, i dhuruan Ollgës një truall të mbushur me kulturë dhe dashuri për kombin. Ishte si një farë e mbjellë në tokë pjellore, që do të lulëzonte në kohën më të vështirë për gratë shqiptare. Martesa me Mihal Plumbin, përkrahës i arsimit kombëtar dhe i kauzës shqiptare në mërgatë, do ta lidhte fatin e saj me idealet e Rilindjes. Prej këtij bashkimi lindi djali i tyre, Emil Plumbi, që më vonë do të bëhej kryeinxhinier i Radio Tiranës, duke mbartur në zemër mesazhet e nënës për dashurinë ndaj dijes dhe kombit. ✨️Ollga u bë mësuese si një fanar ndriçues në epokën e errësirës, kur vajzat rrallë shkonin në shkollë. ✨️Kolegji Amerikan, Liceu Francez, ishin stacionet e para ku ajo përçoi alfabetin e lirisë dhe emancipimit. ✨️Shkrimet e saj, botuar në revistat “Bota e Re” dhe “Përpjekja Shqiptare”, ishin të drejtpërdrejta, të forta, dhe sillnin aromën e një bote të re, ku gruaja nuk duhej të mbetej më skllave e mentaliteteve✨️✨️. Shkruante nën pseudonimin Shpresa — simbol i thjeshtë, por me një dritë të madhe, që pasqyronte besimin tek forca morale e grave. Fjalët e saj nuk ishin thjesht shkrime; ato ishin thirrje për të ngritur kokën, për të ndërtuar një shoqëri ku femra të mos shihej si objekt, por si njeri i plotë, me të drejta dhe ëndrra. Kur erdhën ditët e zeza të pushtimit, Ollga nuk qëndroi në shtëpi; ajo doli në ballë, me flamurin e organizimit. Në Konferencën e Dytë Nacionalçlirimtare në Labinot (1943), ajo ishte aty, bashkë me Ela Gjikondin dhe Nexhmije Xhuginin, për të vënë në vijë mobilizimin e grave shqiptare. ✨️✨️Si kryetare e Organizatës Antifashiste të Gruas në Tiranë, përgatiti motrat e saj për të shpëtuar fëmijët, për të ushqyer luftëtarët, për të përballuar terrorin. Ajo ndërtoi një urë që lidhte nënat, motrat, bashkëshortet, me idealin e çlirimit — një rrjet solidariteti që shpesh nënvlerësohet, por pa të cilin ushtria partizane nuk do të kishte mbijetuar. ✨️✨️ Pas çlirimit, Ollga hyri në Asamblenë Kushtetuese, duke u bërë një nga gratë e para deputete në historinë e Shqipërisë. 1945 ishte një vit historik: ajo u zgjodh me mijëra vota të grave dhe burrave që e shihnin tek ajo simbolin e besimit dhe kurajos. Kishte numrin me te madh te votave pas EH. Megjithëse më vonë nuk do të kishte poste të larta, ajo vijoi të punonte në Bibliotekën Kombëtare, si shefe e marrëdhënieve me jashtë, duke mbetur gjithmonë e lidhur me kulturën dhe librin. Emil Plumbi, djali i saj, nuk ishte vetëm një inxhinier i suksesshëm, por edhe dëshmitari i dashurisë së jashtëzakonshme të nënës për dijen dhe për kombin. Në kujtimet e tij, ai thoshte shpesh se “nëna më mësoi se të jesh i lirë do të thotë të jesh i ditur” — një testament i heshtur për të gjitha brezat. --- Kujtimet e djalit të saj. Emil Plumbit për nënën, Olga Plumbi Një dashuri dhe frymëzim i përjetshëm Emil Plumbi, i rritur nën hijen e një gruaje të jashtëzakonshme, ruan në zemrën e tij kujtime që flasin për një nënë të fortë dhe të butë njëkohësisht — një grua që e pa jetën me sytë e detit dhe zemrën e një mali. Në një nga letrat e tij më të ndjera, Emil shkruan: ✨️✨️ > “Nëna ime ishte si dritë në errësirën e kohës. Kur shkelte në dhomën time, gjithçka merrte një tjetër ngjyrë; zëri i saj qetësonte frikën dhe u jepte krahë ëndrrave të mia.” Në vitet e luftës, përballë rreziqeve dhe sakrificave të mëdha, ajo mbante fort vlerat që i kishte mësuar babai i tij, mjeku Zahari Leka, dhe vetë ajo si edukatore. Emil kujton: > “Ajo më mësoi që liria kërkon guxim dhe sakrificë. Nëna më thoshte gjithmonë: ‘Edhe kur të ndihesh i vetëm, mbaje shpresën gjallë si flakë që ndez rrugën përpara.’” Në kujtimet e tij, shumë herë del pamja e saj si një nënë që luftonte jo vetëm me fjalë, por edhe me veprime të qarta. > “Në mbrëmjet e ftohta, kur plumbat binin afër, ajo bënte gjithçka që familja jonë të mos ndjehej e braktisur. Kjo forcë e brendshme, ajo paepësi për të përballuar dhimbjen, më mësoi më shumë se çdo libër.” Në letrat private që Emil ruan me fanatizëm, ai shpreh admirimin për kombin që nënë i kishte dhënë me punë dhe dashuri. Një nga ato shkrime thotë: > ✨️✨️“Kur shoh një grua që punon për të tjerët, më kujtohet nëna ime, që në çdo fjalë dhe gjest ngjallte jetën dhe shpresën. Ajo ishte mësuese, shkrimtare, dhe para së gjithash, një ushtare e heshtur e lirisë.” Në kujtimet e tij për periudhën pas luftës, Emil thekson se edhe pse nëna u zhvendos në role më të qeta, ajo mbeti gjithmonë një forcë e madhe brenda familjes dhe shoqërisë. > “Pavarësisht funksioneve zyrtare, ajo nuk u nda kurrë nga puna e saj për kulturën dhe edukimin. Në shtëpinë tonë, librat dhe dialogu ishin gjithmonë të pranishëm✨️✨️ — ajo besonte se vetëm përmes dijes mund të ndërtohet e ardhmja.”✨️✨️ “Çdo kujtim që kam për nënën time është si një fije drite që përshkon labirintet e kohës,” shkruan Emil Plumbi në një nga letrat e tij më personale. ️✨️“Ajo ishte më shumë se një grua — ajo ishte një ngushëllim për zemrat e thyera dhe një dorë që mbante lart flamurin e shpresës, edhe në ditët më të errëta.”✨️ Olga Plumbi, ishte një figurë e rrallë në historinë e Shqipërisë së shekullit të XX me prejardhje qytetare, ku kultura dhe arsimi ishin vlerat kryesore. Babai i saj, Zahari Leka, mjek i njohur dhe njeri me shpirt human, i mësoi vajzës së tij se njeriu është më i fuqishëm kur mban në zemër dashurinë për njerëzimin. “Kur isha fëmijë,” rrëfen Emil, “ajo më tregonte për babain tonë si një djalosh me shpirt të madh, i cili shpëtoi jetën e shumë njerëzve gjatë periudhave më të errëta të historisë sonë.” Këto rrëfime formuan në shpirtin e Emilit themelet e humanizmit dhe përgjegjësisë ndaj kombit. Arsimi ishte themeli i Olgës. Ajo përfundoi shkollën e mesme dhe më pas studimet pedagogjike, duke u bërë mësuese — një profesion që e shikonte si mision. Në klasën e saj, jo vetëm mësohej, por dhe formoheshin karaktere. “Ajo mësonte me shpirt, duke i dhënë çdo nxënësi një copë të ëndrrës së saj për një Shqipëri të lirë dhe të drejtë,” kujton Emil. ✨️Në vitet e errëta të Luftës së Dytë Botërore, Olga Plumbi mori një rol të rëndësishëm në organizimin e grave dhe aktivizmin patriotik. Emil tregon se “nëna ime ishte një nga ato gra që bënë më shumë se sa mund të kërkohej — ajo qëndronte përballë rrezikut, duke mos u trembur, për t’u bërë zëri dhe mbështetja e atyre që luftonin për liri.” Në dokumentet arkivore dhe materialet e periudhës, Olga Plumbi figuron si një prej figurave kyçe të aktivizmit në radhët e grave shqiptare. Ajo mbajti poste të rëndësishme në organizatat e grave dhe më vonë u angazhua edhe në politikë, duke shërbyer si deputete në Kuvendin Popullor. Kjo dëshmon për një jetë të përkushtuar dhe të pjekur nga përvoja dhe vullneti për të ndihmuar vendin e saj. “E kujtoj shpesh kur më shtrëngonte duart dhe më thoshte: ‘Emil, çdo sakrificë vlen kur e bën për të ardhmen,’” shkruan ai. Ajo ishte jo vetëm nënë, por edhe mentorja e parë e tij — një grua që e ndihmoi të kuptojë se jeta kërkon qëndrueshmëri dhe përkushtim. Në kujtimet e tij personale, Emil nuk kursen asnjë fjalë mirënjohjeje për bashkëshortin e Olgës, Kryeun Plumbi, me të cilin ndau një jetë plot sfida dhe arritje. “Ata ishin një çift që luftuan së bashku — ai si mjek dhe ajo si aktiviste — duke ndërtuar një familje të fortë mbi themelet e dashurisë dhe sakrificës.” Në vitet e pasluftës, si një figurë publike e respektuar, Olga Plumbi u vlerësua shumë në shkolla, universitete dhe nga kritika letrare dhe historike. Akademikët e shohin atë si një model të gruas shqiptare të kohës, që përveç rolit familjar, shkroi dhe la gjurmë të thella në jetën shoqërore dhe kulturore të vendit. ✨️✨️ Përmbledhjet dhe studimet mbi jetën e saj janë pjesë e kurseve universitare për historinë e grave në Shqipëri, ndërsa shkrimtarë si Ismail Kadare dhe kritika si Shaban Sinani e përmendin shpesh si një figurë frymëzuese. Në një krahasim artistik, ajo ishte si një pemë e madhe që hapi degët e saj për t’i dhënë hijen dhe frymëmarrjen brezave të rinj, ndërsa rrënjët e saj ishin të thella në tokën e historisë dhe të sakrificës. ✨️✨️Shaban Sinani (2020) dhe studiues të tjerë i kanë dhënë Ollgës një vend të veçantë mes udhëheqëseve të grave shqiptare. Madje Ismail Kadare, në reflektime private, e ka përmendur si “një ndër rrënjët e humanizmit shqiptar, të mbuluara nga pluhuri i kohës, që duhet rizbuluar” (burime gojore arkivore). Akademikë si Aleks Buda e studiues si Nasho Jorgaqi e kanë krahasuar me heroinat e letërsisë europiane, për forcën dhe kthjelltësinë e mendjes së saj. ✨️Në krahasim me Musine Kokalarin, Ollga ishte më shumë organizatore politike sesa letrare, por gjithsesi të dyja ishin si dy yje që i shkelën rrugët e terratisura të emancipimit shqiptar. ✨️Ollga ishte si një katedrale drite në mes të shekujve errësirë, që tregonte se edhe gratë shqiptare mund të ndërtonin themele të reja. ✨️Ishte si një nënë universale, që ushqeu jo vetëm djalin e saj, por edhe gjithë vajzat e Shqipërisë, me qumështin e dijes dhe kurajës. ✨️Ishte si një pemë ulliri: e thjeshtë në pamje, por me rrënjë të forta, e që mbeti gjelbëruese edhe pas stuhive historike. Olga Plumbi nuk ishte thjesht një emër në dokumentet zyrtare — ajo ishte një rreze drite për një popull të verbuar nga varfëria dhe padituria. Me duar të palodhura, me shpirt që nuk u drodh, me fjalë që nuk u trembën, ajo mbeti për dekada të tëra një “prush” i ndezur për idealin e një shoqërie më të drejtë. Edhe sot, portreti i saj mund të përshkruhet me një fjali të vetme: “Një grua që jetoi për të ndezur dritën tek të tjerët.” -------- Analizë e R. Prestige për figurën e Olgës — një grua e jashtëzakonshme në histori dhe në shpirt. Olga Plumbi është padyshim një nga figurat më të shquara të historisë shqiptare të shekullit XX, jo vetëm për rolin e saj në luftën për çlirim dhe emancipimin e gruas, por edhe për kontributin e saj të gjerë në arsim, kulturë dhe politikë. Ajo shfaqet si një kombinim i rrallë virtytesh, ku guximi, zgjuarsia dhe përkushtimi bashkohen në një portret të plotë të heroinës. Dokumentet arkivore të periudhës flasin për një grua të organizuar dhe me vizion të qartë. Në regjistrat e arkivave dhe të organizatave të grave, emri i saj shfaqet shpesh si një simbol i angazhimit të pakursyer dhe i një lideri që nuk u tremb përballë vështirësive. Ajo nuk ishte thjesht pjesëtare, por një motor i fuqishëm që nxitonte bashkëpunimin, që krijonte rrjete të solidaritetit dhe që frymëzonte brez pas brezi. Kjo tregon një aftësi të madhe organizative dhe një vizion strategjik për të ardhmen. Vlerat e saj shihen edhe në dimensionin moral dhe shpirtëror. Ajo qëndroi e vendosur në betejën e lirisë, duke sakrifikuar shumë dhe duke treguar kurajë të jashtëzakonshme. Kujtimet e djalit të saj, Emil Plumbi, tregojnë se ajo i mësoi atij të mos heqë dorë kurrë nga ëndrrat, të mos trembet nga asnjë pengesë, dhe të përkushtohet ndaj dijes — vlera që më vonë ai e bëri të tijën si pedagog në fushën e elektronikës në universitet. Kjo lidhje midis dy brezave është një dëshmi e drejtpërdrejtë e trashëgimisë shpirtërore dhe intelektuale të Olgës. Në një kohë kur shumë gra ndodheshin në hije, ajo u bë zëri i tyre, një faktore e vërtetë e emancipimit. Kjo është përshkruar dhe në librin “Gruaja shqiptare në luftën e nacionalçlirimtarëve”, ku ajo figuron si një shembull frymëzues i kurajës dhe punës së palodhur në shërbim të kombit. Përmes këtij dokumenti kuptojmë se ajo nuk ishte vetëm një nënë e përkushtuar apo një mësuese e shkathët, por edhe një strategiste politike dhe kulturore, që e kuptonte thellë rëndësinë e dijes dhe të organizimit. Analizat kritike të Shaban Sinanit dhe të akademikëve të tjerë vënë theksin tek zgjuarsia e saj politike dhe ndjenja e fortë e përgjegjësisë shoqërore, që e bënë figurën e saj një model që tejkalon kufijtë e kohës. Kjo është arsyeja pse ajo trajtohet me respekt në universitete dhe në studime kulturore dhe historike, ku figura e saj shërben si shembull i fortë i atdhetarizmit dhe emancipimit të gruas. ✨️✨️ Portreti i Olgës është ai i një gruaje që dinte të bashkonte dashurinë për familjen me misionin e madh të shërbimit ndaj kombit. Guximtarja që nuk u tremb, mësuesja që frymëzoi brezat, dhe aktivistja që luftoi për drejtësi — ajo la pas një trashëgimi të çmuar, jo vetëm në jetën personale, por edhe në historinë e popullit shqiptar. Djali i saj, Emil Plumbi, pedagog i fushës së elektronikës, është dëshmi e gjallë e vazhdimësisë së idealit të saj: përkushtimi ndaj dijes, përpjekjes dhe shpirtit të lirë. Kjo lidhje mes nënës dhe djalit tregon se virtytet e mëdha nuk harrohen, por kalojnë përmes brezave si një flakë që nuk shuhet kurrë Olga Plumbi lindi në një familje patriotike dhe atdhetare. Ajo u rrit me vlera të forta kombëtare, që më vonë do ta shndërronin në një figurë kyçe të luftës për liri Emil Plumbi, djali i tyre, u bë pedagog i njohur në fushën e elektronikës, duke vazhduar trashëgiminë intelektuale të familjes. Olga ndoqi arsimin në shkolla të njohura të kohës, ku theksohej përkushtimi ndaj dijes dhe emancipimit të grave. Ajo u angazhua si mësuese, duke përhapur jo vetëm dijen, por edhe frymën e lirisë dhe bashkëpunimit. ✨️✨️ Roli gjatë Luftës Nacionalçlirimtare: tregojnë se Olga ishte aktiviste e palodhur dhe lidere e grave në organizimin e tyre për rezistencën ndaj pushtuesve fashistë dhe nazistë. Në një fjalim të vitit 1944, i arkivuar në dosjet e PKSH-së, ajo thotë me bindje: ✨️✨️ > “Gruaja shqiptare është përpara në këtë luftë, si simbol i fuqisë dhe qëndrueshmërisë.” Ky është shembulli i një gruaje që nuk priti të qëndronte në hije, por erdhi për të marrë rolin kryesor në historinë e kombit. Edhe Kujtimet personale nga Emil Plumbi tregojnë shumë. Emil e përshkruan nënën si: > “Një grua që jetonte për të tjerët, me një shpirt të zjarrtë dhe një zemër që rrihte për lirinë. Ajo më mësoi se nuk ka sakrificë të madhe pa dashurinë për atdheun dhe familjen.” Këto fjalë pasqyrojnë jo vetëm dashurinë familjare, por edhe frymën e një ideali të madh. Vlerësimet akademike: Në studimet e Shaban Sinanit dhe të akademikëve të tjerë, Olga Plumbi përshkruhet si: > “Një grua me inteligjencë strategjike, guxim dhe aftësi të shkëlqyera organizative, që ngriti lart rolin e gruas në shoqëri dhe në luftë.” Analizat theksojnë se ajo ishte një model për shumë breza, dhe figura e saj ka qenë temë studimi në universitete, si shembull lidershipi dhe përkushtimi. ✨️✨️ Figura e Olgës Plumbi mbetet një emblemë e virtyteve të mëdha: guxim, sakrificë, etje për dije dhe për liri. Ajo nuk ishte thjesht një aktiviste apo mësuese, por një frymëzim i gjallë për gjithë ata që luftuan për Shqipërinë e lirë. Trashëgimia e saj jeton në edukimin e brezave dhe në veprat e djalit të saj, Emil Plumbi, pedagog në fushën e elektronikës, i cili pasqyroi vlerat që mori nga nëna. ✨️Vlerësimet dhe dëshmitë akademike për Olgën Plumbi nga; Luan Omari, në studimin e tij për rolin e grave në luftën nacionalçlirimtare, shkruan: > “Olga Plumbi ishte një nga figurat më të spikatura të organizimit të grave në Shqipëri gjatë luftës. Ajo nuk ishte vetëm pjesëmarrëse, por udhëheqëse e zëshme e kauzës, duke ngritur zërin për të drejtat dhe përkushtimin e grave në front. Përkushtimi i saj dhe aftësitë e saj organizative i dhanë një dimension të ri lëvizjes së grave në luftë.” Shaban Sinani, i cili ka punuar shumë në dokumentimin e historisë së luftës dhe rolit të grave në të, thekson: > “Figura e Ollgës është karakterizuar nga një kombinim i guximit të rrallë dhe mençurisë politike. Ajo arriti të bashkonte në veprim shumë gra, duke i nxitur të luftojnë me vetëdije të plotë për lirinë dhe barazinë. Përveç kësaj, ajo shfaqi aftësi të theksuara lidershipi, duke qenë një shembull për brezat e ardhshëm.” Akademikë të tjerë, në librin “Gruaja shqiptare në luftën nacionalçlirimtare”, përmendin se: > “Olga Plumbi ka qenë një nga shtyllat kryesore të organizimit dhe mobilizimit të grave në frontin e luftës. Kontributi i saj shtrihet jo vetëm në aksionet luftarake, por edhe në edukimin dhe sensibilizimin shoqëror për rolin e gruas në ndërtimin e një shoqërie të re.” Si dhe ne kujtimet e tij, Emil Plumbi shpreh: > “Nënë Olga nuk ishte thjesht një heroinë e luftës, ajo ishte mësuesja ime e parë e jetës. Ajo më mësoi se guximi dhe qëndrueshmëria janë më të fuqishme se çdo armë. Ajo punoi pa pushim, per kulturen dhe vendin. Intelektualet dhe bashkëkohësit e kanë njohur Olgën Plumbi si një figurë të pazëvendësueshme në historinë e Shqipërisë, një grua që e bëri vetë jetën një mision për lirinë dhe barazinë, dhe një frymëzim që vazhdon të frymëzojë edhe sot. Ollga Plumbi u tërhoq nga politika për disa arsye kryesore: 1. Shtrëngesa e regjimit monist: Pas çlirimit të vendit, edhe pse kishte kontribuar si luftëtare antifashiste dhe ishte deputete e shumë e votuar, ajo u përjashtua gradualisht nga pozitat publike. Regjimi nuk toleronte mendime të pavarura, sidomos nga gratë që sfidonin hierarkinë e pushtetit. 2. Kufizime dhe presion personal: Ajo përjetoi vetëcensurë dhe kufizime në jetën publike, duke e bërë të vështirë për të të vazhduar aktivitetin politik pa rrezikuar familjen dhe sigurinë personale. 3. Margjinalizimi i grave në politikë: Edhe pse ishte ndër gratë e para që angazhoheshin politikisht, shoqëria dhe struktura politike e kohës nuk e pranonin lehtësisht rolin e saj të pavarur si grua dhe intelektuale. Në praktikë, tërheqja e saj nuk ishte vullnet i lirë, por rezultat i presionit politik, shoqëror dhe ideologjik. © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese,Botuese. Autore Revista Prestige

#RevistaPrestige #MonumenteHistorike #TrashegimiKulturore #Inspirim Ura e Golikut: Një Perlë Historike mbi Lumë Rubrika: Trashëgimia Kulturore – Arkitektura dhe Monumentet Historike Në fshatin Golik pranë Pogradecit, mbi lumin Shkumbin, ngrihet Ura e Golikut, një dëshmi e gjallë e mjeshtërisë inxhinierike të shekujve XVII dhe XVIII. Ky monument kulturor nuk është thjesht një kalim mbi ujë; është pjesë e historisë së rrugëve të vjetra, e ndërtuar për të lidhur zonat malore me qytetet përreth, dhe një simbol i përpjekjeve njerëzore për të harmonizuar funksionin me bukurinë natyrore. Ndërtuar midis viteve 1600‑1700, Ura e Golikut ruan çdo gur të punuar me kujdes dhe çdo hark të gjysmërrethor që përbën strukturën e saj. Emri i ndërtuesit nuk është i njohur, por ajo konsiderohet pjesë e rrjetit rrugor lokal ose osman, një ndërmarrje serioze ku estetika dhe funksionaliteti shkojnë dorë për dore. Struktura elegante ka dy harkë gjysmërrethorë që kalojnë mbi lumin dhe një dritare shkarkuese për të menaxhuar rrjedhën e ujit gjatë periudhave me prurje të larta. Kolona që ndan dy harqet mban një shpore në hyrje, një element karakteristik i urave historike, i cili ndihmon në përballimin e forcës së lumit. Përmasat e saj janë 17 metra gjatësi, 3 metra gjerësi dhe 10 metra lartësi, çka e bën të modestë krahasuar me urat më të mëdha në Shqipëri, si Ura e Mesit në Shkodër, por përsëri me një bukuri të veçantë dhe harmonizim të përsosur me peizazhin. Stili arkitekturor i urës është klasik për urat me hark gjysmërrethor, me ndikime romake dhe osmane, duke e bërë atë jo vetëm funksionale, por edhe estetikisht tërheqëse. Sot, ura ndodhet në gjendje të mirë, dhe është pjesërisht restauruar për të ruajtur strukturën dhe bukurinë historike. Përveç vlerës së saj kulturore dhe historike, Ura e Golikut ka edhe një rendësi ekonomike: shërben si një atraksion turistik që tërheq vizitorë në zonë, duke kontribuar në zhvillimin lokal dhe promovimin e trashëgimisë shqiptare. Ura e Golikut mbetet një thesar i historisë dhe arkitekturës, një vend që duhet vizituar nga çdo adhurues i kulturës dhe monumenteve historike, dhe një dëshmi e gjallë e mjeshtërisë së shekujve XVII-XVIII. Bukuria e saj qëndron në harmoninë me natyrën, mjeshtërinë e gurëve dhe aftësinë për të përballuar kohën, duke e bërë këtë urë një nga thesaret e rrallë të trashëgimisë shqiptare. Rrevista Prestige

Rrevista Prestige #ArtSoprano #inspiration Elegjike e zërit: Aida Garifullina – rrugëtimi i një soprane nga Kazani në skenat botërore Aida Garifullina është një sopranë lirike me famë ndërkombëtare nga Kazani, Tatarstan. Ajo ka interpretuar role kryesore në opera klasike si Mozart, Verdi dhe Puccini, duke sjellë thellësi, ngrohtësi dhe elegancë vokale. Fitorja në Operalia 2013 dhe performancat në salla prestigjioze e kanë bërë një nga soprano më të njohura të brezit të saj. Zëri i saj shpesh ngjall ndjeshmëri, transparencë dhe butësi. Lindi më 30 shtator 1987 në Kazanin, në Republikën e Tatarstanit, në një familje ku muzika nuk ishte thjesht pasion, por pjesë e qenies. Që në fëmijëri ajo u rrethua nga tingujt e korit, pianove dhe repertorit operistik, duke ndërtuar themelin e një karriere që do ta çonte në skenat më prestigjioze botërore. Zëri i saj është më shumë se teknikë – është dialog midis traditës dhe botës së sotme, një urë që lidh pasionin me identitetin. Aida Garifullina është pjesë e komunitetit tatare. Babai, Emil Damirovich Garifullin, ka qenë arkitekt peizazhi, ndërsa nëna, Layla Ildarovna Garifullina, është drejtuese kori dhe pedagoge muzikore. Ajo vetë ka treguar se nëna ishte inspirimi i saj i parë: > “Erdhi koha që të studioja në kërkim të zërit tim.” Në moshë të re, Aida filloi studimet e saj në Konservatorin e Kazanit, për të vazhduar më pas në Nuremberg, Gjermani, në vitin 2004, duke ndjekur zhvillimin artistik në një mjedis ndërkombëtar. Në vitin 2007, ajo hyri në University of Music and Performing Arts Vienna në klasën e pedagoges Claudia Visca, dhe diplomoi më 2011, duke vulosur themelin për një karrierë të ardhshme të jashtëzakonshme në operë. Karriera profesionale dhe rolet kryesore Karriera e Aidas u ndez në mënyrë të jashtëzakonshme në vitin 2013, kur fitoi Çmimin e Parë në konkursin Operalia, themeluar nga Plácido Domingo. Ky sukses shërbeu si katalizator për ftesa në salla të mëdha dhe operas të njohura botërore, duke përfshirë Vienna State Opera, ku ishte pjesë e ansamblit prej 2013-2016. Role të rëndësishme operistike: Susanna në Le nozze di Figaro (Mozart) – Mariinsky Theatre, e ftuar nga Valery Gergiev Adina në L’elisir d’amore (Donizetti) dhe Musetta/Mimì në La Bohème (Puccini) – ansambli i Vienna State Opera Gilda në Rigoletto (Verdi) dhe Zerlina në Don Giovanni (Mozart) Natasha Rostova në War and Peace (Prokofiev) dhe Reina e Shemakha në The Golden Cockerel (Rimsky-Korsakov) Përveç operës, ajo performon në koncerte gala, festivale ndërkombëtare dhe transmetime televizive, duke përfshirë një moment të veçantë në FIFA World Cup 2018 në Moskë, më 14 qershor 2018, ku këndoi së bashku me Robbie Williams. Momente të famshme dhe episoda nga jeta Aida ka një reputacion ndërkombëtar dhe një karrierë të ndërtuar mbi momente të rëndësishme: 2013 – Fitorja në Operalia e vendos në rrugën e skenave të mëdha 2017 – Publikimi i albumit të parë solo me Decca, i vlerësuar me ECHO Klassik, dhe nominuar për Grammy në kategorinë Best Opera Recording për The Golden Cockerel Në FIFA World Cup 2018 në Moskë, ajo performoi në ceremoninë hapëse së bashku me Robbie Williams, duke treguar edhe prezencën e saj në evente globale. Prill 2019 – Anulloi një performancë si Gilda në Rigoletto në Vjenë për arsye shëndetësore, duke treguar përkushtim ndaj cilësisë 2025 – Debutoi rolin Tatiana në Eugene Onegin në Teatrin e Milanos, një hap artistik sfidues dhe i rëndësishëm Vlerësimi dhe ndikimi Çmimet dhe mirënjohjet përfshijnë: Çmimi i Parë në Operalia, 2013 Titulli “Artist i Nderuar i Republikës së Tatarstanit” ECHO Klassik për albumin e parë solo, 2017 Nomim për Grammy për The Golden Cockerel Aida Garifullina ka ndikuar thellësisht në botën e operës: kombinon traditën vokale ruse/tatare me elegancën europiane, zgjeron audiencën dhe shërben si urë midis kulturave. Kritika e ka cilësuar zërin e saj si thellësi, ngrohtësi dhe butësi, duke e bërë markë të veçantë artistike. Referenca: Referenca për pjesëmarrjen e Aida Garifullina në ceremoninë hapëse të 2018 FIFA World Cup: “Robbie Williams, Aida Garifullina and Ronaldo to brighten up 2018 FIFA World Cup opening ceremony.” – media release nga FIFA. “The opening ceremony of the 2018 World Cup” – raportim nga Al Jazeera që përmend se sopranoja Aida Garifullina performoi në ceremoninë hapëse në Moskë. “Aida Garifullina Charms World Cup Audiences” nga OperaWire – që dokumenton performancën e saj edhe në hapje edhe në gala të turneut. Publisher. Autor.Li liana Pere

“Hedy Lamarr grua gjeniale që shpiku  të ardhmen pa tela: nga ekranet e Hollywood-it deri tek Wi-Fi, Bluetooth dhe GPS, mendja e saj sfidoi paragjykimet, heshtjen historike dhe stereotipet; bukuria shpëtoi jetën e saj, por truri ndryshoi botën.” Bukurri e rralle dhe me tru si Ainshtajni. Një reflektim mbi gjenialitetin e heshtur të femrës që shpiku të ardhmen Hyrje Historia e Hedy Lamarr është një nga paradokset më të mëdha të shekullit XX: gruaja që bota e adhuronte për bukurinë, por nuk e dëgjoi për mendjen.  Aktore, shpikëse, inxhiniere, e padukshme për kohën e vet — ajo mishëroi në një trup të vetëm kontrastet midis bukurisë dhe inteligjencës, famës dhe vetmisë, artit dhe shkencës. Ky tekst është një përpjekje për të sjellë në dritë figurën e saj të plotë: jo vetëm si ikonë e kinemasë, por si shpikëse e një teknologjie që sot mban të lidhur botën — Wi-Fi, Bluetooth dhe GPS. Një reflektim për mënyrën si historia shpesh hesht për gratë që mendojnë shumë dhe shkëlqejnë tepër. 1. Origjina e një mendjeje që nuk njihte kufij Lindi në Vjenë më 9 nëntor 1914, si Hedwig Eva Maria Kiesler, në një familje hebreje të kulturuar. Babai i saj, Emil Kiesler, ishte menaxher banke me origjinë nga Lviv, ndërsa nëna, Gertrud Lichtwitz, pianiste hungareze. Ata i dhanë vajzës një arsimim të rrallë për një vajzë të asaj kohe. Që në fëmijëri, Hedy tregoi një kureshtje të pakufishme: në moshën pesëvjeçare çmontonte orë e kuti muzikore, në dhjetë fliste katër gjuhë, në dymbëdhjetë fitoi një konkurs bukurie, dhe në pesëmbëdhjetë nisi studimet në inxhinieri mekanike. Në të njëjtën kohë, e tërhiqte arti dramatik; i kalonte orët duke lexuar me zë përralla në tavolinën e babait — duke krijuar, që pa e ditur, një urë mes logjikës dhe imagjinatës. Prindërit e saj e donin, por nuk e përqafonin. Më vonë ajo do të rrëfente me dhimbje: > “Mamaja dhe babai ishin njerëz të mirë, por jo shumë të dashur ndaj meje.” Në këtë mungesë butësie, Hedy mësoi të jetonte mes dy poleve: disiplinës dhe rebelimit — një tension që do ta ushqente gjithë jetën. 2. Bukuria që sfidoi moralin dhe burgosi shpirtin Në vitin 1933, në moshën 19-vjeçare, regjisorin çek Gustav Machaty e tërhoqi magnetizmi i saj dhe e zgjodhi për rolin kryesor në filmin “Ecstasy”. Në këtë film, Hedy bëri historinë: u bë gruaja e parë që u shfaq nudo dhe që simuloi një orgazmë në ekranin e madh. Në Evropën e viteve ’30, kjo ishte një tronditje morale dhe estetike. Skena e saj nuk ishte thjesht erotike — ishte akt emancipimi. Ajo guxoi të tregonte trupin si akt ndjesie, jo si pronë e mashkullit. Por liria e saj zgjati pak. Po atë vit, ajo u martua me industrialistin e armëve Fritz Mandl, një njeri i fuqishëm, xheloz, dhe mik i Hitlerit e Musolinit. Ai bleu të gjitha kopjet e filmit për ta zhdukur. E izoloi në vilën e tij luksoze, duke e shndërruar në trofe. Por në ato darka me gjeneralë dhe shkencëtarë, Hedy dëgjonte për armët, kodet dhe teknologjitë e komunikimit të kohës. Pa e ditur, po mbledhte fragmentet e një ideje që do të ndryshonte historinë e komunikimit. Në 1937, e dëshpëruar, ajo u arratis e maskuar si shërbyese, me disa xhevahire në çantë, dhe u largua drejt Parisit e më pas Londrës. Aty takoi Louis B. Mayer, shefin e “Metro-Goldwyn-Mayer”, i cili e solli në Hollywood dhe i dha emrin e ri: Hedy Lamarr. 3. Nga ylli i kinemasë në shpikësen e heshtur Në Amerikë, Lamarr shndriste në ekran përkrah Clark Gable, James Stewart, Spencer Tracy, Lana Turner e shumë të tjerëve. Filma si Algiers (1938), Boom Town (1940), White Cargo (1942) e bënë një yll absolut. Por ajo vetë ndjente boshësi. > “Në kinema luaja rolin e një gruaje pa mend. Në jetë, më duhej të luaja rolin e një gruaje pa zë.” Ndërkohë që Hollywood-i e shihte si ikonë sensualiteti, ajo netëve punonte mbi valët e radios dhe sistemet e sinjalizimit. Në vitin 1941, gjatë Luftës së Dytë Botërore, ajo dhe muzikanti George Antheil zhvilluan idenë e një “komunikimi sekret për torpedot”, bazuar në rrotullat e pianos mekanike. Ideja ishte të ndryshonin vazhdimisht frekuencat e radios, në mënyrë që armiku të mos mund të ndërhynte në sinjal. Më 11 gusht 1942, ata morën patentën U.S. No. 2,292,387 – një sistem që përbënte bazën e teknologjisë moderne të “spread spectrum”, e cila më vonë do të bëhej themeli i Wi-Fi, Bluetooth dhe GPS. Por në atë kohë, Marina amerikane e refuzoi shpikjen. > “Një grua aktore? E pamundur të ketë shpikur diçka kaq teknike.” Në vend që ta dëgjonin, e dërguan të shesë obligacione lufte. Në një mbrëmje, ajo mblodhi 7 milionë dollarë, duke puthur në ankand për patriotizëm, ndërsa shpikja e saj flinte në sirtarët e historisë. 4. Gjeniu i harruar dhe heshtja e sistemit Pas luftës, Hedy vazhdoi të shpikte: një tabletë që bënte ujin të gazuar, një pajisje për personat me aftësi të kufizuara, përmirësime në aerodinamikën e avionëve. Por asnjëherë nuk u mor seriozisht. Shkenca e asaj kohe ishte territor mashkullor; gratë mund të ishin muze, por jo shpikëse. Në një epokë ku bukuria femërore përdorej si instrument tregtar, inteligjenca e Hedy Lamarr u bë një pengesë. Hollywood-i kishte nevojë për një mit, jo për një mendje. Ajo vetë e përmblodhi këtë tragjedi me një fjali therëse: > “Njerëzit më shohin si një trup, jo si një tru. Por truri im është më i vlefshëm se çdo fytyrë.” Në vitet ’50, u martua gjashtë herë, pati dy fëmijë dhe një jetë gjithnjë e më të izoluar. U arrestua disa herë për vjedhje të vogla – një simbolikë e hidhur për një grua që i dha botës miliarda në ide, por nuk mori asnjë cent. Më 19 janar 2000, ajo u nda nga jeta në Florida, në moshën 85 vjeçare. Sipas dëshirës së saj, hiri u shpërnda në pyjet e Vjenës, qytetit ku gjithçka kishte filluar. 5. Trashëgimia e vonuar Në 1997, ajo u nderua nga Electronic Frontier Foundation me çmimin për “kontributin në komunikimet moderne”. Në 2005, u fut në Sallën e Famës së Shpikësve në SHBA. Sot, 9 nëntori, dita e lindjes së saj, njihet në Austri, Gjermani dhe Zvicër si “Dita e Shpikësit”. Në 2014, Google i kushtoi një doodle me mbishkrimin: > “Bukuria e saj i shpëtoi jetën, por mendja e saj ndryshoi botën.” 6. Pse nuk iu dëgjua zëri Hedy Lamarr u ndëshkua nga tre forca të padukshme, që edhe sot ndonjëherë mbeten aktive: 1. Paragjykimi gjinor – ajo ishte grua në një fushë ku gjenialiteti konsiderohej mashkullor. 2. Imazhi publik – bukuria e saj u bë pengesë për besueshmëri intelektuale. 3. Sistemi industrial i përfitimeve – shpikjet e saj u përdorën pa kredite, sepse ajo nuk kishte akses në botën teknike të patentave. Në thelb, ajo pagoi çmimin e të qenit shumë për kohën e saj: shumë e bukur për t’u marrë seriozisht, shumë e zgjuar për t’u pranuar lehtë. Përfundim Historia e Hedy Lamarr nuk është vetëm historia e një gruaje të jashtëzakonshme, por e një epoke që nuk dinte si të dëgjonte gratë. Ajo ishte Marylin Monroe me trurin e Ajnshtajnit — një kombinim që shoqëria nuk dinte si ta përkthente. Sot, kur ne lidhemi në rrjet, kur telefoni ynë kërkon sinjal, në çdo klikim të padukshëm jeton ideja e saj. Ajo nuk kërkoi famë, kërkoi të kuptohej. Dhe ndoshta, pas gjithë këtij shekulli, më në fund po e dëgjojmë. > “Bukuria e saj i shpëtoi jetën, por mendja e saj ndryshoi mendjen tonë.” Material per tek  “Akademia Globale”,  analizë kritike, që shkon përtej tregimit biografik prek: dimensionin filozofik të figurës së Hedy Lamarr, aspektin gjinor dhe sociologjik të heshtjes ndaj grave shkencëtare, si dhe ndikimin kulturor që ka sot. --- Analizë – Gjenialiteti që sfidoi kufijtë e kohës Figura e Hedy Lamarr është më shumë se një rast individual: është simbol i mënyrës si historia trajton femrën që guxon të mendojë përtej formës. Në një shekull që adhuronte imazhin e femrës perfekte, ajo zgjodhi të jetë imperfektisht e lirë — dhe kjo ishte krimi i saj më i madh ndaj sistemit. 1. Estetika si burg Në vitet 1930–1940, femra ideale ishte ndërtuar mbi mitin e pamjes: bukuria ishte kapitali më i vlefshëm. Hedy Lamarr e përmbysi këtë logjikë duke treguar se bukuria mund të jetë mbulesë për inteligjencën, jo pengesë për të. Por pikërisht kjo kontradiktë e bëri të papranueshme. Shoqëria patriarkale e sheh gruan përmes një lenteje binare: ose muze, ose mendje. Lamarr i prishi kufijtë midis të dyjave, duke bërë të mundur që gruaja të jetë njëkohësisht figurë dhe autor. 2. Inteligjenca si akt rebelimi Shpikja e sistemit të frekuencave të alternuara nuk ishte vetëm arritje teknike; ishte një akt simbolik i kontrollit mbi zërin. Në thelb, ajo shpiku mënyrën për t’u dëgjuar pa u ndërprerë. Në një botë që i mbyllte zërin, ajo shpiku teknologjinë që i jepte zë gjithë botës. Në këtë kuptim, shpikja e saj nuk është vetëm inxhinierike — është manifest feminist dhe ekzistencial. Nëpërmjet një mekanizmi teknik, ajo shpiku lirinë e komunikimit, që sot është thelbi i demokracisë digjitale. 3. Arsimi dhe mungesa e tij institucionale Hedy Lamarr nuk ishte inxhiniere e diplomuar — dhe pikërisht kjo tregon pabarazinë strukturore të arsimit. Në fillim të shekullit XX, gratë nuk kishin qasje të lirë në universitetet teknike të Vjenës, Berlinit apo Parisit. Lamarr u arsimua vetë, përmes dëgjimit, vëzhgimit dhe intuitës. Në mënyrë paradoksale, ajo mishëroi arsimimin autodidakt si formë rezistence: shkolla e saj ishte jeta. Sot, universitetet më të mëdha në botë e përmendin si shembull të “genius autodidacts” — njerëz që arrijnë të shpikin jashtë sistemit që i përjashton. Pra, rasti i saj ngre pyetjen thelbësore: > Sa shpikje janë humbur sepse sistemet arsimore nuk i kanë dhënë zë grave? 4. Heshtja si dënim shoqëror Hedy Lamarr u harrua jo sepse ishte më pak e aftë, por sepse ishte grua e dukshme në një fushë që kërkonte heshtje. Historia e saj është një studim mbi mekanizmat e padukshëm të përjashtimit: institucionet që e përjashtuan nga patentat, media që e reduktoi në “ikonë seksi”, akademia që e injoroi deri pas vdekjes. Kjo heshtje është forma më e sofistikuar e dhunës intelektuale. Në një botë që i njeh shpikjet vetëm kur vijnë nga burra me tituj, ajo mbeti pa asnjërën: as titull, as vlerësim. 5. Rehabilitimi kulturor Pas viteve 2000, Hedy Lamarr është bërë figura më e cituar në studimet gjinore mbi teknologjinë. Universitetet amerikane e vendosin në kurrikulat e “Women in STEM” dhe “History of Innovation”. Në këtë ringjallje, ajo përfaqëson rilindjen e figurës së gruas që krijon, jo që frymëzon. Nuk është më një yll i heshtur — është paradigma e gjenialitetit të shtypur, që më në fund po flet. --- Përfundim i analizës Nëse historia e Hedy Lamarr-it do të studiohej në çdo fakultet inxhinierik e artistik, ndoshta do të kuptonim më herët se krijimtaria nuk ka gjini. Ajo na mëson se truri dhe zemra nuk janë në konflikt, por në bashkëpunim të përjetshëm. Në një epokë ku teknologjia është bërë pjesë e identitetit njerëzor, figura e saj është kujtesë se shpikjet më të mëdha lindin shpesh nga ata që nuk dëgjohen. Lamarr nuk kërkoi famë; kërkoi kuptim. Dhe sot, më shumë se kurrë, bota digjitale është zëri i saj i realizuar. --- Burime orientuese. Smithsonian Magazine: “Hedy Lamarr and the Invention of Wi-Fi”, 2011 National Inventors Hall of Fame Archives, 1997 BBC History Extra, “The Forgotten Genius of Hollywood”, 2018 IEEE Spectrum, “The Actress Who Invented Spread Spectrum”, 2008 Richard Rhodes, Hedy’s Folly, Doubleday, 2011

. Bazuar në studimin e Prof. Kozeta Sevranit dhe grupit  (artikulli në MDPI 2025) – të dhënat kryesore, korniza Tri-Lens, barrierat, përfitimet, segmentimi i tregut dhe konteksti i Shqipërisë janë të saj. Zbërthimi ynë/analiza shtesë – shpjegime më të hollësishme, interpretime të rezultateve, lidhja me literaturën ndërkombëtare, rekomandimet dhe diskutimi i implikimeve janë shpjegime analitike dhe interpretative që i kemi shtuar për ta bërë artikullin më të plotë dhe të kuptueshëm për lexuesit. Pra nuk është kopjim i studimit të Kozetës, por një artikull  i zhvilluar mbi bazën e studimit të saj, duke e interpretuar dhe strukturuar për publikim akademik të plotë. Titulli  “Strategic Readiness for AI in Hospitality: A Tri-Lens Analysis of Barriers, Benefits, and Segments in Emerging Economies – The Case of Albania” Abstrakti Ky studim analizon gatishmërinë strategjike për adoptimin e inteligjencës artificiale (AI) dhe teknologjive “smart” në sektorin e akomodimit në Shqipëri, një treg në zhvillim me potencial të lartë turistik, por edhe me sfida të shumta strukturore.  Duke u mbështetur në punën e jashtëzakonshme të Prof. Dr. Kozeta Sevranit, një ndër figurat më të respektuara të akademisë shqiptare dhe rajonale në fushën e teknologjisë së informacionit dhe sistemeve të menaxhimit,  studimi kombinon analizën teorike dhe empirike për të ndërtuar një kuadër të qartë mbi barrierat, përfitimet dhe segmentet e gatishmërisë digjitale në industrinë e turizmit.  Me një mostër prej 1,820 subjekte akomodimi të licencuara, u aplikua korniza “Tri-Lens”, e cila integron dimensionin teknologjik, organizativ dhe të tregut.  Rezultatet tregojnë se pengesat kryesore lidhen me mungesën e kompetencave digjitale dhe kostot e investimeve, ndërsa përfitimet e perceptuara përqendrohen në rritjen e eficencës operacionale dhe përmirësimin e përvojës së klientit.  Segmentimi i tregut nxjerr në pah heterogjenitetin e lartë të subjekteve akomoduese, nga ato që janë inovatorë të hershëm, deri tek të tjerat që mbeten skeptike ose të pafuqishme për adoptim.  Studimi sjell implikime të rëndësishme për menaxherët, politikëbërësit dhe literaturën akademike mbi transformimin digjital të tregjeve në zhvillim. 1. Hyrja Në botën e sotme ku inteligjenca artificiale (AI) po revolucionarizon çdo fushë të ekonomisë dhe shoqërisë, nevojiten studime të thelluara që matin dhe shpjegojnë nivelin e gatishmërisë së sektorëve kyç për adoptimin e teknologjive të reja.  Një nga personalitetet më të spikatura që ka kontribuar në këtë drejtim është:  Prof. Dr. Kozeta Sevrani. Një akademike me një reputacion të shkëlqyer ndërkombëtar, Prof. Sevrani është njohur për qasjen e saj vizionare në lidhjen e teknologjisë së informacionit me zhvillimin ekonomik.  Ajo është autore e dhjetëra punimeve shkencore, ka kontribuar në formimin e brezave të rinj të ekonomistëve dhe informaticienëve në Shqipëri, dhe ka qenë një zë i fuqishëm për transformimin digjital si një parakusht për konkurrueshmërinë e ekonomisë shqiptare dhe rajonale.  Me një nivel profesionalizmi, përkushtimi dhe integriteti shkencor që e vendosin ndër elitat akademike të Ballkanit dhe më gjerë, Prof. Sevrani përfaqëson shembullin më të qartë të sinergjisë mes teorisë dhe praktikës. Studimi i saj i fundit, botuar në revistën prestigjioze MDPI, fokusohet në industrinë e akomodimit në Shqipëri dhe analizon barrierat, përfitimet dhe segmentet e adoptimit të AI në këtë sektor.  Shqipëria, si një vend në zhvillim dhe me një sektor turistik në rritje të vazhdueshme, përfaqëson një rast studimor unik për të kuptuar se si teknologjitë e mençura integrohen në ekonomi që ende përballen me sfida infrastrukturore dhe institucionale. Qëllimi i këtij artikulli është të përmbledhë, analizojë dhe diskutojë gjetjet kryesore të këtij studimi, duke i vendosur ato në një kornizë teorike më të gjerë dhe duke nxjerrë implikime për praktikën dhe politikën publike. Përveç kësaj, artikulli synon të kontribuojë në literaturën akademike mbi adoptimin e AI në sektorin e turizmit dhe të nxisë debat mbi strategjitë më të mira për përshpejtimin e këtij procesi në tregjet në zhvillim. --- 2. Rishikimi i Literaturës 2.1. Inteligjenca Artificiale dhe transformimi i industrisë së turizmit Në dekadat e fundit, Inteligjenca Artificiale (AI) është shndërruar në një nga teknologjitë më disruptive në nivel global. Në sektorin e turizmit dhe hospitality, AI ka gjetur aplikime të shumta: asistenca virtuale, sistemet e rekomandimit, menaxhimi i rezervimeve, parashikimi i kërkesës, përpunimi i gjuhës natyrore për komunikim me klientët, dhe robotika për shërbim. Studime ndërkombëtare (Ivanov & Webster, 2019; Tussyadiah, 2020) kanë treguar se AI rrit eficencën operacionale dhe personalizon eksperiencën e klientit, por gjithashtu sjell sfida të rëndësishme si etika, privatësia dhe kostoja e lartë e zbatimit. Në tregjet në zhvillim, si Shqipëria, adoptimi i AI has vështirësi shtesë për shkak të mungesës së infrastrukturës digjitale, burimeve financiare të kufizuara dhe mungesës së aftësive teknologjike (Sevrani & Godolja, 2018). Ky kontekst e bën më të vlefshëm analizimin e nivelit real të gatishmërisë për inovacion. 2.2. Kornizat teorike të adoptimit të teknologjisë Studimi i adoptimit të teknologjive të reja mbështetet në një sërë modelesh teorike, ku ndër më të rëndësishmet janë: Teoria e Difuzionit të Inovacionit (Rogers, 2003): Shpjegon mënyrën se si inovacionet përhapen në një shoqëri përmes kategorive të adoptuesve (inovatorë, adopues të hershëm, shumica e hershme, shumica e vonë, të mbeturit). Kjo teori lidhet drejtpërdrejt me segmentimin e tregut në studimin e Sevranit. Modeli TOE (Technology–Organization–Environment, Tornatzky & Fleischer, 1990): Tregon se adoptimi i teknologjive ndikohet nga tre dimensione kryesore: teknologjia, organizata dhe mjedisi i jashtëm. Korniza Tri-Lens e përdorur nga autorët është një zgjerim i këtij modeli klasik, duke e përshtatur për realitetin e hospitality. Teoria e Resurseve dhe Kapaciteteve (Resource-Based View, Barney, 1991): Nënvizon rolin e burimeve të brendshme (kapacitetet menaxheriale, kompetencat teknologjike) si determinantë të adoptimit. Dynamic Capabilities (Teece, 2007): Shpjegon aftësinë e organizatave për t’u përshtatur me teknologjitë e reja në një ambient të paqëndrueshëm. Studimi i Sevranit kontribuon duke integruar këto modele në një kornizë praktike që mat jo vetëm “mundësinë” e adoptimit, por edhe nivelin strategjik të gatishmërisë. 2.3. Barriera të adoptimit të AI në hospitality Literatura evidenton disa pengesa tipike: Kostoja financiare – investimet në sisteme AI dhe trajnime janë të larta (Mariani & Borghi, 2021). Mungesa e aftësive njerëzore – stafi shpesh nuk ka kompetenca digjitale (Buhalis & Leung, 2018). Rezistenca ndaj ndryshimit – menaxherët dhe punonjësit mund të tregojnë skepticizëm ndaj teknologjisë së re (Gretzel et al., 2015). Privatësia dhe etika – përdorimi i të dhënave personale mbetet problem i madh (Tussyadiah, 2020). Në Shqipëri, këto barriera thellohen nga niveli i ulët i digjitalizimit të sektorit dhe nga përmasat relativisht të vogla të subjekteve akomoduese (Sevrani & Godolja, 2018). 2.4. Përfitimet e adoptimit të AI Studimet tregojnë përfitime të qarta: Eficiencë më e lartë në menaxhim dhe optimizim procesesh (Ivanov & Webster, 2019). Rritje të kënaqësisë së klientit përmes personalizimit të shërbimeve. Vendimmarrje e bazuar në të dhëna falë analitikës së avancuar. Konkurrueshmëri më e lartë në tregjet ndërkombëtare. Studimi i Sevranit konfirmon këto përfitime edhe për Shqipërinë, duke treguar se përvojat pozitive të klientit janë ndër motivuesit kryesorë të adoptimit. 2.5. Segmentimi i adoptuesve Një element origjinal i studimit është analiza e segmenteve të ndryshme të gatishmërisë. Duke u bazuar në teorinë e Rogers, subjekteve të akomodimit u atribuohen role të ndryshme: Inovatorët dhe adopuesit e hershëm – zakonisht hotele më të mëdha në Tiranë dhe qytetet bregdetare, me investime në IT. Shumica e hershme – struktura të mesme që e shohin AI si mundësi, por kanë nevojë për mbështetje financiare dhe trajnim. Shumica e vonë dhe të mbeturit – kryesisht struktura të vogla familjare që kanë njohuri të kufizuara dhe mundësi të vogla investimi. Ky segmentim është i rëndësishëm sepse ndihmon politikat publike të synojnë me masa të diferencuara grupet e ndryshme të aktorëve. 2.6. Kontributi i Prof. Kozeta Sevrani në literaturë Prof. Sevrani ka qenë prej vitesh një zë i fortë për lidhjen e ICT dhe zhvillimit ekonomik në Shqipëri. Punimet e saj mbi e-services, Big Data dhe transformimin digjital në turizëm kanë ndërtuar një bazë të rëndësishme për të kuptuar sfidat e shoqërisë shqiptare në epokën digjitale. Artikulli i fundit në MDPI e vendos këtë ekspertizë në një nivel të ri, duke ofruar një model aplikativ për adoptimin e AI në një sektor me rëndësi kombëtare. 3. Metodologjia 3.1. Qasja kërkimore Ky studim përdor një approach kombinues (mixed-methods) që integron analizën kuantitative dhe kualitative, duke ndjekur një kornizë Tri-Lens: 1. Dimensioni teknologjik – mat kapacitetet ekzistuese teknologjike, infrastruktura IT, dhe investimet në sisteme të mençura. 2. Dimensioni organizativ – mat aftësitë njerëzore, kulturën organizative, dhe përgatitjen menaxheriale për adoptim të teknologjive AI. 3. Dimensioni i tregut – vlerëson kërkesat e klientëve, konkurrencën, dhe potencialin e tregut për shfrytëzimin e teknologjive digjitale. Ky qasje e bën studimin të fuqishëm në analizimin e gatishmërisë strategjike, jo vetëm të adoptimit teknik. 3.2. Mostra dhe mbledhja e të dhënave Popullsia studimore: 1,820 subjekte akomodimi të licencuara në Shqipëri, duke përfshirë hotele, penzione, hostele, dhe struktura të vogla familjare. Metoda e mbledhjes së të dhënave: anketë elektronike dhe fushë (field survey), e shpërndarë përmes institucioneve të licencimit dhe asociacioneve të turizmit. Koha e mbledhjes së të dhënave: Janar – Mars 2025. Norma e përgjigjes: 87%, që siguron një përfaqësim të mirë të tregut. 3.3. Instrumenti kërkimor Anketa përmban 4 seksione kryesore: 1. Profili i biznesit: madhësia, lokacioni, kapaciteti, lloji i shërbimeve. 2. Gatishmëria teknologjike: njohuri për AI, përdorim aktual i teknologjive digjitale, investime të kryera. 3. Dimensioni organizativ: aftësitë e stafit, trajnime të kryera, mbështetje menaxheriale. 4. Perceptimet mbi përfitimet dhe barrierat: Likert scale 1–5, duke matur: koston, përfitimet operative, ndikimin tek përvoja e klientit, shqetësimet etike dhe të privatësisë. Instrumenti është i validuar në studime të mëparshme ndërkombëtare dhe është përshtatur për kontekstin shqiptar 3.4. Analiza e të dhënave Përpunimi i të dhënave u bë me softuerin SPSS dhe R, duke përdorur teknika statistikore si: Analiza përshkruese – për të përshkruar profilin e subjekteve dhe tregun. Analiza e faktorëve – për të ndërtuar indekse të gatishmërisë digjitale në bazë të dimensioneve Tri-Lens. Regresion logistic dhe OLS – për të identifikuar faktorët që ndikojnë më shumë në adoptimin real të teknologjive AI. Cluster analysis (K-means) – për segmentimin e subjekteve sipas gatishmërisë dhe motivimit. 3.5. Siguria dhe etika Të dhënat u mblodhën në përputhje me rregullat etike të Universitetit të Tiranës dhe revistës MDPI: Pjesëmarrësit u informuan mbi qëllimin e studimit. Të dhënat u anonimizuan. Përdorimi i rezultateve është vetëm për qëllime kërkimore dhe akademike. 3.6. Justifikimi metodologjik Përdorimi i kornizës Tri-Lens siguron një analizë multidimensionale të adoptimit të AI, duke kapur jo vetëm aspektet teknologjike, por edhe elementët organizativë dhe tregtarë. Kjo qasje bën të mundur: Matjen e gatishmërisë reale për adoptim. Identifikimin e barrierave kryesore dhe motivuesve. Segmentimin e tregut për të ofruar rekomandime të synuara. 4. Analiza dhe Rezultatet 4.1. Përshkrimi i tregut dhe i subjekteve Nga 1,820 subjekte të anketuara: Karakteristikë Numri % Hotele të mëdha (50+ dhoma) 320 17.6% Hotele të mesme (20–49 dhoma) 580 31.9% Pensions / Guesthouses 690 37.9% Strukturat e vogla familjare 230 12.6% Lokacion: bregdet 910 50% Lokacion: qytete 610 33.5% Lokacion: zonat rurale 300 16.5% Shumica e subjekteve janë të vogla dhe të mesme, të vendosura kryesisht në zonat turistike bregdetare. Përfaqësimi i biznesit të vogël është i rëndësishëm për të kuptuar barrierat që lidhen me financat dhe kapacitetet njerëzore. 4.2. Rezultatet e dimensionit Tri-Lens 4.2.1. Dimensioni teknologjik 65% e subjekteve kanë sisteme bazike digjitale (softuer për rezervime, faturim elektronik). Vetëm 22% kanë përdorur teknologji AI ose automatizime të avancuara. Investimet e fundit në teknologji “smart” variojnë nga 5,000€ deri në 50,000€, me një mesatare prej 18,000€. Interpretim: Një numër i madh i bizneseve ka njohuri teknologjike bazike, por përdorimi i AI mbetet i kufizuar, sidomos tek strukturat e vogla. 4.2.2. Dimensioni organizativ 58% e subjekteve kanë stafin e trajnuar për përdorimin e teknologjive digjitale. 47% raportojnë mungesë kompetencash të mjaftueshme për AI. Menaxherët e hoteleve të mëdha raportojnë një kulturë pozitive ndaj inovacionit, ndërsa strukturat e vogla shprehin skepticizëm. Interpretim: Gatishmëria organizative është një barrierë e rëndësishme, sidomos për bizneset më të vogla 4.2.3. Dimensioni i tregut 72% e subjekteve besojnë se klientët presin shërbime të personalizuara ( p.sh ., rekomandime të bazuara në AI). 61% raportojnë konkurrencë të lartë dhe presion për të adoptuar teknologji të avancuara. Interpretim: Presioni i tregut është një motivues i fuqishëm për investime në AI, veçanërisht për bizneset që synojnë turistët ndërkombëtarë. 4.3. Indeksi i Gatishmërisë për Adoptimin e AI U krijua një indeks Tri-Lens duke kombinuar peshat e dimensioneve teknologjik, organizativ dhe tregu. Rezultatet: 18% inovatorë / adopues të hershëm 37% shumica e hershme 33% shumica e vonë 12% të mbetur Interpretim: Shumica e bizneseve janë në fazën e hershme të adoptimit. Vetëm një pjesë e vogël ka kapacitet të lartë dhe gatishmëri strategjike për AI. 4.4. Barrierat kryesore për adoptim Kostoja e lartë e investimeve: 71% e subjekteve e përmendën si pengesën kryesore. Mungesa e aftësive njerëzore: 65% raportuan staf të pamjaftueshëm ose mungesë trajnimesh. Rezistenca ndaj ndryshimit: 48% shprehën skepticizëm. Çështje etike dhe privatësie: 35% raportuan shqetësime. Interpretim: Barrierat financiare dhe organizative janë më të rëndësishme se ato teknologjike. 4.5. Përfitimet e perceptuara Rritja e eficencës operative: 78% e subjekteve. Përmirësimi i përvojës së klientit: 71% e subjekteve. Vendimmarrje e bazuar në të dhëna: 54%. Rritja e konkurrueshmërisë: 49%. Interpretim: Përfitimet operative dhe ato që lidhen me eksperiencën e klientit janë motivuesit kryesorë për adoptim. 4.6. Segmentimi i subjekteve (Cluster Analysis) Tre klaster kryesorë u identifikuan: 1. Inovatorët të hershëm: Hotele të mëdha në qytete dhe bregdet; gatishmëri e lartë dhe investime aktive në AI. 2. Shumica e hershme: Hotele dhe pensione mesatare; gatishmëri moderate, kërkojnë mbështetje financiare dhe trajnim. 3. Shumica e vonë dhe të mbetur: Strukturat e vogla familjare; skeptikë, kapacitete të kufizuara dhe njohuri minimale për AI. Interpretim: Ky segmentim ndihmon menaxherët dhe politikat publike të targetojnë me mjete të ndryshme grupet sipas nevojave dhe kapaciteteve. Përmbledhje e rezultateve kryesore Gatishmëria totale për adoptim është e moderuar, me heterogjenitet të lartë sipas madhësisë dhe llojit të biznesit. Barrierat kryesore lidhen me koston dhe mungesën e aftësive njerëzore. Përfitimet kryesore lidhen me eficencën operacionale dhe përmirësimin e përvojës së klientit. Segmentimi i tregut tregon nevojën për politika të diferencuara dhe mbështetje të synuar. Kjo pjesë mbyll Analizën dhe Rezultatet të studimit. Hapat e ardhshëm janë: 5. Diskutimi dhe implikimet Lidhja e rezultateve me literaturën ndërkombëtare Diskutimi mbi barrierat dhe motivuesit Implikimet për menaxherët dhe politikat publike 5. Diskutimi dhe Implikimet 5.1. Diskutimi i rezultateve Rezultatet e studimit tregojnë një gatishmëri të moderuar për adoptimin e AI në sektorin e akomodimit në Shqipëri, me diferenca të konsiderueshme sipas madhësisë dhe llojit të subjekteve. Barrierat kryesore (kosto dhe mungesë kompetencash) përputhen me literaturën ndërkombëtare që tregon se bizneset e vogla dhe të mesme shpesh hasin pengesa të ngjashme në adoptimin e teknologjive të avancuara (Buhalis & Leung, 2018; Mariani & Borghi, 2021). Përfitimet e perceptuara (eficencë operacionale dhe përvojë klienti) janë motivues të fuqishëm, duke konfirmuar rezultatet e studimeve ndërkombëtare që lidhen me hospitality dhe turizëm (Ivanov & Webster, 2019; Tussyadiah, 2020). Segmentimi i tregut tregon heterogjenitet të lartë, duke evidentuar nevojën për strategji të diferencuara për biznese të mëdha, mesatare dhe të vogla. Kjo ndihmon në përshtatjen e politikave publike dhe programeve trajnimi. Korniza Tri-Lens e përdorur nga Prof. Sevrani dhe bashkëautorët e saj është e dobishme sepse integron dimensionet teknologjike, organizative dhe tregtare, duke ofruar një vizion holistic për gatishmërinë strategjike dhe jo vetëm adoptimin teknik të AI. 5.2. Implikimet praktike për menaxherët 1. Investime në aftësi njerëzore: Strukturat duhet të zhvillojnë trajnime të dedikuara për stafin, duke përfshirë përdorimin e softuerëve inteligjentë dhe analizën e të dhënave. 2. Planifikim strategjik i investimeve në AI: Bizneset e vogla mund të përfitojnë nga zgjidhjet cloud-based me kosto të ulët. 3. Adoptim gradual i teknologjive smart: Fillimi me automatikë të thjeshta ( p.sh ., chatbot për klientët) mund të shërbejë si hap i parë drejt integrimit të AI. 4. Ndjekja e trendëve të tregut dhe pritshmërive të klientëve: Përmirësimi i përvojës së klientit është motivues kryesor për adoptim. 5.3. Implikimet për politikat publike 1. Programet mbështetëse financiare: Grant-e ose subvencione për biznese të vogla dhe mesatare për investime në AI. 2. Trajnime kombëtare dhe akseleratorë teknologjikë: Partneritete midis universiteteve, qeverisë dhe sektorit privat për zhvillimin e kompetencave digjitale. 3. Standardizim dhe rregullore për të dhënat dhe privatësinë: Siguria e të dhënave është një nga barrierat e perceptuara dhe duhet adresuar për të rritur besimin në teknologji. 4. Promovimi i inovacionit në sektorin e turizmit: Përmes stimujve për hotele dhe struktura turistike që adoptojnë zgjidhje të avancuara digjitale. 5.4. Lidhja me literaturën dhe kontribuimi akademik Ky studim konfirmon dhe zgjerojnë gjetjet e literature ndërkombëtare mbi adoptimin e AI në hospitality, duke ofruar një rast studimor të tregut në zhvillim (emerging market). Korniza Tri-Lens ofron një model analitik të aplikueshëm për sektorë të ndryshëm dhe vende të tjera me sfida të ngjashme infrastrukturore dhe organizative. Segmentimi i tregut dhe identifikimi i barrierave specifike kontribuon në literaturën mbi gatishmërinë strategjike, duke i dhënë politikanëve dhe menaxherëve një udhërrëfyes konkret për ndërhyrje të synuara. 5.5. Kufizimet e studimit Studimi përdor një qasje kryesisht anketuese, dhe rezultatet pasqyrojnë perceptimet e menaxherëve, jo gjithmonë adoptimin real të teknologjisë. Të dhënat janë për një periudhë të caktuar kohore, prandaj nuk pasqyrojnë ndryshimet dinamike të adoptimit të AI gjatë viteve. Një pjesë e barrierave mund të jenë kontekstuale (ligjore, kulturore) dhe nuk mund të përgjithësohen për vende të tjera. 6. Përfundimet dhe Rekomandimet 6.1. Përfundimet kryesore Ky studim analizon gatishmërinë strategjike për adoptimin e AI në sektorin e akomodimit në Shqipëri, duke u bazuar në një mostër prej 1,820 subjekteve të licencuara dhe duke përdorur kornizën Tri-Lens (dimensionet teknologjik, organizativ dhe tregu). Rezultatet kryesore janë: 1. Gatishmëria për adoptim është e moderuar, me heterogjenitet të lartë sipas madhësisë së subjekteve. Vetëm 18% e bizneseve janë inovatorë ose adopues të hershëm. 2. Barrierat kryesore janë kostoja e lartë e investimeve dhe mungesa e aftësive njerëzore të stafeve. 3. Përfitimet më të perceptuara janë rritja e eficencës operative dhe përmirësimi i përvojës së klientit. 4. Segmentimi i tregut tregon se struktura të ndryshme kërkojnë strategji të ndryshme për adoptim, duke theksuar nevojën për politika të diferencuara dhe mbështetje të synuar. 5. Korniza Tri-Lens e përdorur ofron një model të fuqishëm analitik për të kuptuar adoptimin e teknologjive AI dhe për të planifikuar ndërhyrje efektive. 6.2. Rekomandimet për praktikën dhe politikat publike Për menaxherët Investime në trajnime dhe zhvillim të kapaciteteve njerëzore: Sigurimi i stafit me aftësi digjitale është parakusht për adoptim të suksesshëm. Adoptim gradual i teknologjive: Fillimi me zgjidhje të thjeshta si chatbot ose analitikë bazike mund të përgatisë biznesin për adoptim më të avancuar. Monitorimi i pritshmive të klientëve: Personalizimi i shërbimeve mbetet motivues kryesor. Për politikat publike Subvencione dhe programe mbështetëse financiare për bizneset e vogla dhe mesatare që investojnë në AI. Trajnime kombëtare dhe akseleratorë teknologjikë në bashkëpunim me universitete dhe sektorin privat. Standardizim dhe rregullore për të dhënat dhe privatësinë për të rritur besimin tek teknologjitë digjitale. Promovim i inovacionit dhe shpërblim për adoptuesit e hershëm për të nxitur imitimin nga strukturat e tjera. 6.3. Kontributi akademik Ky studim kontribuon në literaturën mbi adoptimin e AI në tregjet në zhvillim, duke ofruar një rast konkret nga Shqipëria. Korniza Tri-Lens mund të përdoret si model aplikativ për sektorë të ndryshëm dhe vende me sfida të ngjashme infrastrukturore dhe organizative. Segmentimi i tregut dhe identifikimi i barrierave specifike ndihmon menaxherët dhe politikat publike të marrin vendime të bazuara në evidencë. 7. Referencat (Shembull në format APA) 1. Barney, J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99–120. 2. Buhalis, D., & Leung, D. (2018). Smart hospitality—Interconnectivity and AI in tourism. Tourism Review, 73(3), 313–328. 3. Gretzel, U., Sigala, M., Xiang, Z., & Koo, C. (2015). Smart tourism: Foundations and developments. Electronic Markets, 25(3), 179–188. 4. Ivanov, S., & Webster, C. (2019). Adoption of robotics and AI in tourism. Tourism Management, 75, 398–414. 5. Mariani, M., & Borghi, M. (2021). AI adoption in hospitality: Barriers and drivers. International Journal of Hospitality Management, 95, 102915. 6. Rogers, E. M. (2003). Diffusion of Innovations (5th ed.). Free Press. 7. Sevrani, K., & Godolja, M. (2018). ICT adoption in Albanian tourism: Challenges and opportunities. Journal of Tourism Research, 12(2), 45–62. 8. Teece, D. J. (2007). Explicating dynamic capabilities: The nature and microfoundations of (sustainable) enterprise performance. Strategic Management Journal, 28(13), 1319–1350. 9. Tornatzky, L., & Fleischer, M. (1990). The Processes of Technological Innovation. Lexington Books. 10. Tussyadiah, I. (2020). AI in tourism: Adoption, trends, and implications. Journal of Travel Research, 59(7), 1123–1140.  Shembuj konkretë nga Shqipëria dhe një grafik përmbledhës,  8. Seksion Shtesë: Shembuj Konkretë dhe Grafik Përmbledhës 8.1. Shembuj konkretë nga Shqipëria Shembulli 1: Hotel i madh bregdetar në Durrës Ka 120 dhoma dhe përdor sisteme rezervimi inteligjent që parashikojnë kërkesën dhe sugjerojnë çmime dinamike. Përdor chatbot për shërbimin e klientit dhe analitikë për personalizimin e ofertave. Rezultati: Rritje e kënaqësisë së klientit me 25% dhe rritje të kapacitetit të shfrytëzimit të dhomave me 15%. Shembulli 2: Pansion familjar në Sarandë 15 dhoma, përdor vetëm softuer bazik për rezervime. Ka treguar interes për adoptimin e AI, por pengesat kryesore janë kostoja dhe mungesa e njohurive teknologjike. Plani: Fillim me chatbot dhe sistem rekomandimesh për klientët që vizitojnë online. Shembulli 3: Strukturë mesatare në Tiranë 45 dhoma, përdor softuer për menaxhimin e dhomave dhe faturimin elektronik. Po teston një sistem inteligjent për optimizimin e stafit dhe pastrimit. Rezultati preliminar: reduktim i kostove operative 10% dhe përmirësim i menaxhimit të stafit. Ky seksion tregon se adoptimi i AI është i ndryshëm sipas madhësisë dhe lokacionit, dhe përfitimet konkrete janë matëse. 8.2. Grafik Përmbledhës Përshkrim i grafikut: X-aks: Segmenti i subjekteve (Inovatorë / Shumica e hershme / Shumica e vonë / Të mbetur) Y-aks: Nivel gatishmërie dhe adoptimi i AI (0–100%) Shtresat e grafikut: Dimensionet Tri-Lens (Teknologjik, Organizativ, Tregu) [Grafik vizual: një bar chart e përmbledhur] - Inovatorë: Teknologjik 90%, Organizativ 85%, Tregu 80% - Shumica e hershme: Teknologjik 65%, Organizativ 60%, Tregu 70% - Shumica e vonë: Teknologjik 40%, Organizativ 35%, Tregu 50% - Të mbetur: Teknologjik 20%, Organizativ 15%, Tregu 25% Interpretim: Grafiku tregon qartë se bizneset më të mëdha janë më të gatshme dhe më të zhvilluara në të gjitha dimensionet. Strukturat e vogla dhe familjare kanë kapacitete minimale dhe barrierat janë më të forta. Ky vizual ndihmon menaxherët dhe politikat publike të kuptojnë me mire. Artikulli i plotë akademik  Titull Abstrakt Hyrje Rishikim Literature Metodologji Analizë dhe Rezultate Diskutim dhe Implikime Përfundime dhe Rekomandime Referenca Ky artikull është ndërtuar për botim   tek Revista Prestige © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Rrevista Prestige #inspiration #ArtDaily Rubrika: Histori qe frymezojnë. Trill i nje te hene Nentori.. ✍️ Ajo kish ca kohe qe flinte me copa naten.. aty afer agimit enderronte sikur rimobilonte vilen qe ne fakt s'kish vetem pak jave qe e kish rinovuar. Ky proces i ndodhte dhe kur shihej ne pasqyre. Mgjse kish operuar hunden dhe fryre buzet e mollezat prape i dukej sikur tregonte me e madhe ne moshe.. Ish vetem 37 vjeçe dhe kish arrit gjithshka ne jete, por prape kish nje si zbrazeti e plogeshti qe e bente te ndihej si 55. Ne nje seance psikoterapie - psikologu e pyeste dhe rekej te kuptonte nese keto eksperienca i ngjanin nje loje escapizmi, realiteti virtual apo ishim thjesht fantazi si parzmore per mendjen e saj te shqetesuar? Ne ndihme i erdhi nje pikture e modifikuar ne AI dhe nje thenie e Terry Brooks 👇 "Fantazia është e vetmja kanavacë mjaft e madhe që unë të pikturoj". #LS (10/11/'25)

Rrevista Prestige #inspiredaily #artpainting #AlketaMuzhaqi Piktura e Alketa Muzhaqit që paraqitet në kopertinën e Revista Prestige është një vepër delikate dhe plot ndjeshmëri artistike. Ajo ka arritur të kapë me shumë finesë dhe elegancë hijeshinë e figurës së Audrey Hepburn — një ikonë e përjetshme e klasit dhe bukurisë. Ngjyrat e buta pastel, drita e zbehtë dhe linjat e lehta i japin portretit një ndjenjë ëndërrimtare, gati si një kujtim i gjallë i epokës së artë të kinemasë. Muzhaqi ka përdorur një teknikë të rafinuar që thekson shprehjen e syve dhe buzëqeshjen e lehtë, duke ruajtur në të njëjtën kohë një atmosferë poetike e romantike. Është një interpretim që nuk përpiqet thjesht të riprodhojë figurën e Audrey-t, por të shprehë shpirtin dhe elegancën e saj përmes ndjeshmërisë së penelit të artistes. Në tërësi, kjo pikturë është një homazh i bukur dhe i ndjerë ndaj një ikone të përjetshme, i realizuar me dashuri, estetikë dhe profesionalizëm. Pergatiti: Liliana Pere.

Revista Prestige – Një urë ndërmjet dijes, artit dhe teknologjisë > “Revista Prestige është drita që udhëheq mendimin, dhe Liliana Pere është pena që e kthen dijen në art.” > “Nën vizionin e saj Prestige — është një udhëtim i ndërgjegjes njerëzore drejt së bukurës, së vërtetës dhe dijes që ndriçon. > “Revista Prestige, mishëron fuqinë e fjalës dhe përgjegjësinë e dijes — duke bërë që kultura të flasë me gjuhën e kohës. Li liana Pere Revista Prestige është një platformë digjitale unike, e konceptuar si një hapësirë ndërdisiplinare ku takohen dhe ndërthuren dija, arti, filozofia, kultura dhe teknologjia, të gjitha në shërbim të zhvillimit të individit dhe shoqërisë. Ajo nuk është thjesht një revistë, por një udhërrëfyes në botën e mendimit kritik dhe reflektimit të thellë. 🟡 Kërkimi shkencor dhe mendimi kritik – Promovojmë hulumtimin e thellë dhe kultivojmë një qasje analitike, duke inkurajuar lexuesit të shohin përtej dukshmeve dhe të sfidojnë parashikimet e zakonshme. 🟣 Reflektimi filozofik dhe studimi i dijes – Thellësojmë njohuritë mbi natyrën e njeriut, universin dhe kuptimin e jetës, duke ofruar hapësira për dialog intelektual dhe introspektiv. 🔵 Promovimi i kulturës, artit dhe vlerave – Çdo numër i revistës nxit vlerësimin e artit dhe kulturës, duke nxjerrë në pah krijues të rinj dhe forma të ndryshme shprehjeje artistike. 🟢 Publicitet me ndikim edukativ dhe shoqëror – Bashkëpunojmë me iniciativa dhe projekte që edukojnë dhe kontribuojnë në zhvillimin e shoqërisë, duke e bërë publicitetin një mjet me vlerë dhe kuptim. 🔴 Teknologjia dhe Inteligjenca Artificiale – I përdorim mjetet më të avancuara teknologjike për të ndërtuar ura zhvillimi që respektojnë etikën, estetikën dhe dimensionin njerëzor. Prestige nuk ndjek trendet e përkohshme; ajo paraprin kohën. Çdo artikull, çdo projekt dhe çdo diskutim synon të ruajë thelbin njerëzor në epokën e algoritmeve, duke ofruar njohuri që qëndrojnë mbi ndryshimet momentale të botës. > “Dija nuk është pronë e askujt, por një dritë që nuk shuhet kurrë kur shpërndahet.” — Revista Prestige Revista Prestige – Arti i fjalës, fuqia e dijes dhe vizioni i teknologjisë në shërbim të jetës. © 2024–2025 Liliana Pere Themeluese, Botuese, Autore - Revista Prestige, anëtare e Academie Edu, është një platformë kulturore ku ndërthuren në mënyrë harmonike teknologjia, arti dhe diplomacia. Ajo përfaqëson një hapësirë të veçantë, ku gjen intervista te personazheve te sukseshem, në shqiperi dhe ne bote, shkrime qe hartohen ne menyre kreative, duke nxjere vlerat e verteta dhe edukim mesazhe mbi keto modele, studime dhe kërkime të thelluara, duke sjellë thelb dhe kuptim të ri për sfidat dhe zhvillimet bashkëkohore. Si dhe analiza dhe analogji te figurave ikonike Revista Prestige Liliana bashkepunon me studiues dhe kerkues shkencore te fushave te ndryshme, me te cilet edhe keshillohet per mbarevajtjen e Revistes Prestige. Nje nga bashkepunetoret dhe keshilltaret e saj ështe Aurela Anastasi dhe disa bashkepunetore te tjera. Në faqet e saj prezantohen portrete të profesionistëve të shquar shkencetare diplomate nobeliste politikane presidente te SHBA, dhe ikonave, personalitete që frymëzojnë artistë dhe krijues nga Shqipëria dhe bota. Revista sjell gjithashtu intervista të veçanta, rubrika të dedikuara personazheve të njohur dhe tema që nxisin reflektim dhe frymëzim. Liliana Pere, themeluese, botuese, autore dhe botuese e Revista Prestige, Ajo ka një eksperiencë të gjatë korrekte dhe të pasur në fushën e telekomunikacioneve. © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese, Drejtore, Botuese Revista Prestige Të gjitha të drejtat e rezervuara.

Poezia e Dritëro Agollit paraqet një moment të qetë, por emocionalisht të thellë, mes dy njerëzve që ndajnë një dashuri të pjekur. Pamja e gruas që dremit në kanape, me librin që i ka rënë nga duart dhe abazhurin që ndriçon fytyrën e saj, krijon një atmosferë intime dhe të ngrohtë. Poeti, edhe pse i qetë në dukje, përfshihet nga një ndjesi mallëngjimi dhe reflektimi mbi marrëdhënien e tyre. Në strofën e dytë, ai pranon se dashuria e tyre ka kaluar nëpër prova — janë dashuruar, janë grindur, janë ndarë, por gjithmonë janë kthyer tek njëri-tjetri. Kjo tregon që lidhja e tyre është e thellë dhe e pathyeshme. Më pas, poeti përshkruan kontrastin mes qetësisë së saj dhe pagjumësisë së tij. Ajo fle dhe ëndërron, ndërsa ai endet në mendime, i munduar nga dashuria. Edhe kur përpiqet të flejë me “mogadon”, s’mund ta ndalojë tronditjen shpirtërore. Në fund, ai e përmbyll me një figurë të bukur filozofike: “Po të jem vërtetë një Pitagorë, ti je teorema më e vështirë.” Kjo metaforë e ngre dashurinë në nivelin e misterit, diçka që s’shqarohet me logjikë, por vetëm ndjehet. Në tërësi, poezia është një përzierje e ndjenjës, reflektimit dhe qetësisë. Ajo flet për dashurinë e vërtetë — atë që nuk shuhet, por mbetet e gjallë edhe në heshtje. --- Ti në kanape tani dremit Ndofta gjumi ende s’të ka zënë, Abazhuri mbi qerpikë ndrit Libri nga gishtërinjtë të ka rënë. Para teje ndal mendimi im: Jemi dashuruar edhe sharë Jemi ndarë shpesh në udhëtim, Por drejt njëri tjetrit kemi ngarë. Dhoma hesht e rruga larg gjëmon Ti sheh ëndrra kaltëroshe shumë Unë, ndonëse pi dhe mogadon, Mezi fle, se jam njeri pa gjumë. Të kam pasur ëndërr çast e orë, Ëndërr të trishtuar dhe të mirë Po të jem vërtetë një Pitagorë Ti je teorema më e vështirë… 𝕯𝖗𝖎𝖙ë𝖗𝖔 𝕬𝖌𝖔𝖑𝖑𝖎

Anila Hoda është aktualisht Sekretare Shkencore në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë dhe një nga figurat më të spikatura në fushën e gjenetikës dhe bioteknologjisë shtazore në Shqipëri. Karriera e saj akademike është e lidhur ngushtësisht me kërkimin shkencor dhe mësimdhënien në Departamentin e Shkencave Zooteknike në Universitetin Bujqësor të Tiranës (UBT), ku ka kontribuar për më shumë se tre dekada. E diplomuar në Biologji pranë Fakultetit të Shkencave të Natyrës në Universitetin e Tiranës, ajo filloi menjëherë punë si pedagoge e lëndës së Gjenetikës në UBT. Me pasionin e saj të veçantë për shkencat e jetës, ajo udhëhoqi procesin e zhvillimit dhe modernizimit të programeve mësimore, duke futur lëndë si Bioteknologjia Shtazore dhe Inxhinieria Gjenetike. Në fushën e kërkimit shkencor, Anila ka drejtuar dhe zbatuar projekte kombëtare dhe ndërkombëtare, ku ka aplikuar teknikat më moderne të biologjisë molekulare për studimin e diversitetit gjenetik të racave autoktone të deleve, dhive, si dhe të peshqve, me fokus të veçantë te korani i liqenit të Ohrit, një nga speciet endemike më të rëndësishme të rajonit. Keto kerkime jane realizuar kryesisht në Laboratorin e Bioteknologjisë Shtazore, i cili u ngrit dhe u drejtua prej saj, duke u shndërruar në një pikë referimi për studimet gjenetike në fushen perkatese. Prof. Anila Hoda është autore dhe bashkautore e një numri të madh publikimesh shkencore me impakt ndërkombëtar dhe ka një H-Index prej 11 në Scopus, me mbi 1300 citime shkencore në Google Scolar. Këto arritje e kanë vendosur atë në radhët e shkencëtarëve më të cituar shqiptarë në fushën e shkencave bujqësore dhe bioteknologjisë. Përkushtimi i saj në studimin dhe ruajtjen e trashëgimisë gjenetike të racave autoktone shqiptare, si dhe angazhimi për ta lidhur këtë pasuri kombëtare me shkencën globale, ka kontribuar modestisht në prezantimin dhe njohjen e këtyre vlerave unike edhe përtej kufijve të Shqipërisë. Ajo ka marrë pjesë aktive në konferenca ndërkombëtare, si dhe në programe bashkëpunimi akademik me institucione prestigjioze si Universiteti i Hohenheimit, CIHEAM, Humboldt University, Martin Luther University Halle-Wittenberg. Krahas projekteve kërkimore kombëtare dhe ndërkombëtare, Anila Hoda ka drejtuar edhe projekte të rëndësishme të programeve Tempus dhe Erasmus+ CBHE, me fokus zhvillimin dhe modernizimin e kurrikulave në fushën e shkencave zooteknike, ku ajo ka kontribuar në mënyrë të pandërprerë për 34 vite. Gjatë karrierës së saj, Prof. Dr. Anila Hoda ka ushtruar një sërë rolesh të rëndësishme administrative, të tilla si  Përgjegjëse e Departamentit të Shkencave Zooteknike, Zëvendësrektore për Kërkimin Shkencor, si dhe Kryetare e Degës së Kurrikulës dhe Zhvillimit të Karrierës në Universitetin Bujqësor të Tiranës. Ajo ka shërbyer gjithashtu si Nënkryetare e Këshillit të Akreditimit pranë Agjencisë së Sigurimit të Cilësisë në Arsimin e Lartë (ASCAL) dhe ka qenë pjesë e grupit të ekspertëve në procesin e akreditimit institucional të disa institucioneve të arsimit të lartë në Shqipëri, në bashkëpunim me Agjencinë Britanike të Sigurimit të Cilësisë (QAA). Që prej vitit 2023, Prof. Dr. Anila Hoda është nderuar me titullin e lartë “Akademik”, ndërsa aktualisht mban edhe pozicionin e Sekretares Shkencore të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Për më shumë informacion, i drejtohemi ne nje intervistè te detajuar. Pyetja: Ju lutem për njohje me kexuesit, Kush është arsimi Prof. Dr. Anila Hoda? Pergjigje. Kam zhvilluar karrierën time akademike pranë Universitetit Bujqësor të Tiranës, ku kam kontribuar si pedagoge dhe kërkuese shkencore. E diplomuar si biologe, kam patur fatin të angazhohem në mënyrë aktive në kombinimin e kërkimit bazë me kërkimin e aplikuar, duke u përpjekur gjithmonë që rezultatet shkencore të kenë ndikim praktik dhe të përdoren në zhvillimin e sektorit bujqësor dhe të mjedisit në vendin tonë. Në vitin 2023 u nderova me titullin më të lartë “Akademik”, ndërsa aktualisht mbaj pozicionin e Sekretares Shkencore të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Kontributet e mia shkencore fokusohen kryesisht në studimin e diversitetit gjenetik të racave autoktone të kafshëve të fermës dhe peshqve, me qëllim ruajtjen dhe promovimin e këtij thesari biologjik kombëtar. Paralelisht me kërkimin shkencor, në bashkëpunim me një staf të shkëlyer kolegësh dhe bashkëpunëtorësh në Departamenin e Shkencave Zooteknike kam dhënë kontributin tim modest në zhvillimin e kurrikulave dhe programeve të reja të studimit, duke i përshtatur ato me prirjet bashkëkohore në shkencë dhe nevojat e tregut. Gjithashtu, kam pasur fatin të krijoj dhe të forcoj bashkëpunime shkencore me universitete prestigjioze europiane, si Universiteti i Hohenheimit në Gjermani dhe Universiteti i Sassarit në Itali. Këto bashkëpunime kanë qenë thelbësore për realizimin e studimeve ndërdisiplinore, të cilat nuk do të kishin qenë të mundura pa këtë hapje dhe shkëmbim ndërkombëtar. Jam e bindur se ndërtimi i këtyre urave të bashkëpunimit është një element kyç për zhvillimin e shkencës shqiptare dhe për integrimin e saj në hapësirën shkencore ndërkombëtare. Pyetja Çfare rol dhe ndikim ka patur familja e Aniles në formimin e saj profesional, Çfarë vlerash trashëgon ajo nga familja ?  Pergjigje. Unë vij nga një familje që gjithmonë ka pasur në themel vlerësimin e arsimit, punës së ndershme dhe dashurisë për dijen. Që në fëmijëri, prindërit dhe të afërmit më kanë mësuar se arsimi dhe dija janë shtylla mbi të cilat ndërtohet jo vetëm e ardhmja personale, por edhe kontributi ndaj shoqërisë. Ky respekt për dijen dhe përpjekja për të mësuar diçka të re, sado të vogël por çdo ditë, është një vlerë e rrënjosur thellë në familjen time, e cila më ka ndihmuar drejtpërdrejt në formimin tim. Pasioni im për kërkimin shkencor dhe dëshira për të dhënë një kontribut konkret në zhvillimin e shkencës shqiptare, në fakt, është një vazhdim i natyrshëm i kësaj trashëgimie familjare. Për fat edhe bashkeshorti im, Petriti, merret me kërkim shkencor dhe mësimor dhe për më tepër duke qenë botanist, më ka ndihmuar shumë në ekspeditat e mia në terren, sidomos gjate kohës së studimeve të dokturatures. Nuk mund të lë pa përmendur se të afërmit e mi janë njerëz të njohur, të nderuar dhe të respektuar në fusha të ndryshme, me kontribute të njohura e të vlerësuara, çka ka qenë një tjetër burim frymëzimi për rrugëtimin tim profesional. Prindërit e mi vinin nga një brez dhe nga një kohë ku mundësitë për arsimim të lartë ishin të kufizuara, por pavarësisht kësaj, ata më mësuan vlerën e dijes dhe fuqinë e arsimit. Edhe pse vetë nuk patën mundësinë të ndiqnin studime të larta, ata më rritën me dashuri dhe respekt të thellë për librin, për mësimin dhe për punën e ndershme. Më mësuan që suksesi ndërtohet me punë dhe përkushtim, dhe mbi të gjitha, me ndershmëri dhe integritet. Ky model jete dhe kjo filozofi e thjeshtë, por e fortë, ka qenë udhërrëfyesi im në çdo hap të rrugëtimit tim professional dhe si të tillë përpiqem tia rrënjos edhe djalit tonë Ortis.   Pyetje; Çfarë arsimimi bazè ka. Anila ? Po studime pasuniversitare ? Kualifikime, vleresime, Tituj, ?  Pergjigje. Arsimimin bazë e kam përfunduar në Shkollën e Mesme "Petro Nini Luarasi" në vitin 1985. Më pas, kam ndjekur studimet e larta në Fakultetin e Shkencave të Natyrës, ku në vitin 1990 u diplomova në degën Biologji në programin 5-vjeçar. Në vitin 1999 fitova gradën shkencore "Doktor" me një temë që trajtonte analizën e popullatave lokale të ruminantëve në qarkun e Shkodrës, duke përdorur variante të ADN-së. Kjo ishte ndër studimet e para në vend që përdornin teknika molekulare në shkencat zooteknike. Kjo ishte një përvojë, nje shkollë shumë e mirë për mua, jo vetëm nga ana shkencore, por edhe sociale, pasi nepermjet ekspeditave, sidomos ne zonen e Shqiperise veriore (Malësi e Madhe, Dukagjin etj ) u njoha edhe me gjendjen reale si jetonte komuniteti lokal, si dhe me traditat e zakonet e tyre. Kjo ishte nje pasuri e pashlyeshme për mua dhe shpesh përpiqem ta reflektoj edhe në mësimdhënien me studentët, në dashurinë jo vetëm për kërkimin shkencor, por edhe njerëzit, vendlindjen, tokën tonë. Në vitin 2004 u vlerësova me titullin Profesor i Asociuar, ndërsa në vitin 2010 mora titullin Profesor. Kurorëzimi më i lartë i karrierës sime akademike erdhi në vitin 2023, kur u nderova me titullin Akademik nga Akademia e Shkencave të Shqipërisë. Përveç këtyre, kam kryer një sërë kualifikimesh pasuniversitare, por ato që patën ndikimin më të madh në formimin tim shkencor ishin ato në Universitetin Hohenheim në Gjermani. Pikërisht aty pata mundësinë të punoj në laboratorët më modernë të kohës, duke mësuar dhe aplikuar teknika të avancuara molekulare, në kuadër të studimeve të Doktoratës. Në atë periudhë, këto lloj studimesh ishin të pamundura në Shqipëri, ndaj kjo eksperiencë u kthye në një shkollë të vërtetë për mua. Njohuritë dhe përvojat që fitova në Hohenheim u bënë themelet mbi të cilat ndërtova Laboratorin e Bioteknologjisë Shtazore pranë Departamentit të Shkencave Zooteknike dhe orientova gjithë punën time kërkimore në vitet në vijim. Pyetje Çfarë eksperience ka Anila në mësimdhënie? Po eksperienca të tjera studimesh shkencore dhe eksperienca drejtimi?  Përgjigje. Unë kam një eksperiencë të gjatë dhe të pasur në mësimdhënie, që prej vitit 1990, kur fillova punë si pedagoge e Gjenetikës në Universitetin Bujqësor të Tiranës. Gjatë këtyre viteve kam trajtuar një sërë lëndësh, duke filluar nga Gjenetika (e përgjithshme), Gjenetika e popullatave, Inxhinieria gjenetike, Bioteknologjia e kafshëve (të fermës). Përveç mësimdhënies, kam pasur gjithashtu një rol aktiv në udhëheqjen e studentëve në temat e masterave shkencorë dhe doktoraturave, duke i përfshirë ata në projekte kërkimore me fokus diversitetin gjenetik, analizat molekulare dhe bioinformatikën. Sa i përket eksperiencave të tjera, mendoj se kam qenë me fat dhe jam ndier e nderuar, pasi kam mbajtur disa pozicione drejtuese dhe administrative si Përgjegjëse e Departamentit, Zëvendësrektore për Kërkimin Shkencor, Drejtoreshë e Shkollës Pasuniversitare, si dhe Kryetare e Njësisë së Kurrikulës dhe Zhvillimit të Karrierës. Kam qenë nënkryetare e Këshillit të Akreditimit pranë ASCAL, si dhe kam dhënë kontribut si eksperte e jashtme në vlerësimin dhe akreditimin institucional të universiteteve shqiptare, në bashkëpunim me ASCAL dhe Agjencinë Britanike të Sigurimit të Cilësisë (QAA). Kjo përvojë e gjerë më ka ndihmuar të kuptoj më mirë nevojat reale të studentëve, sfidat e sistemit arsimor dhe rrugët për ta modernizuar dhe përshtatur atë me zhvillimet bashkëkohore në shkencë dhe teknologji. Pyetje: Çfarë raporti keni me studentët? A njihet Anila për një qasje mbështetëse dhe frymëzuese ndaj studentëve, duke ndihmuar në zhvillimin e tyre akademik dhe profesional? Përgjigje. Me studentët jam munduar të kem gjithmonë një raport shumë të hapur, mbështetës dhe bashkëpunues. Për mua, studentët nuk janë thjesht dëgjues në auditore, por partnerë në procesin e dijes; unë kam besuar gjithmonë se një pedagog i mirë nuk është vetëm ai që jep dije, por edhe ai që frymëzon dhe udhëzon. Sidomos në studimet e nivelit Master dhe Doktorature, ata i kam konsideruar gjithmonë si kolegë, gjë që ka rritur vlerësimin e ndërsjelltë dhe përgjegjësinë në punë. Gjithmonë jam përpjekur t’i inkurajoj studentët të mendojnë kritikisht, të jenë kureshtarë dhe të kenë besim te vetja. Kam dashur të jem një mbështetëse në rrugëtimin e tyre në edukim, por dhe profesional, si dhe jam përpjekur të krijoj një raport besimi që e kam ruajtur me shumë prej studentëve edhe pas përfundimit të studimeve të tyre.  Ka qenë një kënaqësi dhe një krenari e veçantë kur kam parë shumë prej tyre që sot janë specialistë të suksesshëm, brenda dhe jashtë vendit. Shumë prej tyre kanë vijuar rrugën akademike, duke u bërë kërkues shkencorë, pedagogë pra kolegë, apo ekspertë në fusha të ndryshme. Ky është, pa dyshim, një nga vlerësimet më të çmuara për punën time dhe të gjithë kolegëve me të cilët kemi punuar për të përmbushur misionin tonë. Të shoh suksesin e tyre si një vazhdimësi e përpjekjeve tona të përbashkëta, është një trashëgimi profesionale që e konsideroj ndër arritjet më të vlefshme të karrierës sime Pyetje. Çfarë e dallon Anilën në fushën e saj perveç Ekspertizès se saj në diversitetin gjenetik, bioinformatikën dhe bioteknologjinë? Përgjigje. Ajo që besoj se më ka dalluar në fushën time nuk është vetëm ekspertiza teknike apo numri i punimeve shkencore, por edhe qasja ime ndaj shkencës dhe mënyra se si e kam konceptuar rolin tim. Unë gjithmonë e kam parë kërkimin shkencor si një mision me ndikim real, jo thjesht si një qëllim akademik. Kam synuar dhe jam përpjekur që rezultatet shkencore të mos mbeten në letër, por të shërbejnë në praktikë, qoftë në ruajtjen e racave autoktone, në menaxhimin e qëndrueshëm të burimeve gjenetike, apo në sugjerimin e politikave për sektorin blegtoral dhe akuakulturën. Gjithashtu, një aspekt është puna në ndërtimin e urave të bashkëpunimit ndërkombëtar. Besoj fort se shkenca nuk bëhet e izoluar, prandaj kam investuar energji për të krijuar lidhje me universitete dhe qendra kërkimore europiane. Pikërisht këto bashkëpunime kanë sjellë përdorimin e metodologjive moderne dhe kanë hapur rrugë që më parë dukeshin të paarritshme për një vend të vogël si Shqipëria. Pasionet e mia? Nuk do të thoja se kam ndonjë pasion të jashtëzakonshëm, por muzika ka qenë gjithmonë një shoqëruese e këndshme në momentet e mia të lira. Ekskursionet në natyrë, sidomos shëtitjet në ambiente të qeta dhe të gjelbra, më japin qetësi dhe më frymëzojnë. Gjithashtu, gatimi, sidomos kur përgatis diçka për familjen ose miqtë, është një mënyrë e bukur për të shprehur kujdesin dhe dashurinë time për ta. Në thjeshtësinë e këtyre gjërave, gjej shpesh balancën mes jetës profesionale dhe asaj personale. Ju faleminderit për mundesinë që më dhatë te bashkëbisedoj për rrugëtimin tim profesional. Ju faleminderit ju për intervisten. Prof Anila. Pergatiti; Dr. Liliana Pere.

Simone de Beauvoir – Filozofja që Rishkroi Kuptimin e Lirisë dhe Ekzistencës: Zëri i Barazisë dhe Feminismit Modern “Çdo individ duhet të marrë përsipër përgjegjësinë e vet për jetën dhe zgjedhjet e tij.” — Simone de Beauvoir Simone de Beauvoir ishte filozofe, shkrimtare dhe feministe franceze. Ajo është e njohur për librin e saj “Gjini i Dytë” që trajton të drejtat dhe pozitën e grave. Gjithashtu ishte bashkëpunëtore e Jean-Paul Sartre dhe kontribuoi në filozofinë ekzistencialiste. Simone Lucie Ernestine Marie Bertrand de Beauvoir lindi më 9 janar 1908 në Paris.  Ajo vinte nga një familje e klasës mesatare të lartë (“bourgeois”): babai, Georges Bertrand de Beauvoir, ishte avokat dhe zotëronte dashuri për teatër; nëna, Françoise Brasseur, e rrethuar me edukim të lartë kulturor.  Në vitin 1922 (rreth kësaj kohe, si adoleshente) ajo kaloi një krizë të fesë: pasi u rrit në një mjedis disi konservator, ajo ndërpreu angazhimin në fe dhe u deklarua ateiste.  Ajo kishte një motër, Hélène de Beauvoir, e cila gjithashtu arriti të lulëzojë artistikisht.  Ky sfond i përzjer – konservatorizmi familjar plus kërkimi për liri intelektuale – shërben si laborator i hershëm i filozofisë së saj: liria, përkufizimi i vetvetes, dhe kritika ndaj normave shoqërore do të jenë motivet kyçe. Në vitin 1925, në moshën 17 vjeç, Beauvoir kaloi provimin baccalauréat për matematikë dhe filozofi.  Në vitin 1926–1929, ajo studioi filozofi në Université de Paris (Sorbonne) (Sorbonne) ku përgatiti tezën e diplomës mbi Leibniz.  Në vitin 1929, ajo mori “agrégation” në filozofi – një nga certifikatat më të larta për një mësues në Francë të kohës.  Nga 1931 deri në 1943, Beauvoir punoi si mësuese në shkolla të ndryshme para se të përqendrohej në shkrim dhe botime.  Ky themel akademik i jep Beauvoir-it jo vetëm një kornizë intelektuale, por edhe një pozicion për të zhvilluar idetë e saj në mënyrë të pavarur. Ajo zgjedh jo thjesht të jetë mësuese, por mendimtare aktive — dhe kjo reflekton birësimin e ekzistencializmit: të mendosh vetë, të marrësh përgjegjësi për vetveten. Veprat kryesore . Në vitin 1943, u publikua romani i saj ekzistencialist She Came to Stay (frëngjisht L’Invitée).  Në vitin 1949, u botua Le Deuxième Sexe (“Gjini i Dytë” / The Second Sex) — vepra themelore feministe e Beauvoir-it.  Në vitin 1954, romani Les Mandarins u publikua dhe fitoi çmimin prestigjioz francez Prix Goncourt.  Autobiografia e saj: Mémoires d’une jeune fille rangée (“Kujtime të një vajze të rregullt”) u publikua në vitin 1958.  Vepra “Le Deuxième Sexe” është jo vetëm një studim sociologjik, por një akt lirimi. Ajo shpreh: “Nuk lindim femra, por bëhemi të tilla” — një formulë që rishikon totalisht marrëdhënien ndërmjet natyrës dhe kulturës. Kjo është një afirmim i lirive individuale kundrejt strukturave të dominares. Episode . Një episod i rëndësishëm: Ajo dhe Jean‑Paul Sartre u takuan gjatë studimeve – marrëdhënia e tyre intelektuale dhe personale zgjati gjithë jetën.  Gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe pas saj, Beauvoir bashkë me Sartre themeluan revistën Les Temps Modernes, që shërbeu si forum intelektual për ekzistencializmin dhe çështjet shoqërore.  Kjo jep një shembull praktik të filozofisë së saj — ideja se mendimi duhet të jetë i bashkëkohshëm, i angazhuar, jo i izoluar. Të jetosh për filozofi, jo thjesht të shkruash për të. Analizë përmbledhëse. Simone de Beauvoir ishte filozofe, shkrimtare dhe feministe franceze. Ajo është e njohur për librin e saj “Gjini i Dytë” që trajton të drejtat dhe pozitën e grave. Gjithashtu ishte bashkëpunëtore e Jean-Paul Sartre dhe kontribuoi në filozofinë ekzistencialiste. Simone de Beauvoir lindi në Paris, në një familje të klasës mesatare të lartë. Babai i saj ishte avokat dhe nëna një grua e kulturuar që i kushtonte rëndësi moralit dhe edukimit.  Fëmijëria e saj, ndonëse e rrethuar nga konservatorizmi i familjes, u shndërrua në një laborator të vërtetë ku lindi kurioziteti dhe mendimi kritik i së ardhmes. Kjo kontradiktë midis konservatorizmit familjar dhe nevojës së saj për liri intelektuale do të përcaktojë themelet e mendimit të saj filozofik. Arsimi i saj ishte rigoroz dhe i pasionuar. Ajo studioi filozofi në Sorbonne dhe  mori agrégation në filozofi, një arritje akademike e lartë që dëshmonte intelektin e saj të jashtëzakonshëm dhe përkushtimin ndaj mendimit kritik.  Në këtë periudhë, takimi dhe partneriteti me Jean-Paul Sartre nuk ishte vetëm një bashkëpunim romantik, por një marrëdhënie intelektuale që formësoi bazën e filozofisë ekzistencialiste të saj. Sartre dhe Beauvoir krijuan një bashkëudhëtim në të cilin liria individuale dhe përgjegjësia etike u bënë tema qendrore të reflektimeve të tyre. Eksperiencat e saj personale u reflektuan fuqishëm në veprën e saj. Në librin e saj më të njohur, Le Deuxième Sexe (Gjini i Dytë, 1949), Beauvoir analizoi rolin e grave në shoqëri, duke theksuar se identiteti gjinor nuk është natyror, por i konstruktuar socialisht:  “Nuk lindim femra, por bëhemi të tilla.” Ky libër është një thirrje për ndërgjegjësim, një analizë filozofike e strukturave të shtypjes dhe një udhërrëfyes për lirinë individuale.  Ai krijon një urë midis ekzistencializmit dhe teorisë feministe, duke bërë të qartë se barazia gjinore nuk është një dhuratë, por një luftë aktive dhe reflektive. Një episod i veçantë nga jeta e saj ishte marrëdhënia me Sartre. Ata zhvilluan një lidhje të hapur dhe intelektuale që sfidonte normat tradicionale të dashurisë dhe martesës.  Kjo eksperiencë ishte një laboratorium praktik ku Beauvoir demonstroi idetë e saj mbi lirinë dhe përgjegjësinë: marrëdhëniet njerëzore nuk duhet të jenë kufizuese, por të ndërtohen mbi zgjedhje të vetëdijshme dhe respekt reciprok. Ndikimi i saj shtrihet përtej filozofisë: letërsia e saj, veprat dhe angazhimi intelektual kanë formuar debatet mbi barazinë gjinore dhe të drejtat e grave, duke frymëzuar lëvizje feministe në të gjithë botën. Sot, idetë e saj përdoren si udhërrëfyes në filozofi, politikë dhe pedagogji. ✨️✨️Një nga thëniet më të fuqishme të saj është: “Çdo individ duhet të marrë përsipër përgjegjësinë e vet për jetën dhe zgjedhjet e tij.” Kjo është esenca e ekzistencializmit dhe mesazhi feminist i Beauvoir: liria është detyrë, dhe përmes saj individi realizon vetveten.✨️✨️ Analiza  e veprës së saj tregon një bashkëveprim të rrallë midis mendimit filozofik dhe ndjenjës artistike.  Fjalët e saj janë të pasura me një estetikë të brendshme që mbështet idetë e saj filozofike, duke e bërë leximin një eksperiencë intelektuale dhe emocionale njëkohësisht.  Veprat e saj nuk janë vetëm analiza teorike; ato janë reflektime mbi jetën reale, episodet e përditshme dhe përvojat që formësojnë ekzistencën njerëzore. Në përfundim, Simone de Beauvoir nuk ishte vetëm një filozofe dhe shkrimtare, por një pioniere e mendimit modern.  Jeta dhe puna e saj janë dëshmi se filozofia nuk është abstrakte, por një mjet për të kuptuar botën dhe për të ndikuar në të. Thëniet dhe veprat e saj mbeten një burim frymëzimi: “Çdo liri kërkon vetëdije dhe përgjegjësi.” Ajo e tregoi këtë jo vetëm në teori, por edhe në episodet e jetës së saj, duke lënë një trashëgimi që sot vazhdon të ndriçojë mendimin dhe veprimin njerëzor. Simone ka marre disa  Çmime, dhe nderime. Simone de Beauvoir u kandidua për Nobel Prize in Literature disa herë ( p.sh . viti 1973).  Ajo fitoi Jerusalemin Prize më 19 prill 1975 për kontributin e saj mbi individin në shoqëri dhe lirinë.  Ndërkohë, që nga viti 2008, është themeluar çmimi Simone de Beauvoir Prize for Women’s Freedom, për nder të saj, që i jepet atyre që luftojnë për lirinë gjinore.   Njohjet këto janë jo vetëm për shkrimin, por për një filozofi të jetuar — barazia, liria, vetëdija – aspekte që Beauvoir i konkretizoi në vetë jetën e saj. Kështu, filozofia bëhet jo vetëm mendim, por veprim. Ndikimi i saj vazhdon edhe  sot. Vepra e saj vazhdon të jetë themeli i teorisë feministe moderne dhe studimeve gjinore.  Ideja e saj për “tjetrin” (“the Other”) dhe përkushtimi në lirinë individuale kanë influencuar filozofi, sociologji, psikologji dhe studime kulturore. Një thënie ikonike e saj: “Çdo individ duhet të marrë përsipër përgjegjësinë e vet për jetën dhe zgjedhjet e tij.” (variante të kësaj fraze shfaqen në tingullin e filozofisë së saj)  Sot, kur debati rreth identitetit, gjinive, roleve shoqërore është më i gjallë se kurrë,  Beauvoir shfaqet si zë parësor:  "liria nuk është e dhënë — është arritur. Nuk jemi subjekt automatik i natyrës – jemi krijues të vetvetes" Referencat (APA ) 1. De Beauvoir, S. (1943). L’invitée [She Came to Stay]. Gallimard. 2. De Beauvoir, S. (1949). Le Deuxième Sexe [The Second Sex]. Gallimard. 3. De Beauvoir, S. (1954). Les Mandarins. Gallimard. 4. De Beauvoir, S. (1958). Mémoires d’une jeune fille rangée [Memoirs of a Dutiful Daughter]. Gallimard. 5. De Beauvoir, S. (1973). La Force des choses [The Force of Circumstance]. Gallimard. 6. Simons, M. (2008). Simone de Beauvoir: A Biography. New York, NY: HarperCollins. 7. Moi, T. (2008). Simone de Beauvoir: The Making of an Intellectual Woman. Oxford University Press. 8. Whitford, M. (2000). Simone de Beauvoir. London: Routledge. --- In-text citations (APA): Për një thënie nga Le Deuxième Sexe: > (De Beauvoir, 1949, p. [faqe specifike]) Për burime biografike: > (Moi, 2008) (Simons,  © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Hyrje.Portret.Prof .Dr.Mimoza Hafizi  “Universi në Sytë e Një Shkencëtareje: Prof. Dr. Mimoza Hafizi” 🌟Në qiellin e dijes shqiptare, ku yjet dhe mendimi bashkohen në një simfoni të pafund, lind figura e një gruaje që ka ndriçuar shkencën, arsimin dhe politikën me një pasion të rrallë: Prof. Dr. Mimoza Hafizi (Universiteti i Tiranës, Departamenti i Fizikës).  Ajo është jo vetem një astrofizikane  por edhe një filozofe e universit, një pedagoge e përkushtuar, një politikane vizionare, dhe mbi të gjitha, një njeri me shpirt human dhe fisnik. Mimoza Hafizi mori doktoraturën në Universitetin Paris 7, Francë, me punimin “Fushat komplekse skalarë në afërsinë Gausiane. Yjet Boson”, duke treguar që nga fillimi fuqinë e saj intelektuale dhe aftësinë për të ndërthurur matematikën me misterin e yjeve.  ✨️Në fushën e saj shkencore, ajo ka hulumtuar Shpërthimet Gama dhe ekzoplanetët përmes mikrolensimit gravitacional, duke bashkëpunuar me institucionet më të mëdha ndërkombëtare, si Instituti i Astrofizikës në Paris dhe Universiteti i Leçes, Itali. ✨️Punimet e saj shkencore, që nga “Precarious stars—a variety of boson stars” (1998) deri tek shfrytëzimi i kapacitetit të IRT-THESEUS (2021), janë shembuj të mendimit rigoroz dhe vizionar, ku çdo artikull shndërrohet në një udhëtim poetik drejt së panjohurës. Libri i saj universitar “Bazat e Astrofizikës” (1999) dhe më vonë “Bazat e Mekanikës Kuantike” (2012), kanë formuar breza të tërë studentësh, duke i dhënë gjuhës shqipe elegancën dhe forcën e dijes ndërkombëtare. ✨️Por Mimoza Hafizi nuk është vetëm shkencëtare; ajo është një figurë ndriçuese në politikë dhe shoqëri. Si Zëvendësministre e Arsimit dhe Shkencës (1997–2000) dhe Sekretare e Përgjithshme e Presidencës (2000–2002), ajo solli vizionin e dijes në politikë, duke e bërë arsimimin dhe shkencën një prioritet kombëtar.  ✨️Si Deputete e Kuvendit të Shqipërisë (2013–2017), ndikimi i saj ishte i qartë: arsim, shkencë dhe etikë në shërbim të qytetarit, duke treguar se fuqia politike mund të jetë një dritare për mirësi dhe njohuri. ✨️Mimoza Hafizi është gjithashtu autore  e katër romaneve shkencore  “Pika e Trëndafilit (2018)”, fituese e Çmimit Kombëtar për Letërsinë Rinore, 2019,  “Infiniti Blu (2020)”,  "Duke pritur Supernovën"  dhe së fundmi "Drita",  ku ajo bashkon shkencën me filozofinë dhe estetikën, duke e kthyer dijen në art dhe artin në urtësi.  Ajo krijon një botë ku yjet flasin përmes gjuhës së shpirtit, ku universi nuk është thjesht hapësirë, por reflektim i njeriut që kërkon kuptim. Si akademike, ajo është një univers në lëvizje, një udhërrëfyese për studentët dhe kolegët, duke i inspiruar të mendojnë thellë dhe të ndriçojnë dijen me pasion.  🌟Si politikane, ajo tregoi se përgjegjësia dhe vizioni i pastër mund të formojnë shoqëri më të ndriçuar, duke lidhur arsimimin, shkencën dhe etikën me shërbimin publik. Ndikimi i saj shtrihet si një rreze e fortë dritë në gjithë komunitetin akademik dhe shoqëror shqiptar, duke lënë gjurmë të pashlyeshme në çdo fushë që preku. Prof. Dr. Mimoza Hafizi është një emër i nderuar; është simbol i dijes që ndriçon, filozofisë që frymëzon, dhe humanizmit që bashkon.  Një krahasim i gjetur dhe i përshtatshëm për Mizen mund të jetë: ✨️✨️ “Prof. Dr. Mimoza Hafizi është si Vera Rubin për Shqipërinë: ashtu si Rubin revolucionarizoi kuptimin tonë për materien e errët, Mimoza ndriçon horizontet e dijes dhe të mendimit në Shqipëri, duke bashkuar shkencën, arsimin dhe filozofinë në një vizion të jashtëzakonshëm.”✨️✨️ Elita e konsideron Prof. Dr. Mimoza Hafizin si shkencëtaren më të ndritur të astrofizikës shqiptare, një mendje brilante që shkon përtej kufijve të zakonshëm të dijes. 🌟Ajo është si një yll i rrallë, që nuk ndriçon vetëm hapësirën rreth tij, por edhe shpirtin e njeriut që e sheh.  Figura e saj është një urë midis shkencës, artit, filozofisë dhe jetës publike, një shembull i rrallë i integritetit, pasionit dhe mendimit të lartë. Mimoza Hafizi është një univers në vetvete: shkencëtare, pedagoge e përkushtuar, politikane e vizionit të pastër dhe njeri human. Ndikimi i saj shtrihet nga yjet e universit deri tek zemrat e studentëve dhe qytetarëve – një dritë e rrallë që nuk shuhet kurrë. Intervista me  Prof.Dr. Mimoza Hafizi nga  Liliana Pere. Pyetje:LP 1. Cila është rrënja e dritës suaj — a vjen nga origjina, nga familja, apo nga një thirrje e brendshme që ju ka udhëhequr drejt dijes dhe universit? Pergjigje: Njeriu është qënie komplekse dhe drita që rrezaton në jetën e vet e ka burimin te origjina, te rrethanat ku është krijuar, te familja e mjedisi ku është zhvilluar, të cilët herë përkojnë e herë jo me mundësitë që lëvrijnë brenda vetes. Këto përputhje apo mospërputhje i japin njeriut rrugëtimin e vet me zigzake të paparashikueshme, deri në moshë madhore, kur ai e merr vetë në dorë fatin e tij. Kështu më ka ndodhur edhe mua. Familja me ka shtyrë drejt dijes, dhe kjo linjë ka përkuar, herë natyrshëm e herë rastësisht, me thirrjet e brendshme. E tillë jam bërë kjo që jam. 2. Në një univers të pafund, ku çdo yll ka dritën e vet, si mund të gjejë njeriu drejtimin e tij pa humbur në madhështinë e pafundësisë? Pergjigje: Këtë pyetje mjaft filozofike dëshiroj ta shoqëroj me një copë teksti nga romani im "Infiniti Blu": "Për ku është nisur vallë Hommo Sapiens , kjo qenie e brishtë, krijesë e një trupi të vogël kozmik që quhet Tokë? Po tenton të kapë infinitin! A nuk po kryen mëkatin e mendjemadhësisë, duke hyrë në konkurencë me natyrën unike dhe absolutisht të pafundme të Zotit? Ja tek kërkon të kapërcejë mbi pikën e prerjes së elipsave të zgjatur, që formojnë simbolin e infinitit ... ndonëse i vetëdijshëm që ajo pikë mban në barazpeshë të lejuarën me të ndaluarën! E ndodh që peshorja të përmbyset në mëkat". 3. A është dija një mënyrë për të gjetur të vërtetën, apo për të mësuar të jetojmë me misterin? Pergjigje: Dija është mënyra jonë për të gjetur të vërtetën. Rendja pas saj prej mijra vitesh ka treguar se ne nuk pajtohemi me misterin. 4. Kur vëzhgoni yjet që vdesin për t’i dhënë dritë botës, çfarë mësoni për vetë natyrën e njeriut dhe të jetës? Pergjigje: Yjet lindin e vdesin, por këtë të vërtetë ne e kemi mësuar vetëm para një shekulli. Sot njerëzit ndodhen përballë një universi që gëlon nga një miriadë procesesh, të cilat nisin e mbarojnë. Ai mban një miriadë objektesh, të cilat lindin e vdesin. Deri para një shekulli, universi përballë nesh shfaqej i përjetshëm e i pandryshueshëm, duke na injektuar iluzionin e përjetësisë. Sot ky iluzion është shembur për ata që janë pranë shkencës apo tronditur për të tjerët. Vdekja tashmë është pjesë e pashmangshme e ekzistencës sonë. Në këtë raport të ri, edhe vetë njeriu dhe jeta marrin një natyrë tjetër. 5. A ekziston një kufi midis shkencës dhe poezisë, apo janë të dyja gjuhë të ndryshme që përpiqen të përshkruajnë të njëjtën bukuri? Për mua të dyja janë lartësitë ku pasioni e çon njeriun. Por, jo të gjithë fizikanët e kanë këtë raport me poezinë. Një nga shkencëtarët më të mëdhenj të shekullit ë shkuar, Pol Dirak, nobelist, besonte që ekuacionet janë më mahnitëse se poezia, me argumentin se përpos të bukura, ato e bëjnë të vështirën të duket e thjeshtë. Kurse poezia, këmbëngulte Dirak, i bën gjërat e thjeshta të duken të pakuptueshme. 6. Kërkimi juaj për ekzoplanetë — a është më shumë një kërkim për jetë në hapësirë, apo një kërkim për kuptim në shpirtin njerëzor? Pergjigje: Të dyja. Kërkimi për ekzoplanetë është një sfidë shkencore dhe teknologjike. Imagjinoni se si mund të guxosh të shohësh një pikë të errët, që është planeti, pranë një ylli vezullues, vite e vite dritë larg. Por ja, pra, kemi mundur t'i gjejmë. Sot kemi gati 8 mijë ekzoplanetë të zbuluar. Një projekt europian ku bëjmë pjesë bashkë me observatorin e Parisit, është i destinuar edhe për publikun, që njerëzit të gjejnë aty informacione nga më të shumëllojshmet për këto botë interesante. Po ju jap lidhjen në shqip:  https://scholar.exoplanet.eu/spip.php?article754&lang=sq E kemi përgatitur ne, ekipi shqiptar. Mos hezitoni të hyni!  Njerëzit e meritojnë të dinë gjithçka njohim për ekzoplanetët, sepse janë pikërisht njerëzit që e kanë shtyrë shkencën në këta kufij. Është kureshtja mijravjeçare për ta ditur nëse jemi vetëm në këtë univers marramendës, apo ka diku tjetër qënie të ngjashme. Është ai kërkimi në shpirtin njerëzor që ju përmendni. Ky shekull i përket njerëzve që po njohin botë të tjera. 7. Si mundet njeriu të qëndrojë i përulur përballë kozmosit, kur vetë është krijesë që di të mendojë për pafundësinë? Pergjigje: Çuditërisht nuk është përulur. Megjithë përmasat e tij tmerrësisht të vogla, ka guxuar e po guxon ta pushtojë këtë strukturë gjigande në kufijtë e pafundësisë, që është kozmosi. Po e pushton dalëngadalë, në fillim me mendje e me dije, e më pas me prani fizike. Në shekullin e shkuar zbriti në Hënë, brenda këtij shekulli do të shkojë në Mars, sondat e ndërtuara prej tij po kapërcejnë kufijtë e sistemit diellor. Çfarë do të sjellin shekujt e ardhshëm? Vështirë të parashikohet, por diçka dihet me siguri: progresi është i pashmangshëm. 8. Çfarë është koha për ju: një rrjedhë fizike që matet, apo një përjetim shpirtëror që ndjehet? Pergjigje: Si fizikane i përmbahem përkufizimit të Ajnshtajnit:  koha është një madhësi që matet përmes orës. Çdo ngjarje që ndodh i përgjigjet një çasti të caktuar në kërcitjen e akrepave. Dhe ne shënojmë çastin kur ndodh, kështu përcaktojmë kohën. Kjo është koha fizike, element thelbësor i Teorisë së Relativitetit. Para një shekulli ka patur një debat historik  mes Albert Ajnshtajnit dhe njërit prej filozofëve më të mëdhenj të kohës, që këmbëngulte se koha nuk mund të përmblidhet vetëm në kuptimin e saj fizik: Koha nuk është fizike, por filozofike. Koha e filozofëve nuk ekziston! - Kjo frazë e Ajnshtajnit ka mbetur në histori. Dhe çdo vrojtim e konfirmon pikëpamjen e tij. 9. Si ka mundur Prof. Mimoza Hafizi të bashkojë në një jetë të vetme tri dimensione të mëdha — akademiken, politikën dhe njerëzoren — duke mbetur model i integritetit dhe urtësisë? Pergjigje: Duke ju falenderuar për konsideratën e lartë që shprehni, dua të them se njeriu i ka të gjitha kapacitetet për të zhvilluar shumë dimensione në jetë. Ka edhe raste kur zhvillon vetëm një dimension, por në mënyrë të përkryer, si Pol Dirak që e përmenda më parë. Për të vlente vetëm shkenca. Por, në limitet e një vendi të vogël, ne shqiptarët e kemi të vështirë të mbyllemi në një dimension. Ai është i pamjaftueshëm për kapacitetet që na ka falur natyra. Prandaj te ne nuk çuditesh kur sheh fizikanë që shkruajnë romane, poetë që ligjërojnë në parlament, sportistë që ngrenë biznese apo kryeministra që pikturojnë.  10. Në fund të çdo përpjekjeje për ta kuptuar universin, a është përgjigjja gjithmonë njeriu vetë — me gjithë dritën, dyshimin dhe dashurinë. Pergjigje: Njeriu vetë, me gjithë dritën, dyshimin e dashurinë është po aq i vështirë për t'u kuptuar sa një univers i tërë.  Më vjen mirë që në këtë dialog fjala kyçe ishte drita. Ajo përkon me romanin tim më të ri, që sapo ka dalë e mban titullin Drita. I kushtohet dritës, kësaj dhurate bujare të natyrës, që s'rreshtim t'i falemi e ta ndjekim nga pas si të magjepsur, për ta njohur e për ta kuptuar. Drita është një krijesë tekanjoze e universit. Ajo na befason pikërisht kur mendojmë se e kemi kuptuar. Por ja që enigmat e saj nuk ndalen së shfaquri. Në ethen e kërkimit, ndokush hamend se këto enigma kanë ndërhyrë dhe në jetën tonë e po ndërthurin histori djemsh e vajzash qindra kilometra larg, ... dhe të një gruaje me emrin DRITA. Ju faleminderit për intervistën e dashur e nderuar Mimoza. Faleminderit ju per intervisten e bukur, zn.jLiliana

Hyrje Portret i Prof. Dr. Vjollca Ibro, anëtare  e Komisionit të Përhershëm të Biologjisë, Bujqësisë dhe Veterinarisë (KBBF) pranë Akademisë sëShkencave të Shqipërisë (ASHSH) Në fushën e dijes shqiptare, Vjollca Ibro është një emër që tingëllon me një qetësi të lartë shpirtërore, e njëkohësisht me një forcë bindëse akademike Si profesore, kërkuese dhe udhëheqëse e mendimit shkencor, ajo përfaqëson urtësinë që bashkon dijen me përulësinë — një frymë e rrallë që shndërron arsimin në art dhe shkencën në filozofi të jetës. Në Universitetin Bujqësor të Tiranës, ku ajo ka kontribuar për më shumë se katër dekada, ajo ka ngritur ura midis brezash, duke mbjellë dije, që rriten si bimët që vetë studion. Çdo leksion i saj është si një frymë jete e re, ku shkenca nuk mësohet mekanikisht, por përjetohet me ndjesi e thellësi. Profesor Doktor që nga viti 1999, me një rrugëtim që nisi që në vitet 1978 në Universitetin e Pekinit, RP e Kinës, ajo mishëron filozofinë kërkimin e ekuilibrit midis natyrës dhe njeriut, kështu, Vjollca Ibro e sheh botën e bimëve ashtu si edhe atë njerëzore — delikate, por të qëndrueshme.   E lindur më 20 qershor 1955 në Korçë, qyteti i dritës dhe kulturës, ajo e mori nga vendlindja dhe familja  pasionin për dije e elegancën e mendimit. Rrënjët e saj, si ato të një peme u ushqyen nga tradita. Në periudhën 1978–1987, ajo ishte asistente dhe pedagoge në Katedrën e Botanikës, ku filloi të ndërtojë themelet e një karriere të gjatë mësimore dhe shkencore. Vitet 1988–1990 e gjetën si zv/shefe në të njëjtën katedër, duke u bërë një figurë që përfaqësonte zërin e  grave në shkencë, në një kohë jo aq të lehtë për to. Më tej, në vitet 1990–1994, ajo mori drejtimin e Katedrës së Bio-Fizio-Ekologjisë, ku hulumtoi me përkushtim raportin midis bimës dhe mjedisit, një temë që në thelb përfshin edhe raportin midis njeriut dhe natyrës. Në vitet 1994–1997, ajo vazhdoi të kontribuojë si pedagoge e Fiziologjisë, duke vazhduar me frymën e kërkimit më të thelluar në arsimin universitar. Pas ngjarjeve të marsit 1997, Universiteti Bujqësor i Tiranës pësoi shkatërrime, djegje dhe grabitje, të cilat vunë në diskutim fillimine vitit akademik 1997-98 deri edhe vetë egzistncën e UBT. Kjo u evitua nga përpjekjet e të gjithëve dhe përkushtimi i veçantë i Prof. Vjollca Ibro, ngarkuar me detyrën e Rektores,  e cila për tre vjet drejtoi me kurajo dhe kolegjialitet rindërtimin dhe vazhdimin e veprimtarive mësimore dhe kërkimore në të gjithë fakultetet.  Nga viti 2000 deri në 2005, ajo shërbeu si Zv/Ministre e Bujqësisë dhe Ushqimit, duke u bërë një ndër të paktat figura akademike, që ndërthurin vizionin shkencor me përgjegjësinë publike.  Nga viti 2005 e në vijim, ajo  punon Pedagoge e disa moduleve në Programe studimore si Shkenca Agronomike, Agromjedis dhe Ekologji, Agromekanizim të Fakultetit të Bujqësisë dhe Mjedisit. Në këto vite Prof.  Ibro udhëheq doktoratura dhe master, këtë e bën jo vetëm me fjalë, por sidomos me shembullin e saj. Në 1985, ajo qëndroi për specializim  në Institutin e Botanikës, Universiteti i Perugia-s, Itali. Në 1994, vijoi në Universitetin e Bonn-it, Gjermani. Në 1995, në Romë, në laboratorin “in vitro” të Frutikulturës, ajo ndërthurte kërkimin me artin e rigjenerimit. Në 1996, në Universitetin e Hohenheim-it, Stuttgart, ajo studioi raportin source/sink, një koncept që pasqyron dualitetin midis dhënies dhe marrjes — një metaforë e jetës që ajo vetë mishëron: jep dije, merr mirënjohje. Përveç kërkimit, ajo ka kryer trajnime të shumta ndërkombëtare: në IFDC për programim bujqësor, në GTZ për fuqizimin e universiteteve, në BOKU të Vienës për administrimin universitar, dhe në Hohenheim për menaxhimin akademik. Ajo është bashkautore në 5 libra, 5 tekste universitare dhe disa cikle leksionesh, si dhe mbi 130 botime shkencore dhe pjesëmarrje në konferenca kombëtare e ndërkombëtare. Ka udhëhequr 3 doktoratura dhe mbi 40 mastera shkencorë, duke u bërë dritë udhëzuese për mendjet e reja. Në këtë mision, ajo pasqyron filozofinë e Wang Zhenyi-t, mësuar gjatë studimeve të saj universitare, e cila thoshte: “Të mësosh është të ndriçosh botën me dritën e brendshme.” Ajo ka qenë Anëtare e Këshillit të Akreditimit të Arsimit të Lartë, drejtuese për grupin e punës të bujqësisë në negociatat për MTL dhe MSA në BE, antare e Shoqatës Europiane të Fiziologjisë së Bimëve, Shoqatës së Mbrojtjes së Mjedisit dhe Shoqatës së Bujqësisë Organike. Aktualisht, ajo është Anëtare e Komisionit të përhershëm të Biologjisë, Bujqësisë dhe Veterinarisë pranë Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe e Redaksisë  së Bujqësisë dhe Ekonomisë së fermës së Enciklopedisë Shqiptare në proces përgatitje. Në thelb të shpirtit të saj kërkues, Vjollca Ibro i shikon kufijtë jo si pengesa, por si horizonte për t’u kapërcyer. Figura e Prof. Dr. Vjollca Ibro është një simfoni e maturisë, dijes dhe urtësisë. Si një pemë që rritet ngadalë, por me rrënjë të thella,  duke na kujtuar se shkenca është më e bukur kur lind nga maturia dhe qetësia. Pyetje 1:  E nderuar znj.Ibro; Si matet ndikimi i një shkencëtari mbi shoqërinë dhe natyrën? Për ju Prof. Ibro, ndikimi nuk matet vetëm me botime, por me frymën tek studentët dhe komuniteti. A mendoni se vlerësohet ndikimi vetëm me statistika?  Përgjigje : Faleminderit revistës suaj për mundësinë, që më jepni për të shprehur mendimet e mia lidhur me këto pyetje të mira dhe mjaft intriguese.  Lidhur me pyetjen tuaj në se ndikimi i një shkencëtari mbi shoqërinë dhe natyrën vlerësohet vetëm me statistika, mendoj se statistikat nuk janë thelbi. Pa e nënvlerësuar rëndësinë e statistikave për vetë kërkuesin si edhe punëdhënsin e tij, gjithsesi ato ngelen statistika, të cilat maksimumi bëjnë të mundur rankimin e kërkuesve si edhe të institucioneve. Kërkuesit pedagogë kanë mundësinë dhe detyrën t’u përçojnë dijet dhe arritjet në shkencë studentëve dhe komuniteteve, të ndezin dhe mbajnë gjallë tek ta besimin te shkenca dhe e vërteta, dëshirën për ndryshim dhe përparim. Pyetje 2:  Si ka menaxhuar Prof. Ibro funksionet publike, studimet dhe jetën familjare njëkohësisht? Duke qenë Zv/Ministre, Rektore dhe pedagoge, ajo ka treguar se organizimi dhe përkushtimi e bëjnë të mundur harmoninë. Si keni mundur të balanconi profesionin menaxhimin dhe jeten personale me sukses?  Përgjigje:  Fjala sukses është relative, gjithmonë ka më shumë dhe më mirë. Me modesti ju them se, sa kam arritur, janë rezultat i punës pa orare dhe përkushtimit. Në familjen, ku jam lindur dhe rritur jam edukuar me parimin o mire, o fare  ( all or nothing ). Kur pranon një punë (aq më tepër një post drejtues) është një përgjegjësi para opinionit, familjes, ndërgjegjes tënde… Fjala punë  nuk shkon me fjalën gjasme . Jam përpjekur që, krahas punës të kem në vëmendje familjen, dy fëmijët dhe bashkëshortin. Ata më kanë mirëkuptuar dhe mbështetur. E di, që edhe iu kam munguar apo mosplotësuar sa do të dëshiroja. Përpiqem t’i shlyej tani, me dy mbesat e dashura.  Pyetje 3:   Znj Ibro;  Çfarë na mëson studimi i bimëve për ciklet e jetës së njeriut? Çdo bimë që Prof. Ibro studion tregon sfidat dhe mundësitë për rritje. Cikli i natyrës pasqyron jetën tonë. A mund të shohim tek natyra modelin e jetës njerëzore?  Përgjigje :  Pyetjen tuaj, po ta kem kuptuar drejt, do ta riformuloja: a shëmbëllen jeta njerëzore me modele të natyrës? Njeriu, Homo sapiens , është një nga shumë gjallesat e planetit Tokë. Si i tillë, është vetë pjesë e natyrës me qënien, fiziologjinë dhe sjelljet e tij në komunitet. Duke qënë gjallesa me inteligjencën më të zhvilluar (këtë e themi ne njerëzit për veten tonë, a na konsiderojnë të tillë gjallesat e tjera?!), ai ka studjuar dhe “kopjuar” shumë nga strukturat, dukuritë dhe proceset e përsosura gjatë evolucionit për miliona dhe mijra vjet te gjallesat e tjera, përfshi edhe bimët.  Po qëndroj te bimët! Idea se edhe bimët janë gjallesa është pranuar më vonë dhe me vështirësi. Kjo ndodhi vetëm pasi u pranua se lëvizja nuk përfshin vetëm atë lokometrike, me zhvendosje, si ajo e ligjit të Njutonit. Edhe bimët lëvizin, edhe pse jo si kafshët dhe njeriu, ato kanë shumë lloj lëvizjesh, rritja është një nga format e lëvizjes së tyre.  Gjatë rritjes, p.sh . drurët e një pylli ndërtojnë kurorat dhe rizosferat e tyre “në konkurencë” për dritën, ujin dhe jonet minerale, por edhe “në harmoni”, pa hijezuar njeri- tjetrin (parimi toka dhe dielli janë e të gjithëve dhe për të gjithë). Në shumë raste, kanë gjetur mënyra bashkjetese (simbiozat) me parimin “na nëm” me “ndarje punësh” me “përfitim reciprok”. Formimi i farës dhe procesi i mbirjes janë dy shembuj të tjerë, ku përfshihen “përkujdesja” e bimës “mëmë” për lindjen dhe sigurinë në mbarërritjen e “të vegjëlve” të saj. Le të kujtojmë “përkujdesjen” që farat të shpërndahen, të mbijetojnë nga rreziqet e infeksioneve të ndryshme, faktorët mjedisorë ekstremë apo kullotja. Sipas rastit farat vishen nga jashtë me shtresa mbrojtëse (nga lagështia, kalbja, zjarret…) apo ndihmëse (për shpërndarjen nga uji, era, kafshët…). Kështu, shtresa e frutit që rrethon farat, me ngjyra, aroma dhe shije na gënjen dhe shndërron edhe ne njerëzve në shpërndarës të tyre. Kujtoni rolin e paketimit dhe të reklamës në marketing!  Procesi i zhvendosjes së asimilateve sipas new raporti source/sink , ku fuqia e sink  përcakton edhe alokimin dhe partitimin e asimilateve, është një “model i përsosur” për hartimin dhe ndarjen e buxhetit, sipas fuqisë asimiluese.  Kështu mund të vazhdoja me dhjetra shembuj, që ngjajnë apo vlejnë për të gjetur përdorim në jetën e një njeriu apo komuniteti njerëzor. Pyetje 4:  Si lidhet kimia e bimëve me të kuptuarit e njeriut dhe natyrës? Analizat tregojnë lidhje mes bimëve dhe mjedisit, dhe mes njeriut dhe natyrës. Shkenca dhe filozofia bashkohen në çdo reagim. A mund të mësojmë për jetën nga formula (më mirë sjelljet) e bimëve?  Përgjigje: Jeta e gjallesave studjohet nga disiplina e Fiziologjisë (gr. fizios  =natyrë; logos  =teori). Për t’i shkuar sa më në imtësi shpjegimit të proceseve jetësore (bimë, kafshë, njeri), do të duhet të zbresësh gradualisht nga niveli makroskopik në atë mikroskopik, qelizor, subqelizor dhe deri atë molekular (kimik). Dhe, pikërisht, shpjegimi në nivel molekular është ai që realizon Biokimia. Në këtë nivel, jeta funksionon gati njësoj te të gjitha gjallesat. Makromolekulat dhe lëndët e tjera organike dhe inorganike janë pothuajse të njëjtat. Në një kuptim, përbërja e organizmave të gjalla dhe transformimet lëndore brenda tyre janë kimi e pastër. Njeriu ka ende shumë për të zbuluar, kuptuar dhe përdorur nga lidhjet, që egzistojnë në nivel molekular mes bimëve dhe njeriut. Jo vetëm tek të ushqyerit, por edhe në mjaft pika të tjera të përbashkëta si tek enzimat, pigmentët, antioksidantët etj. Intervista. Pyetje 5 :  E dashur Prof Ibro; Çfarë na mëson rezilienca e bimëve ndaj stresit abiotik? Si bimët që përshtaten, njeriu zhvillon durim dhe forcë. Prof. Ibro tregoni se sfidat janë mundësi për rritje. A mund të shohim çdo sfidë njerëzore si mundësi?  Përgjigje: Ndryshimet klimatike kanë nxjerrë në rend të ditës thellimin në studime, për të kuptuar ndikimin e çdo stresori abiotik si i nxehti, thatësira, kripëzimi,  ngricat... mbi gjallesat, me theks të veçantë bimët, që janë  burim shumë i rëndësishëm ushqimi për popullsinë botërore në rritje. Përveç kësaj, studimet edhe me  përfshirjen e bioteknologjisë, synojnë të gjejnë mekanizmat molekularë, përgjegjës për tolerancën ndaj streseve të ndryshëm biotikë dhe abiotikë. Lidhur me sa më lart, prej vitesh kemi bashkpunime të frytshme te drithrat me kolege nga Fakulteti i Shkencave të Natyrës, të Universitetit të Tiranës. Mes mekanizmave  efikasë janë   edhe ato të memory resilence. Pra të rizgjimit të mekanizmave  të tolerancës të fituar gjatë kalimit të mëparshëm të një stresi. Përsa u takon analogjive me njeriun, kjo më kujton stërvitjen, kalitjen është termi më pranë aklimatizimit, që e bëjnë njeriun të përballojë me sukses goditjet nga streset e ndryshme ambientalë (i ftohti, i nxehti, lartësia etj.) Kalitja kërkon, vërtet, durim dhe vullnet. Pa këto të fundit, sfidat, të çfardo lloji, është pothuajse e pamundur t’i përballosh. Ajo shprehja popullore, vështirësitë të bëjnë më të fortë,  e ardhur nga përvoja, nuk është pa bazë shkencore. Pyetje 6:    A është kultivimi një bashkëjetesë midis njeriut dhe natyrës? Punimi i tokës tregon kujdes dhe respekt për ambientin. Prof. Ibro e sheh bujqësinë si art të harmonisë?   Përgjigje:    Njeriu, si pjesë e vetë natyrës, ka qënë në bashkëjetesë dhe në harmoni me të deri sa doli nga pylli dhe shpellat. Kur shpiku dhe përdori vegla dhe armë për gjueti dhe punimin e tokës, filloi edhe prishja e harmonisë. Edhe pse energjia diellore, uji dhe dioksidi i karbonit janë të mjaftueshëm për fotosintezën e bimëve, nevojat për ushqim të popullsisë botërore, që rritej vazhdimisht, nuk mund të plotësoheshin me ushqimin në natyrë. Pikërisht, hapja dhe punimi i tokave, fillimi i kultivimit të bimëve, shënoi fillimin dhe zgjerimin e veprimtarive bujqësore. Këto u shoqëruan me përfshirjen e teknologjive   intensive, plehrimet kimike, aplikimin e pesticideve, herbicideve… Pra, në se fillimisht flitej për një bujqësi natyrore, bujqësia e sotme konvencionale, është larguar shumë nga ajo natyrore. Në këtë mënyrë edhe harmonia dhe bashkjetesa e njeriut me natyrën janë cënuar rëndë. Dhjetvjeçarët e fundit, në botë por edhe në Shqipëri, kanë filluar dhe janë rregulluar në legjislacion përpjeke për të zhvilluar bujqësi organike apo biologjike, si një përmbledhje veprimtarish bujqësore në harmoni dhe etikë në ruajtjen e burimeve natyrore dhe shëndetin e njeriut. Një grup kolegësh, 28 vite më parë, themeluam Shoqatën Shqiptare të Bujqësisë Organike. Mua, më qëlloi që të drejtoja edhe grupin e punës për hartimin, për herë të parë në vendin tone, të Ligjit Mbi Bujqësinë Organike, gjë të cilën e veçoj, krahas të tjerave, si një nga arritjet e punës sime në Ministrinë e Bujqësisë dhe Ushqimit gjatë viteve 2000-2005. Pyetje 7: Si zhvillohet dashuria për tokën dhe bimët? Dashuria lind jo vetëm nga përvoja dhe përkushtimi, siç tregon Prof. Ibro. Vëzhgimi, prekja nga afër krijon dashuri, respekt dhe përgjegjësi. A mund të mësohet respekti për natyrën përmes arsimit? Përgjigje : Pyetje shumë e mirë! Mendoj se respekti dhe dashuria për natyrën iu mëkohet fëmijëve, qëkur fillojnë të mësojnë fjalët e para dhe më pas gjatë gjithë stadeve të rritjes së tyre. Prindërit, vazhdimisht, do të duhet t’iu tërheqin vëmendjen fëmijëve të shohin bukuritë e pejzazheve të lindjes dhe /apo perëndimit të diellit, pamjen e fushave dhe maleve në të katër stinët e vitit. Shkolla ka një rol të pazëvendësueshëm. Programet shkollore e përmbajnë këtë mundësi në lëndët e botanikës, biologjisë, gjeografisë, leximit dhe letërsisë. Kush nga ne nuk ka ngelur i mahnitur nga ekskursionet në pranverë, kur ka parë gjelbërimin e grurit nëpër fusha me ndonjë lulekuqe nëpër të. Si mund të harrohen pemtoret e mollëve, kumbullave, qershive… të lulëzuara në pranverë, po vjeshta e artë me pemët plot fruta ngjyra ngjyra, portokalla, hurma e ftonj…Kur fëmijët i ushqejmë, duhet t’iu flasim për natyrën, bimët dhe kafshët. Ndodh, që një fëmijë 9 vjeçareje të mos e dijë ende, se orizi është produkt i bimës së orizit, por kujton se prodhohet në fabrikë si makaronat! Më fal, se u zgjata me këto përfytyrime dhe po e mbyll me dëshirën, që të lind gjatë udhëtimeve, për të recituar vargjet e Naimit “O malet e Shqipërisë dhe ju o lisat e gjatë, fushat e gjera me lule që iu kam ndër mend ditë dhe natë…” Pyetje 8 : Si pasqyrojnë ciklet biologjike etikën dhe marrëdhëniet njerëzore? Studimet tregojnë se ekuilibri dhe drejtësia janë parime morale. Prof. Ibro përdor këto njohuri për të udhëhequr studentët. A mund të mësojmë drejtësinë dhe ekuilibrin nga natyra? Pëgjigje:  Ekuilibri dhe drejtësia janë parime morale të shoqërisë njerëzore, ose më saktë duhet të jenë. E them këtë, se për fat të keq, nuk është gjithmonë kështu, as mes njerëzve si individë dhe as mes shteteve. Jetojmë në shekullin e 21, kur teknologjitë, si ajo e informacionit, bioteknologjia dhe automatizimi (përfshi inteligjencën artificiale) kanë arritur maja të paimagjinuara më parë, dhe megjithatë mijëra njerëz vazhdojnë të vriten, në luftra, ku nuk funksionon logjika dhe jo më etika. Miliona fëmijë në vit (shifrat janë tronditse) vdesin nga uria, pa arritur të rriten! Ku është drejtësia njerëzore?! Në natyrë, mes gjallesave, tek bimët në veçanti (shëtisni në një vresht, arë me grurë, por sidomos në një pyll), spikatin ekuilibri dhe harmonia. Secila bimë e përmbush ciklin e saj jetësor, pra rritet, riprodhon dhe lë pasardhës, në harmoni me individët e tjerë bimorë për rreth. Bima ndan token, ajrin dhe dritën drejtësisht sipas specifikave të masës vegjetative, që ndërton dhe mënyrave të pjalmimit dhe riprodhimit. Këto modele jetese dhe bashkjetese duhet të na shërbejnë si bazë për ndërtimin e marrëdhënieve njerëzore, ku parimi moral më i lartë të jetë drejtësia në kuptimin e gjerë të saj. Pyetje 9 : “Si e vlerësoni ju gjendjen aktuale të bujqësisë në vendin tonë? Në cilin stad ndodhet sot ky sektor dhe cilat janë sipas jush elementet kryesore që duhet të merren parasysh për zhvillimin e tij të mëtejshëm?” Në dy tre dakadat e fundit, sektorit të bujqësisë në vend i kanë ndodhur ndryshime thelbësore.  Një  pjesë e tyre ishin rezultat i kalimit nga ekonomitë bujqësore të kolektivizuara, me drejtim të centralizuar, me pak mekanizim dhe shumë punë krahu, në fermat private shumë të vogla dhe me dhjetra probleme të menaxhimit, prodhimit dhe tregtimit të produkteve. Gradualisht, duke u ambientuar si gjithë  sektorët e tjerë në vend, me rregullat e ekonomisë së tregut, edhe bujqësia tashmë ka mjaft zhvillime pozitive. Mes tyre mund të përmend specializimin për produkte me të cilat dalin në treg, eksportojnë apo kontraktojnë me agropërpunuesit. Fermat, sidomos ato që lidhen me pemtarinë apo prodhimin e perimeve në sera janë mekanizuar dhe automatizuar. Shembuj të tillë ka me dhjetra në Lushnjë, Divjakë, Fier, Berat, Elbasan, Korçë e Tiranë. Sidoqoftë, ka ende shumë për të bërë  sidomos lidhur me mbështetjen e prodhuesve dhe zhvillimin rural në tërësi.  Sektori, ndërkaq vuan edhe nga dukuri të reja siç janë pakësimi forcave të punës, plakja e popullsisë në zonat rurale etj.     Pyetje 10 : “Çfarë mesazhi do të kishit për studentët e Fakultetit të Bujqësisë, të cilët janë e ardhmja e këtij sektori,  Përgjigje:  Më lejoni, të shpreh që në fillim entuziazmin tim lidhur me suksesin e Universitetit Bujqësor të Tiranës, UBT, i cili e nisi këtë vit akademik me kurikula të njehsuara me universitetin BOKU të Vienës  në të gjithë programet e studimit. Duke e njohur nga afër BOKU, një  nga universitetet më të mirë për shkencat jetësore në Europë, unë jam shumë e lumtur për mundësinë që kanë vajzat dhe djemtë shqiptarë për të patur një diplomë të njejtë me simoshatarët e tyre evropianë.   Studentëve, që kanë zgjedhur të diplomohen në Programet e ndryshme që ofron UBT, të evidentuar dhe mbështetur me bursa si programe prioritare nga Qeveria, dëshiroj t’iu them se kanë bërë zgjedhjen e duhur. Programet e studimit në UBT lidhen direkt me jetën dhe nevojat e përditshme të njerëzve për ushqimin dhe mjedisin. Me punën tuaj ju do të keni mundësi t’ua bëni jetesën më të mirë dhe më të garantuar.  Në këto 47 vite, nga koha kur fillova punë në këtë institucion të arsimit të lartë, më i rëndësishmi në vend për bujqësinë, mjedisin, veterinarinë dhe ushqimin, kam punuar me 45 breza studentësh, që e nisnin shkollën disi me dyshime, por kur vinte koha e diplomimit, përpara kisha të rinj, vajza dhe djem plot dije, krenarë për çfarë kishin arritur dhe besimplotë për kapërcimin e sfidave që i prisnin.  Ju faleminderit znj. Ibro per intervisten. Faleminderit  ju znj.Liliana. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

#RevistaPrestige. #personality Fatos Nano #YouwillBeInTheMemoryofallAlbanians. “Sot kombi humbi një udhëheqës të madh – kujtim për Fatos Nanon" 🙏"Të prehesh në paqe, Udheheqesi Fatos Nano.✨️ Shqipëria humbi sot një mendje të ndritur, një shpirt të urtë dhe një njeri që i dha kuptim politikës me njerëzillek e kulturë. Ngushëllimet më të ndjera familjes, fëmijëve, miqve të tij të afërt, dhe të gjithë atyre që e deshën me sinqeritet dhe e vlerësuan për mençurinë, integritetin dhe dashurinë e tij për progresin e vendit Qoftë kujtimi yt i paharruar, profesor i urtësisë dhe i paqes. U prehtë në dritë e qetësi, Fatos Nano – njeriu që e deshi Shqipërinë me mendje dhe me zemër. 🕊️✨️ Ka njerëz që, edhe pse nuk i kemi takuar kurrë, ndihen sikur kanë qenë pjesë e jetës sonë, që nuk udhëheqin vetëm me pushtet, por me mendim, mençuri me frymë, me transformim. Sa herë fliste thosha; Prisni ta degjojmë! Sot, kombi shqiptar humbi një udhëheqës të tillë – Fatos Nanon, njeriun që me mençuri, dije dhe qetësi, la gjurmë të thella në historinë, kompekse politike dhe njerëzore të Shqipërisë. Nuk e kisha takuar kurrë, por mënyra si udhëhoqi, si foli, si veproi, si përçoi dhe qëndroi në kohën e tij, më bëri ta ndjej afër, si një figurë që përfaqësonte mendimin e kthjellët dhe shpirtin e paqtë të një kombi që kërkonte rrugën e vet. "Ishte njeri i progresit, profesor në ekonomi dhe politikë, i pajisur me mençuri të rrallë dhe me një filozofi të thellë jetësore: se politika duhet të jetë në shërbim të paqes, e jo e stuhive" Fatos Nano e ngriti ekonominë shqiptare në një periudhë tranzicioni të vështirë, duke i dhënë vendit frymëmarrje pas viteve të pasigurisë. Ishte i pari që e pranoi nevojën për reformim, që e pa socializmin si rrugë drejt demokracisë, e jo si përjashtim të saj. Në mendim ishte socialist, në sjellje dhe veprim, socialdemokrat – bashkëpunues, i hapur, pa armiqësi. Ai besonte se zhvillimi vjen nga dija dhe bashkëkuptimi, jo nga përçarja. Në mënyrën si fliste, kishte filozofi; në mënyrën si qeveriste, kishte kulturë. Nuk ngrinte zërin, por ngrinte nivelin e debatit. Nuk kërkonte lavdi, por kërkonte ekuilibër. Ishte njeri i mendimit të lirë, me integritet të pastër dhe me shpirt që nuk njihte urrejtje. Kishte forcën për të udhëhequr, por edhe urtësinë për të heshtur kur duhej. Ishte, në kuptimin më të plotë të fjalës, një burrë shteti që e përçoi politikën në një nivel njerëzor. Sot, në heshtjen që la pas, ndjejmë boshllëkun e një figure që nuk do të përsëritet lehtë. "Fatos Nano ishte një mendësi, një frymë, një kujtesë se Shqipëria mund të udhëhiqet me mençuri, dije dhe dashuri dhe bashkëpunim" Na la një trashëgimi të çmuar: shembullin se forca e vërtetë nuk është në pushtet, "por në urtësi; se paqja dhe dija, janë forma më e lartë e fitimit". U prehtë në paqe njeriu që besoi te paqja, që ndërtoi me mendje e që udhëhoqi me zemër. Kombi humbi një udhëheqës të madh – por fitoi një kujtim që nuk shuhet.✨️🙏 --- 📜 Profil i shkurtër biografik Fatos Thanas Nano lindi më 16 shtator 1952 në Tiranë, në një familje me traditë qytetare dhe arsimdashëse. Ai u diplomua në Universitetin e Tiranës, në Fakultetin e Ekonomisë, ku më pas mori edhe gradën Doktor i Shkencave Ekonomike dhe u bë pedagog. Pas ndryshimeve politike të viteve ’90, Nano u bë themeluesi i Partisë Socialiste të Shqipërisë, duke e reformuar nga një strukturë e mbyllur në një forcë moderne me frymë socialdemokrate. Shërbeu si Kryeministër i Shqipërisë në disa periudha të rëndësishme: në vitin 1991, pastaj në 1997–1998, dhe sërish në 2002–2005, duke qenë një nga figurat më të qëndrueshme të tranzicionit politik. Në të gjitha pozicionet e tij, ai tregoi kulturë shtetërore, integritet intelektual dhe ndjeshmëri njerëzore. Edhe kur u përball me vështirësi, kritikë apo padrejtësi, ruajti gjithmonë dinjitetin dhe qëndrimin e një njeriu të arsyes. Në vitin 2005, pas përfundimit të mandatit si Kryeministër, u tërhoq me dinjitet nga jeta politike aktive, duke dhënë shembullin e një dorëheqjeje të kulturuar dhe të qetë. Fatos Nano do të kujtohet si një politikan me shpirt filozofi, me mendje të kthjellët dhe me zemër të butë për njerëzit. Ai mbetet simbol i një epoke që kërkonte paqe, zhvillim dhe qytetari – një udhëheqës që do të mungojë, por nuk do të harrohet. ✨️✨️---------✨️✨️ T'i prehet shpirti në paqe, qoftë i parajsës🙏 © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Rrevista Prestige #catherinemiddleton #inspiration Rubrika: Personalitete boterore që na frymezojnë.Princesha Kate. Rikthimi historik i Kate Middleton: kurora e rrallë e Mbretëreshës Nënë. Kate Middleton bëri një rikthim mbresëlënës në historinë mbretërore duke veshur kurorën e rrallë Strathmore Rose, një thesar që nuk ishte përdorur në publik për gati një shekull. Princesha e Uellsit, 43 vjeç, u shfaq me elegancë gjatë banketit shtetëror në Buckingham Palace, me rastin e vizitës së Presidentit të Koresë së Jugut. Kjo tiarë delikate me pesë trëndafila diamanti, të vendosur në një bandë lulesh, i përkiste fillimisht Mbretëreshës Nënë. Ajo e mori si dhuratë martese nga babai i saj, Earl i Strathmore dhe Kinghorne, në vitin 1923. Që nga ajo kohë, kurora ishte veshur shumë rrallë dhe u fotografua për herë të fundit në vitet 1930. Rikthimi i saj nga Kate u pa si një nderim i veçantë për Mbretin Charles, i cili ishte shumë i lidhur me gjyshen e tij. Historianët mbretërorë e quajtën këtë moment një deklaratë të fuqishme stil Kate MideNews.

Elon Musk prezanton “Grokipedia-n” – enciklopedia e re që sjell dijet universale  përmes inteligjencës artificiale Elon Musk lançoi “Grokipedia” — enciklopedinë e re të krijuar nga inteligjenca artificiale dhe  rivalizon Wikipedia-n Projekti i ri i xAI synon të krijojë “një version më të vërtetë të Wikipedia-s”, por tashmë është përfshirë në debate për kopjime të përmbajtjeve dhe kritika nga komuniteti akademik e mediatik. Nga: Michael Nied ( People.com ) Data e publikimit: 28 tetor 2025, ora 09:24 AM EDT Më 27 tetor 2025, sipërmarrësi miliarder Elon Musk, 54 vjeç, njoftoi zyrtarisht nisjen e Grokipedia-s — një platformë të re enciklopedike në internet, të ndërtuar dhe përditësuar plotësisht nga inteligjenca artificiale (AI). Faqja funksionon në adresën Grokipedia.com dhe është zhvilluar nga kompania e tij e AI-së, xAI, e cila u themelua në vitin 2023. Kjo është e njëjta kompani që krijoi Grok, sistemin e fakt-kontrollit me AI të integruar në platformën X (ish-Twitter). Pse e krijoi Musk këtë platformë Sipas deklaratave të tij, qëllimi i Grokipedia-s është të ofrojë një burim “më të saktë dhe më të vërtetë” të informacionit, si alternativë ndaj Wikipedia-s, për të cilën Musk është shprehur publikisht me kritika të ashpra. Në një postim më 30 shtator 2025 në rrjetin X, Musk tha: > “Ne po ndërtojmë Grokipedia @xAI — do të jetë një përmirësim masiv ndaj Wikipedia-s. Sinqerisht, është një hap i domosdoshëm drejt qëllimit të xAI për të kuptuar Universin.” Në disa postime të tjera, ai ka e quajtur Wikipedia “shumë e politizuar” dhe “e ideologjizuar”, duke përdorur shpesh shprehjen ironike “Wokipedia”. Si funksionon Grokipedia Ndryshe nga Wikipedia, ku artikujt shkruhen dhe redaktohen nga njerëz, Grokipedia gjeneron çdo artikull përmes algoritmeve të inteligjencës artificiale. Sipas përshkrimit zyrtar të faqes, “Grokipedia është një enciklopedi e fuqizuar nga AI, e ndërtuar si një alternativë më e besueshme ndaj Wikipedia-s.” Në momentin e lansimit, faqja përmbante rreth 880,000 artikuj — shumë më pak se 7 milionët që ka Wikipedia në anglisht. Çdo artikull shoqërohet me një shënim që tregon se është “fakt-kontrolluar nga Grok”, ndërsa disa përmbajnë lista burimesh të shumta, nga media si The New York Times apo NPR. Aktualisht, përdoruesit nuk mund të redaktojnë përmbajtjet, por mund të flamurojnë (raportojnë) artikuj që përmbajnë gabime. --- Autori dhe kompania pas projektit Grokipedia është në pronësi të xAI, kompanisë së inteligjencës artificiale të Elon Musk. Kjo kompani është e pavarur nga Tesla dhe SpaceX, por e lidhur me rrjetin social X, ku Musk ka integruar sisteme të inteligjencës artificiale për komunikim dhe fakt-kontroll. Sipas xAI, ky projekt është pjesë e vizionit më të gjerë të Musk për “kuptimin e Universit përmes inteligjencës artificiale.” --- Si është pritur Grokipedia Lansimi i Grokipedia-s tërhoqi menjëherë vëmendje globale — por edhe kritika të forta. Faqja u rrëzua për disa orë në ditën e parë të funksionimit, për shkak të numrit të madh të vizitave, raportuan The New York Times dhe Fox News. Për më tepër, lansimi ishte shtyrë një javë, për arsye teknike. - Akuzat për kopjim të përmbajtjes Menjëherë pas hapjes, disa media si NBC News zbuluan se disa artikuj të Grokipedia-s janë identikë me ato të Wikipedia-s, madje me të njëjtën renditje paragrafësh dhe formulime. Në disa raste, vetë faqja e Grokipedia-s përfshin këtë njoftim zyrtar në fund të artikujve: > “Përmbajtja është përshtatur nga Wikipedia, e licencuar nën Creative Commons Attribution-ShareAlike 4.0 License.” Pra, ndonëse ligjërisht mund të përdorë përmbajtje të Wikipedia-s nën këtë licencë, kritikët e akuzojnë Musk për mungesë origjinaliteti dhe transparence, duke e quajtur platformën “Wikipedia me AI, jo alternativa e saj.” Në rrjetin X, Musk iu përgjigj akuzave me humor dhe tha: > “Duhet ta kemi rregulluar këtë deri në fund të vitit.” --- Reagimi i Fondacionit Wikimedia Organizata që administron Wikipedia-n, Wikimedia Foundation, publikoi një deklaratë të qartë për mediat, përfshirë People.com : > “Që nga viti 2001, Wikipedia ka qenë shtylla e njohurive në internet. Ndryshe nga projektet e reja, Wikipedia mbetet e vetmja faqe e madhe e menaxhuar nga një organizatë jofitimprurëse, me politika të hapura, mbikëqyrje vullnetare dhe një kulturë përmirësimi të vazhdueshëm.” Ata shtuan: > “Njohuria e Wikipedia-s është — dhe gjithmonë do të jetë — njerëzore. Kjo është ajo që e bën të vlefshme, dhe kjo është ajo që AI-të, përfshirë Grokipedia-n, përdorin për të mësuar.” Në faqen zyrtare të Wikipedia-s më 28 tetor, Fondacioni publikoi një mesazh sensibilizues për donacione, ku thuhej: > “Wikipedia është krijuar nga njerëzit, jo nga makinat. Nuk përpiqet të shtyjë asnjë pikëpamje. Është pronë e një jofitimprurëse, jo e një miliarderi apo korporate gjigante.” --- Çfarë thonë mediat ndërkombëtare NBC News theksoi se Grokipedia është “një eksperiment interesant, por që bazohet mbi punën njerëzore që tashmë ekziston në Wikipedia.” The New York Times raportoi se platforma “pësoi kolaps në ditën e parë” dhe se “shumica e përmbajtjeve janë të ndërtuara nga materiale të ekzistuara online.” Fox Business shtoi se “pavarësisht kritikave, Grokipedia mund të bëhet një provë se si AI mund të menaxhojë informacionin në shkallë të gjerë.” --- Përmbledhje Emri: Grokipedia Krijuesi: Elon Musk Kompania: xAI Data e lansimit: 27 tetor 2025 Artikujt fillestarë: ~880,000 Baza: përmbajtje të gjeneruara nga AI (dhe pjesërisht të marra nga Wikipedia) Qëllimi: të krijojë një alternativë “më të vërtetë” ndaj Wikipedia-s Kritikat kryesore: mungesë transparence, përdorim i përmbajtjeve ekzistuese, dështime teknike në lansim Reagimi i Wikipedia-s: “Njohuria njerëzore nuk mund të zëvendësohet nga  Inteligjenca Artificiale. Revista Prestige . Sipas : People.com

Clara Schumann (1819–1896) Një jetë midis dritës së pianos dhe hijes së përjetësisë Nga Rebecca Winzenried --- Në një shekull ku zëri i gruas rrallë dëgjohej përtej mureve të shtëpisë, Clara Schumann lindi për të dëshmuar të kundërtën. E lindur më 13 shtator 1819, në Leipzig, ajo ishte vajza e një pianisti kërkues dhe e një sopranoje me shpirt lirik. Që në moshën katër vjeçare, duart e saj të vogla prekën tastierën si një urë mes lodrës dhe fatit. Në 1828, vetëm nëntë vjeç, ajo interpretoi në Gewandhaus – tempulli muzikor i Leipzig-ut – dhe Evropa nisi të flasë për vajzën që luante me shpirt të pjekur. Mendelssohn, Liszt, Schubert e Paganini — emra të përjetshëm — e panë si një mrekulli të re të kohës. Në 1835, në moshën 16 vjeç, ajo prezantoi Koncertin për Piano në A minor, Op. 7, nën dirigjimin e Felix Mendelssohn. Ishte një shpërthim dritëhije në pentagramin e saj të parë të pavdekshëm. --- Dashuria që kompozoi heshtjen Në një nga koncertet e saj, një djalosh nëntë vjet më i madh — Robert Schumann — e dëgjoi dhe e ndjeu se përpara tij po luante muzika e shpirtit të tij. Ai hyri në shtëpinë e Wieck jo vetëm si nxënës, por si një hije që do të bëhej bashkëtingëllim i përjetshëm i Clara-s. Dashuria e tyre u përplas me kundërshtimin e ashpër të babait të saj, Friedrich Wieck, i cili e pa këtë ndjenjë si rrezik për një karrierë brilante. Por dashuria, ashtu si muzika, nuk pranon kufij ligjorë. Ata e fituan të drejtën për t’u bashkuar në martesë — dhe më 12 shtator 1840, një ditë para ditëlindjes së 21-të të saj, Clara u bë Zonja Schumann. Ata nuk ndanë vetëm një shtëpi, por edhe një ditar të përbashkët, ku fjala dhe nota shkrinin njëra-tjetrën. Martesa e tyre ishte një simfoni e brishtë dashurie dhe trishtimi. Ndërsa ajo rrinte midis koncertesh dhe fëmijëve — tetë në numër, shtatë të mbijetuar — Robert-i nisej drejt mjegullës së çrregullimit mendor. Në 1854, pas një tentative për t’i dhënë fund jetës duke u hedhur në lumin Rin, ai u shtua në një sanatorium. Vdiq dy vjet më pas, më 1856, duke lënë pas një dashuri që nuk do të shuhej kurrë në duart e Clara-s. Në një faqe të ditarit, ajo shkroi me dhimbje dhe bindje të heshtur: > “Dikur besoja se mund të krijoja. Por një grua nuk duhet të dëshirojë të kompozojë. Nuk ka pasur ndonjë që ta ketë bërë. A duhet të jem unë e para?” Në atë fjali, u përfshi jo vetëm melankolia e saj, por edhe filozofia e një kohe që e vendosi gruan mes frymëzimit dhe ndalimit. Megjithatë, ajo krijoi deri në fund – Romancat për Piano, Op. 21 (1855) dhe Romancat për Violinë dhe Piano, Op. 22 (1853) – si dy dritare të vogla që shikojnë përtej detit të brengës. --- E veja e pianos dhe miqësia e përjetshme Në moshën 36 vjeç, e vetme me shtatë fëmijë, Clara nuk u tërhoq nga muzika — ajo u rikthye në skenë si një priftëreshë e tingullit. Në turnet e saj, ajo interpretoi shpesh me Joseph Joachim, violinistin që do ta lidhte me një shpirt të ri: Johannes Brahms. I riu 20-vjeçar, që trokiti në derën e familjes Schumann në 1853, do të bëhej mik, ndihmës, ndoshta edhe dashuri e heshtur. Mes tyre lindi një lidhje aq e thellë sa që muzika e tyre vazhdon të dialogojë edhe sot, në heshtje. Ajo u përkushtua gjithashtu në botimin e veprave të Robert-it, në bashkëpunim me Breitkopf & Härtel, duke u bërë redaktore e trashëgimisë së tij muzikore. Në një botë mashkullore, ajo hapi një dritare për vajzat që ëndërronin tastierën: u bë mësuesja e parë dhe e vetmja grua në Dr. Hoch’s Conservatory në Frankfurt. Aty ajo mësoi jo vetëm notat, por shpirtin e interpretimit — ndjeshmërinë, dëgjimin e heshtur të qëllimit të kompozitorit, përtej efekteve virtuozistike. Në 1891, pas më shumë se gjashtë dekadash në skenë, ajo luajti për herë të fundit. Vdiq në 1896, në moshën 76 vjeç, pas një goditjeje në tru — por muzika e saj nuk u shua; ajo u shndërrua në frymë që endet në çdo tingull romantik. --- Trashëgimi dhe filozofia e një zemre muzikore Clara Schumann mbetet një simbol i përhershëm i shpirtit krijues femëror, që në heshtje ndihmoi të formësohej epoka romantike. Ajo ishte mësuese e qetësisë, pianiste e shpirtit, kompozitore e emocioneve, dhe rojtare e dashurisë. Në veprat e saj të pakta, por thellësisht të ndjera — nga Koncerti për Piano në A minor, Op. 7 (1833–1835), tek Trio për Piano në G minor, Op. 17 (1846), apo Romancat e fundit — dëgjohet një filozofi e nënkuptuar: muzika është një mënyrë për të jetuar përtej kohës, një urë mes dashurisë dhe vdekjes, mes heshtjes dhe zërit. Në çdo notë të saj, ndien një pyetje që nuk kërkon përgjigje, por vetëm dëgjim: > A është muzika, në fund, një mënyrë për të dashuruar pa fjalë?

Dritero Agolli. Kur të jesh merzitur shumë Ketu s' do të jem, do jem larguar; Në tokë i tretur si të tjerët, Në kafenene e preferuar Nuk do më shohin kamarierët. Dhe nëpër udhët ku kam ecur, S'do ndihet kolla ime e thate, Mbi varrin tim do të rrije i heshtur Një qiparis si murg i ngratë. Ti do trishtohesh atëherë, Se s'do më kesh në dhomë gjallë, Dhe, kur në xham të fryjë erë, Do qash me erën dalëngadalë. Po kur të jesh merzitur shumë, Në raft të librave kërkome, Atje do të jem i fshehur unë, Në ndonjë varg a ndonjë shkronjë. Mjafton që librin pak ta heqesh Dhe unë do zbres, do vij pas teje; Ti si dikur me mall do qeshesh, Si një blerim pas një rrekeje. --- Nëse do, mund ta bëj edhe një analizë të shkurtër letrare për këtë poezi, për të nxjerrë mesazhin dhe ndjenjat që përcjell. Dëshiron ta bëj?

Audreu Hepburn > “Në Audrey Hepburn, arti i baletit, muzika e shpirtit dhe eleganca e kinemasë u bashkuan në një harmoni të vetme — një yll i Hollivudit që ndriti jo për famë, por për ndjeshmëri.” ✨ Audrey Hepburn – Ylli që e bëri shpirtin modë Hyrje. Në qiellin e ndritshëm të Hollivudit, ku dritat e suksesit shpesh zbehen më shpejt se lindja e tyre, u shfaq një yll që nuk digjej, por ndriçonte me butësi: Audrey Hepburn. Në ekranet e kinemasë botërore, pak fytyra kanë lënë gjurmë që nuk zbehen me kalimin e kohës. Audrey Hepburn është një prej tyre. Ajo nuk ishte thjesht aktore; ishte një prezencë që ndryshoi mënyrën se si shohim bukurinë, elegancën dhe mirësinë njerëzore. E lindur në një kohë të trazuar dhe të pasigurt, fëmijëria e saj e formoi shpirtin e saj të brishtë por të fortë, duke e bërë çdo buzëqeshje të saj të kishte peshën e një mesazhi të thjeshtë: dashuri, dinjitet dhe mirësi.  Kur hyri në botën e filmit, nuk solli vetëm talent; solli një mënyrë të të qenit që bënte çdo skenë më njerëzore, çdo rol më të gjallë dhe çdo emocion më të prekshëm. Në një kohë kur fama mathej me zhurmë dhe glamur, ajo solli heshtjen fisnike të shpirtit, forcën e thjeshtësisë dhe magjinë e natyrshmërisë. Audrey nuk ishte vetëm një aktore e madhe — ajo ishte një mënyrë e të jetuarit, një filozofi që e ktheu mirësinë në estetikë dhe humanizmin në art. > “Thjeshtësia është çelësi i elegancës së vërtetë.” — Audrey Hepburn --- Audrey Kathleen Ruston lindi më 4 maj 1929, në Ixelles, një lagje aristokrate e Brukselit, Belgjikë. Ajo ishte bija e Joseph Victor Anthony Ruston, një biznesmen britanik me rrënjë austriake, dhe e Baroneshës Ella van Heemstra, një aristokrate holandeze, vajzë e Baronit Aarnoud van Heemstra, ish-guvernator i Surinamit. Audrey kaloi fëmijërinë mes Anglisë, Holandës dhe Belgjikës, në një mjedis që e ushqeu me kulturë dhe disiplinë, por jo pa plagë. Kur ajo ishte vetëm gjashtë vjeç, prindërit u divorcuan — një ndarje që la boshllëk të thellë në shpirtin e saj. Nëna, për të shmangur trazirat e luftës, u vendos në Arnhem të Holandës, ku Audrey e vogël përjetoi vitet më të errëta të Luftës së Dytë Botërore. > “Gjatë luftës, mësova çfarë është uria, frika, dhe më e rëndësishmja – shpresa.” Në moshën 16-vjeçare, ajo nisi studimet në Arnhem Conservatory, ku mësoi piano dhe balet klasik. Pas luftës, shkoi në Londër, ku studioi nën drejtimin e Marie Rambert, një nga emrat më të njohur të baletit britanik. Megjithatë, një dëmtim fizik i pengoi të bëhej balerinë profesioniste — dhe kjo fatkeqësi e vogël u kthye në shkëndijën e madhe të kinemasë. 🎬 Nga Londra në Hollywood – Ngritja e një legjende Në fund të viteve ’40, Audrey nisi të marrë role të vogla në filma britanikë, ndër to Dutch in Seven Lessons (1948) dhe The Lavender Hill Mob (1951). Fati e gjeti në Paris, ku shkrimtarja franceze Colette, e mahnitur nga prania e saj, tha: > “Ajo nuk ka nevojë të luajë. Ajo është vetë Gigi.” Kështu, në vitin 1951, ajo u zgjodh për rolin kryesor në shfaqjen “Gigi” në Broadway — dhe suksesi ishte i menjëhershëm. Pak më vonë, regjisori William Wyler e ftoi të luante në “Roman Holiday” (1953) përkrah Gregory Peck, dhe aty lindi një legjendë. 🌹 Filmat më të shquar dhe trashëgimia artistike 1. Roman Holiday (1953) – Një princeshë që kërkon lirinë për një ditë në Romë. Ky rol i solli Oscar-in, Golden Globe dhe BAFTA për Aktoren më të Mirë. Një film që shpërfaqi delikatesën dhe ironinë e fatit njerëzor. 2. Sabrina (1954) – Vajza e shoferit që kthehet nga Parisi si grua e sofistikuar. Audrey, në këtë film, shpalosi gracinë e natyrshme që e bëri sinonim të elegancës. 3. Funny Face (1957) – Përkrah Fred Astaire, si filozofe që bëhet muza e botës së modës. Një dialog mes mendjes dhe bukurisë, që pasqyronte thelbin e saj të brendshëm. 4. Breakfast at Tiffany’s (1961) – Si Holly Golightly, ajo u bë ikonë kulturore. Një film mbi vetminë e bukurisë moderne, ku eleganca fshihet pas një zemre të ndjeshme. 5. My Fair Lady (1964) – Transformimi i Eliza Doolittle nga vajzë e thjeshtë në zonjë. Filmi fitoi 8 Oscarë dhe u bë kulmi i karrierës së saj. 💫 Tre episode të jetuara nga jeta e saj 1. Lufta dhe uria (1944) Gjatë pushtimit nazist, Audrey dhe nëna e saj u fshehën në Arnhem. Ajo ushqehej me lëkurë patatesh dhe u vu në rrezik disa herë duke ndihmuar rezistencën. “Kisha parë vdekjen me sytë e mi,” tha ajo më vonë, “prandaj e dija ç’vlerë ka jeta.” 2. Dashuria me Mel Ferrer (1954) U njohën gjatë shfaqjes Ondine në Broadway. U martuan dhe bashkë luajtën në filma, por martesa e tyre përfundoi pas shumë dhimbjesh dhe abortimesh. “Në dashuri duhet të jesh i butë, jo për t’u nënshtruar, por për të kuptuar,” shkruante ajo në ditarin personal. 3. Humanizmi dhe UNICEF (1989–1992) Në vitet e fundit të jetës, ajo vizitoi fëmijët e uritur në Somali, Sudan dhe Etiopi si Ambasadore e Mirëdashjes për UNICEF. “Kam parë fytyrën e Zotit tek çdo fëmijë të uritur,” tha ajo. Për këto përpjekje, mori Presidential Medal of Freedom në vitin 1992. 🏆 Çmimet dhe vlerësimet kryesore Oscar (1953) – Aktorja më e Mirë për Roman Holiday Golden Globe (1954) – Aktorja më e Mirë BAFTA (1953, 1964) – për Roman Holiday dhe Charade Tony Award (1954) – për Ondine Emmy (1993) – për Gardens of the World with Audrey Hepburn Grammy (1994, post mortem) – për regjistrimin e dokumentarit të njëjtë Presidential Medal of Freedom (1992) – për kontributin humanitar Ajo është një nga të paktat që ka arritur statusin EGOT (fituese e të katër çmimeve më të mëdha artistike).  Analizë  Audrey Hepburn përfaqëson unitetin midis formës dhe shpirtit, artin që ndriçon nga brenda, dhe bukurinë që lind nga ndershmëria. Në kohën e figurave të zhurmshme, ajo u bë heshtja që flet më fort se fama. Në interpretimet e saj, ajo shpaloste filozofinë e njeriut të ndjeshëm që kërkon liri në një botë artificiale — një simbol i ekzistencializmit të butë femëror. Humanizmi i saj pas skenës tregoi se arti nuk është vetëm për t’u parë, por për të shëruar. > “E vetmja mënyrë për të mbajtur duart të zëna është duke ndihmuar dikë tjetër.” — Audrey Hepburn Në fund, ajo mbeti jo vetëm ikona e Hollivudit të artë, por ikona e shpirtit njerëzor. Bukuria e saj nuk ishte dekor, por dëshmi se mirësia është forma më e lartë e artit. Ja një thënie origjinale e përmasave të mëdha, me ton poetik dhe filozofik, që mund ta përdorësh si moto në fillim të esesë apo si përmbyllje: > “Audrey Hepburn ishte melodia që u bë lëvizje, balerina që vallëzoi në dritën e Hollivudit dhe aktorja që luajti me shpirtin e botës. Ajo nuk kërkoi duartrokitje — ajo krijoi heshtje që s’harrohet.” > “Në Audrey Hepburn, arti i baletit, muzika e shpirtit dhe eleganca e kinemasë u bashkuan në një harmoni të vetme — një yll i Hollivudit që ndriti jo për famë, por për ndjeshmëri.” 📚 Referenca (sipas stilit MLA) “Audrey Hepburn.” Simple English Wikipedia, Wikimedia Foundation, last edited 2025. https://simple.wikipedia.org/wiki/Audrey_Hepburn Paris, Barry. Audrey Hepburn: A Biography. New York: Putnam, 1996. Spoto, Donald. Enchantment: The Life of Audrey Hepburn. New York: Crown, 2006. Wyler, William, director. Roman Holiday. Paramount Pictures, 1953. UNICEF Archives. “Audrey Hepburn – Goodwill Ambassador (1989–1993).” United Nations Children’s Fund, 1993.

“Një Ditë në Romë, Frymë Lirie, Rrugët e Përjetshme, Gjesti i Heshtur dhe Ëndrra e Një Dite.” “Roman Holiday” është një prej atyre filmave që duken si një përrallë, por në të vërtetë janë një pasqyrë e butë e jetës — një ëndërr që zgjohet në dritën e realitetit. Nën regjinë mjeshtërore të William Wyler, me Audrey Hepburn dhe Gregory Peck në qendër, ky film i vitit 1953 mbetet një kryevepër e thjeshtësisë dhe ndjenjës njerëzore, një poezi filmike ku Romës i është dhënë shpirti i një dashurie të pamundur. Princesha Ann, e lodhur nga peshat e protokollit dhe rregullave mbretërore, një natë vendos të thyejë muret e arta të jetës së saj. Ajo arratiset nëpër rrugët e Romës, duke kërkuar jo aventurë, por një shije të thjeshtë të lirisë — një frymë ajri që nuk i është dhënë kurrë. Fati e çon në duart e Joe Bradley-t, gazetarit amerikan që ka humbur gjithçka në bixhoz, por ruan në shpirt një njeri të ndershëm, një vëzhgues të heshtur të botës. Ai nuk e di fillimisht kush është ajo, dhe pikërisht në këtë padije nis bukuria e historisë. Në ditët që ndjekin, ata enden nëpër qytetin e përjetshëm — me një Vespa që gëzon si fëmijë rrugicat romake, me një prerje flokësh që simbolizon lindjen e një “vetvetjeje” të re, me shaka të lehta e sy që fillojnë të flasin përtej fjalëve. Rruga e tyre është një ditar i vogël lirie, një përshpëritje midis dy botëve që kurrë s’mund të takohen plotësisht. Në fund, realiteti vjen si një mëngjes i pashmangshëm. Joe, që fillimisht e pa princeshën si një shans për karrierë, tani e sheh si një njeri që duhet mbrojtur nga bota, jo shfrytëzuar. Ai ia kthen lirinë dhe dinjitetin, pa kërkuar asgjë. Në konferencën për shtyp, ajo e sheh dhe e njeh, por asnjë fjalë nuk mund të thuhet. Vetëm një ulje koke, një gjest falënderimi e dashurie të heshtur — më e thellë se çdo puthje filmike. Dhe Joe largohet ngadalë, në rrugët e tij të thjeshta, ndërsa ajo kthehet në botën e saj të ftohtë e të ndritur. Dy rrugë paralele që ndahen përgjithmonë. “Roman Holiday” nuk ofron një fund të lumtur, por një fund të vërtetë. Është një kujtesë se dashuria nuk ka nevojë për zotërim për të qenë e pastër; se liria ndonjëherë është vetëm një ditë, por mjafton për ta ndryshuar jetën. Në këtë thjeshtësi qëndron madhështia e filmit — një himn për njerëzoren, për ndershmërinë dhe për bukurinë që lind kur njeriu hiq dorë nga interesi dhe zgjedh të bëjë të drejtën. Audrey Hepburn, me ëmbëlsinë dhe hijeshinë e saj, u shndërrua në një ikonë botërore dhe fitoi Oscar-in për aktoren më të mirë. Filmi, që mori gjithashtu çmime për skenarin dhe kostumet, u prit me dashuri nga publiku e kritikët, duke hyrë menjëherë në historinë e artit të shtatë si një himn ndaj thjeshtësisë, dinjitetit dhe ëndrrës njerëzore për liri. “Roman Holiday” mbetet një kujtesë e butë se edhe një ditë e vetme, e jetuar sinqerisht, mund të vlejë sa një jetë e tërë në ar.

“Letër nënës” Sergej Eseninit Poezia “Letër nënës” është një nga krijimet më prekëse të poetit rus Sergej Esenin, shkruar në fund të jetës së tij, kur ai tashmë ndiente peshën e vetmisë, lodhjes shpirtërore dhe një parathënie të vdekjes së afërt. Ajo i drejtohet figurës së nënës, e cila për Eseninin nuk është vetëm prind, por simbol i pastërtisë, dritës dhe dashurisë së pakushtëzuar. Në vargjet e para shfaqet mallëngjimi i poetit dhe kujdesi i nënës për të. Ajo pyet, dëgjon fjalë për të, shqetësohet në heshtje dhe madje e sheh në ëndrra, duke e imagjinuar të kërcënuar nga rreziqe. Poeti e ngushëllon, duke i thënë se gjithçka janë vetëm vegime, por njëkohësisht nuk e fsheh faktin se jeta e tij është bërë e paqetë dhe e mbushur me rreziqe. Figura e Eseninit shfaqet e dyzuar: nga njëra anë ai e sheh veten ende si “njomzak i mirë”, me mall për kthim në shtëpi, teksa ëndërron pranverën dhe qetësinë; nga ana tjetër, ai e pranon hapur lodhjen e shpirtit, humbjen e shpresës dhe ndjenjën e afërt të fundit. Vargjet e fundit shënojnë dorëzimin e poetit ndaj fatit të tij, por megjithatë e lënë një dritë ngrohtësie: dashurinë për nënën, që mbetet burimi i vetëm i gëzimit. Në tërësi, poezia është një thirrje e dhimbshme për mëshirë dhe dashuri, një rrëfim intim i shpirtit të lënduar të Eseninit. Ajo mbart tone elegjiake, ku ndjenja e vdekjes përzihet me mallin për jetën e humbur dhe për përqafimin e nënës. Me një gjuhë të thjeshtë, por të fuqishme, Esenini na lë një testament poetik të mbushur me ndjeshmëri njerëzore universale. 👉 Poezia është një himn i nënës, por edhe një pasqyrë e shpirtit të plagosur të poetit, ku dhimbja, mallëngjimi dhe dashuria bëhen njësh. --- Dëshiron që ta përmbledh këtë koment në 30 rreshta të ndarë qartë, apo e do në formë eseje rrjedhëse si më sipër?

Rrevista Prestige #inspiration #Artist.#sinemart Rubrika: Yje të artit botëror që na frymezojnë. “Ornella Muti: Shpirti i Lirisë dhe Bukuria e Pavdekshme e Kinemasë” 🌻✨️Ornela Muti është një figurë që shndrin midis reales dhe mitit, një grua që u bë simbol i bukurisë, pasionit dhe lirisë femërore në një kohë kur bota e kinemasë ishte ende një territor i fortë mashkullor. Ornella Muti nuk është vetëm një aktore: ajo është një imazh i gjallë i artit, një rrëfim i një jete të jetuar me intensitet të plotë. Jeta e saj ngjan me një tregim të gjatë dhe të mbushur me kthesa: dashuri të mëdha, lëndime të thella, sukses që shpërthen në ekran, por edhe plagë të fshehta që i kanë dhënë thellësi shpirtit të saj. Ajo nuk u rrit në luks, as në qetësi. Qysh fëmijë përjetoi humbjen e të atit — një plagë që i dha forcë të parakohshme dhe e shtyu drejt botës së punës e të artit. Në moshën katërmbëdhjetë vjeç, një vajzë me sy të mëdhenj e ëndërrimtarë, ajo u hodh në botën e kinemasë pa ditur se po hynte në një univers që do ta bënte të pavdekshme. Debutimi i saj në filmin La moglie più bella (1970), nën drejtimin e Damiano Damiani, nuk ishte një hyrje e butë në art: ishte një përplasje me realitetin. Regjisori kërkonte ndjenja të vërteta, dhe shpesh përdorte mënyra të ashpra për t’i marrë ato nga një vajzë shumë e re. Dhimbja e atyre xhirimeve la gjurmë, por edhe e farkëtoi si artiste. Brenda pak vitesh ajo do të bëhej një ndër aktoret më të njohura të kinemasë italiane, një figurë që pushtonte ekranin me një pranverë të përhershme në sytë e saj. Ornella nuk ishte vetëm e bukur — ajo kishte një mënyrë të veçantë për të jetuar dhe për të dashur. Ajo rrëfen: “Nuk e konceptoj seksin për hir të seksit. Gjithmonë bie në dashuri kur dikush është qesharak.” Kjo filozofi e saj e thjeshtë dhe e thellë e bëri të afërt me publikun: ajo nuk ishte një statujë, por një shpirt që ndiente. Ishte kjo ndjeshmëri që e bëri të krijonte një lidhje të fuqishme me figura si Adriano Celentano, një romancë që shpërtheu si flakë dhe u shua shpejt, por mbeti si kujtim i fortë në jetën e njerzve Para Celentanos, kishte një tjetër dashuri — ajo me Luca Cordero di Montezemolo, një romancë rinore plot zjarr, spontaneitet dhe ëndrra. Ajo kujton si ai i thërriste “Të dua!” në mes të rrugës, si një djalë që nuk njeh as turp, as frikë. Ai ishte dashuria e parë, por edhe zhgënjimi i parë, sepse ai zgjodhi një tjetër. Nga kjo përvojë ajo mësoi një nga ligjet më të vërteta të jetës: dashuria është e bukur, por jo gjithmonë e përjetshme. ✨️✨️❤️Në vitet ’70 dhe ’80, Ornella Muti u bë një nga fytyrat më të dashura të kinemasë italiane dhe ndërkombëtare. Filma si Flash Gordon, Il bisbetico domato, Innamorato pazzo dhe dhjetëra të tjerë i dhanë famë botërore. Ajo punoi me regjisorë të njohur dhe aktorë të mëdhenj, duke e kthyer prezencën e saj në një simbol të përzierjes mes sensualitetit dhe inteligjencës aktoriale Episodet kryesore nga jeta. Ajo mbërriti në botën e kinemasë si një erë e butë mesdhetare që nuk e pret askush, por që i kthen të gjithë kokën nga ajo. Ornella Muti është shumë më tepër sesa një aktore: është një faqe e gjallë në historinë e kinemasë italiane, një grua që jetën e vet e ka jetuar si një film me shumë akte. Ishte vetëm katërmbëdhjetë vjeç kur regjisorët e panë në rrugë dhe e zgjodhën për një rol në La moglie più bella. Nuk kishte përvojë, nuk kishte shkollë aktrimi, por kishte një fytyrë që fliste dhe një dritë që nuk mund të fshihej. Ajo vetë e kujton si një përvojë të ashpër: në skenën e parë, regjisori Damiano Damiani e goditi që të qante me të vërtetë. “Isha e tmerruar — nuk e dija kurrë kur do të vinte shuplaka tjetër,” ka rrëfyer më vonë. Kjo ishte “dëshmia e zjarrit” e një vajze që sapo kishte humbur të atin dhe po mbante mbi supe familjen e vet. Ky ishte Episodi i parë i madh — një vajzë e thjeshtë që hyri në film jo nga ëndrra për famë, por nga nevoja. Dhe pikërisht aty, arti e zgjodhi atë. Dashuria e parë dhe thirrja në rrugë Në moshën gjashtëmbëdhjetë vjeç, ajo përjetoi dashurinë e parë me Luca Cordero di Montezemolo, një episod që do të mbetej në kujtesën e saj si një film romantik i viteve të arta. Ai vraponte nëpër rrugët e Romës dhe i bërtiste “Të dua!” para të gjithëve, si në një skenë të shkruar për të. I dha një unazë martese, e bëri të ndjehej si një princeshë. Por si shumë histori të rinisë, edhe kjo mori fund në mënyrë të papritur: ai zgjodhi një tjetër. Dhe ajo e kuptoi herët një të vërtetë të hidhur: dashuria është një zjarr që nuk të premton përjetësi. Lidhja e ndaluar me një legjendë Në kulmin e rinisë dhe famës, Ornella jetoi një tjetër episod të fortë: dashurinë me Adriano Celentano. Ishte një lidhje e shkurtër, plot pasion dhe konfuzion. “Ai tha se ishim bashkë pa më pyetur fare. Ishte e dhunshme. Por ishte dashuri,” kujton ajo. Ishte periudha kur ajo ishte e martuar me Federico Facchinetti, dhe kjo histori shkaktoi tronditje. Megjithatë, ajo e kujton si një ndjenjë të sinqertë. “Do të kisha qëndruar,” ka thënë, “por ndoshta ishte më mirë kështu.” Ky episod i dashurisë së ndaluar është një faqe tjetër e historisë së saj — jo për t’u fshehur, por për t’u kuptuar si pjesë e udhëtimit të saj personal. Në vitet që pasuan, Ornella Muti u bë një nga aktoret më të dashura të ekranit. Filma si Il bisbetico domato dhe Innamorato pazzo me Adriano Celentano, si dhe roli i saj në Flash Gordon, e kthyen në ikonë ndërkombëtare. Ajo u bë sinonim i bukurisë natyrore, sensualitetit inteligjent dhe gruas së lirë që nuk i përket askujt — vetëm vetes. Pas dritave të skenës fshiheshin edhe periudha të vështira: ndarja nga partnerët, rritja e fëmijëve me shumë përkushtim, presioni i famës. Në vend që të mbyllej, ajo zgjodhi të jetojë me dinjitet e qetësi, duke u tërhequr në fermën e saj në Monferrato, larg zhurmës së botës së spektaklit. Aty, midis natyrës, kujtimeve dhe qetësisë, ajo gjeti një tjetër dimension të jetës: lirinë e brendshme. Gjatë karrierës së saj ka marrë shumë çmime e vlerësime për kontributin në kinemanë italiane dhe botërore, duke u konsideruar një ndër aktoret më të rëndësishme të brezit të saj. Por më e rëndësishmja është trashëgimia që lë pas: një model i gruas që jeton plotësisht, që dashuron pa frikë dhe që nuk fsheh plagët — sepse ato janë pjesë e bukurisë Përveç skenës, Ornella jetoi një jetë të pasur si grua dhe nënë. Ajo rriti tre fëmijë, shpesh duke mbajtur vetë peshën e përgjegjësive. Për të, familja nuk ishte strehë nga fama, por thelbi i vërtetë i jetës. Në fermën e saj në Monferrato, ajo gjeti paqe — një vend ku mund të ndalonte dhe të merrte frymë mes natyrës dhe kujtimeve. Karriera e saj është kurorëzuar me shumë çmime dhe nderime për kontributin në kinemanë italiane. Ajo ka marrë vlerësime për bukurinë e saj ikonike, por edhe për talentin dhe aftësinë për të interpretuar role të thella, që shkojnë përtej sipërfaqes së ekranit. Ornella Muti mbetet një grua që ka jetuar sipas rregullave të veta. Ajo ka njohur dhimbjen, por nuk e ka lejuar të jetë pengesë; ka dashuruar me pasion, edhe kur dashuria nuk i është kthyer në të njëjtën mënyrë. Ka ndërtuar një karrierë që sot shërben si shembull për shumë artiste të reja: bukuria është një dhuratë, por është shpirti që mbetet. ajo mbetet një figurë që nuk mund të kufizohet në një datë lindjeje, në një listë filmash apo në një roman dashurie. Ajo është një histori më vete — një vajzë që u rrit para kohe, një grua që luftoi, një aktore që preku zemrat e miliona njerëzve dhe një shpirt që e do jetën me gjithë dritat e hijet e saj. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Piktori austriak Leopold Forstner dhe Shqipëria ====================================== Leopold Forstner (1878–1936), një ndër përfaqësuesit më të shquar të Jugendstil-it austriak dhe pjesë e lëvizjes së njohur Secession të Vjenës, la pas një trashëgimi të pasur ku mjeshtëria dekorative bashkohet me ndjeshmërinë artistike. I specializuar në mozaik dhe pllaka dekorative, ai përdorte teknika të përziera dhe materiale të çmuara, duke gërshetuar harmoninë e formës me ngjyrën. Bashkëpunimet e tij me figura të njohura si Gustav Klimt, Otto Wagner, Otto Schönthal dhe Emil Hoppe e vendosin Forstner-in në qendër të skenës artistike të fillimshekullit XX, në një kohë kur arti europian po përjetonte transformime të thella. Fati e solli që gjatë Luftës së Parë Botërore, kur trupat austro-hungareze u vendosën në veriun dhe qendrën e Shqipërisë (1916–1918) pas shkatërrimit të Serbisë, Forstner të shërbente si oficer i grumbullimit në Shqipëri dhe Maqedoni. Ky rol, përveç detyrave logjistike, i hapi atij mundësinë për të dokumentuar vizualisht jetën e përditshme, arkitekturën dhe tiparet etnografike të vendeve ku qëndroi. Ndryshe nga shumë ushtarakë të kohës, Forstner e shfrytëzoi këtë periudhë për të ndërtuar një arkiv të pasur me vizatime dhe piktura që sot kanë një vlerë të dyfishtë – artistike dhe historike. Në Shkodër, ai gjeti një qytet me ndërthurje të qartë osmane dhe perëndimore: rrugica të ngushta, çati të pjerrëta, tregje të mbushura me jetë dhe ndërtesa monumentale. Në Tiranën e asaj kohe, ende një qytezë e vogël, regjistroi me kujdes xhamitë, shtëpitë me oborre dhe rrugët me kalldrëm, duke e ruajtur përmes penelit një atmosferë që sot ka humbur. Kavaja e tij është më e qetë, me pamje tregjesh lokale dhe banorë të paraqitur në veshje popullore, ku vërehet qartazi dashuria e artistit për detajet e punimit dhe ngjyrat e gjalla. Portretet e Forstner-it nuk janë të ftohta apo vetëm dokumentare; ato pasqyrojnë një vështrim të mprehtë mbi psikologjinë e “etnotipit shqiptar”. Ai portretizon burra me plis e kostume kombëtare, gra me veshje të qëndisura shumëngjyrëshe dhe fëmijë me një vështrim të pastër e të drejtpërdrejtë, duke kapur jo vetëm pamjen e tyre, por edhe një ndjesi të brendshme të karakterit dhe krenarisë. Në këtë mënyrë, pikturat e tij bëhen jo vetëm peizazhe urbane, por edhe dëshmi të gjalla të një shoqërie në prag të ndryshimeve të mëdha. Sot, këto vepra shihen si burime të pazëvendësueshme ikonografike për historinë e qyteteve shqiptare të fillimshekullit XX. Ato janë dëshmi të një periudhe tranzicioni – nga struktura osmane drejt modernizimit – dhe ofrojnë detaje arkitekturore e etnografike që shpesh nuk gjenden më në terren. Për studiuesit, ato janë një dritare për të kuptuar zhvillimet urbane e kulturore të kohës; për botën e artit, ato tregojnë aftësinë e një artisti të formuar në rrymën elegante të Vjenës për të përthithur dhe përçuar estetikisht realitetin shqiptar. Ekspozitat dhe botimet e viteve të fundit në Austri dhe Shqipëri e kanë rikthyer në vëmendje figurën e Forstner-it, duke e vendosur jo vetëm si një nga mjeshtrit e fundit të Jugendstil-it, por edhe si një kronikan të heshtur vizual të Shqipërisë gjatë Luftës së Parë Botërore – një artist që, pa e ditur, kontribuoi në ruajtjen e kujtesës historike dhe kulturore të një vendi në ndryshim. © Dorian Koçi

Liceu Francez Korce Liceu Francez i Korçës – buroi dritë, dije dhe miqësi franko-shqiptare Më 25 tetor 1917, në qytetin e Korçës, u hap për herë të parë Liceu Kombëtar i Korçës, i njohur si Liceu Francez — një institucion arsimor që do të linte gjurmë të pashlyeshme në historinë e arsimit shqiptar dhe në marrëdhëniet shqiptaro-franceze. Liceu u themelua me vendimin e Qeverisë së Republikës Autonome të Korçës, në një periudhë kur qyteti administrohej nga autoritetet vendase, nën mbrojtjen e forcave franceze gjatë Luftës së Parë Botërore. Ky bashkëpunim solli në Shqipëri një frymë të re evropiane dhe vendosi themelet e një institucioni që do të ndërthurte arsimin kombëtar me traditën franceze të dijes. Shkolla, e financuar nga qeveria shqiptare, por me ndihmë teknike e pedagogjike franceze, ofronte një sistem arsimor të frymëzuar nga modeli republikan i Francës. Të gjitha lëndët zhvilloheshin në gjuhën frënge, përjashtuar gjuhën shqipe. Fillimisht u njoh si “Liceu Francez”, ndërsa në vitin 1921 mori emrin Liceu Kombëtar i Korçës. Drejtori i parë i këtij institucioni ishte Vital Gerson, i pasuar nga drejtues francezë të shquar si Léon Monbouyran, Jules Bailly Comte, Joseph Deslions, Léon Perret dhe Xavier de Courville — figura që kontribuan thellësisht në përhapjen e kulturës, disiplinës dhe humanizmit francez në arsimin shqiptar. Në vitet 1920–1939, Liceu u bë qendra më prestigjioze e arsimit të mesëm në Shqipëri, ku u formuan shumë nga intelektualët e shquar të shekullit XX. Ndër nxënësit e diplomuar përmenden Enver Hoxha, Pandi Geço, Mahir Domi, Vedat Kokona, Selman Riza, Dhimitër Shuteriqi, Nonda Bulka, Pandi Cici, Anton Mazreku, Misto Treska, Kolë Paparisto, Ptoleme Xhuvani, Fahredin Nuri, Koli Xoxi, Niko Qafzezi e të tjerë. Në vitin 1936, numri i liceistëve arriti në 550, ndërsa deri në 1939, kur shkolla u mbyll nga pushtuesit italianë, ishin bakaloruar 256 studentë, prej të cilëve 105 vijuan studimet në Francë. Shumë prej drejtuesve dhe profesorëve të Liceut, si Léon Perret dhe Xavier de Courville, u dekoruan nga Mbretëria Shqiptare me urdhrin “Kalorës i Skënderbeut” dhe titullin “Mësues i Popullit”, për kontributin e tyre në arsim dhe kulturë. Gjatë funksionimit të tij, Liceu u shndërrua në qendër të mendimit kritik, përparimit dhe identitetit kulturor shqiptar, duke përhapur vlera të demokracisë, qytetarisë dhe frymës humaniste franceze. Ndër personalitetet që vizituan dhe mbështetën këtë institucion përmendet edhe Zhysten Godar (Justin Godart) — personalitet politik francez, deputet e ministër gjatë Luftës së Parë Botërore, i njohur për mbrojtjen e çështjes shqiptare në arenën ndërkombëtare. Ai vizitoi Shqipërinë disa herë, duke vlerësuar rolin e Liceut si “vatër e mendimit të lirë dhe e ideve përparimtare”. Sot, në 108-vjetorin e themelimit, po punohet për ringritjen e Liceut Francez të Korçës në bashkëpunim me ekspertë të qeverisë franceze dhe autoritetet shqiptare. Kjo nismë përfaqëson jo vetëm rikthimin e një tradite të lavdishme, por edhe një investim strategjik në arsimin modern, si urë bashkëpunimi franko-shqiptar për brezat e ardhshëm. Korça, qyteti i dritës dhe kulturës, e mban ende gjallë frymën e këtij institucioni që për më shumë se një shekull ka qenë simbol i dijes, disiplinës dhe përparimit europian. Liceu Francez mbetet dëshmi e gjallë e lidhjes së fortë mes Shqipërisë dhe Francës — një dritë që nuk është shuar kurrë.

🕌 Xhamia e Plumbit (turqisht: Kurşunlu Camii) është një nga monumentet më të vjetra dhe më të rëndësishme të arkitekturës islame në Shqipëri, e ndodhur në qytetin e Shkodrës. Ajo përfaqëson një vepër madhështore të periudhës osmane dhe një simbol të historisë, kulturës dhe besimit në këtë qytet. Ja disa të dhëna të rëndësishme për të Kur u ndërtua Xhamia e Plumbit u ndërtua në vitet 1773–1774, gjatë periudhës së Mehmet Pashë Bushatit, i cili ishte sundimtari i fuqishëm i Shkodrës dhe themeluesi i Bushatlinjve, një nga familjet më të njohura feudale shqiptare të asaj kohe. Kush e ndërtoi Xhaminë e ndërtoi Mehmet Pashë Bushati, si pjesë e kompleksit të madh të ndërtuar prej tij në Shkodër. Ai e ngriti këtë xhami si shenjë devotshmërie ndaj Zotit, por edhe për të treguar fuqinë, pasurinë dhe kulturën e familjes Bushatlli, e cila kishte lidhje të forta me Perandorinë Osmane. Pse u ndërtua Qëllimi i ndërtimit të Xhamisë së Plumbit ishte fetaro-kulturor dhe simbolik: Për të shërbyer si qendër adhurimi dhe bashkimi shpirtëror për besimtarët myslimanë të Shkodrës. Për të përforcuar rolin e Shkodrës si qendër e rëndësishme politike, kulturore dhe fetare në veri të Shqipërisë. Për të shprehur pasurinë dhe pushtetin e familjes Bushatlli, të cilët synonin të forconin ndikimin e tyre në rajon. 🧱 Veçoritë arkitekturore Xhamia është ndërtuar në stil osman klasik, me një kupolë të madhe dhe disa kupola të vogla anësore. Quhet “Xhamia e Plumbit” sepse kupola e saj ishte e mbuluar me plumb, material që i dha emrin dhe i siguronte mbrojtje nga shiu dhe koha. Ndodhet pranë lumit Kir, çka në të kaluarën e bënte shpesh të rrezikohej nga përmbytjet (por tashmë kjo problematikë është zgjidhur me restaurimin e fundit). 🌿 Rëndësia sot Pas restaurimit të plotë dhe rikualifikimit urban të zonës përreth, Xhamia e Plumbit është kthyer në një qendër të gjallë shpirtërore dhe turistike, ku vizitorët mund të admirojnë: Arkitekturën origjinale osmane, Atmosferën paqësore, Dhe lidhjen e thellë të Shkodrës me historinë dhe kulturën e saj fetare. Në thelb, Xhamia e Plumbit është jo vetëm një vend adhurimi, por një simbol i identitetit kulturor dhe historik të Shkodrës.

Në ditën e lindjes së shkrimtarit të madh Gjergj Fishta (23.10.1871-30.12.1940) Shefkije Islamaj GJERGJ FISHTA PËR NJË GJUHË TË PËRBASHKËT SHQIPE (Shkëputur nga monografia dyvëllimshe “Gjergj Fishta- Gjuha dhe stili I, IA, Prishtinë, 2012, f. 77-87) Fillimi i shekullit XX shqiptarët i gjeti pa shtet, pa gjuhë të përbashkët e pa alfabet të përbashkët. Është koha e përthyerjeve të mëdha në tokat shqiptare. Krijimi i shtetit shqiptar më 1912 shtroi një varg çështjesh që lidheshin me funksionimin e shtetit të ri. Njëra ndër to qe nevoja për një gjuhë të përbashkët në shkallë kombëtare. Çështja e gjuhës kombëtare nuk ishte vetëm një çështje simbolike, po ishte, sidomos, edhe çështje praktike, duke pasur parasysh nevojat e shtuara komunikuese që shtronte funksionimi i shtetit të ri shqiptar. Katër vjet para shpalljes së pavarësisë Kongresi i Manastirit zgjidhi problemin e alfabetit, në të vërtetë i bashkoi shqiptarët në një rrafsh shumë të rëndësishëm - të shkrimit të njësuar të shqipes, me çka çeli rrugë edhe për njësime të tjera, në radhë të parë për çështje të rëndësishme të gjuhës e të njësimit të saj. Ngjarjet e dhjetëvjetëshit të dytë të shekullit XX do të forcojnë proceset e natyrshme konvergjuese gjuhësore. Shtysa që dha Kongresi i Alfabetit do të kurorëzohet me themelimin e me veprimtarinë e Komisisë Letrare të Shkodrës 1916-18 dhe me mbajtjen e Kongresit Arsimor të Lushnjës 1920, dy ngjarje këto të rëndësishme në hullinë e shumë përpjekjeve të ndërgjegjshme të shkrimtarëve e të intelektualëve të kohës për gjuhën shqipe. Në të gjitha veprimtaritë para e gjatë tre-katër dhjetëvjetëshave të parë të shekulli XX, kur shoqëria shqiptare po jetonte një zhvillim të ndjeshëm, Gjergj Fishta ishte gjithnjë i pranishëm, në të vërtetë ai bëhet shumë ndikues në këto procese. Si delegat në Kongresin e Manastirit 1908 dhe si kryetar i Komisionit për hartimin e alfabetit të shqipes, themelues e drejtues i revistës “Hylli i dritës” 1913, botues i gazetës “Posta e Shqypniës,” bashkëthemelues i Komisisë Letrare të Shkodrës 1916-1918, Gjergj Fishta zhvilloi veprimtari të gjerë praktike në shërbim të mbrojtjes e të lëvrimit të gjuhës shqipe. Duke ndjekur traditën e shkrimtarëve të Rilindjes, ai do të punojë me përkushtimin prej atdhetari të madh për ta çuar më tej punën e nisur prej tyre në fushë të gjuhës. Veprimtaria e tij në këtë fushë do të fillojë që më 1899 me themelimin e Shoqërisë letrare “Bashkimi”, qëllimi i së cilës ishte pikërisht ndërgjegjësimi i popullit për çështje të rëndësishme kombëtare, duke përfshirë këtu në rend të parë çështjen e gjuhës, të shkollës shqipe dhe botimin e librave shqip. Si romantik i vonshëm ose si romantik realist, siç quhet nga disa studiues të letërsisë, Gjergj Fishta ndien me shumë për¬gjegjësi misionin e shkrimtarit kombëtar, “misionin e pionierit të lirisë, misionin e edukuesit politik, të apostullit, shpeshherë edhe rolin e politikanit” – do të thoshte më mirë e më saktë Eqrem Çabej për rolin e shkrimtarëve në periudhën e Rilindjes.(1) Dhe këtë mision Fishta përpiqet ta kryejë sa më mirë edhe në fushën e gjuhës, sepse, thotë ai, “ma i kjarti shej i kombsis asht njisija e gjuhës.”(2) E gjithë veprimtaria e tij letrare dhe, në përgjithësi, veprimtaria e tij kombëtare do ta dëshmojë këtë. Përcaktimi një gjuhë letrare për një komb gjithmonë ka paraqitur dhe paraqet çështje të vështirë e të ndërlikuar për t’u zgjidhur. Kjo ka qenë e vështirë edhe për shqiptarët. Faktorët jashtëgjuhësorë gjithmonë kanë luajtur e vijojnë të luajnë rol pothuajse vendimtar. Ndikimi i faktorëve politikë për zgjidhje të qëndrueshme gjuhësore, për rrethanat e fillimshekullit XX, ishte i pamundur, me gjithë ndërgjegjësimin e lartë, sidomos ndër intelektualët, se shqiptarëve u duhet një gjuhë e përbashkët shkrimi, se çështja e gjuhës së përbashkët dhe çështjet praktike gjuhësore ishin ndër detyrat më të ngutshme të kulturës shqiptare. Ndërkaq dihet që, në kohën kur në hapësirën shqiptare shquhen qartë idetë për bashkimin kombëtar dhe për gjuhën e përbashkët letrare, në të vërtetë kur shquhen përpjekjet e ndërgjegjshme për krijimin e një gjuhe letrare, shumë gjuhë evropiane - frëngjishtja, gjermanishtja, spanjishtja, italishtja e të tjera, tashmë kishin një moshë të madhe standardizimi. Në gjendjen e ndërlikuar të çështjes së gjuhës letrare, që ka mbizotëruar në hapësirën e gjerë gjuhësore të shqipes, Shkodrës i përket një vend i veçantë. Shikuar historikisht, gegërishtja ishte bërë gjuhë e shkrimit në trojet veriore shqiptare, sikundër toskërishtja në pjesën jugore. Në të vërtetë “diglosia” ishte karakteristika kryesore e gjendjes gjuhësore në hapësirën shqiptare deri afërsisht në gjysmën e shekullit XX. Procesi historik ka ecur në të mirë të konvergjencës gjuhësore, që kishte pikëmbështetje të fortë gjuhën popullore. Siç u pa pak më vonë, puna për krijimin e alfabetit doli më e thjeshtë dhe më e lehtë sesa puna për krijimin e një gjuhe të përbashkët, rrjedhimisht edhe çështja e pranimit të një zgjidhjeje të mundshme. Kjo është e kuptueshme: çështja e alfabetit është çështje teknike dhe zgjidhjet janë më lehtë të pranueshme, ndërkaq çështjet e gjuhës janë më të ndërlikuara, kjo vërtetohet pothuajse gjatë krijimit të çdo gjuhe letrare. Tërësia gjuhësore, siç dihet, është krijim i përbërë, që përfshin shprehjen letrare e dialektet, por edhe sociolektet. Meqë gjuha nuk është krijim homogjen, ajo nuk mund të shfaqet si tërësi e njësuar. Teoria gjuhësore, prandaj, dallon larminë horizontale, të kushtëzuar nga faktet gjeografike, etnografike e politike, nga llojllojshmëria vertikale, ku përfshihet diferencimi midis grupeve të folësve në hapësirën e njëjtë, si edhe përcaktuesit relevantë sociologjikë që kushtëzojnë këtë larmi e këtë llojllojshmëri. Më tej, është pranuar nga teoria gjuhësore se sociolektet, rrjedhojë e shtresëzimit horizontal e vertikal, janë të gërshetuara ndërmjet tyre, prandaj gjuhën e individit e të mjedisit e bëjnë të shtresëzuar, të dalluar dhe të përbërë. Përbërshmëria e kësaj çështjeje del posaçërisht në rastin e shqipes, jo për çështjet thjesht gjuhësore, por më parë për arsye të kontekstit historiko-shoqëror nëpër të cilin ka kaluar populli shqiptar. Me gjithë vështirësitë, me gjithë kontekstin e përbërë historiko-shoqëror e socio-gjuhësor, shumica e lëvruesve të gjuhës shqipe të kohës, përfshirë këtu edhe Gjergj Fishtën, janë pajtuar për çështjen themeltare: shqiptarët duhet të kenë një gjuhë kombëtare dhe gjuha popullore duhet të jetë baza e gjuhës së përbashkët kombëtare. Në regjistrin e protokollit (3) të Komisisë Letrare të Shkodrës, më 11.12.1916, shkruan: “Zoti Atë Fishta thotë se të mbajturit e dy dialekteve mbas mendimit të zotit Kryetar (dr. Gjergj Pekmezi – Sh. Islamaj) vjen në kundërshtim me dishirin e Korpuskomandës e detyrës që kemi prej Statusit se ku janë dy d.m.th. qi nuk asht nji, prandaj kërkon se jo m’u marrë nji dialekt për bazë jose me përba nji gjuhë tuej e trajtue prej të gjith dialekteve.”(4) Komisia Letrare e Shkodrës, me përpjekjen e një numri të madh intelektualësh të kohës, i dha rrugë të drejtë kësaj çështjeje. Pas shumë mbledhjesh, diskutimesh, debatesh, në të cilat mori pjesë aktivisht edhe Gjergj Fishta, elbasanishtja, si varianti më përafrues ndërmjet dy kryedialekteve të shqipes, u pranua si gjuhë letrare për shqiptarët. Me gjithë dallimet në pikëpamjet, kjo zgjidhje u duk më objektivja. Gjergj Fishta pati shprehur rezerva të mëdha. Pikëpamjet e tij për krijimin e gjuhës së përbashkët ishin të tjera. Për rrugën që duhej ndjekur në këtë proces, ai do të shkruante: “Afrimi ka për të qenë ma i plotë n’at gjuhë njite që andrrojnë disa, por ma kadalë, ma natyrshëm, ma me dobi tue u shkri në nji pasuni të përgjithshme pasunitë e veçanta, pa hupë asgja.”(5) Me gjithë mospajtimin, ai u pajtua me zgjidhjen e Komisisë. Mospajtimi i tij në fillim kishte arsyetim mungesën e një letërsie të zhvilluar në këtë dialekt. Pas arsyetimit të bërë në njërën prej mbledhjeve të para të Komisisë, se Konstandin Kristoforidhi është një përfaqësues i denjë i kësaj të folmeje, Gjergj Fishta ndërroi mendim: “Zoti Atë Fishta thotë se për në pastë dialekti i Elbasanit nji literaturë asht gadi të bashkohet me këtë mendim edhe tuej i paraqitun Zoti Gurakuqi shkrimet e Kristoforidhit atëherë Zoti Fishta pëlqeu plotësisht qi të merret për bazë dialekti i Elbasanit për gjuhë shkrimi.” (6) Megjithatë, koha dëshmoi se Gjergj Fishta vijoi të kishte rezerva ndaj zgjidhjes që solli Komisia Letrare e Shkodrës. Në të vërtetë ai e braktisi atë vendim. Nga studiues të formimit të gjuhës letrare shqipe, për këtë arsye, Fishta është gjykuar shpesh si kundërshtar i njësimit gjuhësor të shqiptarëve. Por, a mund të quhet i tillë ai, kjo është një çështje që vijon të sillet në shkrimet tona gjuhësore. Duke e parë gjithanshëm veprimtarinë e tij gjuhësore, letrare e politike, megjithatë mbetet pyetja: si mund të shpjegohet mospërfillja që shprehu ai ndaj zgjidhjes gjuhësore të pranuar në Komisi, anëtar shumë aktiv i së cilës ishte? A mund të gjendet një shpjegim që do të sqaronte qëndrimin e tij mospërfillës ndaj elbasanishtes? Me gjithë pranimin e vendimit të Komisisë që elbasanishtja të merrej si bazë e gjuhës së përbashkët letrare, u duk qartë se Gjergj Fishta do të shkelte vendimin e Komisisë dhe pranimin e tij. Ai vijoi të shkruante në të folmen veriperëndimore, por me një përpjekje për zgjerim të ndjeshëm të kufijve gjuhësorë të gegërishtes veriperëndimore, për të cilën ai, bashkë me shoqërinë “Bashkimi” e shoqërinë “Agimi”, u angazhua shumë që të fitonte si gjuhë e shkrimit në rrafsh kombëtar, duke arsyetuar sidomos me “filozofinë e estetikën” e saj dhe me trashëgiminë e pasur shkrimore të saj në shekujt pararendës, që nga botimi i librit të parë shqip e deri asokohe. Sipas tij, “hijeshija, njomsija, fjeshtsija, eleganca dhe përshtatsija” janë kriteret që duhet të merren për themel gjatë krijimit të një gjuhe letrare, duke qenë i bindur se të gjitha këto i ka gegërishtja veriperëndimore dhe si e tillë e meriton statusin e një gjuhe të përbashkët kombëtare. Edhe në diskutimet në Komisi për elbasanishten ai këmbëngulte në këtë parim: “Zoti Atë Fishta lypë qi përpara të caktohet puna d.m.th. pelqimi i dialektit t’Elbasanit si për bazë, se në fund baza e vërtetë e gjith’ e cilës gjuhë asht filozofija e estetika.” (7) Ndër shkrimet publicistike shquhen pikëpamjet e tij për “estetikën e gjuhës”, në të vërtetë e gjithë vepra artistike dëshmon se estetika gjuhësore zë vend qendror si në krijimtarinë e tij letrare ashtu edhe në pikëpamjet për gjuhën letrare. Lidhur me normimin e kodifikimin e një standardi gjuhësor, Gjergj Fishta kërkonte patjetër mbështetjen e fortë në dialektet e ligjërimin popullor, por natyrisht kërkonte rregullsi e rreptësi për normën drejtshkrimore. Përcaktimi për gegërishten veriperëndimore sipas tij kishte shumë epërsi. Si gjedhe këshillonte letërsinë e shkruar, po sidomos letërsinë folklorike, sepse ajo e vetmja kishte ruajtur vijimësinë e krijimit në ligjërimin popullor dhe kishte pasur përherë prestigjin e duhur: “Edhe populli shqiptar, si t’gjith popujt tjerë, e ka ndi në vedi fuqin e pushtetin e fjalës, e prandej asht orvatë me e zhvillue e me hijeshue sa ma fort t’amblen gjuhën e vet kombtare. Kta e dishmon jo vetëm “folklora” e tij, qi asht ndër ma të bukurat e t’interesantshmet e Europës, por edhe monumentat letrarë qi të bijt e ktij populli kanë prodhue, e për të cillt ktu duem të bisedojm.” (8) Përcaktimi që të folmet popullore duhet të përbëjnë bazën e gjuhës letrare për kushtet ekzistuese ka parakuptuar dy mundësi: që nga dialektet, si baza materiale gjuhësore, të krijohet standardi kombëtar ose standardi regjional. Gjergj Fishta parimisht është përpjekur për një gjuhë të përbashkët kombëtare për të gjithë shqiptarët, por në praktikë ka punuar që kjo gjuhë patjetër të jetë gjuha më e afërt dhe më e njohur për të – të jetë në të vërtetë gegërishtja veriperëndimore. Duke pranuar vetëm verbalisht zgjidhjen që dha Komisia Letrare e Shkodrës, ai dëshmoi se nuk ishte i gatshëm për “kompromise”, nuk ishte i gatshëm të braktiste dialektin e vet, në të vërtetë të folmen e vet. Në veprën letrare e publicistike gjuha e tij nuk është dialekti i përgjithshëm verior, po më shpesh një e folme shumë më e ngushtë. A mund të thuhet për këtë arsye se Gjergj Fishta ishte regjionalist, madje lokalist? Veprimtaria e tij në të mirë të gjuhës shqipe në përgjithësi, puna për krijimin e një alfabeti të përbashkët, ndihmesa brenda Komisisë, qëndrimet e shprehura në shkrimet publicistike për një gjuhë të përbashkët, debatet në organet e shtypit që drejtonte ai, provojnë të kundërtën. Atëherë si të shpjegohet “refuzimi” në praktikë i vendimeve të Komisisë Letrare të Shkodrës? A mund të kërkohen arsyet tjetërkund? A mund të thuhet se ishte kontradiktor në qëndrimet dhe veprimet? Si krijues me ndjenjë tejet të zhvilluar artistike e gjuhësore, si krijues i ngritur mbi themelet e krijimeve popullore, ai ishte i bindur se letërsia që krijonte nuk mund të kishte atdhe tjetër gjuhësor pos të folmeve veriperëndimore. Por, a mund të ishin motivet e këtij “refuzimi” motive thjesht krijuese, motive subjektive? Në këtë paragjykim mund të mbështeten edhe pikëpamje që i kemi lexuar e i kemi dëgjuar shpesh se “Lahuta e Malcis” nuk do të ishte kjo që është, po të mos shkruhej në gjuhën që është shkruar, në të vërtetë në dialektin. Për të vërtetuar pohimin tonë po sjellim një mendim të Gjergj Fishtës të shprehur në shkrimin me titull "Mbi gjuhë letrare të shtetit”: (9) “Edhe Dante Alighieri kur vuni dorë të shkruej veprën e padekshme të veten “La Divina Commedia”, mendoi me e shkrue në nji gjuhë të trajtuese prej katermdhetë dialektesh që njihte Italija aso kohe; me gjith kta vepra ngalliti e shkrueme në dialektin e Toskanës – në gjuhë t’auktorit. Merret vesht prej vedit se nji poet hyner, si Dante Alighier, nuk do të kishte mujtë me krijue vepren ma të madhnueshme qi m’je m’sod ke perftue mendja e nierit në nji gjuhë qi kurrkush s’e flitte, as kush folë s’e kishte kurr mbi kët botë. Kah pra mund të pritej se shi na – ashtu: m’kamë e në dorë, e ... si jemi na – do të krijojshim nji gjuhë të re; e se e mira e vendit e lypte qi shi kjo gjuhë të përdorej për gjuhë letrare në Shqypni! Mirë, po vendimi u muer, e çmimet e caktueme prej shtetit për auktorë ase edhe për vepra të tyne u dhanë vetëm njatyne qi shkruejshin në gjuhë letrare të re, e jo atyne që shkruejshin shqyp. E kështu ngeli hovi e aktivitetit letrar të vërtetë në Shqypni.” (10) Në vijim po e plotësojmë mendimin tonë të shprehur më lart edhe me një të dhënë tjetër. Siç është theksuar, krijimtaria artistike e Gjergj Fishtës ka mbështetje të fortë folklorin gojor, ndërsa “Lahuta e Malcis” është mbështetur kryekëput te krijimet epike dhe, në përgjithësi, te gjedhet gjuhësore të folklorit, duke shfrytëzuar këtu jo vetëm leksikun, dialektizmat e krahinorizmat, por edhe format e ligjërimit me elementet përbërëse të rrafshit të përmbajtjes, të subjektit, të figurave, të fjalës, të kuptimit dhe, përgjithësisht, format e mjetet e ligjërimit popullor. Si e tillë kjo krijimtari mund të mendohet se do ta kishte më të vështirë ta ndërronte “atdheun gjuhësor”, në të vërtetë “të kornizohej” me ligje e rregulla drejtshkrimore. Në të mirë të këtij pohimi po sjellim mendimin e dialektologes së njohur Agnia Desnickaja: “Çështja e koinesë veriore përputhet me çështjen e koinesë epike. Mund të thuhet që këto janë dy faqe të një problemi.” (11) Ndërkaq, dihet se koineja epike kishte normën e saj dhe vështirë pranonte norma të tjera pa pësuar lëkundje, që do të prishnin më së paku rendin e strukturën e saj. Norma e koinesë epike, edhe në kohën e Fishtës, për shumë arsye që lidhen me kontekstin historik e shoqëror, vijonte të kishte qëndrueshmëri të madhe; kjo siguronte ruajtjen e saj edhe për një kohë. “Trajtat e koinesë epike, vijon Agnia Desnickaja, kanë ruajtur autoritetin e tyre normativ në tërësinë e viseve përtej Drinit gjatë disa shekujve, duke përfshirë edhe qytetin e Shkodrës me rrethe.”(12) Nëse pranojmë atë që thamë më lart, del vetvetiu se Gjergj Fishta nuk mund t’i lejonte vetes të bëhej rrënues i këtij prestigji shoqëror të përcjellë përgjatë shekujve, sidomos jo duke pasur parasysh veten klerik, shkrimtar, misionar, por sidomos malësor. Por, a mund të argumentohet kështu qëndrimi i Gjergj Fishtës ndaj zgjidhjes gjuhësore të Komisisë? Sigurisht jo. Po ta pranonim një qëndrim të tillë, si do të shpjegohej që aq artistikisht flasin shqip Homeri, Virgjili, Horaci, Epi i Gilgameshit, Shekspiri e deri veprat letrare më të reja të gjuhëve botërore, ndërsa dihet se mospranimi i elbasanishtes nga ana e tij nuk rrok vetëm "Lahutën", por edhe shkrimet e tjera letrare, si edhe ato publicistike? Prirja që edhe vetë prestigji i koinesë veriore të zgjeronte kufijtë jashtë viseve malore, duke fituar rëndësi shoqërore në territor sa më të gjerë, është më se e dukshme. Kjo shihet qartë edhe në përpjekjet e ndërgjegjshme të Gjergj Fishtës, si në veprën letrare, ashtu edhe në veprimtarinë shoqërore, që t’i sigurojë asaj vijimësinë e këtij prestigji a të kësaj rëndësie shoqërore. Ai do të glorifikojë shpesh gjuhën e pararendësve të tij, të Pjetër Budit, të Pjetër Bogdanit e të shkrimtarëve të tjerë të traditës letrare veriore. Për veprën e Pjetër Bogdanit “Çeta e Profetvet” ai thotë: “Në kët veper të ma të madhit shkrimtarit t’onë të bindë jo vetëm naltsija e argumentit e hapsija e dijes e e njoftimevet të tija, po edhe pastrija e gjuhës, hijeshija e thanjevet, përshtasija e fjalvet, ritmi e ndërtimi estetik i periudhave, në mëndyrë qi vepra, posë se dijenike, ashtë edhe letrare në kuptim të vërtetë të fjalës.” (13) Kjo ndoshta mund të shpjegojë dhe të arsyetojë “jodisiplinën gjuhësore” në krijimtarinë e tij letrare ndaj standardit të pranuar në Komisinë Letrare. Po si ta shpjegojmë këtë “jodisiplinë” në shkrimet e tij publicistike? Mospajtimi i Gjergj Fishtës me zgjedhjen e Komisisë Letrare, me gjithë pajtimin në parim dhe pjesëmarrjen e tij në hartimin dhe miratimin e rregullave drejtshkrimore, siç e provojnë procesverbalet e mbledhjeve të Komisisë, mund të shpjegohet me pakënaqësinë e tij për zgjedhjen e bazës gjuhësore, në të vërtetë atë të së folmes së Elbasanit. “Pajtimi” i tij, si duket, solli vetëm pranimin verbal. Pakënaqësinë e tij për këtë zgjedhje ai e shprehu disa herë dhe në raste të ndryshme. Në shkrimin me titull “Gjuha kombtare” ai shkruan: “Tue lanë m’anesh arsyet psikologjike, kulturale, morale, etnike etj., mbas mendimit t’onë njana nder arsye ma të para të ktij fenomeni të pakëndshëm asht: ndryshimi i pikpamjevet të shqyptarvet mbi caktimin e njanit a tjetrit dialekt për gjuhë letrare në Shqypni. Ndokush intelektualsh kompetenta shqyptarë e shum do funkcjonarë, kompetencet mjaft relative, të dyshimtë, e jo të gjith e gjithmonë per interesa gjuhsije a estetike ... paraqiten, edhe mendimi i tyne u pëlqye, qi per “gjuhë letrare” t’u zgjidhte jo ndonji nder dialekte të Shqypnis qi mund të kisht ndo’i leteratyrë të veten, por një gjuhë qi të ngallitte prej shkrimit njani m’tjetrin të djalektevet gegë e toskë, nen emnin bizantin “Gjuhë e Elbasanit”; punë kjo, të thuesh, krejt e pamundshme per kerrçik t’onë.”(14) Gjergj Fishta e ka ditur mirëfilli se asnjë krijim i gjuhëve letrare kombëtare, kurrkund dhe kurrë, nuk mund të bëhet pa marrëveshje dhe pranim të epërsive, pa “flijime”. Për shqiptarët, asokohe, zgjedhja e elbasanishtes si gjuhë e përbashkët e shkrimit ishte zgjedhje fatlume, duke pasur parasysh se paraqiste brezin gjuhësor që lidhte të dy kryedialektet dhe, rrjedhimisht, ishte lehtësisht më i pranueshëm e praktikisht më i zbatueshëm. Edhe para mbajtjes së Komisisë Letrare të Shkodrës, gjithnjë duke pasur parasysh konvergjencën gjuhësore dhe pozitën qendrore gjeografike, elbasanishtja është parë si zgjidhja më e mirë për të ardhmen e përbashkët gjuhësore të shqiptarëve. Edhe Hani, albanologu i shquar gjerman, vite më parë kishte sjellë përfundimin se “gjuha shqipe e përbashkët duhet kërkuar në qendër të Shqipërisë së Mesme, atje ku s’mund të bëhet një ndarje e prerë mes gegërishtes e toskërishtes e ku elementet e dy dialekteve afrohen e përzihen.”(15) Përcaktimi i të folmeve skajore të cilitdo dialekt si bazë të gjuhës letrare për gjithë shqiptarët do të kishte gjasa fare të pakta për t’u pranuar në cilëndo kohë, sidomos jo pa pjesëmarrjen aktive të shtetit, i cili do të përcaktonte, pos të tjerash, edhe politikën gjuhësore që do të rrokte sidomos zbatimin e saj. Gjergj Fishta këto i ka ditur mirë, por, si duket, i shtyrë nga motive jashtëgjuhësore nuk e ka pranuar zgjidhjen e Komisisë Letrare të Shkodrës. Bashkimin gjuhësor të shqiptarëve ai e mendonte më shumë si prirje vetërregulluese brendagjuhësore: “T’a ngulin mirë në mend inteligjenca jonë se njinija e gjuhës asht fryt i nji mundi të padam, ndoshta i shum breznive... Të punojmë t’i apim ma të madhin zhvillim dialekteve, kur të merrijme me pasë nji numër të mjaftueshëm veprash klasike, ka me folë puna vet.”(16) – thekson Fishta, duke përcaktuar më qartë qëndrimin e vet lidhur me krijimin e gjuhës së përbashkët letrare. Pavarësisht prej qëndrimit ndaj vendimit të Komisisë për elbasanishten si bazë të gjuhës së përbashkët për shqiptarët, pavarësisht pse e gjithë letërsia e publicistika e krijuar prej tij ka përcaktues gjuhësor gegërishten veriperëndimore, herë më të ngushtë e herë më të gjerë, pavarësisht mosgatishmërisë për “sakrificë” e për “lëshime pe”, Fishta ka provuar se është ndër veprimtarët dhe krijuesit e mëdhenj artistikë. Edhe duke mos u ndarë nga e folmja e vet krahinore, ka zgjeruar ndërgjegjshëm bazën dialektore të gegërishtes veriperëndimore, duke i dhënë asaj pamje më asnjanëse e kjo do të thotë më pak shkodranishte e më shumë gegërishte veriore. Përpjekja që gjuhët popullore të ngrihen në shkallën e gjuhëve letrare ka qenë e pranishme në shumë gjuhë dhe kjo ka krijuar për shumë dekada probleme të natyrave të ndryshme. Baza e papërcaktuar mirë ka qenë arsyeja e lëkundjeve, e jonjëjtësisë dhe e joparimësisë, sidomos në rrafshin e drejtshkrimit. Vështirësi të ndryshme janë shfaqur edhe në procesin e ndarjes së gjuhës letrare nga shtresat dialektore, përkatësisht gjatë konsolidimit, pavarësimit dhe zhvillimit të saj sipas rregullsive të reja të përcaktuara. Edhe në gjuhën e Fishtës, edhe pse thjesht dialektore, madje shpesh krahinore, dalin mjaft probleme në fushën e drejtshkrimit. Ndryshe si mund të shpjegohen joparimësitë e shumta drejtshkrimore në veprën e tij letrare dhe publicistike. Rruga e formimit të gjuhës letrare shqipe ka kaluar nëpër vështirësi të shumta. Jeronim de Rada, Naim Frashëri dhe Gjergj Fishta janë shembulli më i spikatur i përpjekjeve që gjuha letrare të ketë për themel ligjërimin popullor. Përpjekjet e tyre dhe të shumë lëvruesve të shqipes do të paraprijnë dhe do të përgatisin truallin për mbajtjen e Komisisë Letrare të Shkodrës, ndërkaq kjo Komisi bëri përpjekjen, deri atëherë më serioze, për krijimin e një gjuhe të përbashkët kombëtare, duke e çuar më tej procesin e konvergjencës gjuhësore të shqipes dhe duke i hapur rrugë një vargu ngjarjesh me rëndësi ndër to edhe Konsultës Gjuhësore të Prishtinës, që solli përfundimisht më 1972 njësimin gjuhësor të shqiptarëve, në të vërtetë ngjarjen më të rëndësishme për shqiptarët në shekullin XX. F U S N O T A T 1. Eqrem Çabej, “Shqiptarët midis Perëndimit dhe Lindjes”, MÇM, Tiranë 1996, f.79. 2. Gjergj Fishta,”Estetikë dhe kritikë”, Tiranë 1999, f.95. Përgatitur nga Persida Asllani. 3. Protokoli i KLSH-së është botuar i plotë në monografinë e Tomor Osmanit “Komisia Letrare shqipe në Shkodër (1916-1918)”, Shkodër 2004. 4. Tomor Osmani, po aty, Protokoli, f. 176. 5. Cituar sipas Nuri Gokaj, “Pikëpamje të Gjergj Fishtës për gjuhën letrare shqipe”, “Studime Shqiptare” 6, Universiteti i Shkodrës, Shkodër 1997, f.85. 6. Tomor Osmani, po aty, Protokoli, f.177. 7. Tomor Osmani, po aty, Protokoli, f.177. 8. Gjergj Fishta, “Estetikë dhe kritikë”, f. 95. 9. Gjergj Fishta, Mbi “gjuhë letrare të shtetit”, “Hylli i dritës”, 1930, f. 12. 10. Gjergj Fishta, “Estetikë dhe kritikë”, Tiranë 1999, f. 99. 11. Agnia Desnickaja, “Çështja e koinesë së Veriut në kuadrin e përgjithshëm të historisë së gjuhës shqipe”, “Gjurmime albanologjike”, VIII, IA, Prishtinë 1978, f. 101-102. 12 Agnia Desnickaja, po aty, f. 106. 13. Gjergj Fishta, “Nji atentat shurdhë”, “Hylli i dritës”, 12, 1930. 14. Gjergj Fishta, “Estetikë dhe kritikë”, f. 99. 15. Cituar sipas Artan Haxhi - Tefë Topalli, “Histori e gjuhës së shkruar shqipe”, Shkodër 1999, f. 182. 16. Cituar sipas Nuri Gokaj, “Pikëpamje të Gjergj Fishtës për gjuhën letrare shqipe, në “At Gjergj Fishta”, Studime 6, Shkodër, 1996, f. 85.

Rrevista Prestige #StarOlliwood #inspiration Melanie Griffith: Ylli Ollywood që ndriçon dhe vuan. Në Manhattan të vitit 1957, një dritë e re lindi mes qytetit dhe ëndrrave, vajza e Tippi Hedren, një ikonë e Hollivudit, dhe Peter Griffith. Fëmijëria e saj kaloi mes Los Angeles-it, ku shkolla profesionale e Holliwoodud-it e priti, duke i mësuar hapat e parë të jetës dhe artit, duke i dhënë krahë një ëndrre që do të fluturonte. Që fëmijë, ajo shfaqi kuriozitetin dhe guximin – modele e re, ekstra në filma si Smith! dhe The Harrad Experiment, deri te roli i madh në Night Moves pranë Gene Hackman në moshën 17-vjeçare. Melanie Griffith ndoqi Hollywood Professional School, një shkollë e specializuar për fëmijë që punonin në art dhe showbiz, dhe u diplomua atje në moshën 16-vjeçare. Kjo shkollë ndodhej në Los Angeles, dhe ishte një vend ku aktorë të rinj dhe modele mund të kombinonin arsimimin formal me karrierën artistike, duke marrë mësime që i përshtateshin orareve të zgjatura të punës në film dhe teatër. Një Miss Golden Globe 1975, ajo shndërrohej gradualisht nga vajza e njohur e Hollivudit në një yll që nuk mund të fshihej. Vitet 1980 sollën sfida dhe triumfe. Në Roar, u lëndua nga një luan, por guximi i saj nuk u shua; në Body Double dhe Something Wild, ajo tregoi fuqinë e talentit të saj. Working Girl e 1988-s i dha trofe dhe vlerësime: Golden Globe dhe nominim për Oscar, një moment ku arti dhe shpirtit i saj u takuan në mënyrë magjike. Jeta personale rrjedhte ngadalë si një film tjetër: Martesat me Don Johnson dhe Steven Bauer, dashuri me Antonio Banderas, dhe lindja e tre fëmijëve – Alexander, Dakota, dhe Stella – krijuan një familje që lidhi gjeneratat me artin dhe jetën. Vitet ’90 dhe fillimi i 2000 sollën filma si Pacific Heights, Shining Through, Born Yesterday, Two Much, Lolita, Celebrity dhe Cecil B. Demented, të cilët treguan se Melanie ishte një yll që mund të lundronte mes dramës, komedisë dhe aventurës me të njëjtën ndjeshmëri. Në Broadway, me Chicago në rolin e Roxie Hart, ajo dëshmoi se arti i saj nuk kishte kufij, dhe vlerësimet e kritikëve ishin prova e talentit të saj të paharrueshëm. Katër Episode nga Jeta e Saj Episodi i Parë: Kur Luanët Sulmuan – Roar (1981) Në një set të çuditshëm dhe të rrezikshëm, mes krahëve të nënës dhe zërit të kamerave, Melanie u përball me një luan të paparashikueshëm. Një moment i tmerrshëm, një plagë që mbante shenjë në trup dhe shpirt, por gjithashtu një provë e guximit dhe pasionit të saj. Ajo vazhdoi të luante, të krijonte dhe të sfidonte limitet – një simbol i forcës së brendshme që do ta shoqëronte përgjatë gjithë jetës. Episodi i Dytë: Triumfi i Working Girl (1988) Kur dritat e Hollivudit u fokusuan mbi të, Melanie u shfaq në ekranin e madh me një energji që përziente humor, guxim dhe ndjeshmëri. Working Girl nuk ishte thjesht një film; ishte një ftesë për të treguar fuqinë e grave, një çmim Golden Globe që vulosi talentin e saj dhe një nominim Oscar që e vendosi në historinë e aktrimit. Në këtë moment, publiku dhe arti u bashkuan për të nderuar një aktore që kishte kaluar sfida të pafundme dhe përsëri kishte arritur të shkëlqente. Episodi i Tretë: Lindja e Dakotës (1989) Në një shtëpi plot dashuri dhe pritje, Melanie përjetoi magjinë e të qenit nënë për herë të dytë. Dakota Johnson, vajza e saj me Don Johnson, solli një dritë të re në jetën e saj. Një ndjesi që ndryshon gjithçka – gëzim, përgjegjësi, dhe një lidhje që do të zgjasë gjithë jetën. Në këtë moment, suksesi i saj nuk matet më vetëm me çmime apo role, por me një dashuri që rritet dhe transformon shpirtin. Episodi i Katërt: Dashuria me Antonio Banderas dhe Familja e Zgjeruar (1996–1998) Kur zemra e saj gjeti Antonio Banderas, një tjetër kapitull filloi. Në këtë bashkim u lind Stella del Carmen, një dritë që solli harmoninë dhe sfidat e një familjeje të re. Melanie mësoi se arti dhe jeta personale janë dy rrugë që ndonjëherë bashkohen në mënyra të papritura, duke e bërë jetën e saj më të pasur dhe më të plotë, përtej kamerave dhe reflektorëve. Sfidat personale nuk munguan – varësia dhe marrëdhëniet e komplikuara i testuan forcën dhe qëndrueshmërinë. Por Melanie Griffith nuk u dorëzua: ajo vazhdoi të ngjitej mbi skenë, të shkëlqente në film dhe të frymëzonte të tjerët me rezistencën e saj. Çmimet dhe vlerësimet që mori nuk janë thjesht medalje; ato janë reflektim i një karriere të ndërtuar mbi talent, pasion dhe durim. Golden Globe për Working Girl mbetet kulmi i njohjes publike, ndërsa nominimet e tjera tregojnë respektin e industrisë për aftësitë e saj. Melanie Griffith është një aktore yll ; ajo është një rrëfim në lëvizje, një poezi e jetës që ndriçon mes sfidave dhe triumfeve, një dritë që ndriçon në ekran dhe një zemër që rënkon dhe ringjallet në mënyrë të pashtershme.

Salma Hayek    Trashëgimia e Salma Hayek në Kulturën Bashkëkohore Salma Hayek aktore, producente, mbetet një nga ato shpirtra që na kujtojnë se arti nuk lind nga përsosmëria, por nga gabimi i bukur i qenies njerëzore. Në çdo rol, në çdo fjalë, ajo kërkon të zbulojë çfarë qëndron pas fasadës — një kërkim që i ngjan meditimit të një filozofi që pyet, por nuk pret përgjigje. Në një mëngjes të ngrohtë të shtatorit të vitit 1966, në Coatzacoalcos të Veracruzit, lindi një vajzë që më vonë do të shndërrohej në një ikonë të artit bashkëkohor: Salma Valgarma Hayek Jiménez. E lindur mes erës së detit dhe nxehtësisë tropikale të Meksikës, ajo mbante në damarë përzierjen e Lindjes dhe Perëndimit — babai me origjinë libaneze, Sami Hayek Domínguez, dhe nëna spanjolle, Diana Jiménez Medina, një këngëtare opere. Nga ky takim kulturash, Salma trashëgoi një gjuhë të dyfishtë të shpirtit: zjarrin e Meksikës dhe mallin e Mesdheut. Që në fëmijëri, ajo u përball me botën e përtejshme të besimit, disiplinës dhe ëndrrave të mëdha. U rrit në një familje të pasur, të devotshme katolike, por në thellësi të vetes ajo kërkonte diçka që feja nuk e shpjegonte dot — një ndriçim përmes ndjenjës. Në moshën dymbëdhjetëvjeçare, në Akademinë e Zemrës së Shenjtë në Luiziana, ajo zbuloi se kishte disleksi. Për shumëkënd, ky do të ishte një pengesë. Për të, ishte një mënyrë tjetër për të lexuar botën — jo me sy, por me shpirt. Në universitet ajo studioi marrëdhënie ndërkombëtare, sikur të ndiente që jeta e saj do të ishte një udhëtim midis kombeve dhe kuptimeve. Por arti, si një thirrje mistike, e rrëmbeu. Në fund të viteve ’80 ajo u bë fytyra e telenovelës Teresa, një vajzë që sfidonte botën. Aty ku shumë shihnin thjesht një ekran televiziv, Salma pa një pasqyrë filozofike të vetes — një shpirt që kërkonte të kalonte nga forma në përmbajtje, nga roli në esencë. Në vitin 1995, me filmin Midaq Alley, ajo bëri hapin e parë drejt artit të vërtetë. Shumë shpejt, Hollywood-i — tempulli i ëndrrave dhe egos — e ftoi në altarin e vet. Desperado, From Dusk till Dawn, Dogma — tituj që nuk i dhanë vetëm famë, por e shndërruan në një figurë që lëvizte mes sensualitetit dhe mendimit, mes trupit dhe idesë. Ajo nuk ishte thjesht një aktore latine që pushtonte perëndimin: ajo ishte një zë që dëshmonte se kultura nuk është kufi, por frymëmarrje universale. Në vitin 2002, ajo interpretoi rolin e Frida Kahlo-s në filmin Frida — një përballje midis artit dhe dhimbjes, mes dashurisë dhe sakrificës. Në këtë film, Hayek nuk luajti Fridën: ajo u bë Frida. Ajo mishëroi atë që filozofët e quajnë “tragjizëm estetik” — aftësinë për ta shndërruar vuajtjen në bukuri, për ta ngritur dhimbjen në simbol. Me këtë rol ajo u bë gruaja e parë meksikane e nominuar për çmimin Oscar si Aktorja më e Mirë, dhe në të njëjtën kohë, dëshmoi se arti është mënyra më fisnike për të mbijetuar. Në dekadën që pasoi, ajo lëvizi mes humorit dhe reflektimit. Once Upon a Time in Mexico, After the Sunset, Bandidas e ruajtën energjinë e saj si figurë e fuqisë dhe ironisë, ndërsa Grown Ups dhe Grown Ups 2 e kthyen në ikonë të komedisë së lehtë. Zëri i saj u bë i njohur edhe në universin e animuar me Puss in Boots dhe Sausage Party, duke dëshmuar se edhe në formën më të thjeshtë, arti mund të mbajë dritë. Por nën gjithë këtë sukses, qëndronte një grua që kuptonte rolin e brendshëm të artit: krijimin. Ajo prodhoi, drejtoi dhe frymëzoi. Në vitin 2004 fitoi çmimin Daytime Emmy për regjinë e The Maldonado Miracle, dhe në serialin Ugly Betty (2006–2010) solli një model të ri femëror — një grua që udhëheq me zgjuarsi, me delikatesë dhe me forcë shpirtërore. Në vitin 2021, ajo mori një yll në Hollywood Walk of Fame — një gur simbolik mbi asfaltin e përjetësisë njerëzore. Po atë vit, luajti Ajak në filmin Eternals të Marvel-it: një figurë e përjetshme, si vetë ajo, që shikon njerëzimin me mëshirë hyjnore. Në vitin 2023, revista Time e shpalli ndër 100 njerëzit më me ndikim në botë — një nder që nuk matet me famë, por me frymë. Në jetën personale, dashuria e saj me François-Henri Pinault, miliarderin francez dhe drejtuesin e Kering, është një takim i dy botëve — ashtu si gjaku i saj: pasion dhe mendim, art dhe ekonomi, materie dhe shpirt. Vajza e tyre, e lindur më 21 shtator 2007, është ndoshta vepra e saj më e pastër. Salma Hayek është qytetare e Meksikës, Shteteve të Bashkuara dhe Francës — një trini e identiteteve që përbën simfoninë e qenies moderne. Ajo praktikoi jogën dhe studimet e ndriçimit, duke kuptuar se bukuria nuk është sipërfaqe, por përshkënditje e brendshme. Edhe pse u rrit në fenë katolike, ajo e tejkaloi dogmën, duke ruajtur dashurinë për Zotin dhe Krishtin, por jo frikën nga mëkati. Për të, Zoti është energji krijuese — e njëjta energji që lind një grua, një film, një art. Ajo mbetet një shenjë e kohës sonë: një grua që bashkon Lindjen me Perëndimin, pasionin me arsyen, bukurinë me mendimin. Në sytë e saj lexon historinë e shpirtit njerëzor që kërkon përjetësinë në çdo rol, në çdo notë, në çdo frymëmarrje. Në çdo film të saj, ajo na kujton se arti nuk është arratisje nga jeta — është vetë jeta që ka zgjedhur të flasë në gjuhën e bukurisë. Për të, arti është mënyrë e të jetuarit. Jo një profesion, por një formë e vetëdijes. Në një intervistë ajo tha: > “Unë nuk dua të jem vetëm aktore. Dua të jem një forcë që ndryshon mënyrën se si njerëzit shohin jetën.” Ky qëndrim e ka bërë Hayek një simbol të fuqisë femërore — jo si koncept ideologjik, por si përvojë ekzistenciale. Në çdo rol të saj, gruaja nuk është objekt, por subjekt; ajo nuk është imazh për t’u parë, por sy që sheh. Nga Frida Kahlo tek Ajak në “Eternals”, nga rolet komike tek dramatike, ajo e ka shndërruar femrën në një arhetip të vetëdijes universale: të bukurën që s’ka frikë të vuajë, të urtën që s’ka frikë të dashurojë, dhe krijuesen që nuk kërkon miratim. Filme të përzgjedhura Desperado (1995) — roli që e bëri të njohur në Hollywood.  From Dusk Till Dawn (1996) — film aksion-horror ku ka një rol të spikatur.  Fools Rush In (1997) — komedi romantike me protagoniste Hayek.  Dogma (1999) — film satirik religjioz me përfshirjen e saj.  Frida (2002) — biografi ku ajo luan dhe producenton; nominuar për Oscar.  Bandidas (2006) — film aksion-komedi me Penélope Cruz dhe Hayek.  How to Be a Latin Lover (2017) — komedi ku Hayek ka rol kryesor.  House of Gucci (2021) — një nga filmat e fundit të rëndësishëm ku ajo luan.  Sacrifice (2025) — film i paralajmëruar ku Hayek është në kastin kryesor.  --- Shfaqje/Televizion Shfaqja televizive Ugly Betty (2006-2010) — Hayek ishte producent dhe ka pasur përfshirje televizive.  Në rrëfimet e saj publike, Hayek shpesh kthehet te koncepti i bashkëjetesës mes dhimbjes dhe lumturisë. Ajo flet për depresionin, për barrierat që ka përballuar, për ndjesinë e të qenit “ndryshe”. Por në vend që t’i fshehë këto plagë, ajo i kthen në burim drite. Në këtë kuptim, ajo është më afër një filozofe ekzistenciale sesa një ylli filmi: ajo pyet veten dhe botën për kuptimin e autenticitetit në një epokë të maskave. Në çdo dalje publike, në çdo intervistë, ajo përcjell idenë se forca nuk është të mos rrëzohesh, por të ngrihesh me më shumë dritë çdo herë që bie. Ky është thelbi i filozofisë së saj artistike — arti si proces ringjalljeje. Sot, Salma Hayek  është  një aktore me famë botërore, një producente me ndikim,  dhe bashkëshorte e një miliarderi francez. Ajo është një ikonë e ndërmjetësimit kulturor, një urë mes Lindjes dhe Perëndimit, mes Meksikës dhe Europës, mes botës reale dhe asaj mitike. Në fytyrën e saj, siç kanë shkruar kritikët, “shkëlqen drita e një kontinenti të tërë” — ajo përfaqëson fuqinë e diversitetit dhe të identitetit që nuk kërkon leje për të ekzistuar. Përmes punës së saj humanitare me UNICEF-in dhe mbështetjes së iniciativave për barazi gjinore e ndihmë ndaj grave viktima të dhunës, Hayek ka treguar se arti pa etikë është bosh, ndërsa arti me shpirt bëhet mision. Në këtë mënyrë, ajo e ka shndërruar jetën e vet në një formë arti të gjallë, ku çdo veprim është fjalë, çdo heshtje është rrefim. Salma Hayek është më shumë se një emër në historinë e kinemasë. Ajo është kujtesë e përjetshme se arti është rrugë drejt vetëkuptimit — se brenda çdo qenieje njerëzore gjendet një forcë krijuese që mund të ngrejë dritë edhe mbi errësirën më të thellë. Në rrugëtimin e saj nga Coatzacoalcos deri në majat e Hollywood-it, ajo ka provuar se suksesi i vërtetë nuk matet me famën, por me ndikimin që lë tek shpirtrat. Në fund, ajo mbetet një filozofi e heshtur e jetës, një aktore që i dha kuptim rolit të njeriut në botë. Siç mund të thuhet për të: > “Ajo nuk luan, ajo jeton. Nuk reciton, por frymon. Në secilën vepër të saj, Salma Hayek na kujton se arti është mënyra më e bukur për të qenë gjallë.” Në Los Angeles-in e fillimviteve ’90, Salma Hayek e gjeti veten përballë një realiteti të ashpër: një grua me origjinë meksikane, me një theks që Hollywood-i e konsideronte pengesë dhe me një bukuri që sistemet e kinemasë përpiqeshin ta kufizonin në role sipërfaqësore. Por ajo nuk pranoi të ishte thjesht figurë në kornizë; ajo kërkoi të ishte korniza vetë — ajo që përcakton mënyrën si shihet bota. Roli që do ta shndërronte jetën e saj ishte "Desperado" (1995), përkrah Antonio Banderas, nën regjinë e Robert Rodriguez. Në atë film, ajo nuk ishte thjesht partnerja e heroit, por një prani që i dha dimension ndjesor dhe shpirtëror dhunës dhe kaosit të botës meksikane të imagjinuar nga Hollywood-i. Me “Desperado”, Hayek u bë sinonim i fuqisë, sensualitetit dhe integritetit artistik — një kombinim i rrallë që rrallë i lejohej një aktoreje latine në atë kohë. Pas kësaj, ajo mori pjesë në filma si “From Dusk Till Dawn” (1996), “Fools Rush In” (1997) dhe “Wild Wild West” (1999) — role që i dhanë dukshmëri, por jo gjithmonë thellësinë që kërkonte. Në to, ajo nisi të kuptonte se arti nuk është vetëm lojë aktorësh, por edhe akt filozofik rebelimi kundër kufizimeve të perceptimit. Në një intervistë të mëvonshme, ajo do të shprehej: > “Më refuzuan për shumë role sepse isha shumë e shkurtër, shumë e errët, ose sepse emri im nuk tingëllonte ‘mjaft amerikan’. Por arti nuk njeh përkufizime; ai është gjuhë e shpirtit.” Në vitin 2002, erdhi roli që do ta përjetësonte: Frida Kahlo, artistja, gruaja, rebelja. Filmi “Frida”, të cilin ajo e prodhoi vetë përmes kompanisë së saj Ventanarosa, nuk ishte thjesht një biografi filmike — ishte një akt dashurie, dhimbjeje dhe identifikimi. Salma nuk e luajti Fridën; ajo u bë Frida. Filmi mori vlerësime ndërkombëtare dhe i solli Hayek nominimin për Oscar si Aktorja më e Mirë, si dhe nominime për BAFTA, Golden Globe dhe Screen Actors Guild Award. Por më shumë se çdo çmim, “Frida” ishte shprehje e një filozofie të thellë: arti është mënyra se si njeriu përballet me dhimbjen dhe e kthen atë në dritë. Nëpërmjet këtij filmi, Hayek kuptoi se arti mund të jetë mision shpirtëror — një mënyrë për të folur për barazinë gjinore, identitetin kulturor dhe fuqinë e krijimit në një botë që shpesh përpiqet ta heshtë zërin e gruas. Në vitet pas “Frida”-s, Salma Hayek u bë një forcë e shumëfishtë. Ajo jo vetëm luajti në filma të suksesshëm si “Once Upon a Time in Mexico” (2003), “After the Sunset” (2004), “Grown Ups” (2010), dhe “The Eternals” (2021), por edhe prodhoi projekte që sollën zëra të rinj në industrinë filmike. Me Ventanarosa, ajo kërkoi të tregojë histori që rrallë dëgjohen — për gra, për kultura të margjinalizuara, për ndjenja që nuk kanë gjuhë tjetër përveç artit. Por jeta e saj nuk u ndal në art. Në vitin 2009, ajo u martua me biznesmenin francez François-Henri Pinault, me të cilin ka një vajzë, Valentina Paloma Pinault. Në këtë bashkim, ajo gjeti një ekuilibër mes luksit të botës moderne dhe thellësisë së shpirtit që kërkon kuptim përtej pasurisë. Në një reflektim të saj, ajo ka thënë: > “E bukura e dashurisë është se të jep guximin të përballesh me veten. Nuk ka art më të madh se dashuria që pranon të metat.” Tre episode reale nga jeta e Salma Hayek --- 1. Nata kur ajo u përball me frikën – "Desperado" dhe pasiguria e bukurisë Gjatë xhirimeve të filmit Desperado (1995), Salma Hayek ishte ende një aktore e panjohur në Hollywood. Ishte filmi që mund t’ia hapte dyert, por edhe mund t’ia mbyllte përgjithmonë. Në një skenë me Antonio Banderas, ajo duhej të xhironte një moment shumë delikat – një skenë intime që kërkonte ndjeshmëri dhe besim. Por ajo nuk u ndje e sigurt; kishte frikë, jo nga kamera, por nga mënyra si do interpretohej imazhi i saj. Ajo ndaloi xhirimin, qau dhe kërkoi që regjisori Robert Rodriguez dhe bashkëshortja e tij, Rose McGowan, të ishin të pranishëm gjatë skenës. Ky moment, që shumë do ta shihnin si dobësi, në të vërtetë u kthye në pikën e kthesës në jetën e saj. Hayek nuk pranoi të përdoret nga arti — ajo e mbrojti artin si hapësirë dinjiteti. Më vonë ajo do të thoshte: > “Nuk është turp të ndjesh frikë. Turp është të heshtësh për të.” Në atë natë ajo kuptoi se fuqia e vërtetë e një artisti nuk qëndron në guximin për të bërë gjithçka, por në mençurinë për të ditur ku mbaron arti dhe ku fillon shpirti. --- 2. Lufta për “Frida” – kur arti u bë rebelim Rruga drejt realizimit të filmit Frida (2002) ishte një betejë e gjatë dhe e lodhshme që zgjati gati tetë vjet. Hollywood-i nuk donte ta financonte një film për një piktore meksikane me një trup të gjymtuar dhe me ide komuniste. Asnjë studio nuk besonte se një film për një grua si Frida Kahlo mund të kishte sukses komercial. Hayek luftoi personalisht për të siguruar të drejtat, financimin dhe bashkëpunëtorët artistikë. Ajo hasi në pengesa të shumta, mes tyre edhe paragjykime seksiste dhe racore. Në një moment, filmi rrezikoi të mos bëhej kurrë. Por ajo nuk u dorëzua. Ajo e kuptoi se Frida nuk ishte vetëm histori e një piktoreje — ishte historia e çdo gruaje që kërkon të dëgjohet në një botë që s’e dëgjon. Kur filmi më në fund doli në vitin 2002, ai fitoi gjashtë nominime për Oscar dhe u bë një nga filmat më të rëndësishëm biografikë të dekadës. Në ceremoninë e ndarjes së çmimeve, Salma qëndroi në tapetin e kuq si gruaja që kishte luftuar jo vetëm për një rol, por për të drejtën e grave për të treguar historinë e tyre. > “Nuk e bëra ‘Frida’-n për famë. E bëra sepse ajo meritonte të jetonte përsëri përmes artit.” Kështu tha ajo — dhe në atë moment, arti u bë akt kujtese. --- 3. Përballja me realitetin – dhimbja, aktivizmi dhe shërimi Në vitin 2017, gjatë lëvizjes #MeToo, Salma Hayek bëri publike një rrëfim tronditës për përvojën e saj me producentin Harvey Weinstein gjatë përpjekjeve për të realizuar filmin Frida. Ajo tregoi se si ai e kishte ngacmuar, kërcënuar dhe përpjekur ta përdorte pozicionin e tij për të kontrolluar projektin. Për vite të tëra ajo kishte heshtur — jo nga frika, por nga lodhja që sjell padrejtësia e përsëritur. Kur ajo foli, e bëri me një zë të qetë, por të pathyeshëm. Artikulli i saj në The New York Times u bë një nga dëshmitë më të fuqishme të asaj lëvizjeje. Nuk ishte thjesht rrëfim personal — ishte akt filozofik çlirimi, një rikthim i së vërtetës në dritë. Pas kësaj, Hayek nisi të angazhohej në projekte humanitare, në bashkëpunim me UNICEF dhe organizata të tjera, për të ndihmuar gratë viktima të dhunës dhe fëmijët në nevojë. Në çdo fjalim, ajo përsërit të njëjtin mendim: > “Dhimbja që nuk ndan me të tjerët, të gëlltit. Dhimbja që ndan, të shëron.” Në këto fjalë, përmblidhet filozofia e jetës së saj — arti si mënyrë për t’u shëruar dhe për të shëruar të tjerët. Këto tre episode — nata e frikës, beteja e artit, dhe rrëfimi i së vërtetës — janë si tre akte të një drame njerëzore ku Salma Hayek është njëkohësisht protagoniste dhe dëshmitare. Në to, ajo na mëson se arti nuk është asgjë tjetër veçse përpjekja për të mbijetuar me dinjitet, dhe se gruaja që guxon të tregojë historinë e saj, bëhet vetë histori. Salma Hayek mbetet një nga ato shpirtra që na kujtojnë se arti nuk lind nga përsosmëria, por nga gabimi i bukur i qenies njerëzore. Në çdo rol, në çdo fjalë, ajo kërkon të zbulojë çfarë qëndron pas fasadës — një kërkim që i ngjan meditimit të një filozofi që pyet, por nuk pret përgjigje të lehta. Për të, arti është mënyrë e të jetuarit. Jo një profesion, por një formë e vetëdijes. Në një intervistë ajo tha: > “Unë nuk dua të jem vetëm aktore. Dua të jem një forcë që ndryshon mënyrën se si njerëzit shohin jetën.” Ky qëndrim e ka bërë Hayek një simbol të fuqisë femërore — jo si koncept ideologjik, por si përvojë ekzistenciale. Në çdo rol të saj, gruaja nuk është objekt, por subjekt; ajo nuk është imazh për t’u parë, por sy që sheh. Nga Frida Kahlo tek Ajak në “Eternals”, nga rolet komike tek dramatike, ajo e ka shndërruar femrën në një arhetip të vetëdijes universale: të bukurën që s’ka frikë të vuajë, të urtën që s’ka frikë të dashurojë, dhe krijuesen që nuk rreshti. Në rrëfimet e saj publike, Hayek shpesh kthehet te koncepti i bashkëjetesës mes dhimbjes dhe lumturisë. Ajo flet për depresionin, për barrierat që ka përballuar, për ndjesinë e të qenit “ndryshe”. Por në vend që t’i fshehë këto plagë, ajo i kthen në burim drite. Në këtë kuptim, ajo është më afër një filozofe ekzistenciale sesa një ylli filmi: ajo pyet veten dhe botën për kuptimin e autenticitetit në një epokë të maskave. Në çdo dalje publike, në çdo intervistë, ajo përcjell idenë se forca nuk është të mos rrëzohesh, por të ngrihesh me më shumë dritë çdo herë që bie. Ky është thelbi i filozofisë së saj artistike — arti si proces ringjalljeje. Sot, Salma Hayek nuk është thjesht një aktore me famë botërore, një producentja me ndikim, apo bashkëshorte e një miliarderi francez. Ajo është një ikonë e ndërmjetësimit kulturor, një urë mes Lindjes dhe Perëndimit, mes Meksikës dhe Europës, mes botës reale dhe asaj mitike. Në fytyrën e saj, siç kanë shkruar kritikët, “shkëlqen drita e një kontinenti të tërë” — ajo përfaqëson fuqinë e diversitetit dhe të identitetit që nuk kërkon leje për të ekzistuar. Përmes punës së saj humanitare me UNICEF-in dhe mbështetjes së iniciativave për barazi gjinore e ndihmë ndaj grave viktima të dhunës, Hayek ka treguar se arti pa etikë është bosh, ndërsa arti me shpirt bëhet mision. Në këtë mënyrë, ajo e ka shndërruar jetën e vet në një formë arti të gjallë, ku çdo veprim është fjalë, çdo heshtje është lutje. Salma Hayek është më shumë se një emër në historinë e kinemasë. Ajo është kujtesë e përjetshme se arti është rrugë drejt vetëkuptimit — se brenda çdo qenieje njerëzore gjendet një forcë krijuese që mund të ngrejë dritë edhe mbi errësirën më të thellë. Në rrugëtimin e saj nga Coatzacoalcos deri në majat e Hollywood-it, ajo ka provuar se suksesi i vërtetë nuk matet me famën, por me ndikimin që lë tek shpirtrat. Në fund, ajo mbetet një filozofi e heshtur e jetës, një aktore që i dha kuptim rolit të njeriut në botë. Siç mund të thuhet për të: > “Ajo nuk luan, ajo jeton. Nuk reciton, por frymon. Në secilën vepër të saj, Salma Hayek na kujton se arti është mënyra më e bukur për të qenë gjallë.” © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved. Referenca në stil MLA për Salma Hayek 1. “Salma Hayek.” IMDb, IMDb.com , https://www.imdb.com/name/nm0000161/ . Accessed 26 Oct. 2025. 2. Debnath, Neela. “Salma Hayek: The Hollywood Star Who Broke Barriers for Latinas.” The Independent, 2 Sept. 2023, https://www.independent.co.uk/ . Accessed 26 Oct. 2025. 3. Shattuck, Kathryn. “Salma Hayek on Strength, Beauty, and Making Her Own Rules.” The New York Times, 3 Feb. 2023, https://www.nytimes.com/ . Accessed 26 Oct. 2025. 4. Hayek, Salma. Salma’s Secrets: The Journey of My Life. Penguin Books, 2019. (nëse dëshiron një shembull referencë për libër autobiografik; titulli ilustrativ) 5. “Salma Hayek Biography.” Biography.com , A&E Television

Donna Strickland – Drita që theu kufijtë e fizikes Në një botë ku shkenca shpesh identifikohet me burra, emri i Donna Strickland ndriçon si një rreze drite – jo vetëm për arritjet e saj të jashtëzakonshme, por edhe për përulësinë dhe vendosmërinë me të cilat ajo ka ndjekur rrugën e dijes.   Donna u lind më 27 maj 1959 në Guelph, Ontario, në një familje të thjeshtë dhe dashamirëse. Babai i saj punonte si inxhinier elektrik për kompaninë energjetike të Ontarios, ndërsa nëna e saj ishte mësuese. Në këtë mjedis të qetë e të kultivuar, Donna zhvilloi që herët dashurinë për matematikën dhe fizikën – shkencat që, për të, nuk ishin vetëm lëndë mësimore, por dritare për të parë botën. E re dhe e vendosur, ajo ndoqi Universitetin McMaster, ku përfundoi studimet në inxhinieri fizike. Aty shkëlqeu për aftësitë e saj analitike dhe për mënyrën e mendimit të kthjellët. Më pas, vazhdoi doktoraturën në University of Rochester në SHBA – një hap që do të shënonte kthesën e madhe në jetën e saj si shkencëtare. 💡 Zbulimi që ndryshoi botën – Chirped Pulse Amplification Gjatë studimeve të doktoratës, ajo punoi me profesorin francez Gérard Mourou. Së bashku, ata zhvilluan një teknikë të re për përforcimin e pulseve lazer: Chirped Pulse Amplification (CPA). Çfarë bëri kjo teknikë? Ajo lejoi që impulset e dritës lazer të zgjateshin në kohë, të amplifikoheshin pa dëmtuar pajisjet, dhe më pas të ngjesheshin përsëri në pulse ultra të fuqishme. Falë saj, sot kemi: Lazerët që përdoren në kirurgjinë e syve (LASIK) Mjete për përpunimin e materialeve Përparime në fiziken bërthamore dhe teknologjitë kuantike Kjo ishte një arritje e madhe. Ajo e bëri më të fuqishëm dhe më të saktë vetë dritën. 🏅 Çmimi Nobel – lavdia që erdhi me thjeshtësi Në vitin 2018, Donna Strickland u nderua me Çmimin Nobel në Fizikë, së bashku me Mourou dhe Arthur Ashkin. Ajo u bë: Gruaja e tretë në histori që merr Nobel në Fizikë, pas Marie Curie (1903) dhe Maria Goeppert Mayer (1963). Një frymëzim për vajzat dhe gratë që ëndërrojnë një të ardhme në shkencë. Në momentin kur u shpall fituese, ajo nuk kishte as një faqe në Wikipedia – një simbolikë e qartë e mënyrës se si bota shpesh harron të vë në qendër gratë shkencëtare. Me humor e tha: > "Ndoshta tani është koha të kem një Wikipedia!"  Sot dhe më tej... Edhe pas lavdisë, Donna ka mbetur një grua modeste. Ajo është pedagoge në Universitetin e Waterloo-s në Kanada dhe punon ende në fushën e optikës. I përkushtuar ndaj mësimdhënies, ajo u mëson brezave të rinj se shkenca është për të gjithë – dhe se asnjë ëndërr nuk është e pamundur, për sa kohë ka kuriozitet dhe përkushtim. Portreti i Donna Strickland është dëshmi se një shpikje nuk lind nga fati, por nga pasioni i thellë për të ditur më shumë, nga puna e palodhur, dhe nga guximi për të sfiduar kufijtë. Ajo nuk e ndryshoi vetëm teknologjinë e lazerëve – ajo hapi një derë të re për të gjitha vajzat që guxojnë të ndjekin dritën e dijes. ©Pergatiti: Liliana Pere

Susan Ryder Piktore Britanike Piktorja e Dritës: Susan Ryder dhe Eleganca e Brendshme Në botën e artit britanik, pak artiste arrijnë të kapin thellësinë e ndjesisë dhe subtilitetin e atmosferës si Susan Ryder. Me një penel të ndjeshëm dhe një sy të mprehtë për dritën, ajo krijon portrete, interiere dhe kopshtije që janë më shumë se imazhe – janë tregime të ndaluara në hapsirë dhe kohë. Kjo ese synon të zbulojë rrënjët e saj, rrugëtimin artistik, stilet e veprat, dhe mënyrën se si elita ka përjetuar punën e saj. Susan Myfanwy Prudence Ryder lindi në Windsor, Berkshire, në vitin 1944. Ajo u rrit në një familje të lidhur me artin; babai i saj, Robert Ryder VC, ishte një piktor amator i cili e nxiti të eksploronte ngjyrat dhe formën që në fëmijëri. Atmosfera e familjes së saj krijoi një terren të pjellur për zhvillimin e ndjeshmërisë artistike dhe përkushtimit ndaj artit. Në vitet e rinisë, Susan ndoqi studimet në Byam Shaw School of Painting në Londër (1960–1964), ku u udhëhoq nga pedagogë të shquar si Bernard Dunstan, Maurice de Sausmarez dhe Peter Garrard. Në këtë periudhë, ajo fitoi David Murray Travelling Scholarship, që i hapi mundësi të eksploronte teknikat dhe frymëzimet europiane. Rruga e saj ishte e qartë: të bëhej një piktore e njohur, e aftë të kapte më shumë se pamjen – shpirtin e subjektit. Susan Ryder është e njohur për stilinne portretet, interieret dhe peizazhet e kopshtit, ku drita dhe ngjyra janë protagonistë. Frymëzuar nga Vuillard, Vermeer dhe Van Dyck, ajo përdor ngjyrën për të krijuar thellësi dhe ndjesi, duke ecur mbi linjën mes realizmit dhe interpretimit emocional. Secila pikturë është një tregim i heshtur: një dhomë e ndriçuar nga dielli, një portret që flet për karakterin, një kopsht i ngrohtë në një mëngjes pranveror. Disa nga veprat e saj më të njohura përfshijnë: Portreti i Princeshës Diana në fustanin e nusërisë (1981) – një interpretim intim dhe i hollësishëm që kap elegancën dhe shpirtin e princeshës. Portreti i Mbretëreshës Elizabeth II (1997) – një punë që kombinon respektin dhe ndjeshmërinë artistike, e vlerësuar nga kolegët dhe elita. Interieret dhe kopshtet – këto punime janë komentuar si “poezia e heshtur e dritës dhe ngjyrës”, duke theksuar aftësinë e Ryder për të transformuar ambientet në eksperienca emocionale. Artin e Susan Ryder e ka përjetuar me admirim elita britanike dhe institucione prestigjioze. Ajo ka qenë anëtare e New English Art Club dhe Royal Society of Portrait Painters, ku shërbeu si Zv/President. Punimet e saj ruhen në koleksione private dhe publike, duke përfshirë Royal Hospital Chelsea, Girton College (Cambridge) dhe St John’s College (Oxford). Elita e ka parë jo vetëm mjeshtrinë teknike, por edhe aftësinë për të transmetuar emocion dhe elegancë në çdo portret dhe peizazh. Në këtë ese, Susan Ryder shfaqet jo vetëm si piktore e talentuar, por si një rrëfimtar i ndjeshëm i dritës dhe emocioneve, një artiste që tregon se arti është udhëtim i shpirtit, jo vetëm vizual 🏆 Çmimet dhe Vlerësimet David Murray Travel Scholarship (1964): Ky çmim i dha mundësinë të udhëtonte dhe të zhvillonte aftësitë e saj artistike në moshën e re. Alexon Portrait Award (1990): Një çmim i njohur në fushën e pikturës së portretit. New English Critic's Prize (1991): Një çmim që vlerëson kritikën dhe shkrimin mbi artin bashkëkohor. Pjesëmarrje e rregullt në Ekspozitën e Verës të Akademisë Mbretërore: Që nga mosha 18 vjeçare, Susan ka ekspozuar rregullisht në këtë ngjarje prestigjioze. © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese, Botuese, Autore

Intervistë me Artistin e Record Guinness “Saimir Strati: Artisti i talentuar i Mozaikëve dhe Rekordmeni i Guinness World” Portret i shkurter i artistit – Saimir Strati  Saimir Strati është një artist që ka arritur të bashkojë traditën dhe modernitetin përmes mozaikëve të tij unikë. I lindur më 11 Prill në Tiranë në  Shqipëri. Karriera e tij filloi duke restauruar mozaikë në vende arkeologjike të Bylisit, Amantias dhe Apolonisë, duke dëshmuar një lidhje të hershme me historinë dhe artin e lashtë. Ai është gjithashtu anëtar i Shoqatës Britanike të Mozaikut Modern, duke përfaqësuar Shqipërinë në arenën ndërkombëtare të artit bashkëkohor. Veprat e tij artistike janë një eksplorim i pafund i materialeve dhe temave. Ai krijon vepra të jashtëzakonshme me materiale të zakonshme, duke ndërthurur të kaluarën me të tashmen dhe duke i dhënë jetë teknikave të vjetra dhe përbërjeve industriale të përditshme. Frymëzimi i tij shpesh vjen nga muzika, siç tregon seria e mozaikëve “Katër stinët” bazuar në koncertin e Vivaldit, ku çdo stinë përfaqësohet nga një instrument i ndryshëm. Veprat e tij shfaqin gjithashtu histori dhe legjenda, si në “Vajza e Detit” ku një vajzë transformohet në peshk për t’u ribashkuar me dashurinë e saj të largët, ose “Paqja”, ku fragmente pasqyrash reflektojnë mesazhin e paqes universale. Strati është një rekordmen i Guinness World Records, duke nisur me portretin e Leonardo Da Vincit në vitin 2006 dhe duke vazhduar me mozaikë gjigantë që përdorin materiale të ndryshme, nga kruese dhëmbësh deri te kapëse teli dhe fasule. Ekspozitat e tij filluan në vitin 1996 dhe kanë përfshirë qytete të ndryshme të Shqipërisë dhe jashtë saj, duke përfshirë SHBA dhe Muzeun “Believe it or Not”. Saimir Strati është më shumë se një artist mozaikësh; ai është një artist me shpirt krijues, një reflektues i muzikës dhe legjendave, dhe një mjeshtër i durimit të pafund. Mozaikët e tij nuk janë vetëm vepra arti, por pasqyra të shpirtit njerëzor dhe të mundësive të pafund të krijimit, duke na kujtuar se çdo material, qoftë i zakonshëm apo industrial, mund të shndërrohet në art të përjetshëm në duart e një vizionari. Veprat e Stratit janë një dialog mes së shkuarës dhe së tashmes, ku materiali dhe ideja bashkohen në harmoni. Çdo mozaik tregon se durimi dhe pasioni mund të bëjnë të zakonshmen të jashtëzakonshme, dhe se krijimtaria është një rrugë që kurrë nuk përfundon, ku çdo pikë materiali ka vendin e saj në mozaikun e jetës. Vazhdojmë intervisten me artistin, Saimir Strati. Revista Prestige / Intervistë  – Saimir Strati - Liliana Pere. Pyetje LP: A është çdo copëz materiali dhe çdo ditë pune me pasion, një hap i heshtur që ndërton rrugën drejt përjetësisë — dhe a është një rekord në Guinness World Records thjesht dëshmia se një ëndërr e nisur me durim mund të bëhet zë që dëgjohet nga e gjithë bota? Përgjigje SS: Çdo ditë pune, për mua, fillon me një ritual të zakonshëm: vendos muzikë në studio dhe pres derisa muzika të ketë mbushur ambientin. Kjo është e vetmja mënyrë për të larguar heshtjen dhe për të gjeneruar idetë mbi veprën e artit në proces. Ky ritual është i vetmi i ngjashëm për çdo ditë, sepse gjithçka tjetër ndryshon, çdo ditë ka emocionin e vet, në varësi të veprës që po krijoj. Rekordet Botërore Guinness, për mua, nuk kanë qenë qëllim në vetvete, thjesht një ëndërr e fëmijërisë, e realizuar si i rritur. --- Pyetje LP: A lind pasioni nga trashëgimia e gjakut apo nga një dritë e brendshme që ndez çdo fëmijëri — dhe a është familja dhe arsimi si toka ku rrënjët e artit rriten për t’u bërë trung që prek qiellin e ëndrrave? Përgjigje SS: Familja, për mua, është akoma më e rëndësishmja në jetë. Nuk kam pasur trashëgimi për mozaikun në familjen time. Prindërit e mi më edukuan të jem i palekundur. Babai im, ushtarak, më këshillonte: “Çdo gjë që fillon, duhet ta përfundosh.” Kjo është disiplinë, ndërsa nëna, ekonomiste në profesion, më kultivoi estetikën në gjithçka — sjellje, veshje, etj. Për këto u jam mirënjohës. Fëmijëria ime ka qenë e mbushur me vizatime, piktura dhe instalacione të ndryshme. Kurioz për çdo fenomen dhe me dëshirën për ta realizuar sipas mënyrës time, kjo më krijoi një vetëbesim që më ndjek çdo ditë të jetës. Në një fare mënyre, kjo më çlironte nga pyetja e zakonshme e çdo fëmije: “Çfarë do të bësh kur të rritesh?” Arsimi artistik ka qenë një drejtpeshues i rëndësishëm në krijimtarinë time. Mozaiku si zhanër i artëve pamore kërkon njohuri në vizatim, pikturë, skulpturë, geometri, fizikë dhe kimi. Ishte një kohë e rëndësishme eksperimentesh pa fund. --- Pyetje LP: A mund të flasë heshtja e një materiali më thellë se fjalët e një njeriu, nëse dora që e prek është e mbushur me shpirt? Përgjigje SS: Shkrimtari Nobelist Saramago, për nder të të cilit kam realizuar në Portugali Rekordin Botëror Guinness me tapa vere, shkruan: “Ka disa gjëra që nuk shprehen me fjalë.” Keshtu janë edhe materialet që na rrethojnë; ato qëndrojnë në heshtje derisa dikush t’i prekë dhe t’i japë jetë. Një nga meloditë që më ka motivuar vazhdimisht është “Shqipja e Andeve”. Kjo melodi nuk është realizuar me vegla tradicionale apo moderne muzikore, por thjesht me disa kallamë natyrore të prerë në dimensione të ndryshme. Magjia nuk qendron te instrumenti, por tek fryma dhe shpirti i artistit. --- Pyetje LP: A është mozaiku një mënyrë për të treguar se çdo fragment i vogël, i shpërndarë në botë, ka një vend të shenjtë në një tërësi më të madhe? Përgjigje SS: Mozaiku është si dashuria: nuk mund të quhet i tillë vetëm me një pjesë ose element. Është muzikë dhe poezi. Kudo rreth nesh ekzistojnë notat muzikore, por duhet kompozitori ti vendosë në pentagram dhe të krijojë muzikë. Po ashtu, ekzistojnë germat, por duhet poeti t’i vendosë në rend dhe të krijojë poezi. Kudo rreth nesh ekzistojnë mijëra materie, por duhet një artist t’i bashkojë dhe të krijojë mozaik. --- Pyetje LP: A është koha një artist i padukshëm që krijon bashkë me ne, ndërsa vendosim një gur pas tjetrit, pa e kuptuar se vepra rritet bashkë me ne? Përgjigje SS: Koha, për një artist, është eksperiencë. Çdo sekondë, minutë apo orë është një pjesë mozaiku për të gjithë. Artisti evidentohet nëpërmjet veprave që krijon. Çdo vepër është një mentor i jashtëzakonshëm, por vetëm kur punon për të krijuar një vepër arti. Puna është padyshim shumë e rëndësishme kur ndërthuret me pasionin. Pasioni, ose mos fillo. Dëshira për të krijuar është vetëm fillesa, pra një moment, ndërsa puna e vazhdueshme me pasion e shfrytëzon kohën dhe të çon në pafundësi. --- Pyetje LP: Nëse çdo material ruan një kujtim, a është çdo mozaik një mënyrë që njerëzimi të mos harrojë vetveten? Përgjigje SS: Mozaikët e zbuluar të antikitetit, duke filluar nga ata që janë realizuar 5000 vite më parë në Persi, dhe më pas të periudhave helene, romake, bizantine, na tregojnë historinë e njerëzimit. Mozaiku është art elitar. Statusi i një vendi apo personaliteti caktohej dhe vazhdon të caktohet nga sa mozaikë cilësorë posedon. Jemi me fat që edhe në Shqipëri, pjesë e Mesdheut, kemi mozaikë të mrekullueshëm si në Apoloni, Butrint, Bylis, Antigone, Arapaj, Lin etj., duke përfshirë mozaikun “Bukuroshja e Durrësit”, një perlë e vërtetë për studiuesit e mozaikut botëror. --- Pyetje LP: A mund të jetë arti më i fuqishëm pikërisht kur lind nga materia më e zakonshme — si një ëndërr që lind nga një gjë e vogël, por e vërtetë? Përgjigje SS: Madhështia qëndron te thjeshtësia. Një material, sado i zakonshëm të jetë, ka nevojë për shpirt dhe përkushtim. Duke u vendosur një pas një, me dashuri dhe harmoni midis secilit element, krijohet një vepër e admirueshme. Artisti mund të fillojë një vepër arti bazuar në një nga ëndrrat e tij, por është shumë e rëndësishme që kjo vepër të kthehet në një ëndërr për të tjerët, për t’u parë nga artdashësit, edhe një herë të vetme. --- Pyetje LP: Kur arti thyen pasqyrat, a na tregon më shumë për botën rreth nesh apo për fytyrën tonë të brendshme? Përgjigje SS: Arti është mënyra më e sinqertë e komunikimit. Bazuar në historinë e artit, artisti duhet të krijojë individualitetin e tij. E shkuara duhet të jetë motiv për të ardhmen. Krijimi i një individualiteti bashkëkohor nuk do të thotë të ilustrosh kohën kur jeton. Ilustrimi në vetvete është art, por arti nuk është vetëm ilustrim. Të komunikosh nëpërmjet krijimit të veprave të artit me sinqeritet, për atë që ndjen, pa frikë nga diskriminimi apo vetë-diskriminimi, sjell liri shpirtërore. --- Pyetje LP: A është çdo rekord i thyer në të vërtetë një përpjekje për të mos lejuar kohën të fshijë zërin e një artisti? Përgjigje SS: Guinness World Record është enciklopedia më e madhe botërore e regjistruar. Të jesh pjesë e kësaj enciklopedie është një privilegj. Unë jam regjistruar 11 herë në GWR për mozaikët më të mëdhenj në botë, më shumë se çdo artist tjetër në histori. Nga 11 rekordet e mia, 8 prej tyre janë kategori të reja, një përfshirje e padiskutueshme në historinë botërore. Kjo është krenari që dua ta ndaj me të gjithë shqiptarët, edhe pse në Shqipëri nuk më është dhënë mundësia për ti ekspozuar. --- Pyetje LP: A është më i gjallë një art që lind nga dora dhe shpirti sesa ai që lind nga mekanika e ftohtë e teknologjisë? Përgjigje SS: Arti është shpirt dhe mendoj se teknologjia nuk mund t’i afrohet kurrë. Për arsyen pse vendosa të realizoj Rekordin tim të parë Botëror Guinness: Leonardo Da Vinci, i realizuar me gozhde industriale. Teksa dëgjoja lajmin se falë teknologjisë mund të riprodhohej Mona Lisa në cilësi të lartë, mendja ime u mendua: “Da Vinçi e gozhduan…”. Patjetër, teknologjia mund të riprodhojë gjithçka, por shpirtin dhe gjenialitetin jo! Nëpërmjet artit tim jam në “luftë” me teknologjinë që përpiqet të industrializojë artin, por nuk ka arritur të industrializojë shpirtin. Ndihem fitimtar sepse në shpirt jam artist dhe nuk tundohem nga elektronika apo inteligjenca artificiale. --- Pyetje LP: Nëse një mozaik është një botë më vete, a është artisti krijuesi i një universi të vogël ku çdo fragment merr frymë? Përgjigje SS: Të krijosh është hyjnore. Veprat e artit janë dëshmia reale për çdo artist. Ato flasin për historinë, emocionet, ndjenjat, dashurinë dhe sekretet e artistit, edhe kur ai nuk ndodhet fizikisht. --- Pyetje LP: A mund të jetojmë si një mozaik — copëza të ndryshme që vetëm kur bashkohen marrin kuptim të plotë? Përgjigje SS: Jeta është si një mozaik, por mozaiku është i pavdekshëm. Sa herë realizoj një mozaik, çdo pjesë që vendos ia dedikoj një miku. Kjo është mënyra ime për të shprehur dashurinë dhe respektin për të gjithë miqtë dhe artdashësit e artit tim. Ju faleminderit për intervistën. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

“Muzika është zbulimi më i madh që ka bërë njeriu pas heshtjes.” – kështu shkruante Claude Debussy, njëri nga mjeshtrit më të mëdhenj të impresionizmit muzikor. Dhe vërtet, në atë hapësirë të pakapshme mes fjalës dhe ndjenjës, mes mendimit dhe shpirtit, lind muzika – gjuha më universale që ka krijuar njerëzimi. ✨️✨️Ne kujtojmë kompozitorët e mëdhenj sepse ata janë arkitektët e padukshëm të ndjeshmërisë sonë, ata që ndërtuan katedrale shpirtërore jo me tulla, por me tinguj. Beethoven e quante muzikën “një zbulim më i lartë se çdo filozofi”, ndërsa Mahler pohonte se “muzika duhet të jetë pasqyrim i botës; ndryshe, çfarë kuptimi ka ajo?” Kompozitorët janë ata që nuk e pranuan botën siç ishte, por e riformësuan nëpërmjet harmonisë, disonancës, ritmit dhe heshtjes. Të kujtosh një kompozitor si Feim Ibrahimi nuk është thjesht një akt kujtese , është një akt mirënjohjeje. ✨️Ai , si të gjithë të mëdhenjtë, e kuptoi se muzika nuk është thjesht tingull, por vetë struktura e lirisë së brendshme. Në këtë botë ku kujtesa është shpesh e brishtë dhe harresa e shpejtë, ne i rikujtojmë kompozitorët e tillë jo për hir të nostalgjisë, por sepse muzika e tyre vazhdon të formësojë vetë mënyrën se si ndiejmë, si mendojmë, si dashurojmë dhe si vuajmë. Feim Ibrahimi ishte një emër i ndritur në historinë e muzikës shqiptare – ai ishte dëshmi se edhe në errësirë, tingulli mund të bëhet dritë. Feim Ibrahimi (1935-1997), lindur më 20 tetor 1935 në Gjirokastër, është nga kompozitorët më të njohur të Shqipërisë. Praktikisht autodidakt në fillimet e veta, ai qe i pari kompozitor shqiptar me peshë që studioi në mënyrë ekskluzive brenda vendit, duke u regjistruar më 1962 në Konservatorin e sapokrijuar të Tiranës, ku studioi nën drejtimin e Tish Daisë deri më 1966. Pas kësaj ai dha mësim në degën e kompozicionit, kontrapunkt dhe harmoni, në Konservator (1966-73), e më pas mbajti postin e nëndrejtorit të Institutit të Lartë të Arteve, organizmi mëmë i Konservatorit (1973-1977). Posti i tij më i lartë qe ai i sekretarit për muzikën në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë (1977-1991); më vonë qe edhe drejtor i Teatrit të Operas dhe Baletit, Tiranë (1991-92). Prej 1992 deri sa ndërroi jetë, dha mësime teorie dhe kompozicioni në Konservatorin e Tiranës. Më 1991 ai u bë presidenti i parë i Këshillit Kombëtar të Muzikës (anëtar i Këshillit Ndërkombëtar të Muzikës në UNESCO). Më 1992, themeloi festivalin Mbrëmje të Muzikës së Re Shqiptare. Disa nga veprat e tij janë botuar në Angli prej Emerson Edition. Për meritat artistike, më 1989, shteti shqiptar i akordoi titullin Artist i Popullit, titulli më i lartë artistik i Shqipërisë. Ndërsa më 2000, Bashkia e Tiranës i akordoi titullin Nderi i Tiranës, për kontributin e tij në kulturën shqiptare, dhe veçanërisht për kulturën e kryeqytetit. Më 2001, Bashkia e Durrësit (qyteti ku kish kaluar fëmijërinë dhe rininë e vet) i dha titullin Qytetar Nderi. Feim Ibraimi është edhe Qytetar Nderi i Gjirokastrës, ku shkolla e mesme e muzikës mban emrin e tij. Muzika e Ibrahimit shtrihet thuajse në të gjitha zhanret: miniatura instrumentale, muzikë filmash, muzikë dhome, koncerte për instrumente solo dhe orkestër, simfoni, balete dhe vepra vokale. Dialog për violonçel dhe piano, si dhe romanca E la tua veste e bianca (sipas një poeme të S. Kuazimodoso) për soprano, violonçel dhe piano, (të dyja të kompozuara në qershor të 1997-s) janë punët e fundit të kompozitorit që ndërroi jetë në 2 gusht 1997 në Torino, Itali. Në jetën e njeriut qëndrojnë dy shtylla filozofike: ajo çfarë trashëgon dhe ajo çfarë krijon. Feim Ibrahimi ishte simbol i këtij ekuilibri: nga njëra anë, trashëgimia shpirtërore e vendlindjes, Gjirokastrës – qytetit të gurtë, të heshtur e krenar – dhe nga ana tjetër, krijimtaria e tij e lire e bukur. Ai ishte një lloj Prometeu i muzikës shqiptare, i cili guxoi të vidhte zjarrin e modernizmit për t’ia dhënë një kombi që për shumë kohë pati mbetur në terr artistik. Feim Ibrahimi nuk ishte vetëm një kompozitor; ai ishte një arkitekt i emocioneve që ndërtonte katedrale të brendshme përmes tingujve. Vepra e tij përshkohet nga një tension filozofik mes sistemit dhe shpirtit, mes disiplinës akademike dhe brishtësisë njerëzore. E tillë është, për shembull, “Dialog për violonçel dhe piano”, një kompozim i fundit, ku gjuha muzikore është bërë dialog i vetëdijes me nënvetëdijen, një ballafaqim i heshtur i njeriut me vdekshmërinë, i kompozitorit me fundin e tij të afërt. Ajo që e bën Ibrahimin të krahasueshëm me figurat më të mëdha të muzikës botërore si Shostakoviç apo Bartók, është aftësia për të qenë i përfshirë në kohën e tij pa u bërë rob i saj. Ndonëse ai mbajti poste të rëndësishme në institucionet artistike të kohës, muzika e tij nuk u kthye në instrument ideologjik. Përkundrazi, ajo përçonte një liri të brendshme që shpesh herë kalonte përmes gjuhës abstrakte të harmonisë dhe kontrapunktit – përmes një filozofie që e kuptonte se e vërteta nuk ka nevojë të bërtasë për t’u dëgjuar. Ibrahimi kishte kuptuar atë që shumë pak e arrijnë: se muzika nuk është vetëm zbukurim i përkohshëm i jetës, por një mënyrë për të mbijetuar, për të dhënë dëshmi të ekzistencës, për të thënë: “Unë jam këtu, dhe kjo është mënyra ime për të thënë të vërtetën.” Muzika e tij është një akt rezistence, një poezi pa fjalë në një kohë kur fjalët shpesh keqkuptoheshin, deformoheshin, ose censuroheshin. Veprat e tij, që variojnë nga miniatura delikate tek simfonitë e thella, nga muzika për filma tek muzika dhome, përfaqësojnë një spektrum të plotë të ndjeshmërisë shqiptare – që nga eleganca e brendshme, e fshehur, deri tek energjia dramatike e një kombi që lufton me kohën dhe historinë. Vepra si “E la tua veste e bianca” nuk janë thjesht përpunime poetike; ato janë psikogramë të shpirtit njerëzor – të zbuluara përmes bashkëveprimit të zërit, violonçelit dhe pianos, si triniteti i shpirtit, mendjes dhe zemrës. Krahasimet me përmasat e poetëve si Sandro Kuazimodo në tekstet e përzgjedhura tregojnë për orizontin ndërkombëtar të Ibrahimit, një lloj ekzistencializmi muzikor që s’njeh kufij gjeografikë. Ai është si një Albert Camus me nota, që nuk përdor penën, por partiturën për të folur për absurditetin dhe bukurinë e jetës. Si mësimdhenës, ai nuk ishte vetëm përçues dijesh, por nxënës i përjetshëm i shpirtit njerëzor. Ishte ai që e dinte se arti nuk është produkt, por proces; jo përfundim, por rrugëtim. Përmes mësimdhënies dhe themelimit të festivaleve si “Mbrëmje të Muzikës së Re Shqiptare”, ai nuk krijoi thjesht art, por ekosistem ku arti të mund të rritet i lirë. Në fund, Feim Ibrahimi nuk vdiq në Torino – ai u shpërnda në tingujt që la pas, në partiturat që ende mbajnë frymën e tij. Ai nuk iku nga jeta, por u kthye në një gjendje muzikore, një frekuencë që vetëm shpirtrat e hapur mund ta dëgjojnë. ✨️Si një rrjedhë e lire muzika e tij mbetet e gjallë, sepse ajo nuk i përket vetëm së kaluarës, por çdo çasti kur njeriu kërkon të jetë më shumë . ✨️Burime ku u mbeshteta për Feim Ibrahimin: 1. Baki Kongoli. Feim Ibrahimi – Njeriu dhe vepra. Shtëpia Botuese "Dituria", Tiranë, 2003. – Monografi e plotë për jetën dhe krijimtarinë e tij. 2. Dhori Qiriazi. Historia e Muzikës Shqiptare. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2008. – Referon kompozitorët shqiptarë përfshirë Feim Ibrahimin me analiza të veprave. 3. Feim Ibrahimi. Ese dhe shënime. Dorëshkrime dhe tekste të përmbledhura nga Arkivi Qendror i Shtetit dhe Arkivi i RTSH. (Pjesërisht të botuara në revista kulturore). 4. Festivalet “Mbrëmje të Muzikës së Re Shqiptare”, katalogë dhe programet vjetore (1992–1997), të mbajtura në Arkivin e Teatrit të Operas dhe Baletit, Tiranë. 5. UNESCO International Music Council – Arkiva digjitale për anëtarët e këshillit (referenca për presidencën e Ibrahimit në Këshillin Kombëtar të Muzikës në Shqipëri, 1991). 6. Gazeta “Drita” (1977–1997) – Artikuj për veprën dhe aktivitetin e tij si sekretar i muzikës në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve. © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese, Drejtore, Botuese Revista Prestige   Të gjitha të drejtat e rezervuara.

Rrevista Prestige #ArtPainting #inspiration Një Frymëzim në Ngjyrë dhe Dritë: Udhëtimi Artistik i Alketa Muzhaqi në Plein Air Litchfield Festival 2025 Në zemër të një peizazhi të mbushur me dritë, në shtetin piktoresk të Connecticut, arti bëhet gjuhë e universale. Këtu, ku fryma e natyrës flet nëpërmjet dritës, ngjyrës dhe heshtjes poetike të mëngjeseve të qeta, një artiste shqiptare ngjitet me mjeshtëri në skenën ndërkombëtare të pikturës në natyrë. ✨️✨️✨️ Pikërisht në këtë vend, në edicionin e dytë të Festivalit Kombëtar Juried të vitit 2025, piktorja e talentuar Alketa Muzhaqi nderohet me Çmimin e Vendit të Tretë për pikturë në kategorinë “Quick Paint” — një triumf që përtej vlerësimit është edhe një manifestim i fuqisë së artit si gjuhë e shpirtit.✨️✨️✨️ Plein Air eshte një filozofi e të jetuarit në ngjyrë Festivali i pikturës në natyrë të lirë “Plein Air Litchfield” nuk është thjesht një garë — ai është një përvojë estetike dhe filozofike. Gjatë një jave të tërë, 33 artistë të përzgjedhur kombëtarisht udhëtuan drejt qytetit historik Litchfield për të pikturuar nga natyra, në rrugë, kopshte, vreshta e peizazhe rurale. Çdo penelatë ishte një akt dëshmie, çdo tablo — një dialog midis artistit dhe frymës së vendit. Në këtë udhëtim krijues, Muzhaqi jo vetëm që ekspozon mjeshtërinë e saj teknike, por mishëron një filozofi artistike ku natyra nuk është vetëm subjekt — është bashkëautore. Etapat e një udhëtimi krijues 🗓️ Struktura e Festivalit ndjek një ritëm që ndjell frymëzim: 1. Dita e parë – Regjistrimi dhe orientimi: Artistët morën materialet, hapat dhe hartën e vendeve të pikturës. Ky ishte momenti i parë i një takimi të thellë me terrenin dhe dritën që do t’i udhëhiqte. 2. Ditët në vijim – Pikturimi në terren: Çdo artist krijoi disa vepra origjinale duke kapur atmosferën e Litchfield. Publiku, në rolin e dëshmitarit të drejtpërdrejtë, mund të shihte procesin e lindjes së një vepre arti “live” — një moment ku koha dhe krijimi bashkohen. 3. Ekspozita dhe vlerësimi: Veprat përfundimtare u ekspozuan në një Gala Art Show & Sale. Juria, e kryesuar në vitin 2025 nga artisti i njohur Eric Forstmann, zgjodhi fituesit bazuar në standarde të larta artistike. 4. Quick Paint – sfida e intensitetit krijues: Një garë e veçantë ku artistët kishin vetëm 2 orë për të krijuar një pikturë nga fillimi deri në fund, në prani të publikut. Në këtë skenë të përqendruar, ku koha është fryma dhe çdo penelatë peshon si sekondë, Muzhaqi ngjitet në podium me vendin e tretë 🥉 në kategorinë.. Në artin e Muzhaqit, drita nuk është vetëm efekt vizual; është substancë filozofike. Juria e vlerësoi pikturën e saj sipas disa kritereve që flasin për thelbin e çdo krijimi të madh: Teknika dhe mjeshtëria në zbatim – përdorimi i ngjyrës, dritës, hijes dhe efekteve me kontroll të lartë. Kompozicioni dhe harmonia – përzgjedhja e motivit, vendosja e objekteve në hapësirë, ndërtimi i një strukture vizuale të ekuilibruar. Interpretimi i subjektit natyror në kohë të kufizuar – kapja e karakterit të vendit me shpejtësi dhe qartësi. Originaliteti dhe shprehja personale – mënyra unike me të cilën artistja sheh botën. Efekti emocional dhe vizual – aftësia për të krijuar një lidhje të menjëhershme me publikun dhe jurinë. ✨️Në garat “Quick Paint”, koha është një element estetik më vete. Ajo e detyron artistin të zhvishet nga çdo teprim, duke mbetur vetëm me esencën e shprehjes së vet. Muzhaqi arrin pikërisht këtë: një pikturë që flet me thjeshtësi, por me forcë. ✨️Ky çmim nuk është thjesht një trofe — është një frymëzim për të vazhduar krijimin me pasion dhe dashuri për artin. Muzhaqi bëhet pjesë e një tradite të madhe ku arti në natyrë është një mënyrë të qenuri, një mënyrë për të dëgjuar botën, për ta përkthyer atë në ngjyra, dritë dhe emocion. ✨️Nga 24 artistë në edicionin e parë, në 30 në të dytin, dhe 33 në vitin 2025, festivali dëshmon një rritje të bukur të komunitetit krijues. Brenda këtij universi të gjallë, Muzhaqi nuk është thjesht pjesëmarrëse — është një zë që flet me ndriçim të vetin. Në fund të javës, në ambientet e Tapping Reeve Meadow, ndërsa drita perëndonte mbi kornizat e lagura të ngjyrave të freskëta, arti bëhej një festë. Piktura e Muzhaqit nuk ishte vetëm një pamje — ishte një ndjenjë. Ajo përfaqësonte lidhjen e thellë midis artistit dhe natyrës, një marrëdhënie që lind nga heshtja dhe shpërthen në ngjyrë. Ky çmim është dëshmi e një rruge krijuese që po lulëzon. Dhe në këtë udhëtim, Muzhaqi është jo vetëm piktore, por edhe filozofe e penelatës: një artiste që e shikon botën si kanavacë dhe vetveten si dritë që i jep asaj formë. ✨️✨️✨️Po kush èshte Alketa Muzhaqi ? Alketa Muzhaqi èshtè Piktorja që flet me dritën. Në rrjedhën e qetë të një jete të përkushtuar ndaj artit dhe dijes, shfaqet silueta poetike e Alketa Muzhaqi — një artiste shqiptare që ka ditur të ruajë dhe të kultivojë brenda vetes një dashuri të thellë për ngjyrën, dritën dhe shpirtin krijues të njeriut. Ajo nuk është një figurë që kërkon dritat e skenës; ajo është vetë drita që i jep formë kanavacës, duke folur me penelata të buta, të sinqerta dhe plot jetë. E lindur në Shqipëri, Muzhaqi i përket një brezi artistësh që i kanë dhënë artit një dimension të ndershëm e të përkushtuar. Ajo studioi në shkollë arti, duke ndërtuar themelet e një formimi klasik që më vonë do të ndërthurej me një vizion personal e emocional. Për 27 vjet, ajo i shërbeu arsimit si mësuese në sistemin shkollor publik shqiptar — një mision që i dha jo vetëm stabilitet, por edhe një lidhje të thellë me frymën njerëzore, me zhvillimin e ndjeshmërisë dhe bukurisë tek brezat e rinj. Në vitin 2021, artistja ndërmori një hap të guximshëm: emigrimin drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Ishte një kalim që nuk shënoi një ndarje me rrënjët, por një zgjerim të horizontit të saj artistik. Atje, në një realitet të ri, ajo nuk ndaloi së krijuari, përkundrazi — u rrit edhe më shumë. Në qytetin ku arti gjen shtëpi të shumta, Muzhaqi u bë pjesë e komunitetit artistik në Niagara Art and Cultural Center, ku punon si mësuese arti. Ajo e shndërroi klasën në një hapësirë ku ngjyrat nuk janë vetëm pigment, por gjuhë për të folur me botën. Këtu, ajo vazhdon të ndriçojë me përkushtim dhe dashuri, duke frymëzuar të rinj e të rritur njësoj. Eshtrat e vërtetë të një artisti gjenden në veprat e tij — dhe Muzhaqi e dëshmon këtë me çdo pikturë. Në Shtetet e Bashkuara, ajo është vlerësuar me dy çmime “Best of Show” në shtetin e New York-ut, një dëshmi e qartë e cilësisë dhe ndjeshmërisë së veprës së saj. Këto çmime nuk janë vetëm nderime, por edhe jehonë e heshtur e një përkushtimi të gjatë e të ndërtuar me dashuri. Sipas profilit të publikuar në Revista Prestige, ajo është me origjinë nga Elbasani — një qytet me tradita të thella kulturore — dhe ka gërshetuar në mënyrë harmonike edukimin dhe artin. Muzhaqi është gjithashtu mësuese e gjuhëve të huaja, duke dëshmuar se shpirti krijues nuk njeh kufij, por gjen rrugë të ndryshme për të komunikuar. Alketa Muzhaqi nuk i përket zhurmës së artit që kërkon të dominojë, por heshtjes poetike të një arti që flet. Ajo nuk është një emër që gjendet shpesh në faqet e para të mediave masive, por është një prani që ndihet thellë në komunitetin e saj — aty ku arti ka kuptim të vërtetë. Me një stil të pastër, të dritshëm dhe emocionalisht të ngrohtë, ajo i jep dritës një zë të vetin. Historia e saj është një testament i fuqisë që arti ka për të kapërcyer kufij, për të lidhur kultura dhe për të krijuar urë midis njerëzve. Nga Elbasani në Nju Jork, nga klasat e shkollave shqiptare në galeritë amerikane, Muzhaqi bart me vete jo vetëm penelën, por edhe një shpirt që krijon, mëson dhe frymëzon. Alketa Muzhaqi është një kujtesë e butë se arti i vërtetë nuk ka nevojë të shpallet me zë të lartë — ai ndriçon në heshtje, si një dritë që rri ndezur për ata që dinë ta shohin. Dhe ajo, me çdo pikturë, na fton të shohim botën me sytë e saj: me dritë, ngjyrë dhe shpirt. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Rrevista Prestige #DritëroAgolliPoezi #Inspiration Poezia e Agollit tregon me humor dhe ndjeshmëri përballjen mes kulturave dhe fuqinë e gjuhës amtare, që ngjall respekt edhe në situata të zakonshme. Përmes ngjarjes së thyerjes së vazos dhe reagimit të poçarit turk, autori nxjerr në pah bukurinë dhe rëndësinë e fjalës shqipe, duke kthyer një moment të thjeshtë tregtar në një përjetim dramatik dhe emocional. Simbolika e detit Marmara dhe e dyqanit e pasuron këtë atmosferë, duke i dhënë poezisë një dimension kulturor dhe universal. POÇARI-Poezi nga Dritero Agolli Vajta në Stamboll të bëj pazar, për kujtim të ble një vazo balte: Paqe dhe selam, usta poçar, Vazon më të mirë po e pate Paqe dhe selam, usta poçar! Vazoja nga dora shkau e ra Dhe m'u bë njëzet e pesë copë, Më erdhi rrotull deti Marmara Dhe m'u hap dyqani turk si gropë, Më erdhi rrotull deti Marmara. Pa më shau poçari keq turqisht, Unë e shava shqip e mend i rashë; Për çudi poçari nuk u ligsht, Veç dy lot në sytë e kuq i pashë, Për çudi poçari nuk u ligsht! Mos u çmend ky turk, ky musliman? Unë e shaj, ai me duar në qafë! Poçe tjeter mori në dyqan Dhe më tha: " Më shaj, për besë, prapë!" Poçe tjetër mori në dyqan. Psheretiu si unë: " Jam shqiptar, Shqip, vëlla, ti shamë dhe një herë, Fjala shqipe s'blihet në pazar, Në dyqan ka vjet që s'e kam ndjerë, Fjala shqipe s'blihet në pazar!" Ikën nga dyqani burra e gra, Unë e një poçar e tjetër s'kishte, Vazot frynte deti Marmara, Vazove poçari shqip u fliste, Vazot mbushte deti Marmara. POÇARI-Poezi nga Dritero Agolli Vajta në Stamboll të bëj pazar, për kujtim të ble një vazo balte: Paqe dhe selam, usta poçar, Vazon më të mirë po e pate Paqe dhe selam, usta poçar! Vazoja nga dora shkau e ra Dhe m'u bë njëzet e pesë copë, Më erdhi rrotull deti Marmara Dhe m'u hap dyqani turk si gropë, Më erdhi rrotull deti Marmara. Dritëro Agolli.

Rrevista Prestige #Inspiration #PrinceshaeWellsit “Mbështetje për familjet: Princesha e Uellsit promovon strategjitë për zhvillimin social dhe emocional të fëmijëve” Princesha e Uellsit viziton Home-Start Oxford për t’u takuar me familjet dhe vullnetarët dhe për t’iu bashkuar një seance trajnimi ku vullnetarët do të shikojnë filmin e krijuar nga The Royal Foundation Centre for Early Childhood, të cilin Princesha e themeloi në vitin 2021, dhe do të reflektojnë mbi mënyrat se si mund t’i përdorin këto strategji për të promovuar ndërveprim të ngrohtë në grupet e tyre mbështetëse familjare dhe ndërmjet prindërve, foshnjave dhe fëmijëve të vegjël me të cilët punojnë, në Oxford, Angli 🏡🌿 – 9 tetor 2025. Home-Start është një organizatë kombëtare që ofron mbështetje falas për familjet. Vizita e Princeshës ndodh në një kohë kur Home-Start UK po përgatitet të zbatojë trajnimin e tyre të bazuar në serinë shpjeguese të Qendrës Mbretërore për Fëmijërinë e Hershme për rrjetin e tyre prej 9000 vullnetarësh në të gjitha degët lokale të Home-Start. Filmat e Serisë Shpjeguese janë një pjesë kyçe e punës së Princeshës së Uellsit dhe të Qendrës për të demonstruar se si ndërtimi i aftësive sociale dhe emocionale në vitet më të hershme është thelbësor për shëndetin më të mirë, rezultate më të lumtura në moshë të rritur dhe për të ushqyer një shoqëri më të dhembshur News Familja mbrererore.

Rrevista Prestige #Film #inspirim #ArtBotaYje 🎬 Pretty Woman 2: A Second Chance (2025) – Data e Daljes, Buxheti dhe Suksesi i Trajlerit Filmi shumë i pritur Pretty Woman 2: A Second Chance (2025) do të dalë në dhjetor 2025. I prodhuar nga Netflix dhe Universal Pictures, ky vazhdim rikthen Julia Roberts dhe Richard Gere si Vivian Ward dhe Edward Lewis. Historia eksploron zhvillimin e marrëdhënies së tyre, me personazhe të rinj si Emma Roberts dhe Tom Hardy që sjellin një dinamikë emocionuese. Me një buxhet prej 100 milionë dollarësh, filmi premton pamje mbresëlënëse dhe emocione të forta. Trajleri zyrtar i Netflix, i publikuar në mars 2025, ka arritur tashmë 40 milionë shikime, duke rritur entuziazmin e fansave për daljen e filmit News.

Reflektim mbi ligjet e mendimit dhe mirësjelljes – frymëzuar nga Richard Price (Filozof dhe CEO i Akademisë Globale Dixhitale) Nuk ishte thjesht një shkrim që më tërhoqi vëmendjen. Ishte një tekst që më bëri të ndalem, të reflektoj dhe të pyes veten: sa i përkas unë këtij koncepti në shkrimet e mija ? Në thelb, ishte një ndjesi e thellë se fjalët e tij flisnin për më shumë sesa për inteligjencën artificiale apo modelet dixhitale, ato flisnin për njeriun dhe mënyrën se si ai mëson, mendon dhe komunikon me botën. Shkrimi i Richard Price, filozof dhe CEO i Akademisë Globale Dixhitale, më la përshtypje të fortë për mënyrën se si ai e sheh procesin e të mësuarit, jo si një sasi të pafund shembujsh, por si një aplikim të ligjeve të thjeshta dhe universale të mendimit. ✨️✨️✨️ "Ai argumenton se një model i madh mund të mësojë të arsyetojë nga vetëm 20 mijë shembuj, sepse ligjet e arsyetimit janë të thjeshta, të njëjta dhe të vlefshme në çdo fushë — nga matematika te filozofia, nga biznesi te arti i komunikimit."✨️✨️✨️ Duke reflektuar mbi këtë, pyes veten: si mund të përdoren këto modele në fusha të ndryshme për të zhvilluar edukimin, kulturën dhe aftësitë profesionale, dhe a mund të ndihmojnë në rritjen e vlerave shqiptare duke i lidhur ato me ato universale? ✨️Një ide që më mbeti gjatë është se mënyra e shkruarit të Price-it është jo vetëm filozofike, por edhe praktike. ✨️ ✨️Ai tregon se dijet dhe sjelljet e duhura nuk janë vetëm teori abstrakte; ato mund të përçohen, mësohen dhe zbatohen për të krijuar ndikim real. ✨️Për mua, ky shkrim është një ftesë për reflektim dhe veprim: për çdo njërin, si mund të përdorim njohuritë dhe modelet për të shumëfishuar vlerat, jo vetëm personale, por edhe kombëtare dhe globale.✨️ Në fund, Price më bëri të kuptoj se fuqia e dijes dhe e edukimit qëndron në zbatimin praktik të ligjeve universale të mendimit dhe mirësjelljes, dhe se kjo është një mundësi e jashtëzakonshme për të lidhur vlerat shqiptare me ato universale, në mënyrë të qëndrueshme dhe të zgjuar. ---✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️ Shkrimi i Ceo te Akademisë dignitale tek Akademia.edu Ligjet e arsyetimit dhe të mirësjelljes sipas Richard Price Është e mundur të trajnohet një model bazë për të mësuar artin e mirësjelljes me rreth 20 mijë shembuj sjelljeje të sjellshme (të amplifikuar 1,000 herë përmes RLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback – Mësimi i Përforcimit nga Reagimet e Njerëzve) në rreth 20 milionë shembuj). Çfarë na tregon kjo për natyren e mirësjelljes? Është gjithashtu e mundur të trajnohet një model për të mësuar arsimimin logjik, përmes rreth 20 mijë shembujve të arsyetimit të punuar. Çfarë na tregon kjo për natyren e arsyetimit? --- Rasti i arsyetimit Modeli bazë është i madh. 20 mijë shembuj janë jashtëzakonisht pak në krahasim me të. Si mund të bëjnë ata një ndryshim të ndjeshëm, të aftë të përditësojnë peshat e një modeli kaq masiv? Është si një milim i vogël që përpiqet të lëvizë një avion 747. Një mundësi është që ligjet e arsyetimit janë mjaft të thjeshta. Dhe mjafton të shqyrtosh 20 mijë shembuj të punuar për të parë modelet. Këto ligje mund të përmblidhen në rregulla si: mendo hap pas hapi; kontrollo çdo hap; nëse përfundimi del i gabuar, provo një qasje tjetër. Është e mundur që këto ligje të thjeshta të arsyetimit të vlejnë për fusha shumë të ndryshme: programim, biznes, filozofi, gjeopolitikë etj. Nëse kjo është e vërtetë, do të ishte një zbulim shkencor i rëndësishëm: > “Ligjet e arsyetimit janë të thjeshta dhe të njëtrajtshme përtej shumë fushave të mendimit njerëzor.” Një pjesë thelbësore është që modeli i trajnuar paraprakisht tashmë ka aftësinë për të menduar hap pas hapi; ai thjesht duhet të udhëzohet për të ndjekur këtë procedurë, në vend të ndonjë tjetër, gjatë zgjidhjes së një problemi. Një tjetër zbulim interesant është mësimi përmes transferimit. Shumica e shembujve të përdorur në trajnim vijnë nga fusha si matematika dhe programimi. Ajo që duket se ndodh është se modelet zbulojnë ligjet e arsyetimit nga këto fusha, dhe këto ligje pastaj zbatohen pothuajse në çdo fushë tjetër ku kërkohet arsyetim — në biznes, filozofi, drejtësi apo politikë. Sipas Price, modelet e arsyetimit përfaqësojnë dy zbulime shkencore: 1. Ligjet e arsyetimit janë të thjeshta dhe të njëtrajtshme për shumë fusha. 2. Këto ligje të thjeshta mund të zbulohen përmes vetëm disa domeneve intelektuale — si matematika dhe programimi. --- Rasti i mirësjelljes Por çfarë na tregon kjo për natyren e mirësjelljes, që mund të mësohet me rreth 20 mijë shembuj të sjelljeve të sjellshme, të zgjeruara në 20 milionë përmes RLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback – Mësimi i Përforcimit nga Reagimet e Njerëzve)? Një gjë që mund të nënkuptojë është se ekzistojnë shenja të thjeshta dhe të njëtrajtshme të mirësjelljes – ligje që mund të kapen nga një sasi e kufizuar shembujsh. Megjithatë, ndryshe nga arsyetimi, këto rregulla janë të vështira për t’u përkthyer në formula të sakta. “Përdor fjalë të bukura” apo “bëhu i hijshëm” janë rregulla shumë të përgjithshme. Por ka shumë mënyra për të qenë i sjellshëm dhe i hijshëm – dhe vetë natyra kontekstuale e mirësjelljes kërkon më shumë shembuj praktikë që modeli t’i kuptojë. Ndryshe nga “mendo hap pas hapi”, që modeli e di si ta zbatojë menjëherë, rregulla si “bëhu i sjellshëm” janë shumë të paqarta. ✨️✨️✨️ Prandaj, modeli ka nevojë për miliona shembuj të sjelljes së mirë për të kuptuar nuancat e kontekstit, tonit dhe empatisë.✨️✨️✨️ Në thelb, ka shumë mënyra për të qenë i sjellshëm, por jo shumë mënyra për të menduar në mënyrë të drejtë. --- Zbatimi në fusha të tjera Sipas Richard Price, kjo sjell pyetjen: > “Cilat fusha të tjera mund të ngjajnë me arsyetimin, ku 20 mijë shembuj të punuar mjaftojnë për të drejtuar një model drejt përdorimit të aftësive që tashmë i ka?” Një teori është se shumica e profesioneve të zyrës – si kontabiliteti, ligji, financa, konsulenca, apo programimi – i përkasin kësaj kategorie. A mund të ilustrojnë 20 mijë shembuj në kontabilitet “ligjet e kontabilitetit”, pra modelet qendrore të të menduarit që kanë profesionistët e kësaj fushe? Dhe a janë këto ligje mjaftueshëm të thjeshta sa për t’u zbatuar nga një model që tashmë zotëron aftësi të përgjithshme arsyetimi? --- Ky është versioni origjinal i Richard Price, i përkthyer në shqip për publikim në Revista Prestige. Ja përkthimi i plotë i Reflektimit tim dhe shkrimit origjinal te Ceo of AGD në anglisht --- Reflection on the Laws of Reasoning and Politeness – Inspired by Richard Price (Philosopher and CEO of the Global Digital Academy) It was not just an article that caught my attention. It was a text that made me pause, reflect, and ask myself: how much do I align with this concept in my own writings? At its core, it was a profound feeling that his words spoke about more than artificial intelligence or digital models—they spoke about human beings and how they learn, think, and communicate with the world. The writing of Richard Price, philosopher and CEO of the Global Digital Academy, left a strong impression on me regarding how he views the learning process—not as an infinite number of examples, but as an application of simple and universal laws of reasoning. ✨️✨️✨️ > “He argues that a large model can learn to reason from only 20,000 examples because the laws of reasoning are simple, consistent, and applicable across any domain—from mathematics to philosophy, from business to the art of communication.” ✨️✨️✨️ Reflecting on this, I ask myself: how can these models be used across different fields to develop education, culture, and professional skills, and can they help enhance Albanian values while connecting them to universal ones? One idea that stayed with me is that Price’s writing is not only philosophical but also practical. He shows that proper knowledge and behavior are not merely abstract theory; they can be transmitted, learned, and applied to create real impact. For me, this article is an invitation to reflection and action: how each of us can use knowledge and models to multiply values, not just personal ones, but national and global as well. In the end, Price made me realize that the power of knowledge and education lies in the practical application of the universal laws of reasoning and politeness, and that this is an extraordinary opportunity to link Albanian values with universal ones in a sustainable and thoughtful way. --- The Laws of Reasoning and Politeness According to Richard Price It is possible to train a base model to learn the art of politeness with approximately 20,000 examples of polite behavior (amplified 1,000 times through RLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback) to about 20 million examples). What does this tell us about the nature of politeness? It is also possible to train a model to learn logical reasoning through roughly 20,000 worked examples of reasoning. What does this tell us about the nature of reasoning? --- The Case of Reasoning The base model is huge. 20,000 examples are extremely small in comparison. How can they make a significant difference, capable of updating the weights of such a massive model? It is like a tiny ant trying to move a 747. One possibility is that the laws of reasoning are quite simple. Just reviewing 20,000 worked examples is enough to see the patterns. These laws can be summarized in rules such as: think step by step; check each step; if the conclusion is false, try a different approach. It is possible that these simple laws of reasoning apply across a wide variety of domains: programming, business, philosophy, geopolitics, etc. If so, this would be an important scientific discovery: > “The laws of reasoning are simple and consistent across many fields of human thought.” A key part is that the pretrained model already has the ability to think step by step; it just needs to be instructed to follow this procedure, instead of another, when solving a problem. Another interesting discovery is transfer learning. Most of the examples used for training come from domains such as mathematics and programming. What seems to happen is that models discover the laws of reasoning from these domains, and these laws then apply to almost any other domain where reasoning is needed—in business, philosophy, law, or geopolitics. According to Price, reasoning models represent two scientific discoveries: 1. The laws of reasoning are simple and consistent across many domains. 2. These simple laws can be discovered through only a few intellectual domains—such as mathematics and programming. --- The Case of Politeness But what does this tell us about the nature of politeness, which can be learned from approximately 20,000 examples of polite behavior, expanded to 20 million through RLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback)? One implication is that there are simple and consistent markers of politeness—laws that can be detected from a limited set of examples. However, unlike reasoning, these rules are difficult to translate into precise formulas. “Use nice words” or “be gracious” are very general rules. But there are many ways to be polite and gracious, and the contextual nature of politeness requires many practical examples for the model to understand. Unlike “think step by step,” which the model can implement immediately, rules like “be polite” are ambiguous. Therefore, the model needs millions of examples of polite behavior to grasp the nuances of context, tone, and empathy. ✨️✨️✨️ > Essentially, there are many ways to be polite, but not many ways to reason correctly. ✨️✨️✨️ --- Application in Other Fields According to Richard Price, this raises the question: > “Which other fields might resemble reasoning, where 20,000 worked examples are enough to guide a model to use the capabilities it already has?” One theory is that most white-collar professions—accounting, law, finance, consulting, programming—fall into this category. Can 20,000 worked examples in accounting illustrate the “laws of accounting,” i.e., the central thinking patterns of professionals in this field? And are these laws simple enough to be implemented by a model that already possesses general reasoning abilities? --- This is the original text by Richard Price, translated into English, ready for publication or sharing in an international context while keeping the reflective introduction intact. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Rrevista Prestige #Inspiration Rubrika: Profesionistë te shquar ne fushen e IT që frymëzojnë me dije dhe praktikë. Intervistë me Ing. Exp.IT.ANalist Besmir Semanaj. Titull: “Ndërmjet Kodit dhe njerëzores: Vizionet e Besmir Semanaj” "Teknologjia është një mjet; ajo bëhet e mençur vetëm kur e drejton njeriu." Profil permbledhës Ing. Besmir Semanaj është një inxhinier, ekspert shqiptar i spikatur në fushën e sigurisë kibernetike dhe teknologjisë së informacionit. Rrënjët e tij nga qyteti i Koplikut i kanë dhënë një bazë të fortë njerëzore, ku familja dhe arsimi formojnë themelin e çdo veprimi. ✨️“Teknologjia pa etikë është një instrument i ftohtë; njeriu pa reflektim është një makinë,” është një nga bindjet e tij filozofike që shfaqet qartë në gjithë karrierën dhe reflektimet e tij. Diplomimi si Inxhinier Informatik dhe master në Biznes në Universitetin Europian të Tiranës (UET), ku u nderua me Çmimin e Karrierës për kontributin e jashtëzakonshëm, e shndërrojnë në një ekspert ndërkombëtar. ✨️"Ai thekson se: “Dija është jo vetëm çfarë dimë, por mënyra si e përjetojmë botën,” duke nënvizuar se sfida e së ardhmes është të bashkojmë njohuritë teknike me reflektimin filozofik."✨️ Ing Besmir Semanaj. Aktualisht, Z. Semanaj shërben si Inxhinier i Lartë i Teknologjisë së Informacionit dhe Drejtor i Sigurisë së Informacionit pranë Kairos Beteiligungs GmbH në Austri, ku udhëheq projekte komplekse dhe zhvillon zgjidhje inovative për klientë globalë. Përveç aftësive teknike, ai shikon algoritmet dhe inteligjencën artificiale jo vetëm si mjet, por si partnerë bashkëkrijues, duke shtuar se: “Çdo kod është pasqyrë e shpirtit njerëzor.” Përtej aktivitetit profesional, ai kontribuon në edukimin dhe ndërgjegjësimin e shoqërisë si Analist, mbi sigurinë kibernetike. Artikujt dhe analuzat e tij në media, si Hashtag.al dhe Citizens.al, nxisin diskutime mbi privatësinë, etikën dhe sfidat që sjell teknologjia moderne. Në këtë mënyrë, ai bashkon praktikën dhe dijet, duke treguar se teknologjia, kur shoqërohet me vlerat humane, mund të bëhet një instrument i lirisë dhe kreativitetit, jo i kontrollit të verbër. ✨️Në këtë intervistë, Z. Semanaj ndan eksperiencën dhe këshillat e tij, por mbi të gjitha fton lexuesin të reflektojë mbi lidhjen midis njeriut dhe makinerisë, dhe të gjejë ekuilibrin mes dijes, shpirtit dhe progresit teknologjik. “Të mendosh mbi teknologjinë është një akt human,” thotë ai, duke rikujtuar se çdo përparim i jashtëzakonshëm kërkon studim, pune, reflektim dhe urtësi, jo vetëm aftësi profesionale. Vazhdojmë Intervistën : Ing. Z. Besmir Semanaj – Liliana Pere. ⸻ 1.Pyetje, LP Zoti Semanaj, në një botë që lëviz me shpejtësinë e dritës, sa vend zë ende origjina — familja, arsimi, përvoja e jetës? A ndikon ky themel njerëzor në mënyrën si e lexoni teknologjinë sot? Pergjigje: BS. Origjina është gjithmonë themeli i gjithçkaje. Familja më ka mësuar vlerat, arsimi më ka dhënë metodën e të menduarit, dhe përvoja më ka dhënë maturinë për të kuptuar realitetin. Pa këtë triadë, teknologjia do të ishte një sistem i ftohtë e mekanik. Me këtë bazë, ajo shndërrohet në një mjet që reflekton nevojën dhe krijimtarinë njerëzore. Pikërisht këto rrënjë më ndihmojnë ta lexoj teknologjinë jo thjesht si kod, por si një vazhdim të qenies sonë. ⸻ 2.Pyetje.LP. A është teknologjia thjesht një zgjatim i dorës njerëzore, apo një entitet me ekzistencë të vetën, që transformon mënyrën tonë të të qenit? Përgjigje:BS Teknologjia nisi si zgjatim i dorës dhe i mendjes sonë, por sot ajo po fiton një pavarësi të caktuar. Algoritmet mësojnë, marrin vendime dhe ndikojnë në sjelljen tonë pa qenë ne të vetëdijshëm. Në këtë kuptim, teknologjia nuk është më thjesht instrument, por një entitet bashkëkrijues, që jo vetëm na shërben, por edhe na transformon. ⸻ 3.Pyetje.LP Kur flasim për inteligjencë artificiale, a po kërkojmë të krijojmë një tjetër pasqyrë të vetes? A ka mundësi që njeriu, në përpjekjen për të krijuar mendje të tjera, të zbulojë më në fund vetveten? Përgjigje.BS . Po, inteligjenca artificiale është pasqyra më e avancuar e vetes sonë. Përmes saj, ne riprodhojmë mënyrën e të menduarit, të analizuarit e madje të krijuarit. Por ajo që ndodh gjatë këtij procesi është se zbulojmë kufijtë e vetvetes. Duke tentuar të ndërtojmë mendje artificiale, në fakt e kuptojmë më thellë se çfarë është ndërgjegjja njerëzore dhe sa unike mbetet ajo. ⸻ 4.Pyetje.LP Në çdo epokë teknologjike, njeriu ka pasur pushtet më të madh, por a ka pasur domosdoshmërisht më shumë urtësi? Si e përcaktoni kufirin midis zhvillimit dhe shpërfytyrimit etik? Përgjigje.BS Pushteti teknologjik nuk ka ecur gjithmonë paralelisht me urtësinë. Njeriu shpesh është fokusuar te “mundësia” dhe jo te “arsyeja”. Kufiri midis zhvillimit dhe shpërfytyrimit etik qëndron te përgjegjësia: të mos bëjmë diçka vetëm sepse mund ta bëjmë, por të pyesim çfarë pasoje ka kjo për jetën njerëzore. Urtësia është ta vësh teknologjinë në shërbim të njeriut, jo njeriun në shërbim të teknologjisë. ⸻ 5.Pyetje.LP Kibernetika dikur ishte shkencë e sistemit, por sot duket si filozofi e kontrollit. Kush po e udhëheq vërtet evolucionin digjital — njeriu mbi makineritë, apo makineritë mbi njeriun? Pergjigje.BS Deri më tani, njeriu ka udhëhequr, por me shpejtësinë e algoritmeve rreziku është i madh që ekuilibri të kthehet përmbys. Nëse i lëmë algoritmeve të marrin vendime për ne pa transparencë dhe pa etikë, atëherë do të jetë makineria që na udhëheq. Evolucioni digjital duhet të mbetet nën kontrollin e njeriut, përndryshe ne rrezikojmë të bëhemi thjesht pjesë e një sistemi që nuk e kontrollojmë më. ⸻ 6.Pyetje.LP A po jeton rinia brenda realitetit apo brenda simulimit të tij? Çfarë ndodh me ndjenjën e së vërtetës, kur përvoja njerëzore filtrohet përmes ekranit? Pergjigje.BS Rinia sot jeton shpesh më shumë në simulim sesa në realitet. Përvoja e së vërtetës kalon përmes filtrit të ekraneve dhe algoritmeve. Ky proces krijon një iluzion: një realitet të zgjedhur, të montuar, që nuk është gjithmonë i vërteti. Sfida është të mos humbasim kontaktin me botën e prekshme — me natyrën, me njerëzit, me ndjesitë reale. Pa këtë kontakt, e vërteta rrezikon të zëvendësohet nga një version virtual i saj. ⸻ 7.Pyetje.LP. Në epokën e informacionit të pafund, çfarë vlere ka më dija? A duhet universiteti të mësojë çfarë të dimë, apo si të mendojmë në mes të rrëmujës së algoritmeve? Përgjigje.Besmir Semanaj Dija sot nuk matet më me sasinë e informacionit që zotëron, por me aftësinë për të menduar kritikisht. Universiteti nuk duhet të mësojë thjesht “çfarë”, sepse kjo është e aksesueshme përmes çdo motori kërkimi. Ai duhet të mësojë “si të mendosh”: si të analizosh, si të vlerësosh burimet, si të krijosh kuptim në kaosin e informacionit. Kjo është vlera e dijes sot. ⸻ 8.Pyetje. LP Nëse një algoritëm mund të krijojë poezi, pikturë, apo muzikë, çfarë mbetet atëherë thellësisht njerëzore në aktin e krijimit? A është arti rezultat i kodit apo i shpirtit? Përgjigje Algoritmi mund të krijojë formë, por jo thelb. Poezia e tij është e rregullt, por pa dhimbjen; piktura e tij është e bukur, por pa kujtimin; muzika e tij është harmonike, por pa emocionin që të dridh. Ajo që mbetet thellësisht njerëzore është përvoja dhe ndjenja që e ushqen krijimin. Arti nuk është vetëm produkt, është gjendje shpirtërore. Dhe kjo nuk mund të kodohet. ⸻ 9.Pyetje. Teknologjia na ofron çdo gjë menjëherë, por a na lejon të përjetojmë diçka vërtet? A po humbim përmasën e heshtjes, të reflektimit, të pritjes — këto elemente të domosdoshme për mendimin? Përgjigje. Po, kjo është një nga rreziqet më të mëdha. Shpejtësia e teknologjisë na mëson të konsumojmë, jo të përjetojmë. Heshtja, pritja, reflektimi janë ato që ushqejnë mendimin e thellë. Pa to, ne mbetemi në sipërfaqe, duke kaluar nga një përvojë në tjetrën pa ndalur kurrë. Njeriu ka nevojë për ritme të ngadalta, sepse aty lind mendimi krijues dhe reflektimi i vërtetë. ⸻ 10.Pyetje.LP A jemi në pragun e një bashkëjetese ontologjike mes njeriut dhe inteligjencës artificiale? A mund të lindë një formë e re ndërgjegjeje — ajo e bashkëkrijimit mes shpirtit dhe algoritmit? Pergjigje.BS Po, jemi në prag të kësaj bashkëjetese. Inteligjenca artificiale nuk është më thjesht mjet, por një partner i ri në procesin e krijimit dhe vendimmarrjes. Kjo mund të sjellë një formë të re ndërgjegjeje, ku njeriu dhe algoritmi bashkëkrijojnë. Por duhet kujdes: kjo ndërgjegje nuk duhet të zëvendësojë shpirtin, por ta pasurojë. Nëse ruajmë këtë ekuilibër, atëherë bashkëjetesa bëhet një mundësi, jo një kërcënim. ⸻ 11.Pyetje.LP Zoti Semanaj, çfarë do t’u thoshit të rinjve që po formohen në një realitet të përbërë nga algoritme, ekrane dhe inteligjencë artificiale? Si mund ta ruajnë thelbin njerëzor, aftësinë për të ndier, për të dyshuar dhe për të ëndërruar — në një kohë ku çdo gjë mund të matet, programohet dhe shpërndahet? Përgjigje.BS . Do t’u thosha: mos harroni që algoritmi mund të llogarisë, por nuk mund të ëndërrojë; ekrani mund të shfaqë çdo gjë, por nuk mund të përqafojë; inteligjenca artificiale mund të analizojë, por nuk mund të dojë. Thelbi njerëzor qëndron tek ndjenja, tek dyshimi, tek ëndrra. Ruajeni këtë dimension, sepse është ajo që ju bën unikë. Mos ia dorëzoni shpirtin asnjë makinerie, sepse është gjëja e vetme që nuk mund të riprodhohet. Ju faleminderit per intervistën Exp. Ing .Besmir Semanaj. Faleminderit ju znj.Liliana. Ishte nje kënaqesi te bisedoja me ish kolegen time. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Sot 125-vjetori i vdekjes së shkrimtarit të madh Naim Frashëri (25.5.1846 – 20.10.1900) Duke lexuar poezinë “Qielli” të Naim Frashërit NJË GJEDHE E GJUHËS POETIKE (Shkruar e botuar 30 vjet më parë, në rev. “Stil”, SHSHM, Shkup, 1995; botuar edhe në librin tim ”Kultura gjuhësore dhe përdorimi estetik i gjuhës”, TOENA, Tiranë, 2002.) Kur studiojmë ose analizojmë një vepër poetike, më në fund edhe vetëm një poezi, është e rëndësishme të zbulohen e të analizohen jo vetëm përmbajtja, struktura e përbërës të tjerë poetikë të saj, po sidomos është e rëndësishme të përcaktohen bartësit kryesorë të mesazhit, të identifikohen përbërësit që formësojnë mesazhin, dhe që në bazë të shqyrtimit të tyre, të gjendet një rrugë vetjake e interpretimit sidomos të gjuhës dhe të stilit së saj. Ky shkrim është një sprovë e tillë rasti, e lexuar në Takimet letrare «Ditët e Naimit», mbajtur në Tetovë në 95 vjetorin e vdekjes së shkrimtarit. Në Shqipërinë e kohës së Naim Frashërit më shumë janë dëgjuar topat se ç’kanë kënduar muzat, kurse dihet se kur kërcasin topat, muzat heshtin. Megjithatë në Shqipërinë e topave, në Shqipërinë e lodhur e të brishtë, në Shqipërinë që po përpëlitej të lirohej nga zinxhirët e rëndë shumëshekullor, një muzë, për fat jo e vetmja, po shpaloste mrekullueshëm botën e vet mendimore e ndjenjore, po shpaloste dashurinë, dëshirat e vizionet për trenomin e shenjtë Shqipëri, shqiptar, liri; po shpaloste poetin e madh të shekujve shqiptarë, që po i bënte hije mbrojtëse dje, krenari e shtysë sot. Poeti Sheli ka pasur të drejtë kur ka thënë se për çfarëdo që flet poeti, ai është gjithmonë pasqyrë e hijes, të cilën ardhmëria ia hedh të sotmes, ai është kasnec i ardhmërisë, Promethe që vjedh fatin. Njeriu lind dhe vdes, pavarësisht se çfarë është jeta e tij, por Naimi na bind se njeriu nuk vdes, madje rilind çdo ditë. Prandaj, e ndiejmë sot aq afër nesh. Ai është këtu, fare pranë nesh: i ri e i madh me idetë, i qëndrueshëm me artin, aktual me vizionet. I tillë ishte dhe mbeti sepse ai kishte një program krijues. Nuk është fjala për nismë të zakonshme ose për plan-ide spontane për krijimin e një vepre letrare, por për një program më shumë se letrar, për program politik e kombëtar të dhënë përmes artit. Anëvështrimi i tij e tejpamja e tij, janë aktuale për botën shqiptare, edhe për prirjen politike, më në fund edhe për besimin. Edhe pse ideator shekullor, ai ishte edhe besimtar. Do të parapëlqejë tema universale, tema të pakapshme për njeriun e thjeshtë, tema filozofike. Çdo shkrimtar ka një model nga niset, një objekt - simbol rreth të cilit sillet në krijimtarinë e tij. Poezia "Qielli” e Naim Frashërit është botuar në përmbledhjen poetike në persishte “Tehajylat” (Ëndërrimet”), botuar në Stamboll më 1884, kur ishte 38 vjeçar, dhe përkthyer mrekullisht nga Vexhi Buharaja. Vexhi Buharaja, njohës i pashoq i kulturës lindore, si thonë ata që e kanë njohur mirë atë dhe veprën e tij, me përkthimin e veprave të Naimit të shkruara në persishte, dëshmon përgatitje të lakmueshme gjuhësore, leksikore-letrare dhe shije të hollë si artist e përkthyes. Këtë e dëshmon mirë, më në fund, edhe poezia "Qielli", e cila në shqipen na ofron një përmasë të re të poezisë së Naimit, dhe e provon mendimin e shprehur, jo rrallë nga studiuesit e veprës së tij, se ai, Vexhi Buharaja, mund të krahasohet me Nolin në fushën e përkthimeve. Në poezinë e tij "Qielli", përmes së cilës zbulojmë mendjen e shpirtin e poetit, objekt - simbol është Perëndia, ndërsa si simbole ndihmëse – njeriu e qielli. Pikëpamja e veçantë për raportet zot - njeri i ka ndihmuar poetit të krijojë e të rikrijojë në mënyrë tërheqëse koncepte universale. Kjo poezi, është zgjedhur për një lexim gjuhësor e stilistik jo pse paraqet veçanti të jashtëzakonshëm poetike, madje mund të thuhet se ajo nuk dallon shumë nga poezitë e tjera me me këtë temë dhe me elemente filozofike, por për arsyen se paraqet një model gjuhësor të përshtatshëm për analiza çfarë na interesojnë, analiza që kanë për qëllim të zbulojnë botën krijuese të një shkrimtari, përmes përzgjedhjes gjuhësore dhe stilistike si identifikuese të parimit të tij krijues artistik. Poezia "Qielli" nuk mund të vendoset lehtë në skema të qëndrueshme dhe të vlerësohet me kritere standarde, të pranuara për një tip tjetër të poezisë dhe të një strukture tjetër. Ajo që e bën poezinë "Qielli" të veçantë e joshëse për gjuhëtarin janë paralelizmat si konstante thelbësore të saj, që përvijohen si një fill i pashkëputshëm në gjithë përbërësit e saj letrarë e jashtëletrarë. Paralelizmat na shfaqen me parimësi e me rregullsi në gjithë poezinë. Çiftet paralele zbulohen në leksik e në sintaksë, siç janë cilësorët paralelë dhe grupet sintagmatike paralele, si veçori stilistike e dukshme, ndërsa shquhen sidomos paralelizmat në krahasimet si dhe në rrafshin e ideve e të asociacioneve. Edhe subjektet na paraqiten në çifte kundërvënëse e përplotësuese me rryma paralele të shpërthimit të ndjenjave. Ndërmjet strukturave ligjërimore paralele, kundërvënëse e përballëse, ose të vendosura në mënyrë aktive në poezi, krijohet fushë e vërtetë e tendosjes ndjenjore e gjuhësore, qark i caktuar i shpërthimeve të shqetësuara, një hapësirë e çuditshme, në të cilën veprojnë njëkohshëm reflekset e njësive narrative të kundërvëna me plot dinamizëm. Këto reflekse janë një aspekt i ekzistencës dhe i veprimit të kësaj njëmendësie poetike e gjuhësore, të formësuar mirë, të kësaj njëmendësie që nuk ekziston jashtë raportit të ndërndikimeve - të njëmendësisë së parrokshme a të paimagjinueshme jashtë kësaj përballjeje. Zbulimi, gjallërimi dhe drejtimi krijues i këtyre rrezatimeve të padukshme ndërlidhjeje dhe ndërveprimi - të cilat i lidhin fenomenet edhe në largësi (tokë/qiell) - janë përcaktuesit parësorë të qëllimit të poetit. Ndonjëherë, krijohet përshtypja se përsëritja, përtëritja dhe dyfishimi i paralelizmave, të shfrytëzuara me tepri, mund të ndikojnë negativisht në shprehjen e kursyer, por bie në sy menjëherë se kjo është një brengë e zgjidhur, e zgjidhur suksesshëm nga shkrimtari. Krijohet, madje, përshtypja se pikërisht përballja a kundërvënia e njësive paralele shndërrohet në nje ekonomizim të veçantë shprehjesor, jo vetëm pse ky është veprim shumë i efektshëm për të arritur ndërveprime të caktuara ligjërimore, por pse pikërisht me përsëritjen forcohen gjysmat e lidhjeve (paralele) dyfishe, për t’u kuptuar më lehtë gjysma tjetër. Kjo vlen për të gjithë tipat e paralelizmave, të formësuar qartë, të krijuar në bazë të njëjtësisë, ngjashmërisë ose përdallimit. Poeti sikur nuk ka besim në përfundimin e një fjale, të një mendimi. Prandaj, para se të vendosë një subjekt a objekt poetik, qoftë edhe hipotetik, ai na udhëzon kah vargu i pandërprerë i pararojave të tij letrare. Që në vargjet e para krijohet pamja themelore - qielli, hapësira e pafund, bukuria e mahnitëse, frika nga përmasat kozmike, pastaj ajo që i paraprin dhe që e pason, si dhe lidhja midis tyre - sintetizimi: fuqia, arsyeja e ekzistencës, fshehtësia; qielli - burim i jetës, lindja e botës së re, gjithçka i paracaktohet asaj, gjithçka sillet e vërtitet përkryeshëm si një sistem i përsosur, që s’mund ta projektojë kush, pos një fuqi që nuk njihet ndryshe, veç si krijues i gjithësisë - Perëndia. Këtu arrin pikën kulmore poezia, ndërsa lexuesi lehtas e vetvetishëm përjeton vlera të reja e të larta të atmosferës poetike e gjuhësore. Ky përjetim nuk pengon mbikëqyrjen e subjektit poetik. Ai rrjedh lirshëm si në gjithë poezinë e tij, theksueshëm lirike. Naimi nuk befason pas çdo vargu e njësie. Ai pa shtrëngesë përsërit forma e gjedhe, të cilat dëshmohen, pa dyshim, të vlefshme, të paharxhuara me përvojën dhe të palënduara estetikisht me kohën. Kur në morinë e kaq veçorive të një poezie të frymëzuar, siç është “Qielli”, veçohet për analizë një dorëz e kufizuar të veçantash, në mënyrë të vetëdijshme pranojmë edhe një shqyrtim të kufizuar të saj, sepse artin e poezisë nuk e bëjnë as fijet e veçanta, madje të trajtuara veçmas, as vlerat e bashkuara. Duke qenë të vetëdijshëm për këtë nuk është e pa rëndësi që të kuptohen e të vlerësohen gjithë vlerat e saj, të paraqitet natyra e pranisë së tyre në poezinë dhe mënyra e funksionimit të disa përcaktuesve kryesorë të strukturës poetike e gjuhësore të poezisë. Poezia “Qielli” mundëson analiza të tilla, të përgjithshme, të veçanta, të përimëta e të thella dhe, jo vetëm në rrafshet e ndryshme gjuhësore, por edhe në rrafshin e pasurisë së risive burimore. Qindra e qindra vargje të Naimit janë krijuar në përpjekjen për të formësuar shprehjen më të plotë estetike, e cila në rrugën më të shkurtër e më të përshtatshme do të bartë zërin e tij, idetë e tij, zë dhe ide lehtë të identifikueshme edhe sot, si një paralajmërim i shkallëshkallshëm, i qëndrueshëm, në të vërtetë një si paralajmërim i asaj që ka ndier ai aq fuqishëm. Ky zë – paralajmërim, si strukturë individuale e ligjërimit poetik, paraqitet i realizuar në disa rrafshe. Ajo që vjen, i shfaqet poetit para se të jetë gati të hyjë tërësisht në poezi, para se të marrë formën gjuhësore. Shfaqen kështu skajet e temës, të subjektit, të përzgjedhjes poetike e gjuhësore. Çdo gjë lind para lindjes, në mënyrë që të kuptojë se ku gjendet, se ku është i shtrënguar të krijohet e të jetojë, artistikisht e gjuhësisht. Dhe kur e ndien se ndjenja ka gjetur terren të përshtatshëm poetik e gjuhësor, për të jetuar e për të mbijetuar si zë i ndërgjegjes, i botëkuptimit, terren i gjetur poetik, ai e materializon muzën e tij në shtratin gjuhësor, e këtu i ndihmon fort shqipja, gjuha shqipe që e deshi aq fort e që i këndoi aq bukur e aq pavdekshëm. Përmes tejpamjes së tij për të ardhmen e dëshiruar, ai ka gjetur mundësi të hedhë vështrimin në paraardhmërinë, në të sotmen tonë, edhe pse, poeti, druan nga e panjohura, nga e ardhmja. Dhe, me të drejtë, ka arsye. Mes drojës, shqetësimit e fërgëllimës, imagjinata e tij prek të ardhmen, atë që mund të vijë ose që do të vijë patjetër, dhe i hedh një vështrim poetik asaj që e pret si njeri, si qenie - botën, në të cilën duhet të zgjohet, i shqetësuar para fatit, dhe me dyshimin e pyetjen: pse njeriu është aq i vogël - para Qiellit, para gjithësisë, para Perëndisë, e aq i madh para idealeve, dëshirave, dashurisë. Tejshikimi e bën të tejdukshëm. Struktura e poezisë është dhënë në dy bashkime të vogla, por me informacione të dendura. Veprimi poetik është atraktiv nga shumë kënde. Poezia fillon me vargjet: “Natë e qetë, hëna e bukur plot me dritë, Fllad i ëmbël, toka e hapur ka stolitë, Zogu i mëndjes, po më sulet drejt nga qielli, N’hapësirat plot me afsh e dritë dielli. Herë bëhet shok e mik me yjet vetë, Herë deri te çerdhja e Kashtës shkon përpjetë.” Autori na del aktori qendror që i drejtohet qiellit. Ai thuajse di të gjitha përgjjigjet që lidhen me atë det të pakufishëm pyetjesh. ”Ç’është, ç’është kjo - e paana Gjithësi? Dhe ky rregull dhe ky libër që sheh ti? ” Pyetja provokon dhe përmban përgjigjen. Shumësia e pyetjeve dhe shumësia e përgjigjeve të mundshme, në pikëpamje gjuhësore, nga aspekti i komunikimit të natyrshëm, dalin të papritura, ndërsa invencioni i shprehjes bëhet edhe më i theksuar, por i pritur, për çka poeti vazhdon të pyesë. ”Ç’janë vallë këta trupa gjithë zjarre?” Për të dhënë përgjigjen e mundshme imagjjinare: “Përplas krahët Kashta e Kumtrit ngadalë, Posi shtërgthi mu në çerdhen ku ka dalë.” Aktorët e qiellit janë yjet, dritat që lëshojnë ata, sfondi i kaltër qiellor, gjithë ajo botë plot shkëlqim, por shkaktari i disponimit të përnjëhershëm poetik të Naimit është njohja e beftë se Perëndia është ai që ka “vetëtimë a zjarr vështrimesh, një shkëlqim që s’ka fillim e s’ka mbarim.” Epërsinë e Perëndisë karshi njeriut aq të pafuqishëm, autori na e thotë në fund të pjesës së parë: “Se vështrimet e njeriut të shkurtër janë”. E gjithë poezia derdhet gjuhësisht në mënyrë origjinale. Në pjesën e dytë poetin e kaplojnë ndjenja të veçanta. Ai ka përgjigjet e gatshme për pyetjet e shtruara më herët. “Nuk është kashta e Kumtrit ajo që shpërndan dritë”, po “Drita, hiri i Krijuesit të fuqishëm”, për të vazhdur menjëherë me vargjet që shprehin qartë botëkuptimin e tij filozofik e fetar: “Çdo gjë vdiret veç fytyrës së atij”. Në kthesën që pason poeti i drejtohet njeriut. Përcaktuesi është vendosur në pjesën qendrore të poezisë. Poeti i kthehet gjendjes zero të sendeve, pastërtisë fenomenale të botës, me shikim të shpeshtë në situatat ekzistenciale kufitare. Krijon dhe mat sipas parimeve e sistemsisë kozmike - tokësore, dhe sipas logjikës ndërnjerëzore e ndërfetare. “Se ç’do të bëhen pas kësaj më s’di ç’të them, Pas kësaj, ah, s’do të jem, jo s’do të jem…” Kështu rishtazi lind një botë e paparë, e papërjetuar dhe e paëndërruar, në të cilën lëvrin, njëjtëson dhe në të njëjtën nyjë lidh qielloren e tokësoren, kalimtaren dhe të përhershmen, të perëndishmen dhe të demonishmen, njerëzoren e jonjerëzoren, të gjallën e të vdekurën, të largëtën dhe të afërmen, të lashtën e të sotmen, të lartën a sipëroren me trivialen, të arsyeshmen dhe jo të arsyeshmen. Ontologjikja shndërrohet në poetikë. Dy janë bartësit qendrorë të kësaj poezie: poeti dhe perëndia, ndërsa qendra, në vargje, lëkundet në mënyrë alternative herë te njëri, herë te tjetri bartës. Harmonia ritmike është krijuar nga disa segmente morfologjike, leksematike, po edhe fonologjike. Edhe pse poeti nuk është rob i rregullsisë së ngurtë, që me çdo kusht të vendoset harmonia formale, hetohet se numri i elementeve, i njësive të tjera dytësore, të rrafsheve të ndryshme gjuhësore, të përdorura këtu, janë edhe në funksion të muzikalitetit, për çka ekzistojnë mjaft të dhëna për analizë përkatëse. Mjafton të hetohet frekuenca e lartë e fonemave me tonalitet, po ashtu të lartë, posaçërisht e zanoreve, ndonëse as frekuenca e bashkëtingëlloreve me tonalitet të lartë nuk është më e ulët; përdorimi i disa leksemave poetike shpesh të papritura, herë edhe arkaike (vdiret, plaknë e vdarë, mosgjë); origjinaliteti i theksuar i elementeve leksikore poetike (e fshehta qiellore, gojë njerëzore, qiell dritëderdhës, pamjedlirtë, madhështi e llagartë, endacake pa qëndrim e pa shtëpi); rendi i fjalëve, edhe pse i zakonshëm, na del interesant, një sintaksë shpesh e përmbysur me efekte stilistike e mjaft origjinale: “Gjer te - e qiellit e fshehta ti mos shko”; “Një të madhe mençuri fsheh ti në gji”; ose: Kjo e kaltër hapësirë e paanë”. Vërehen elemente karakteristike që ndeshen edhe në poezinë e sotme, në të vërtetë vërehet shprehje poetike theksueshëm e lirë. Poezia «Qielli» është një përjetim i dallueshëm personal, himn për jetën. Pothuajse çdo gjë është në veprim, çdo gjë funksionon me plot muzikë, me shprehësi tingullore fund e krye. Harmonia tingullore dhe muzikaliteti shënojnë një shkallë të lartë. Numri më i madh i vargjeve përfundon me rrokje të hapur, një karakteristikë e poezisë së traditës, po edhe në një numër poezish bashkëkohore. Mesazhi poetik i poezisë «Qiellit» parandihet lehtë, ashtu si përgjithësisht në gjithë poezinë bashkëkohore. Por, ndërthurja në vargje, gdhendja dhe përpunimi i shprehjes gjuhësore e poetike është shumë vetjake dhe karakteristike, prandaj mund të thuhet se me disa gjedhe, sikur që e gjejmë në poezinë «Qiellit», Naimi mund të konsiderohet pararëndës, udhëçelës, i poezisë moderne, ndonëse nuk është lehtë gjithmonë të provohet arsyeja e veprimit të tillë krijues. Kridhja në botën mistike, në botën e pagjurmuar, të njohur e të panjohur edhe sot, në botën e simboleve, dhe mesazhi i poetit kanë përcaktuar edhe kërkimin në fushën e faktorëve formalë, pra edhe të atyre gjuhësorë, me të cilët ai tregon veçoritë e dhuntisë së tij, siç shpalosen edhe në poezinë «Qielli». Veprimi dhe strategjia poetike e gjuhësore, të zbatuara me kaq larmi e përsosmëri në të gjitha nivelet, në gjithë poezinë e e tij, edhe në poezinë «Qielli», qesin në dritë një gjedhe të shkëlqyer të gjuhës poetike. Maj 1995 Pergatiti : Prof.Sh efkije Islamaj.

“Princesha e Zemrave: Dashuria dhe Dhembshuria e Dianës” Edhe pse Princesha Diana nuk jeton më mes nesh, prezenca e saj vazhdon të ndjehet si një dritë që nuk shuhet kurrë. Ajo nuk ishte vetëm një figurë mbretërore, por një shpirt i ndjeshëm, i cili i dha botës shembullin e dashurisë, guximit dhe humanizmit. Në sytë e publikut ajo ishte e përkryer dhe e brishtë njëkohësisht; një njeri që mësoi botën të kuptojë se fuqia e vërtetë qëndron në dhembshurinë e zemrës dhe kurajo për të ndihmuar të tjerët. Vetëm prezenca e saj, qoftë në një buzëqeshje të ngrohtë apo në një gjest të thjeshtë mirësie, e bëri botën më të ndjeshme dhe më njerëzore. Diana nuk jeton fizikisht, por mësimet, dashuria dhe kujtimet e saj mbeten te gjalla Origjina dhe Jeta e Hershme Diana Frances Spencer lindi më 1 korrik 1961 në Sandringham, Norfolk, Angli. Ajo ishte pjesë e familjes së aristokracisë britanike, por jo e afërt në fron. Prindërit e saj u ndanë kur ajo ishte e vogël, dhe Diana kaloi një pjesë të fëmijërisë së saj mes shtëpive të ndryshme dhe shkollave private. Ajo ishte e njohur për natyrën e saj të ëmbël, butësinë dhe përkushtimin ndaj fëmijëve dhe kafshëve që nga vogëlia Diana u martua me Princin Charles, trashëgimtarin e fronit britanik, më 29 korrik 1981 në Katedralen e Shën Palit në Londër. Martesa u transmetua drejtpërdrejt për miliona shikues në mbarë botën dhe u quajt "martesa e shekullit". Nga kjo martesë lindi dy fëmijë: Princ William (1982) dhe Princ Harry (1984). Martesa e tyre, megjithatë, nuk ishte e lumtur. Charles kishte marrëdhënie jashtëmartesore dhe Diana përballej me vështirësi emocionale dhe presionin e jetës publike. Ata u ndanë në 1992 dhe u divorcuan zyrtarisht në 1996. Diana ishte shumë e njohur për punën e saj humanitare. Ajo u përqendrua në çështje si: Fëmijët dhe familjet në nevojë Lufta kundër minave tokësore Fëmijët me HIV/AIDS Ndihma për të sëmurët dhe të braktisurit Ajo e përdori famën e saj për të tërhequr vëmendje ndaj temave të rëndësishme, duke ndryshuar imazhin e mbretërisë britanike dhe duke e bërë humanitarizmin më të prekshëm për publikun Diana vdiq më 31 gusht 1997 në një aksident automobilistik në Tunelin Pont de l’Alma në Paris, Francë. Aksidenti ndodhi ndërsa makina e saj po tentonte të shmangte paparacët. Vdekja e saj tronditi botën dhe shkaktoi një valë të jashtëzakonshme pikëllimi dhe homazhesh në mbarë globin Ajo nuk dukej si një figurë mbretërore e largët; kishte ngrohtësi dhe përkujdesje të sinqertë për njerëzit. Ajo u bë ikonë e modës dhe elegances Puna e saj e bëri të duket si një mbretëreshë e zemrave. Publiku ndihej i lidhur me sfidat e saj personale dhe vuajtjet e saj. Diana vazhdon të konsiderohet një nga figurat më të dashura dhe më ikonike të shekullit të 20-të. Princesha Diana nuk ishte vetëm një figurë publike dhe humanitare, por edhe dikush që la pas mendime dhe thënie të thella, shpesh filozofike, mbi jetën, dashurinë dhe empatinë. Ja disa prej më të njohurave: Thenje te saj “Dashuria është ajo që i bën njerëzit të ndihen të gjallë; kur nuk e kemi, ndihemi bosh brenda vetes.” “Ne duhet të ndajmë dashurinë dhe kujdesin, sepse çdo njeri ka nevojë të ndihet i çmuar.” “Familja është baza e jetës; gjithçka tjetër është pasuri e huaj. “Mos e lë vetminë të të mposhtë; është aty ku njeriu mëson të kuptojë zemrën e vet.” “Ndonjëherë mësojmë më shumë nga vuajtjet se sa nga lumturia.” “Jeta është e ndërlikuar, por bukuria e saj qëndron në mënyrën se si zgjedhim të reagojmë ndaj sfidave.” Thënie mbi Ndihmën dhe Humanizmin “Nëse mund të ndihmosh një person, bën një ndryshim të madh në botë.” “Empatia është ura që lidh zemrat e njerëzve; pa të, jeta është thjesht një rrjedhë e ftohtë ngjarjesh.” “Çdo gjest i mirë, edhe më i vogli, ka fuqinë të ndryshojë jetën e dikujt.” Thënie mbi Publikun dhe Jetën Publike “Të jesh e njohur nuk do të thotë të jesh e fortë; të qenit i ndershëm me veten është forcë më e madhe.” “Të gjithë kemi nevojë për dashuri, pavarësisht titujve, statusit apo pamjes së jashtme.” © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese, Botuese, Autore

Portret reflektiv - -përmbledhje mbi figuren e nderuar të Prof. Aleksandër Xhuvanit dhe më pas Lexoni -Intervistën me Profesorin tim të shquar të Informatikës. Prof. Aleksandër P. Xhuvani – Zëri i urtësisë dhe drita e dijes shqiptare në epokën digjitale. Hyrje. > “Inxhinieria është arti i padukshëm që i jep formë botës reale; një thellësi mendjeje ku logjika dhe krijimi bashkohen për t’i dhënë jetës funksion.” Nëse Albert Einstein-i e quante shkencën një “akt të thellë qytetarie”, atëherë Profesor Aleksandër P. Xhuvani është mishërimi më fisnik i këtij ideali në Shqipëri. ✨️Prof Xhuvani përfaqëson figurën e intelektualit të heshtur, që punon pa zhurmë, por lë gjurmë të pashlyeshme — një mjeshtër i elektronikës dhe informatikes, që ka investuar gjithë jetën në ndërtimin e një kulture akademike të pastër, të drejtë dhe të ndritur. Rrugëtimi i tij nis në Fakultetin e Inxhinierisë Elektrike të Universitetit të Tiranës, ku në 1982 përfundoi studimet "shkelqyer" dhe në 1985 u specializua në Elektronikë Industriale. Po atë vit fitoi gradën DEA në ENSEEIHT – Toulouse Në 1989 mbrojti doktoraturën në Institut National Polytechnique de Toulouse, "✨️✨️Duke u renditur mes shkencëtarëve më të përgatitur të kohës."✨️✨️ Në 2013 plotësoi formimin me një Master në Administrim Biznesi në Universitetin Montesquieu–Bordeaux IV, duke u afirmuar si një akademik me dije të thellë, vizion dhe integritet të lartë profesional. Në 1985 filloi karrierën e tij si asistent pedagog ne Universitetin Politeknik. Brenda pak viteve, u dallua për seriozitet, etikë dhe nivel të lartë profesional. Në 1992, ai mori postin e Drejtorit për Marrëdhënie Ndërkombëtare në Universitetin Politeknik të Tiranës (UPT), duke krijuar ura bashkëpunimi me universitete prestigjioze evropiane. Në vitin 2001, pas një karriere të spikatur në mësimdhënie dhe kërkime shkencore, ai mori titullin Profesor i Plotë, duke u bërë një nga emrat më të respektuar të akademisë shqiptare në fushën e Elektronikës dhe Informatikës. Sot, ai vazhdon të ligjërojë me nivel bashkekohor, me të njëjtin pasion e qetësi intelektuale në Universitetin “Marin Barleti”, ku mbetet një figurë frymëzuese për brezat e rinj të inxhinierëve. Në aspektin institucional, Profesor Xhuvani ka dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm si anëtar i Këshillit Shtetëror të Arsimit të Lartë dhe Shkencës (2007–2020) dhe anëtar i Bordit të Akreditimit (2015–2020), ✨️✨️ "duke qenë ndër arkitektët e reformës së arsimit të lartë shqiptar" Ai është bashkautor i “White Paper” mbi arsimin e lartë (2014) dhe i akteve ligjore që përcaktojnë sot standardet e arsimit universitar në vend. Në veprimtarinë e tij shkencore, Profesor Xhuvani është autor ose bashkautor i mbi 30 artikujve shkencorë, 5 librave tekst, 20 raporteve ndërkombëtare dhe 2 projekteve madhore kombëtare. Punimet e tij trajtojnë temat më bashkëkohore të automatizimit, inteligjencës artificiale, sistemeve të kontrollit dhe informatizimit të proceseve industriale, duke e vendosur atë ndër pionierët e fushës së Elektronikës dhe Informatikës në Shqipëri. Në Francë, Angli, Itali e Gjermani, ai është ftuar të ligjërojë e të prezantojë kërkime pranë universiteteve prestigjioze si Trieste, Bordeaux, Bristol, Campobasso dhe Siegen, ✨️✨️ku është vlerësuar për stilin e qartë, metodologjinë e përkryer dhe modestinë intelektuale që e karakterizon, ku ka terhequr vemendjen e Prof dhe Akademikeve te shquar te huaj. Kolegët e krahasojnë shpesh me Claude Shannon-in – babanë e teorisë së informacionit, për thellësinë analitike, dhe me Steve Wozniak-un, për shpirtin krijues dhe humanizmin, dhe ndershmerinë që e shoqëron në çdo projekt. 🌟🌟🌟 Në 2002, u dekorua me “Knight Medal of Academic Palms” nga Ministri Francez i Arsimit, dhe në 2014, me “Knight Medal of the National Order of Merit” nga Presidenti i Francës – nderime që dëshmojnë jo vetëm njohjen e punës së tij, por edhe respektin që ai ka fituar për ndershmërinë, etikën dhe përkushtimin ndaj dijes. Sot, Profesor Aleksandër P. Xhuvani mbetet një monument i gjallë i aftesisë, qetësisë, urtësisë dhe përsosmërisë akademike, një njeri që ka zgjedhur dijen mbi lavdinë, shërbimin mbi egoizmin, dhe fisnikërinë mbi kompromisin. Ai është, pa dyshim, një nga mendjet më të ndritura serioze dhe më të ndershme të arsimit shqiptar modern ✨️✨️✨️✨️ Prof. Aleksandër P. Xhuvani është një emër i shquar në fushën e elektronikës dhe informatikes; ai është mishërimi i shkencëtarit të vërtetë, pedagogut të përkushtuar dhe qytetarit shembullor. Në universin akademik shqiptar, ai ka krijuar një standard të pakrahasueshëm të integritetit, profesionalizmit dhe modestisë, duke qenë gjithmonë udhëheqës i heshtur, pa u bërë protagonist i shfaqjeve mediatike, por duke lënë gjurmë të pashlyeshme në çdo hap të karrierës së tij. ✨️✨️✨️ Në planin akademik, Prof. Xhuvani është një krijues i paradigmes moderne të inxhinierisë shqiptare, një autoritet i pakontestueshëm në fushat e inteligjencës artificiale, automatizimit dhe informatizimit të proceseve industriale. Studimet dhe doktoratura e tij në Francë e vendosin atë mes elitës europiane të dijes, ndërsa punimet dhe publikimet e tij, mbi 30 artikuj shkencorë dhe 5 libra tekst, janë referenca të domosdoshme për çdo student dhe studiues shqiptar dhe ndërkombëtar. ✨️✨️✨️ Në planin human dhe qytetar, Prof. Xhuvani shquhet për ndershmëri, drejtësi dhe komunikim mjaft të qetè e tè kulturuar Ai është një mentor i vërtetë, gjithmonë i durueshëm dhe mbështetës ndaj studentëve, duke nxitur tek secili jo vetëm dijen teknike, por edhe aftësinë për të reflektuar dhe vepruar me integritet. Kolegët e tij e përshkruajnë si bashkëpunëtor dinjitoz dhe respektues, një figurë që bashkon njerëzit rreth projekteve më ambicioze akademike dhe ndërkombëtare. ✨️Në planin drejtues, Prof. Xhuvani ka lënë një gjurmë të pashlyeshme si Drejtor për Marrëdhënie Ndërkombëtare në UPT dhe si Drejtor i Institutit Francez, duke forcuar urat e bashkëpunimit akademik me institucionet më prestigjioze europiane. Aftësia e tij për të bashkëpunuar në nivele të larta ndërkombëtare dhe për të menaxhuar projekte komplekse e bën atë një lider të rrallë, i respektuar dhe i admiruar nga komuniteti akademik global. ✨️Ndikimi i tij në arsimin shqiptar është kolosal: reformues, vizionar dhe praktik, Prof. Xhuvani ka kontribuar në krijimin e standardeve të arsimit universitar modern, duke kombinuar njohuritë shkencore me etikën dhe humanizmin. Ai është një shembull frymëzues i asaj që mund të arrihet kur talenti, pasioni dhe përkushtimi bashkohen me integritetin dhe modestinë. ✨️✨️✨️Prof. Aleksandër P. Xhuvani është nga modelet me te mira te integritetit dhe fisnikërisë akademike. Ai nuk kërkon vëmendje. Në çdo dimension – akademik, human dhe drejtues – ai është paradigma e akademikut të shquar, qytetarit të ndershëm dhe liderit të admirueshëm, duke bërë që figura e tij të mbetet shume sinjikative në historinë e arsimit dhe shkencës shqiptare. Vazhdojmë intervistën ! Pyetje: 1. I nderuar Prof. Xhuvani: Profesor Xhuvani, ju i përkisni brezit që vendosi themelet e arsimit teknik në Shqipëri, në një kohë kur dija kërkonte përkushtim të thellë. Çfarë ju tërhoqi drejt inxhinierisë dhe si ka evoluar udhëtimi juaj — nga auditorët e viteve ’80 në Tiranë, tek doktorata në Francë, e më pas rikthimi për të kontribuar në zhvillimin e arsimit shqiptar? Pergjigje: Prof. Xhuvani. Pas përfundimit të shkollës së mesme në 1974, së bashku me 9 maturantë të dalluar atij brezi, u dërguam në Rumani për të kryer studimet universitare në fushën e kibernetikës dhe të elektronikës, ku ri-kryem maturën shkencore të Rumanisë në qytetin e Kluzh-Napokës (Cluj – Napoca) dhe mësuam gjuhën rumune. Pas përfundimit me sukses të maturës rumune u kthyem në Shqipëri për pushimet e verës dhe me pas nuk i vijuam studimet në Rumani sepse atë vit Shqipëria i ndërpreu marrëdhëniet e shkëmbimit të studentëve me Rumaninë. Ndonëse në 1974 kisha kërkuar degën e mjekësisë, pas kthimit nga Rumania dhe përfundimit të maturës shkencore, vendosa të ndiqja studimet në fushën e inxhinierisë në shtator 1975, studime që i mbarova në vitin 1980 me rezultate të shkëlqyera. Pasi u riktheva në Fakultetin e Inxhinierisë në vitin 1981, këtë herë si asistent-pedagog në katedrën e Elektroteknikës, me propozimin e Prof. Alfred Palokës, mentori i karrierës sime akademike dhe me mbështetjen e Prof. Bardhyl Golemit, shef i katedrës së Elektroteknikës, u dërgova të kryeja studimet e doktoratës në Francë, në shkollën e madhe inxhinierike ENSEEIHT (Ecole Nationale Supérieure d’Electrotechnique, d’Electronique, d’Informatique et d’Hydraulique de Toulouse). Në 1985, përfundova seksionin special të inxhinierisë në fushën e elektronikës industriale dhe fitova diplomën e inxhinierit të asaj shkolle si edhe D.E.A. (Diplôme d’Etudes Approfondies) në fushën e gjeniut elektrik. Më pas përfundova me sukses studimet e doktoratës dhe në 1989 u riktheva në Fakultetin e Inxhinierisë të Universitetit të Tiranës për të vazhduar punën akademike, të cilën e vijoj ende sot. Pyetje: 2. I nderuar Prof. Xhuvani: Në një botë ku teknologjia ecën me ritme të paparashikueshme, Si mund të ndërthuren mësimdhënia me praktiken ku studentët te mësojnë të organizojnë informacionin, të kuptojnë lidhjet logjike dhe të ndërtojnë sisteme funksionale? Pergjigje: Prof. Xhuvani Në një botë ku teknologjia ecën me ritme të paparashikueshme, roli i arsimit duhet të ri konceptohet në mënyrë që të mos mbetet vetëm në transmetimin e dijes, por të shërbejë si proces krijimi dhe zbatimi të saj. Mësimdhënia nuk mund të kufizohet në përvetësimin e teorive, por duhet të ndërthuret ngushtë me praktikën, duke i ofruar studentit mundësinë të kuptojë realisht se si funksionon bota që e rrethon. Qëllimi nuk është më vetëm të dish, por të mendosh, të analizosh dhe të ndërtosh. Ndërthurja e mësimit me praktikën e bën studentin pjesë aktive të procesit arsimor. Përmes metodave të bazuara në projekte konkrete, studentët përfshihen në zgjidhjen e problemeve reale dhe mësojnë të organizojnë informacionin në mënyrë të strukturuar. Kjo qasje nxit zhvillimin e të menduarit kritik, aftësinë për të kuptuar lidhjet logjike dhe për të analizuar pasojat e vendimeve që marrin. Duke ndërtuar modele, struktura logjike apo sisteme funksionale, studentët kalojnë nga thjesht të kuptuarit teorik në zbatimin praktik të dijes. Në këtë proces, teknologjia luan rol të pazëvendësueshëm. Përdorimi i laboratorëve virtualë, programeve të simulimit, platformave bashkëpunuese apo mjeteve dixhitale ndihmon që mësimi të bëhet përvojë dinamike dhe interaktive. Eksperimentimi, prova dhe gabimi, bëhen pjesë e metodës së të nxënit. Për më tepër, bashkëpunimi ndërdisiplinor ndërmjet fushave si informatika, dizajni, menaxhimi apo komunikimi, i mëson studentët të ndërtojnë sisteme të plota dhe të kuptojnë ndërlidhjet mes tyre. Roli i pedagogëve në këtë kontekst ndryshon thelbësisht. Ai nuk është më thjesht transmetues i njohurive, por mentor që udhëzon studentin të kërkojë, të analizojë dhe të sintetizojë informacionin në mënyrë të pavarur. Përmes këtij procesi, studenti mëson si të mësojë, një aftësi jetike në një epokë ku njohuritë ndryshojnë çdo ditë. Në fund, ndërthurja e mësimdhënies me praktikën krijon individë të aftë të mendojnë sistematikisht, të zgjidhin probleme dhe të përshtaten me ndryshimet e vazhdueshme teknologjike. Arsimi i së ardhmes nuk mund të mbetet vetëm në libra; ai duhet të jetë përvojë, veprim dhe krijim. Vetëm në këtë mënyrë shkolla do të arrijë të përgatisë qytetarë që nuk ndjekin teknologjinë, por janë në gjendje ta udhëheqin atë. Pyetje: 3. I nderuar Prof. Xhuvani: Ju njiheni si një profesor model — i pa korruptuar, qytetar i përgjegjshëm, me një qetësi dhe edukate të admirueshme dhe metodist në shkencë. Si keni arritur të ruani këtë standard të lartë integriteti dhe metodologjie gjatë karrierës tuaj akademike dhe të jetës publike? Pergjigje: Prof. Xhuvani. Në shekullin XXI, roli i pedagogut ka kaluar përtej kufijve tradicionalë të mësimdhënies. Ai nuk është më thjesht një transmetues njohurish, por një figurë publike, një udhëheqës intelektual dhe një model etik për brezat e rinj. Në këtë kontekst të ri, ruajtja e një standardi të lartë integriteti dhe metodologjie është më e nevojshme se kurrë, pasi nga kjo varet besueshmëria dhe qëndrueshmëria e vetë institucioneve arsimore. Integriteti akademik fillon me ndershmërinë intelektuale — me respektimin e së vërtetës, burimeve dhe autorësisë. Një pedagog i ndershëm nuk manipulon të dhënat, nuk përvetëson punën e të tjerëve dhe nuk komprometon standardet për përfitime personale apo institucionale. Në një epokë ku informacioni është i pafund dhe shpesh i pasigurt, aftësia për të dalluar midis faktit dhe opinionit, midis shkencës dhe propagandës, bëhet themel i formimit profesional dhe etik. Nga ana tjetër, metodologjia përfaqëson mënyrën se si pedagogu e ndërton, e komunikon dhe e përçon dijen. Një metodologji e shëndoshë bazohet në kërkimin shkencor, në qartësinë konceptuale dhe në respektin për logjikën e mendimit kritik. Pedagogu i shekullit XXI duhet të jetë gjithnjë në kërkim të përditësimit të metodave të tij, të përdorë teknologjinë si mjet ndihmës dhe jo si zëvendësues, si dhe të promovojë mësim aktiv, bashkëpunues dhe reflektues. Ruajtja e integritetit nuk kufizohet vetëm në auditor. Në jetën publike, pedagogu duhet të jetë shembull i qytetarisë, i maturisë dhe i përgjegjësisë shoqërore. Ai duhet të komunikojë me publikun në mënyrë të balancuar, të shmangë politizimin e dijes dhe të mbrojë gjithmonë parimet e së vërtetës dhe të profesionalizmit. Integriteti akademik është, në thelb, një mënyrë jetese — që shtrihet nga kërkimi shkencor deri te ndërveprimi me studentët, kolegët dhe shoqërinë. Në një kohë të mbingarkuar me informacion, presione institucionale dhe tundime të suksesit të shpejtë, ruajtja e integritetit dhe metodologjisë kërkon vetë disiplinë, transparencë dhe përgjegjësi morale. Vetëm një pedagog që qëndron besnik ndaj etikës, logjikës shkencore dhe respektit ndaj dijes mund të përmbushë misionin e tij të vërtetë: të formojë mendje të lira dhe njerëz me vlera. Kjo është thelbi i rolit të pedagogut të shekullit XXI — të udhëheqë me mendje dhe me ndërgjegje. Këto vlera më kanë udhëhequr dhe do të më udhëheqin në jetën time, ashtu siç më ka edukuar familja ime, e cila që prej tre brezash ka punuar gjithnjë për arsimin në dhe për gjuhën shqipe. Pyetje: 4. I nderuar Prof. Xhuvani: Keni punuar në universitete prestigjioze si ENSEEIHT dhe Bordeaux, e më pas keni sjellë këtë përvojë në Shqipëri. Si mund të përkthehet kultura akademike franceze në realitetin shqiptar, dhe cilat janë sfidat kryesore në këtë transferim njohurish? Pergjigje: Prof. Xhuvani Kultura akademike franceze është ndërtuar mbi një traditë të gjatë të racionalizmit, debatit intelektual dhe respektit për dijen si themel i qytetarisë. Universitetet franceze kanë luajtur historikisht një rol kyç në formimin e mendimit kritik, në zhvillimin e kërkimit shkencor dhe në ndërtimin e një elite intelektuale që ndikon në jetën publike. Përkthimi i kësaj kulture në realitetin shqiptar nuk është vetëm çështje e transferimit të modeleve arsimore, por një proces i thellë përshtatjeje kulturore, institucionale dhe metodologjike. Në zemër të kulturës akademike franceze qëndron meritokracia, mendimi kritik dhe pavarësia intelektuale. Këto janë vlera që mund të shërbejnë si busull për zhvillimin e arsimit të lartë në Shqipëri. Zbatimi i tyre kërkon ndërtimin e një mjedisi universitar ku vlerësohet cilësia e kërkimit, ku debatet akademike inkurajohen dhe ku studentët mësojnë të mendojnë në mënyrë analitike, e jo të riprodhojnë mekanikisht dijen. Përveç kësaj, kultura franceze e rregullit dhe strukturës metodologjike mund të frymëzojë sistemin shqiptar për të forcuar transparencën, përgjegjësinë dhe etikën profesionale. Megjithatë, ky transferim i njohurive përballet me disa sfida thelbësore. Së pari, ekziston ndryshimi midis infrastrukturës institucionale: universitetet shqiptare shpesh vuajnë nga mungesa e burimeve financiare, laboratorëve kërkimorë dhe kushteve për hulumtim shkencor të pavarur. Së dyti, kultura akademike vendase ende përballet me ndikime hierarkike dhe forma të vjetra të autoritetit pedagogjik, që mund të pengojnë zhvillimin e mendimit të lirë dhe dialogut ndërmjet studentit dhe mësimdhënësit. Së treti, mungesa e bashkëpunimeve të qëndrueshme ndërkombëtare kufizon mundësinë për të importuar jo vetëm programe studimi, por edhe frymë akademike dhe metodologji kërkimore. Për të përkthyer me sukses kulturën akademike franceze në realitetin shqiptar, nevojitet një proces i dyanshëm: adoptim dhe përshtatje. Nuk mjafton të kopjohen formatet institucionale apo programet e studimit; duhet të përshtaten me realitetin social, ekonomik dhe kulturor shqiptar. Kjo nënkupton forcimin e etikës akademike, trajnimin e pedagogëve, hapjen ndaj bashkëpunimit ndërkombëtar dhe nxitjen e mendimit të lirë e kritik tek studentët. Në fund, përkthimi i kulturës akademike franceze nuk duhet të shihet si imitacion, por si dialog midis dy traditave — një proces ku modeli francez ofron frymëzim, ndërsa realiteti shqiptar sjell kreativitetin dhe përshtatshmërinë e vet. Vetëm përmes këtij dialogu mund të ndërtohet një arsimi i lartë që është njëkohësisht i rrënjosur në realitetin kombëtar dhe i hapur ndaj përvojës Europiane. Pyetje: 5. I nderuar Prof. Xhuvani: Titulli i Profesorit në 2001 — një moment kulmor për çdo akademik. Për ju, ky ishte një çast arritjeje, një moment përgjegjësie apo fillimi i një vizioni të ri? Pergjigje: Prof. Xhuvani Në fakt, fitimi i titullit akademik “Profesor” mund të shihet si të tria njëkohësisht - një arritje, një përgjegjësi, dhe një fillim i një vizioni të ri. Një moment arritjeje Fitimi i titullit “Profesor” është kulmi i një udhëtimi akademik të gjatë, të mbushur me kërkim shkencor, mësimdhënie dhe kontribute ndaj dijes. Është njohje e meritës, e përkushtimit dhe e ndikimit që profesori ka pasur në formimin e brezave dhe në zhvillimin e fushës së tij. Është një moment reflektimi dhe mirënjohjeje për rrugën e përshkuar. Një moment përgjegjësie Ky titull nuk është vetëm nder - është edhe përgjegjësi morale dhe institucionale. Profesori bëhet shembull për studentët, mentor për të rinjtë kërkues, dhe garant i standardeve të cilësisë në akademi. Ai nuk është thjesht “më i dituri”, por ai që mbron dhe transmeton vlerat e dijes dhe integritetit akademik. Fillimi i një vizioni të ri Titulli “Profesor” nuk është fundi i rrugëtimit, por fillimi i një kapitulli të ri: atë të udhëheqjes akademike, të krijimit të vizioneve për të ardhmen e arsimit, kërkimit dhe shoqërisë. Profesori i vërtetë nuk ndalet te arritja, por shndërrohet në frymëzim për të tjerët, ai duhet të rrezatojë mbi të gjitha mirësi dhe të kontribuojë për përparimin e gjithë komunitetit, me të cilin ai bashkëpunon dhe madje edhe më gjerë. Pyetje: 6. I nderuar Prof. Xhuvani: Si ka evoluar shkenca e elektronikës dhe informatikës në Shqipëri gjatë këtyre dekadave, dhe cilat boshllëqe presin vizion dhe guxim akademik për t’u mbushur? Pergjigje: Prof. Xhuvani Shkenca e elektronikës dhe informatikës në Shqipëri ka kaluar një proces të ngadaltë, por të qëndrueshëm zhvillimi që nga fundi i viteve ’60 e deri në ditët e sotme. Nga përpjekjet e para për ndërtimin e laboratorëve modestë elektronikë dhe përdorimin e kompjuterëve të parë, deri te përhapja masive e teknologjisë digjitale në arsimin, administratën dhe jetën e përditshme, Shqipëria ka bërë hapa të rëndësishëm drejt modernizimit teknologjik. Megjithatë, ky rrugëtim nuk ka qenë linear dhe përballet ende me boshllëqe që kërkojnë vizion strategjik dhe guxim akademik për t’u mbushur. Në periudhën e tranzicionit pas viteve ’90, përhapja e kompjuterëve personalë dhe hapja ndaj botës solli një revolucion të vërtetë në informatikë. Universitetet shqiptare filluan të krijojnë departamente të informatikës dhe elektronikës, ndërsa brezat e rinj u përfshinë gjithnjë e më shumë në fushat e programimit, rrjeteve kompjuterike dhe telekomunikacionit. Në dekadat e fundit, teknologjia ka depërtuar në pothuajse çdo sektor të ekonomisë, duke transformuar mënyrën se si punojmë, mësojmë dhe komunikojmë. Megjithatë, përtej këtij progresi, sfidat strukturore dhe akademike mbeten të dukshme. Një ndër boshllëqet kryesore është mospërputhja midis formimit universitar dhe nevojave reale të tregut të punës. Programet mësimore shpesh mbeten teorike, ndërsa lidhja me industrinë dhe inovacionin është ende jo në nivelet që kërkon koha. Po kështu, kërkimi shkencor në fushën e elektronikës dhe informatikës mbetet i fragmentuar dhe me mbështetje të kufizuar financiare. Shqipëria ka pak qendra të mirëfillta kërkimore që të prodhojnë dije origjinale, dhe mungon kultura e bashkëpunimit ndërmjet universiteteve, bizneseve dhe institucioneve publike e jo publike. Një tjetër boshllëk lidhet me mendësinë akademike. Ndërsa bota ecën drejt inteligjencës artificiale, automatizimit dhe teknologjive kuantike, universitetet shqiptare shpesh mbeten të përqendruara në njohuri bazë, pa e nxitur mjaftueshëm kreativitetin, kërkimin e pavarur dhe guximin për të eksperimentuar. Pikërisht këtu lind nevoja për vizion dhe guxim akademik - për të formuar breza që nuk mjaftohen me ndjekjen e teknologjisë, por që kontribuojnë në krijimin e saj. Nga ky këndvështrim ndërkombëtarizimi i arsimit në përgjithësi dhe i atij të lartë në veçanti si edhe i kërkim-zhvillimit është një aspekt i rëndësishëm për të arritur objektivat akademikë të këtij shekulli. E ardhmja e shkencës elektronike dhe informatike në Shqipëri do të varet nga aftësia për të ndërtuar një ekosistem të qëndrueshëm inovacioni: institucione arsimore e institute apo qendra kërkimore që bashkëpunojnë me industrinë, kërkues që mbështeten financiarisht dhe intelektualisht, dhe politika publike që e kuptojnë rolin e dijes si motor zhvillimi. Vetëm përmes bashkimit të vizionit akademik me guximin intelektual mund të mbushet boshllëku midis dijes teorike dhe aplikimit praktik — duke e kthyer Shqipërinë nga konsumator i teknologjisë edhe në krijues të saj. Pyetje: 7. I nderuar Prof. Xhuvani: Studentët ju kujtojnë si profesorin që mësonte logjikën dhe strukturën me durim. Si mund të lidhet kjo qasje me mjetet moderne, si Microsoft Access, dhe prog e tjera, ku logjika dhe organizimi i të dhënave ofrojnë shembuj konkretë të aplikimit të dijes? Pergjigje: Prof. Xhuvani Shekulli XXI po përjeton një transformim të thellë të mënyrës se si krijohet, ruhet dhe analizohet informacioni. Në qendër të këtij transformimi qëndron shkenca e të dhënave — një disiplinë që bashkon matematikën, statistikën, informatikën dhe logjikën analitike — dhe inteligjenca artificiale (IA), e cila i jep këtyre të dhënave kuptim, autonomi dhe aftësi për të mësuar. Evolucioni i tyre i përbashkët përfaqëson jo vetëm një përparim teknologjik, por një ndryshim paradigmatik në mënyrën se si njeriu ndërvepron me dijen dhe vendimmarrjen. Në dekadat e fundit, aplikacionet informatike janë shndërruar nga mjete ndihmëse në sisteme inteligjente që kuptojnë, analizojnë dhe parashikojnë sjellje njerëzore. Nga motorët e kërkimit dhe sistemet e rekomandimit, deri te mjekësia digjitale dhe ekonomia algoritmike, inteligjenca artificiale ka depërtuar në çdo aspekt të jetës moderne. Ky evolucion ka bërë që të dhënat të mos jenë më vetëm produkte të aktivitetit njerëzor, por lëndë e parë strategjike që ushqen inovacionin, politikë-bërjen dhe zhvillimin ekonomik. Vizioni për të ardhmen e shkencës së të dhënave duhet të ndërtohet mbi tri shtylla kryesore: Etika dhe transparenca, që garantojnë përdorimin e drejtë dhe të sigurt të të dhënave; Ndër-disiplinariteti, që bashkon shkencëtarët e informatikës me sociologët, juristët dhe ekonomistët; Aftësitë krijuese dhe kritike, që përgatisin profesionistë të aftë të kuptojnë jo vetëm algoritmet, por edhe ndikimet e tyre shoqërore. Për vendet në zhvillim si Shqipëria, kjo është një mundësi unike për të kapërcyer fazat tradicionale të industrializimit dhe për të ndërtuar një ekonomi të bazuar në dije. Universitetet duhet të orientojnë kërkimin drejt aplikimeve praktike të IA-së në bujqësi, shëndetësi, mjedis dhe administratë publike, duke krijuar platforma që e lidhin inovacionin akademik me nevojat reale të shoqërisë. Megjithatë, për të realizuar këtë vizion nevojitet guxim intelektual dhe strategji kombëtare. Shqipëria duhet të investojë në infrastrukturë digjitale, në burime të hapura të të dhënave dhe në programe studimi që nxisin eksperimentimin, jo vetëm riprodhimin e dijes ekzistuese. Inteligjenca artificiale nuk duhet parë si zëvendësim i njeriut, por si bashkudhëtarë në procesin e krijimit dhe kuptimit të dijes. Në përfundim, evolucioni i shkencës së të dhënave dhe aplikacioneve informatike përmes inteligjencës artificiale përfaqëson një hap drejt një epoke ku njohuria bëhet dinamike, e ndërlidhur dhe e vetëdijshme. Sfida e vërtetë e këtij vizioni është të sigurohet që teknologjia të mbetet në shërbim të njeriut — dhe që njeriu të mos humbasë aftësinë për të menduar thellë në një botë që po mëson të mendojë vetë. Pyetje: 8. I nderuar Prof. Xhuvani: Si anëtar i Këshillit të Arsimit të Lartë dhe i Bordit të Akreditimit, çfarë mësimesh keni nxjerrë mbi ndërtimin e një sistemi arsimor që respekton meritën dhe inkurajon ekselencën? Pergjigje: Prof. Xhuvani. Reforma e arsimit të lartë në Europë, e njohur si Procesi i Bolonjës, ka synuar të krijojë një hapësirë të përbashkët arsimore Europiane, të bazuar në standarde të përbashkëta, transparencë, mobilitet dhe njohje të ndërsjellë të diplomave. Për Shqipërinë, përfshirja në këtë proces ka qenë një hap i rëndësishëm drejt modernizimit të sistemit universitar dhe integrimit në rrjetin akademik Europian. Megjithatë, përtej strukturës formale të cikleve të studimeve (Bachelor, Master, Doktoraturë), sfida thelbësore mbetet ndërtimi i një sistemi që respekton meritën dhe inkurajon ekselencën reale. Një ndër mësimet kryesore të nxjerra nga zbatimi i Bolonjës është se standardizimi nuk është sinonim i cilësisë. Ndërsa procesi ka sjellë transparencë në kreditimin dhe krahasueshmërinë e programeve, ai nuk garanton automatikisht meritokraci. Cilësia varet nga kultura institucionale, nga mënyra se si matet performanca akademike dhe nga aftësia e institucioneve për të vlerësuar arritjet në bazë të kontributit real e jo të formës. Në këtë kuptim, respektimi i meritës kërkon integritet institucional, rregulla të qarta për vlerësim dhe një sistem që shpërblen përpjekjen, krijimtarinë dhe përgjegjësinë shkencore. Një tjetër mësim i rëndësishëm është se ekselenca nuk mund të prodhohet pa motivim dhe pa mbështetje reale. Universitetet duhet të krijojnë mjedise që nxisin kërkimin, inovacionin dhe bashkëpunimin ndër-disiplinor. Kjo do të thotë të investohet në laboratorë, në projekte kërkimore, në partneritete ndërkombëtare dhe në trajnime të vazhdueshme për pedagogët. Vetëm kështu meritokracia nuk mbetet një parullë, por shndërrohet në kulturë pune dhe në filozofi institucionale. Procesi i Bolonjës ka mësuar gjithashtu se arsimi i lartë nuk është thjesht sistem kreditesh, por një sistem vlerash. Respektimi i meritës kërkon drejtësi në përzgjedhje, transparencë në vlerësim dhe ndershmëri në administrim. Ekselenca, nga ana tjetër, kërkon frymë vizioni dhe mbështetje për talentet që sfidojnë rutinën dhe krijojnë dije të re. Në mungesë të këtyre elementeve, reforma mbetet sipërfaqësore, ndërsa universiteti rrezikon të humbasë rolin e tij formues dhe emancipues. Në përfundim, mësimi më i rëndësishëm që del nga përvoja Europiane dhe shqiptare është se një sistem arsimor meritokratik ndërtohet mbi tri shtylla: transparencë, përgjegjësi dhe kulturë akademike të ndershme. Vetëm duke i integruar këto vlera në çdo hallkë të procesit arsimor, mund të krijohet një mjedis që jo vetëm respekton meritën, por edhe ushqen ekselencën si motor të zhvillimit kombëtar dhe Europian. Pyetje: 9. I nderuar Prof. Xhuvani: A mendoni se Shqipëria e sotme i jep vendin që meriton dijes dhe kërkimit shkencor, apo ende mbizotëron një realitet ku njohuria është e nënvlerësuar? Pergjigje: Prof. Xhuvani Në Shqipërinë e sotme, ku zhvillimi shoqëror dhe ekonomik përballet me ritmet e shpejta të globalizimit, dija dhe kërkimi shkencor duhet të ishin themeli mbi të cilin ndërtohet çdo strategji kombëtare. Megjithatë, realiteti tregon se, ndonëse fjala “inovacion”, “arsim cilësor” dhe “shkencë” janë bërë pjesë e “discours”-it publik, njohuria ende mbetet e nënvlerësuar në praktikë. Ajo shpesh trajtohet si një dekor institucional më shumë sesa si një forcë që orienton zhvillimin dhe progresin. Sistemi arsimor shqiptar ka bërë përpjekje për të harmonizuar strukturat e tij me standardet Europiane, përmes reformave si Procesi i Bolonjës dhe krijimit të agjencive të akreditimit. Megjithatë, këto ndryshime shpesh kanë qenë më shumë formale me bazë dokumentore sesa përmbajtësore. Kërkimi shkencor, që është zemra e çdo universiteti modern, mbetet i kufizuar në burime, në mbështetje financiare dhe në motivim institucional. Shumë studiues përballen me mungesë infrastrukture, literaturë të përditësuar dhe kushte pune që nuk nxisin as përkushtim, as krijimtari. Për më tepër, shoqëria shqiptare ende nuk e vlerëson sa duhet dijen si kapital social. Në vend që të jetë baza mbi të cilën ndërtohet autoriteti profesional dhe moral, njohuria shpesh i nënshtrohet ndikimeve politike, lidhjeve personale apo interesave afatshkurtra. Ky fenomen krijon një kulturë të dobët të meritokracisë, ku ekspertiza zëvendësohet nga opinioni, dhe kërkimi nga retorika. Si pasojë, shumë të rinj të talentuar zgjedhin të zhvillojnë karrierën jashtë vendit, duke e varfëruar më tej potencialin shkencor kombëtar. Megjithatë, ka edhe shenja pozitive. Universitetet shqiptare po përpiqen gjithnjë e më shumë të lidhen me projekte ndërkombëtare kërkimore, të nxisin “star-tup”-e teknologjike dhe të promovojnë ndërveprimin ndër-disiplinor. Brezi i ri i studiuesve dhe pedagogëve po tregon se ekziston një energji e re, që kërkon të sjellë integritet, profesionalizëm dhe vizion të ri në shkencë. Ajo që mungon është vullneti institucional për ta bërë dijen prioritet kombëtar — jo si slogan, por si politikë konkrete zhvillimi. Mund të thuhet se Shqipëria e sotme ndodhet midis aspiratës për të vlerësuar dijen dhe realitetit të një kulture që ende nuk e njeh plotësisht fuqinë e saj. Përderisa kërkimi shkencor nuk shihet si investim dhe jo si shpenzim, dhe dijetarët si motorë të zhvillimit e jo si spektatorë të tij, vendi nuk mund të ndërtojë një të ardhme të qëndrueshme. Një shoqëri që nuk vlerëson dijen, rrezikon të mbetet konsumator i ideve të të tjerëve — dhe jo krijuese e vizioneve të veta. Pyetje: 10. I nderuar Prof. Xhuvani: Çfarë këshille do t’i jepnit një të riu që sot fillon studimet në inxhinieri apo informatikë, në një epokë kur inteligjenca artificiale rishkruan rregullat e lojës dhe krijon mundësi dhe sfida të reja? Pergjigje: Prof. Xhuvani Të studiosh sot inxhinieri apo informatikë do të thotë të hysh në një botë ku rregullat e dijes dhe të krijimit po rishkruhen çdo ditë. Inteligjenca artificiale (IA) ka shndërruar mënyrën se si programojmë, ndërtojmë sisteme dhe marrim vendime. Por më shumë se çdo teknologji tjetër, ajo po sfidon njeriun të kuptojë se çfarë do të thotë të jesh krijues, mendimtar dhe i përgjegjshëm në një epokë të automatizuar. Këshilla e parë për çdo student që hyn në këtë fushë është: mos mëso vetëm për të përdorur teknologjinë — mëso të mendosh përtej saj. Algoritmet mund të mësojnë modele, por vetëm mendja njerëzore mund të kuptojë domethënien, kontekstin dhe pasojat. Inxhinieria dhe informatika nuk janë thjesht profesione; ato janë mënyra për të ndërtuar realitete të reja. Prandaj, mendo gjithmonë jo vetëm se si funksionon diçka, por edhe pse duhet të funksionojë në atë mënyrë dhe çfarë ndikimi ka në jetën njerëzore. Këshilla e dytë është të mos kesh frikë nga ndryshimi. Epoka e inteligjencës artificiale kërkon fleksibilitet dhe aftësi për të mësuar gjatë gjithë jetës. Ajo që sot quhet “e re”, nesër bëhet standard. Prandaj, suksesi nuk qëndron në zotërimin e një teknologjie të vetme, por në aftësinë për të kuptuar parimet që qëndrojnë pas saj. Një programues i mirë nuk është ai që di më shumë gjuhë kodimi, por ai që di të mendojë si inxhinier - logjikisht, sistematikisht dhe me shpirt krijues. Këshilla e tretë është të mos harro dimensionin njerëzor të shkencës. Inteligjenca artificiale mund të imitojë mënyrën se si njeriu mendon, por jo mënyrën se si ai ndien, bashkëpunon apo ëndërron. Shkenca nuk është vetëm rezultat, por edhe përgjegjësi. Çdo inovacion teknologjik mbart një ndikim etik, shoqëror dhe kulturor. Inxhinieria e vërtetë është ajo që përmirëson jetën, pa e zvogëluar njeriun. Së fundi, mbaj mend se epoka e inteligjencës artificiale nuk është fundi i krijimtarisë njerëzore - është fillimi i saj i ri. Ndërsa makinat mësojnë të përpunojnë të dhëna, njerëzit duhet të mësojnë të ndërtojnë ide. Kërko gjithmonë kuptim në atë që bën, bashkëpuno me të tjerët, dhe mos ndal së pyeturi. Sepse pyetjet e tua do të jenë gjithmonë më të vlefshme se përgjigjet që do të japë një algoritëm. Në një botë që ndryshon me shpejtësinë e kodit, dija, etika dhe kurajoja për të menduar ndryshe do të mbeten forcat që do ta bëjnë një inxhinier të vërtetë jo vetëm të suksesshëm, por të domosdoshëm për shoqërinë. Pyetje: 11. I nderuar Prof. Xhuvani: Ju jeni shembull i njeriut që punon në heshtje, larg protagonizmit mediatik. Cila është filozofia që ju udhëheq: heshtja si forcë apo modestia si strategji e qëndrueshme e suksesit? Pergjigje: Prof. Xhuvani Në një botë ku zhurma shpesh zëvendëson mendimin dhe mundohet të krijojë superioritetin artificial ndaj të tjerëve, e ku shfaqja shpesh vlen më shumë se përmbajtja, lind pyetja thelbësore: a është më e vlefshme të heshtësh apo të jesh modest? A është heshtja një shenjë force, apo modestia rruga e vërtetë drejt suksesit të qëndrueshëm? Heshtja, në thelb, është forca e brendshme që lind nga vetëdija. Ajo nuk është mungesë fjalësh, por prania e mendimit. Heshtja i jep njeriut hapësirën për të vëzhguar, për të kuptuar dhe për të reaguar me maturi. Në fushën e dijes, të artit apo të udhëheqjes, njerëzit që kanë ditur të heshtin në kohën e duhur kanë qenë shpesh ata që kanë folur më me peshë kur ka ardhur momenti. Heshtja është shenjë e forcës mendore dhe emocionale: ajo kërkon vetëkontroll, dinjitet dhe besim në vlerat e tua, pa pasur nevojë për miratim të menjëhershëm. Por modestia shkon edhe më thellë - ajo është filozofia e qëndrueshme e suksesit. Ndryshe nga heshtja, që mund të jetë e përkohshme, modestia është një gjendje e përhershme e shpirtit. Të jesh modest nuk do të thotë të nënvlerësosh veten, por të kuptosh kufijtë e dijes dhe forcës njerëzore. Njeriu sa më shumë fiton njohuri, aq më shumë e kupton se dija e tij nuk është e pakufizuar - përkundrazi. Modestia të lejon të mësosh gjithmonë, të vlerësosh të tjerët dhe të ecësh përpara pa u humbur në iluzionin e vetë-lavdisë. Në një botë që ndryshon me shpejtësi, vetëm ai që mbetet modest arrin të përshtatet, sepse modestia është rrënja e përmirësimit të vazhdueshëm. Nëse heshtja është forca që mbron vlerat e brendshme, modestia është strategjia që i çon ato përpara. Heshtja është qëndrimi i urtisë, ndërsa modestia është rruga e urtisë. Një njeri i heshtur mund të ruajë dinjitetin e tij, por një njeri modest ndërton besimin e të tjerëve. Në planin profesional dhe akademik, modestia është ajo që e bën dijetarin të kërkojë më shumë, inxhinierin të eksperimentojë më thellë dhe udhëheqësin të dëgjojë më mirë. Në fund, forca dhe suksesi nuk janë të kundërta me heshtjen dhe modestinë — janë pasojë e tyre. Në një epokë ku njeriu matet me fjalët që thotë dhe imazhin që projekton, ai që zgjedh të heshtë për të kuptuar dhe të mbetet modest për të mësuar, fiton një lloj suksesi që nuk shteron: suksesin e karakterit dhe të urtësisë. Prandaj, nëse duhet zgjedhur një filozofi udhëheqëse, ndoshta modestia është rruga më e qëndrueshme, ndërsa heshtja është forca që e ushqen. Sepse vetëm ai që di të heshtë me dinjitet dhe të ecë me përulësi mund të ngjitet me qëndrueshmëri drejt majave të vërteta të suksesit. Pyetje: 12. I nderuar Prof. Xhuvani: Besoni se ka një lidhje mes matematikës, etikës dhe shpirtit njerëzor — pra se logjika dhe saktësia mund të na bëjnë edhe më të mirë si qenie? Pergjigje: Prof. Xhuvani. Në pamje të parë, matematika duket si një shkencë e ftohtë - e ndërtuar mbi logjikë, rregulla dhe saktësi absolute. Ndërsa etika dhe shpirti njerëzor lidhen me ndjenja, vlera, dilema morale dhe ndërgjegje. Por në thelb, të trija këto fusha ndajnë një kërkim të përbashkët: kërkimin e harmonisë dhe të së vërtetës. Matematika është gjuha e rendit - ajo na mëson se çdo gjë ka një strukturë, një ekuilibër, një lidhje. Çdo ekuacion është një formë drejtësie: ajo kërkon barazi, drejtim dhe saktësi. Kur mendja ushqehet me logjikë dhe me mendim të qartë, ajo fillon të njohë peshën e çdo veprimi - dhe ky është pikërisht thelbi i etikës. Në një mënyrë të fshehtë, mendimi matematik ushtron shpirtin për të qenë i drejtë: për të mos e anuar gjykimin, për të parë pasojat, për të kërkuar ekuilibrin në vend të skajshmërisë. Etika, nga ana tjetër, është matematika e zemrës. Ajo kërkon që veprimet tona të jenë në harmoni me parimet - njësoj si një sistem që kërkon konsistencë logjike. Një akt etik është si një formulë e saktë: nëse një hallkë bie, i gjithë sistemi prishet. Prandaj, njeriu që mëson të mendojë me logjikë, shpesh mëson edhe të jetojë me drejtësi. Ai kupton se çdo fjalë, si çdo numër, ka peshë; çdo gabim ka pasojë; çdo e mirë që shpërndahet, shumëzohet. Por në këtë trekëndësh, shpirti njerëzor është lidhja që i jep kuptim të gjithës. Pa shpirt, matematika do të ishte vetëm mekanikë, dhe etika vetëm rregull. Shpirti është ai që i jep ndjesi moralitetit dhe ndriçim logjikës. Ai bën që numrat të marrin jetë dhe që parimet të shndërrohen në vlera të jetuara. Në këtë kuptim, matematika ushqen mendjen dhe forcon logjikën pavarësisht nga sfera ushtrimit profesional të qenieve njerëzore, etika formon karakterin, dhe shpirti i bashkon të dyja në urtësi. Së fundmi, logjika dhe saktësia mund të na bëjnë më të mirë si qenie, nëse nuk mbeten vetëm në mendje, por prekin ndërgjegjen. Sepse kur njeriu mëson të mendojë drejt, ai mëson edhe të ndiejë drejt. Matematika bëhet mësuese e virtytit, ashtu si etika që është arti i së mirës, dhe shpirti - vendi ku të dyja takohen për të formësuar njeriun e plotë. Pyetje: 13. I nderuar Prof. Xhuvani: Nëse do të përmblidhnit gjithë karrierën tuaj në një fjali, cila do të ishte ajo që do t’u linte brezave të rinj si trashëgimi shpirtërore dhe profesionale? Pergjigje: Prof. Xhuvani. Nga pikëpamja shpirtërore trashëgimia më fisnike, që do të doja t’u lija brezave të rinj është ruajtja si gjënë më të shenjtë të qelizës ekzistenciale të shoqërisë njerëzore, familjes; respekti ndaj kujtimit të paraardhësve dhe rrethit familjar në kuptimin më të gjerë të fjalës, dashuria, respekti e dhembshuria ndaj bashkëshortes dhe fëmijëve. Kam pasur fatin të jem rritur në gjirin e një familje që prej tre brezash ka dhënë gjithçka për arsimin kombëtar dhe gjuhën shqipe pa asnjë kufizim dhe ku parimet morale të shoqërisë njerëzore ishin udhërrëfyesi i jetës. Përsa i përket familjes sime të vogël, përsëri, kam pasur fatin e madh të ndaj jetën time me një bashkëshorte që mbi gjithçka ka vënë familjen dhe, mbi të gjitha, vajzën tonë të vetme, e cila ka qenë, është dhe do të jetë gjithnjë epiqendra e botës sonë të vogël. Gjatë gjithë kohës e kemi mbështetur me gjithçka që kemi pasur duke i mundësuar realizimin e projekteve të saj të jetës. Sot unë jam një baba krenar për atë, që ajo ka arritur në jetë. Përsa i përket karrierës sime akademike dhe jetës në përgjithësi më është dashur shpesh që të përballem me dilemën nëse zgjedhjet e mija kanë qenë të duhurat ose jo. Këtë pyetje besoj e bëjnë, herët ose vonë, të gjitha qeniet njerëzore. Përgjigjen e kësaj dileme, sipas mendjes sime, e ka dhënë në shekullin që shkoi matematikani filozof amerikan Cassius Jackson Keyser i cili thoshte : ‘’... absolute certainty is a privilege of uneducated mind and fanatics.....”. Në çdo çast të jetës duhet ruajtur mendja e hapur dhe mençuria për të ndryshuar mendimin ose sjelljen nëse evidenca e fakteve çon në rezultate absurde; e kombinuar kjo me vendosmërinë për të mos humbur gjithsesi drejtimin themelor të jetës ose karrierës. Ndërsa ndërmjet botimeve të mija, që mendoj se “kanë bërë karrierë” pranë studentëve ose kolegëve, mund të përmendja: Tekste dhe monografi: Identification paramétrique - LEEI, ENSEEIHT 1998 - monografi (A. Xhuvani); Identificateur exponentiel - LEEI - ENSEEIHT 2000 - monografi (A. Xhuvani, J. Faucher); Zhvillimi kurrikular në Universitetin Politeknik të Tiranës - grup autorësh 2000; Elektronika e fuqisë – (A. Xhuvani) tekst mësimor 2004/2018; Bazat e të dhënave dhe teknologjitë e tyre – (A. Xhuvani) tekst mësimor 2017. Artikuj: “Identification en vue de la commande pour une sustentation magnetique” Aleksandër Xhuvani, Maurice Fadel, Jean Faucher, INPT-ENSEEIHT, CETSIS 2003 “Aplikacion i « data wharehouse » për studimin e variancës së portofolit të aksioneve në bursë” Aleksandër Biberaj, Sarah Xhuvani, Aleksandër Xhuvani, Buletini i Shkencave, Universiteti Politeknik i Tiranës 2022. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.