Search this site

Rubrika: Shkence Teknollogji AI. Studiuesi i Anthropic beson se ka më shumë se 10% mundësi që AI-ja “të vrasë të gjithë njerëzit”. Burimi BBC Tom Gerken – Reporter i teknologjisë Anthropic është kompania që krijon mjetin e inteligjencës artificiale Claude, i cili përdoret si chatbot dhe si ndihmës për programim. Një studiues kryesor i sigurisë së AI-së në Anthropic ka paralajmëruar se inteligjenca artificiale po përparon kaq shpejt, sa ai beson se ekziston më shumë se 10% mundësi që ajo “të vrasë të gjithë njerëzit” brenda dekadës së ardhshme. Evan Hubinger tha në një postim në X se rreziku nga modelet që ekzistojnë aktualisht është “i ulët”, por ai është “i shqetësuar” se teknologjia mund të zhvillohet dhe të përmirësojë veten shumë shpejt, deri në pikën ku mund të përbëjë një rrezik ekzistencial për njerëzimin. Ai nuk shpjegoi konkretisht se si mendon se sistemet e AI-së mund të çojnë në zhdukjen e njerëzimit në të ardhmen. Megjithatë, komentet e tij janë paralajmërimi më i fundit në një seri deklaratash gjithnjë e më të forta për rreziqet e AI-së. Debati po zhvendoset nga pyetja nëse AI-ja përbën realisht një rrezik, drejt pyetjes sa i madh është ky rrezik. Deklarata e Hubinger erdhi si përgjigje ndaj një postimi tjetër në X nga Jacob Coxon, një studiues i AI-së që sapo është larguar nga Anthropic dhe që më parë ka punuar në OpenAI. “Asnjëra kompani nuk po vepron me përgjegjësi”, shkroi ai. “Këto së shpejti do të jenë sisteme mbinjerëzore, të afta të hakojnë çdo gjë, të revolucionarizojnë çdo fushë brenda një nate dhe të fitojnë pushtet e burime reale.” OpenAI është kontaktuar nga BBC për koment. Dame Wendy Hall, shkencëtare e informatikës dhe këshilltare e OKB-së për AI-në, tha për BBC se ishte “e tronditur” nga postimet e Hubinger dhe Coxon. Ajo tha në programin World at One të BBC Radio Four se disa prej këtyre deklaratave mund të jenë pjesë e “PR-it dhe marketingut”, ndërsa Anthropic dhe OpenAI po garojnë drejt debutimeve shumë të pritshme në tregun e aksioneve. Por ajo shtoi: “Pse do të dëshironte dikush ta thoshte këtë? Unë do t’u bëja thirrje investitorëve të mos investojnë në këtë kompani nëse ky është sistemi i tyre i vlerave.” Dorëheqja e Coxon nxiti Darren Jones, ish-sekretar kryesor i Thesarit dhe ish-sekretar i kabinetit të Sir Keir Starmer, të shkruante një letër të hapur drejtuar kryeministrit Andy Burnham, ku kërkonte një traktat të ri shumëkombësh për zhvillimin e sigurt të AI-së. Ai i tha BBC-së se qeveritë duhet të bashkëpunojnë për të përcaktuar se si duhet të dukej një traktat i bazuar në zhvillimin e superinteligjencës. “Nëse qeveritë nuk i marrin këto paralajmërime mjaftueshëm seriozisht dhe nuk ndërmarrin hapa, ritmi i zhvillimit mund të bëjë që të përballemi me probleme përpara se të kemi filluar të shqyrtojmë nëse kjo është apo jo një çështje për ne”, tha ai. Modeli i fundit i Anthropic nuk iu dorëzua institutit britanik të sigurisë së AI-së Ndërkohë, Financial Times raportoi se Anthropic nuk ia kishte vënë në dispozicion modelin e saj më të fundit UK AI Security Institute (AISI), një prej institucioneve kryesore në botë për vlerësimin e rreziqeve të inteligjencës artificiale. Anthropic nuk pranoi të komentojë postimet e punonjësve të saj apo situatën me AISI. Një zëdhënës i Cabinet Office nuk komentoi nëse modeli i fundit ishte mbajtur larg AISI-së, por tha se qeveria britanike “vazhdon të bashkëpunojë ngushtë me partnerët e industrisë, përfshirë Anthropic, për t’i bërë modelet më të sigurta”. Nuk ekziston ende një plan për superinteligjencën Në postimin e tij, i cili është parë më shumë se 10 milionë herë, Hubinger tha: “Ne vërtet, seriozisht besojmë se AI-ja përbën një rrezik që mund t’i japë fund ekzistencës së species njerëzore.” “Besoj se Anthropic po përpiqet të bëjë më të mirën, por ende nuk kemi një plan për të zgjidhur problemin e alignment-it për superinteligjencën dhe nuk jemi qartësisht në rrugën e duhur për ta zgjidhur atë”, shtoi ai. Hubinger punon në fushën e AI alignment, e cila synon të ndërtojë në teknologji parimet dhe vlerat etike njerëzore. Me fjalë të thjeshta, qëllimi është që AI-ja të veprojë në përputhje me atë që njerëzit vlerësojnë dhe synojnë, edhe nëse sistemet bëhen shumë më të fuqishme. Shumë studiues të njohur thonë se përpjekjet në këtë drejtim duket se po hasin vështirësi. Një seri incidentesh gjatë kësaj vere përfshinë agjentë të AI-së — sisteme që lejohen të veprojnë në mënyrë autonome — të cilët kryen sulme kibernetike. OpenAI, Anthropic dhe Meta kanë bërë publike raste ku mjetet e tyre të AI-së janë përfshirë në tentativa ose sulme hakerimi. Në raportin e sigurisë të Anthropic të publikuar në gusht, kompania vlerësoi si të ulët rrezikun që modelet e saj të bëheshin të paorientuara me dëshirat e një organizate hipotetike shumë të fuqishme dhe, si pasojë, të përpiqeshin të shfrytëzonin ose manipulonin sistemet e saj. Anthropic tha gjithashtu se ishte i ulët rreziku që një AI shumë e aftë të mund të kryente “kërkim dhe zhvillim të automatizuar”, duke shkaktuar “dëm katastrofik të nisur nga vetë AI-ja”. Megjithatë, kompania tha se ishte më pak e sigurt në këtë vlerësim sesa më parë. “Po shohim shenja të hershme të një përshpejtimi të mundshëm”, shkroi Anthropic. Paralajmërimet po bëhen gjithnjë më të forta Figura të rëndësishme të industrisë së AI-së kanë paralajmëruar prej vitesh për rreziqet e kësaj teknologjie. Në vitin 2023, drejtuesit e OpenAI, Google DeepMind dhe Anthropic bënë paralajmërime të ngjashme për rrezikun që AI-ja mund të paraqesë për njerëzimin. Por gjatë javëve të fundit paralajmërimet janë bërë shumë më të forta, ndërsa po shfaqen dëshmi se kompanitë mund të kenë vështirësi në kontrollimin e sistemeve gjithnjë e më të fuqishme. Në fillim të këtij muaji, Jakub Pachocki, shkencëtari kryesor i OpenAI, bëri thirrje për “kujdes ekstrem” lidhur me përparimin e AI-së. Ai paralajmëroi se mund të nevojiten më shumë ndërhyrje për të garantuar që “njerëzit të mbeten në kontroll të së ardhmes”. Figura të rëndësishme të industrisë kanë kërkuar gjithashtu që zhvillimi i AI-së të ngadalësohet. Mes tyre janë drejtuesit e Anthropic, Dario Amodei dhe Jared Kaplan. Në një letër të hapur të nënshkruar nga 1,300 punonjës të kompanive të AI-së, firmëtarët i kërkuan qeverisë amerikane të mbështesë një përpjekje ndërkombëtare për zhvillimin e mjeteve teknike dhe mekanizmave të qeverisjes që do të mundësonin ngadalësimin e qëllimshëm të zhvillimit të AI-së në kufijtë më të avancuar të teknologjisë. Çfarë është, në thelb, paralajmërimi? Thelbi i shqetësimit nuk është se AI-ja e sotme po përpiqet të zhdukë njerëzimin. Vetë Hubinger e përshkruan rrezikun nga modelet aktuale si të ulët. Shqetësimi lidhet me atë që mund të ndodhë nëse sistemet e ardhshme bëhen shumë më autonome, më inteligjente dhe të afta të përmirësojnë vetveten, ndërkohë që njerëzit nuk arrijnë të garantojnë që objektivat dhe sjellja e tyre të mbeten në përputhje me interesat njerëzore. Pra, pyetja që ngrihet nga këto paralajmërime është më e thellë se “A është AI e rrezikshme?”. Është pyetja: Nëse një ditë krijojmë sisteme më të afta se ne, a do të dimë ende t’i mbajmë nën kontroll? Sqarime nga Prestige. Shpjegoj të gjithë emrat, personat dhe termat teknikë të artikullit me fjalë të thjeshta, që të kuptohet edhe nga një lexues që nuk është specialist i teknologjisë. 👤 PERSONAT Evan Hubinger Studiues i sigurisë së inteligjencës artificiale në Anthropic. Merret veçanërisht me mënyrën se si mund të sigurohet që një AI shumë e fuqishme të vazhdojë të ndjekë qëllimet dhe vlerat njerëzore. Është ai që deklaron se sheh një mundësi mbi 10% që AI-ja, në të ardhmen, të mund të shkaktojë zhdukjen e njerëzimit. Jacob Coxon Studiues i inteligjencës artificiale, i cili ka punuar në Anthropic dhe më parë në OpenAI. Ai u largua nga Anthropic dhe kritikoi publikisht mënyrën se si kompanitë po zhvillojnë AI-në. Dame Wendy Hall Shkencëtare britanike e informatikës dhe eksperte e njohur në teknologji. Ka këshilluar edhe OKB-në për çështje që lidhen me AI-në. Ajo shprehu shqetësim për deklaratat e studiuesve, por ngriti edhe mundësinë që disa prej tyre të kenë elemente PR-i ose marketingu. Darren Jones Politikan britanik, ish-zyrtar i lartë i qeverisë. Pas këtyre paralajmërimeve kërkoi një marrëveshje ndërkombëtare për zhvillimin e sigurt të inteligjencës artificiale. Andy Burnham Politikan britanik, i përmendur në artikull si kryeministër. Ai është personi të cilit Jones i drejtoi letrën e hapur. Sir Keir Starmer Kryeministër britanik, i përmendur në artikull për postin qeveritar që kishte mbajtur Jones në administratën e tij. Jakub Pachocki Shkencëtari kryesor i OpenAI. Ai ka bërë thirrje për “kujdes ekstrem” lidhur me zhvillimin e AI-së dhe ka theksuar nevojën që njerëzit të mbeten në kontroll. Dario Amodei Drejtues dhe bashkëthemelues i Anthropic. Është një nga figurat kryesore që ka paralajmëruar për rreziqet e zhvillimit shumë të shpejtë të AI-së. Jared Kaplan Shkencëtar dhe drejtues i rëndësishëm në Anthropic, i përfshirë në kërkimet mbi modelet e mëdha të AI-së dhe zhvillimin e tyre. 🤖 KOMPANITË DHE SISTEMET Anthropic Një kompani amerikane që zhvillon inteligjencë artificiale. Produkti i saj më i njohur është Claude. Fokusi i Anthropic është veçanërisht te zhvillimi i AI-së së avancuar dhe siguria e saj. Claude Është një sistem i inteligjencës artificiale i krijuar nga Anthropic. Mund të: bisedojë me njerëzit; shkruajë dhe analizojë tekste; programojë; analizojë dokumente; ndihmojë në kërkime dhe detyra të ndryshme. Pra, Claude është një nga chatbot-et e avancuara të AI-së, në të njëjtën familje të përgjithshme produktesh me ChatGPT. OpenAI Kompania që zhvillon ChatGPT dhe modele të tjera të inteligjencës artificiale. Google DeepMind Laboratori i AI-së i Google, i njohur për kërkimet në inteligjencën artificiale dhe sisteme shumë të avancuara si AlphaGo dhe modele të tjera. Meta Kompania që zotëron Facebook, Instagram dhe WhatsApp. Ka zhvilluar gjithashtu modele të inteligjencës artificiale, përfshirë familjen Llama. 🧠 TERMAT TEKNIKË AI – Artificial Intelligence Në shqip: Inteligjencë Artificiale (IA). Është teknologjia që u mundëson kompjuterëve të kryejnë detyra që zakonisht kërkojnë aftësi njerëzore, si: të kuptuarit e gjuhës; analiza; arsyetimi; krijimi i tekstit dhe imazheve; programimi; njohja e modeleve. AI model – Model i AI-së Është “motori” matematikor që qëndron pas një sistemi të inteligjencës artificiale. Për shembull, një model mëson nga sasi shumë të mëdha të dhënash dhe më pas mund të prodhojë përgjigje, tekst, kod etj. ChatGPT dhe Claude nuk janë thjesht një faqe interneti; pas tyre qëndrojnë modele të mëdha AI. AI agent – Agjent i AI-së Ky është shumë i rëndësishëm. Një chatbot zakonisht pret pyetjen dhe përgjigjet. Një AI agent mund të marrë një objektiv dhe të kryejë vetë disa hapa për ta realizuar. Për shembull: Njeri: “Gjej problemin në këtë sistem dhe rregulloje.” Agjenti mund të: analizojë sistemin; gjejë problemin; shkruajë kod; testojë zgjidhjen; korrigjojë gabimet; ndërmarrë veprime të tjera. Pra, agjenti është AI që nuk kufizohet vetëm te biseda, por mund të veprojë në mënyrë më autonome. Autonomous – Autonom Do të thotë që sistemi mund të veprojë me më pak ndërhyrje njerëzore. Sa më autonom të jetë një sistem, aq më shumë rëndësi merr pyetja: “Çfarë bën AI-ja kur njeriu nuk po e kontrollon hap pas hapi?” Superintelligence – Superinteligjencë Është një koncept hipotetik. Nënkupton një AI që do të ishte shumë më e aftë se njerëzit në një numër shumë të madh fushash, jo vetëm në një detyrë të caktuar. Për shembull, një superinteligjencë hipotetike mund të ishte jashtëzakonisht e aftë në: shkencë; programim; matematikë; strategji; kërkim; shpikje. Superinteligjenca e plotë njerëzore-më-superiore nuk ekziston sot si realitet i provuar. Është një skenar i së ardhmes që diskutohet nga studiuesit. AI alignment – Përputhja e AI-së me vlerat njerëzore Ky është një nga termat më të rëndësishëm të artikullit. Alignment do të thotë përpjekja për të bërë që AI-ja: të bëjë atë që njerëzit synojnë që ajo të bëjë. Shembull i thjeshtë: Njeriu i thotë AI-së: “Më ndihmo të zgjidh këtë problem pa dëmtuar askënd.” Problemi i alignment është: Si sigurohemi që AI-ja e kupton dhe e respekton vërtet këtë qëllim, edhe kur bëhet shumë më e fuqishme? Misalignment – Mospërputhje E kundërta e alignment. Do të thotë që AI-ja nuk vepron më sipas qëllimit ose vlerave që njerëzit synuan t'i vendosnin. Ky është një nga skenarët që shqetëson studiuesit e sigurisë së AI-së. Existential risk – Rrezik ekzistencial Një rrezik që potencialisht mund të prekë vetë ekzistencën e njerëzimit. Kur Hubinger flet për “existential risk”, nuk po thotë se AI-ja e sotme po zhduk njerëzit. Ai po flet për një skenar të mundshëm të së ardhmes. Catastrophic harm – Dëm katastrofik Dëm jashtëzakonisht i madh. Në kontekstin e artikullit, bëhet fjalë për një situatë ku veprimet e një AI-je mund të shkaktojnë pasoja shumë të rënda për njerëzit ose shoqërinë. Automated research and development Në shqip: kërkim dhe zhvillim i automatizuar. Do të thotë që AI-ja mund të kryejë vetë pjesë të procesit të kërkimit shkencor dhe zhvillimit teknologjik. Për shembull, në një skenar shumë të avancuar: AI → formulon hipotezë → kryen analizën → shkruan kodin → teston → përmirëson rezultatin. Nëse një sistem do të bëhej jashtëzakonisht i aftë dhe autonom, ky proces do të mund të përshpejtonte shumë zhvillimin teknologjik. Self-improvement – Përmirësim i vetvetes Do të thotë aftësia hipotetike e një AI-je për të ndihmuar në përmirësimin e versioneve të veta. Kjo është veçanërisht e rëndësishme në debatin për superinteligjencën. Cyber-attack – Sulm kibernetik Sulm ndaj kompjuterëve, rrjeteve ose sistemeve dixhitale. Një AI mund të përdoret, për shembull, për të: zbuluar dobësi në një sistem; krijuar kod keqdashës; automatizuar tentativa për hyrje në sisteme. Hack / Hacking Përdorimi i teknikave për të hyrë, manipuluar ose shfrytëzuar një sistem kompjuterik. Në artikull, shqetësimi është që sistemet e ardhshme të AI-së mund të bëhen aq të afta sa të jenë në gjendje të kryejnë vetë operacione të sofistikuara kibernetike. AI safety – Siguria e AI-së Fusha që merret me pyetjen: Si ta bëjmë AI-në sa më të fuqishme dhe të dobishme, pa e bërë të pakontrollueshme ose të rrezikshme? AI Security Institute – AISI UK AI Security Institute është një institucion britanik që merret me testimin dhe vlerësimin e sigurisë së sistemeve të avancuara të AI-së. Pra, nuk është kompani që prodhon AI. Është një institucion që studion sa të sigurta apo të rrezikshme mund të jenë këto sisteme. Frontier AI Në artikull përmendet ideja e zhvillimit “në kufijtë më të avancuar” të AI-së. Frontier AI nënkupton sistemet më të avancuara që po zhvillohen në atë moment — modelet që shtyjnë kufijtë e asaj që AI-ja mund të bëjë. PR – Public Relations Në shqip: Marrëdhënie me publikun. Kur Wendy Hall thotë se disa deklarata mund të jenë “PR dhe marketing”, ajo nënkupton mundësinë që deklaratat publike të kompanive ose drejtuesve të kenë edhe një funksion komunikimi, publiciteti ose ndikimi mbi perceptimin e publikut dhe investitorëve. Kjo është një hipotezë e saj, jo një fakt i provuar në artikull. Stock market debut – Dalje në bursë Kur një kompani bëhet publike dhe aksionet e saj fillojnë të tregtohen në bursë. BBC e lidh këtë me pritshmëritë që Anthropic dhe OpenAI mund të kenë për një të ardhme në tregjet financiare. 🔴 Dhe çfarë do të thotë konkretisht “10%”? Kjo është pjesa që duhet kuptuar me shumë kujdes. Hubinger nuk po thotë se ka një matje shkencore që provon se 10% e njerëzimit do të vdesë. Ai po shpreh një vlerësim personal të probabilitetit: Sipas tij, ekziston më shumë se 10% mundësi që zhvillimi i ardhshëm i AI-së të çojë në një skenar ku njerëzimi zhduket. Pra: 10% = vlerësim i rrezikut nga një studiues, jo parashikim i sigurt dhe jo fakt i provuar. Dhe artikulli vetë bën një dallim të rëndësishëm: rreziku i modeleve që ekzistojnë sot vlerësohet nga Hubinger si i ulët. Kjo e bën artikullin shumë më interesant: frika kryesore nuk lidhet me ChatGPT, Claude apo AI-në e sotme siç e përdorim tani, por me atë që mund të ndodhë nëse sistemet e ardhshme bëhen shumë më autonome dhe shumë më të fuqishme. Çfare do te thote Evan me deklaraten e tij ? Këtu është pjesa që e bën Evan Hubinger interesant: ai nuk është thjesht një person që ka bërë një deklaratë alarmuese. Ai ka punuar prej vitesh pikërisht mbi pyetjen “çfarë ndodh nëse një AI shumë e fuqishme zhvillon objektiva ose strategji që nuk përputhen me ato të njerëzve?” Çfarë ka studiuar konkretisht? 1. “Alignment” – si ta mbajmë AI-në në përputhje me qëllimin njerëzor Hubinger është marrë me problemin e AI alignment. Një shembull shumë i thjeshtë: I thua një AI-je: “Më ndihmo të fitoj sa më shumë para.” Nëse sistemi bëhet jashtëzakonisht i fuqishëm, pyetja është: A do ta kuptojë “më ndihmo” në mënyrën që mendon njeriu, apo do të gjejë një mënyrë krejt tjetër për ta realizuar objektivin? Kjo është zemra e kërkimit të tij. 2. “Mesa-optimization” – një ide shumë e rëndësishme në punën e tij Një nga punimet më të njohura të Hubinger është “Risks from Learned Optimization in Advanced Machine Learning Systems”, i botuar me bashkëautorë. Ideja është interesante: Një AI mund të trajnohet që të arrijë një objektiv, por gjatë procesit mund të krijojë brenda vetes një lloj procesi optimizues, i cili mund të ndjekë një objektiv të vetin. Pra: Njeriu → jep objektivin A AI → mëson një mënyrë për ta zgjidhur problemin AI → zhvillon një proces të brendshëm që ndjek objektivin B Nëse A ≠ B, kemi një problem. Ky është një nga arsyet pse studiuesit e alignment shqetësohen për sistemet shumë të fuqishme. 3. “Instrumental convergence” – pse një AI mund të kërkojë fuqi Hubinger ka studiuar gjithashtu një ide të rëndësishme në sigurinë e AI-së: instrumental convergence. Me fjalë shumë të thjeshta: Një sistem mund të ketë një objektiv të caktuar dhe, pavarësisht se cili është objektivi, mund të “zbulojë” se disa gjëra i ndihmojnë për ta arritur atë. Për shembull, një sistem shumë autonom mund të “kuptojë” se i nevojiten: më shumë informacion; më shumë kohë; më shumë burime kompjuterike; të mos çaktivizohet; të ketë akses në sisteme të tjera. Kjo nuk do të thotë se AI-ja ka domosdoshmërisht dëshirë njerëzore për pushtet. Është një problem matematik dhe strategjik: nëse një gjë të ndihmon të realizosh objektivin, sistemi mund të ketë arsye funksionale për ta kërkuar atë. 4. Ai ka studiuar edhe skenarë ekstremë Hubinger ka shkruar dhe folur për skenarë ku një AI shumë e avancuar mund të bëhet jashtëzakonisht e aftë në kërkim, programim dhe përmirësimin e sistemeve AI. Këtu lind koncepti i: “AI recursive self-improvement” Pra, në teori: AI krijon përmirësime → bëhet më e aftë → krijon përmirësime të tjera → bëhet edhe më e aftë. Nëse një proces i tillë do të ndodhte shumë shpejt, njerëzit mund të kishin më pak kohë për të kuptuar dhe kontrolluar zhvillimin. Kjo është hipotetike, jo diçka që po ndodh sot në këtë formë. Pse u bë emri i tij kaq i rëndësishëm? Sepse Hubinger është një nga studiuesit që nuk e trajton problemin si: “AI mund të bëjë ndonjë gabim.” Ai shkon shumë më tej dhe pyet: “Çfarë ndodh nëse një ditë krijojmë një sistem që është shumë më inteligjent se ne, por nuk është plotësisht i orientuar drejt qëllimeve tona?” Dhe kjo është një pyetje shumë më serioze. Ai nuk është kundër AI-së në kuptimin “ta ndalojmë teknologjinë”. Përkundrazi, puna e tij është pikërisht të kuptojë si mund të ndërtohen sisteme të fuqishme që mbeten të sigurta dhe të kontrollueshme. Dhe këtu lidhet deklarata e tij për 10% Kur Hubinger thotë se beson se ka më shumë se 10% mundësi që AI-ja të mund të “vrasë të gjithë njerëzit”, ai nuk po nxjerr këtë shifër nga një eksperiment që ka provuar se kjo do të ndodhë. Është vlerësimi i tij subjektiv i një rreziku të ardhshëm. Por pesha e deklaratës vjen nga fakti se ai ka kaluar vite duke studiuar pikërisht mekanizmat që mund të çojnë në një mospërputhje midis objektivave të njerëzve dhe sjelljes së një sistemi shumë të avancuar. Në një fjali: Hubinger është i rëndësishëm sepse nuk pyet vetëm “a mund të bëjë AI gabime?”, por “a mund të ndërtojmë një ditë një inteligjencë që është aq e fuqishme sa ne nuk mund ta korrigjojmë më nëse qëllimet e saj nuk përputhen me tonat?” Dhe kjo është arsyeja pse emri i tij del sot në qendër të debatit për AI që mund të dalë jashtë kontrollit. Pergatiti Prestige Klubi Revista Prestige Rrevista Prestige

PROF. DR. JOVAN BASHO Prof.Dr Pogradecar nje yll që e ktheu dijen në mision. “Nuk ka të dytë si Prof. Dr. Jovan Basho në specialitetin e tij dhe si humanist”, shprehen publikisht njerëzit që e njohin dhe e kanë përjetuar nga afër profesionalizmin e tij. Kjo shprehje e përmbledh në pak fjalë figurën e një mjeku që e ka ndërtuar autoritetin mbi dije, përkushtim dhe marrëdhënie njerëzore. Për Prof. Dr. Jovan Bashon, mjekësia nuk është vetëm një profesion. Ajo është përgjegjësi, humaanizem, kulturë dhe një mënyrë për t’i shërbyer jetës me dhembshuri. PROF. DR. JOVAN BASHO Dija që u bë mision, mjekësia që mbeti njerëzore “Mjekësia fillon me dijen, por madhështinë e gjen kur dija vihet në shërbim të njeriut.” Prof. Dr. Jovan Basho është një nga ato figura që nuk mund të lexohen vetëm përmes profesionit. Emri i tij lidhet me mjekësinë, por përmasa e tij shtrihet shumë më larg. Ai është mjek, pedagog, studiues, qytetar modek dhe njeri i kulturës. Në të gjitha këto dimensione ruan të njëjtën vijë karakteri: seriozitetin, përkushtimin dhe njerëzinë. Mjekësia tek Jovan Basho nuk është vetëm profesion. Është përgjegjësi. Është disiplinë. Është shërbim. Ështe ndjesia me e madhe njerezore. Është një marrëdhënie e thellë besimi me njeriun që kërkon ndihmë. Kjo është arsyeja pse portreti i tij nis përpara stetoskopit, titullit akademik dhe autoritetit profesional. Nis tek karakteri. Jovani përcjell qetësinë e një njeriu që nuk ka nevojë të imponojë veten. Urtësia e tij shfaqet në mënyrën si dëgjon, vëzhgon dhe gjykon. Serioziteti i tij buron nga respekti për profesionin. Thjeshtësia e tij është shprehje e një autoriteti të sigurt. Ai është i drejtpërdrejtë, i afërt dhe i disponueshëm. Në komunikim nuk kërkon distancën që mund t’i japë titulli. Përkundrazi, e përdor autoritetin për të krijuar besim. Kjo e bën marrëdhënien me pacientin më njerëzore dhe më të sigurt. MJEKU QË E DËGJON NJERIUN PËRPARA SE SËMUNDJEN Në mjekësi, saktësia është përgjegjësi. Një diagnozë nuk është thjesht përfundim profesional. Pas saj qëndron një jetë, një familje dhe një shpresë. Prof. Dr. Jovan Basho e njeh këtë peshë dhe eshte i sakte ne caktimin e diagnozes dhe me pas rezultatibmv ne kurim. Në Gastrohepatologji, përvoja dhe vëmendja ndaj detajit marrin rëndësi të veçantë. Trupi flet përmes shenjave të vogla. Analizat japin të dhëna. Simptomat ndërtojnë një histori. Mjeku duhet ta lexojë atë histori me saktësi. Jovani e ka ndërtuar autoritetin e tij pikërisht mbi këtë aftësi. Të vëzhgojë. Të analizojë. Të lidhë të dhënat. Të përcaktojë me përgjegjësi. Por diagnoza e saktë nuk është e plotë pa komunikimin njerëzor. Pacienti duhet të kuptojë çfarë po ndodh me të. Duhet të ndiejë se është dëgjuar. Duhet të përballet me sëmundjen pa humbur dinjitetin. Këtu mjekësia e Jovan Bashos merr dimensionin e saj më të bukur. Ai nuk sheh vetëm një kartelë. Sheh një njeri. Nuk sheh vetëm një rezultat. Sheh historinë që qëndron pas tij. Kjo është mjekësia kur dija bashkohet me ndërgjegjen. AUTORITETI QË NDËRTOHET PA ZHURMË Jovan Basho nuk e ka ndërtuar autoritetin përmes spektaklit. Ai e ka ndërtuar përmes dekadave të punës. Në profesion, kjo është forma më e qëndrueshme e autoritetit. Koha i heq profesionistit çdo dekor të panevojshëm. Në fund mbetet vetëm puna. Dhe puna e Jovan Bashos flet për të. Flet për përvojën klinike. Flet për përkushtimin akademik. Flet për kërkimin shkencor. Flet për marrëdhënien me pacientët. Flet për brezat e studentëve. Një njeri nuk bëhet figurë vetëm sepse merr një titull. Titulli është fillimi i përgjegjësisë, jo fundi i saj. Prof. Dr. Jovan Basho e ka mbajtur këtë përgjegjësi gjatë gjithë rrugëtimit. AKADEMIKU QË FORMËSON MENDJE Në auditor, Jovan Basho shfaq një tjetër dimension të personalitetit. Pedagogu brenda tij nuk mjaftohet me përcjelljen e informacionit. Ai kërkon të formojë mënyrën e të menduarit. Studenti i mjekësisë duhet të mësojë shumë më tepër se emrat e sëmundjeve. Duhet të mësojë të vëzhgojë. Të dyshojë. Të kërkojë. Të analizojë. Të marrë përgjegjësi. Praktika është vendi ku teoria fiton jetë. Aty dija nuk mbetet në faqe libri. Ajo përballet me pacientin, me pasigurinë dhe me vendimmarrjen. Jovan Basho e kupton këtë lidhje mes dijes dhe praktikës. Prandaj raporti i tij me studentët është i drejtpërdrejtë dhe praktik. Ai afrohet me ta përmes profesionit dhe përvojës. Një profesor i mirë transmeton dije. Një profesor i madh transmeton mënyrë të menduari. Kjo është trashëgimia akademike që mbetet gjatë. DIJA SI PËRGJEGJËSI Për Jovan Bashon, dija nuk ka qenë kurrë dekor intelektual. Ajo ka qenë instrument pune dhe përgjegjësie. Studimet në Universitetin e Tiranës nisën në vitin 1983. Në vitin 1989 ai përfundoi formimin universitar në mjekësi. Më pas vijoi specializimin në Gastrohepatologji. Vitet 1992–1996 sollën përvoja profesionale në Itali dhe Gjermani. Këto përvoja zgjeruan horizontin e tij profesional dhe akademik. Por dija e fituar jashtë u kthye në vlerë brenda vendit. Kjo është një nga format më të bukura të patriotizmit profesional: të mësosh më shumë për t'u shërbyer më mirë të tjerëve. TRASHËGIMIA E DR. JANI BASHOS Në historinë personale të Jovan Bashos ekziston edhe një rrënjë e fuqishme familjare. Dr. Jani Basho, gjyshi i tij, mbetet një emër i rëndësishëm. Ai u diplomua në Vjenë në vitin 1921. U specializua në mjekësi interne, kirurgji dhe obstetrikë-gjinekologji. Pas rreth katërmbëdhjetë vitesh në Vjenë, u kthye në Shqipëri. Në vendlindje mori përgjegjësi të rëndësishme profesionale. Drejtoi Spitalin Ushtarak dhe shërbeu si mjek personal i Mbretit Zog. Nga viti 1928 deri më 1935 mbajti këtë detyrë. Kjo trashëgimi i jep historisë familjare një dimension të veçantë. Por trashëgimia e vërtetë nuk është thjesht emri që merr. Është përgjegjësia që zgjedh të mbash. Jovan Basho nuk jeton nën hijen e një emri të madh. Ai e ka vazhduar atë histori duke ndërtuar rrugën e tij. Kjo është madhështia e trashëgimisë: të marrësh nga paraardhësit rrënjët dhe të krijosh vetë degët. POGRADECI, QYTETI QË JETON BRENDA TIJ Jovan Basho lindi në Tiranë, më 15 mars 1965. Por Pogradeci mbetet një pjesë e rëndësishme e identitetit të tij. Qyteti i liqenit ka një ritëm të veçantë. Ka qetësinë e ujit dhe thellësinë e kujtesës. Ka kulturë, natyrë dhe një marrëdhënie të fortë me shpirtin. Në karakterin e Jovan Bashos ndihet diçka nga kjo qetësi. Ai nuk është njeri i zhurmës. Është njeri i përmbajtjes. Qetësia e tij nuk është pasivitet. Është përqendrim. Dhe ndoshta kjo është një nga cilësitë më të bukura që mund të ketë një mjek: të dijë të ruajë qetësinë pikërisht atëherë kur përballë tij ekziston ankthi i një pacienti. SHKENCA, KËRKIMI DHE KËRKIMI I SË VËRTETËS Jovan Basho nuk e ka kufizuar veten te praktika klinike. Kërkimi shkencor është pjesë e natyrshme e formimit të tij. Shkenca kërkon një virtyt të rrallë: përulësinë përpara faktit. Ajo nuk lejon që dëshira të zëvendësojë provën. Nuk lejon që bindja personale të bëhet dokument. Kjo filozofi shihet edhe në interesimin e tij për historinë. Studimi mbi pretendimin për vizitën e Albert Ajnshtajnit në Shqipëri është një shembull i kërkimit pas gjurmëve historike. Historia kërkon dokumentin. Mjekësia kërkon provën klinike. Në të dyja rastet, e vërteta nuk duhet imponuar. Ajo duhet kërkuar. Kjo është një analogji e bukur me vetë karakterin e Jovan Bashos. Ai kërkon përgjigjen duke ndjekur gjurmën FILATELISTI QË RUAJTI KUJTESËN Pastaj vjen filatelia. Një pasion që në pamje të parë duket larg mjekësisë. Në të vërtetë, lidhja është më e thellë nga sa duket. Mjeku kërkon detajin që ndryshon diagnozën. Filatelisti kërkon detajin që ruan historinë. Një pullë është e vogël në madhësi. Por brenda saj mund të jetojë një epokë. Një figurë historike. Një ngjarje. Një simbol. Një kujtesë kombëtare. Kështu, edhe filatelia bëhet pjesë e filozofisë së tij. Të ruash diçka të vogël sepse ajo ka një kuptim të madh. KULTURA SI DIMENSION I NJË MJEKU Kultura e zgjeron mjekun përtej profesionit. Një mjek i kulturuar nuk sheh vetëm trupin. Ai kupton më mirë njeriun që jeton brenda atij trupi. Kjo e bën kulturën një pasuri profesionale. Letërsia, historia, arti dhe kujtesa i japin mendjes horizonte të tjera. Te Jovan Basho, kultura nuk duket si dekor. Ajo është pjesë e mënyrës së tij për ta parë botën. Dhe kjo e bën portretin e tij më të plotë. HUMANIZMI QË NUK KA NEVOJË PËR SHPËRBLIM Në qendër të këtij portreti qëndron humanizmi. Të ndihmosh pa kërkuar duartrokitje është një formë e lartë fisnikërie. Të ndash dijen pa e kthyer atë në privilegj është fisnikëri. Të jesh pranë pacientit pa e parë atë si interes material është fisnikëri. Filantropia e vërtetë nuk fillon gjithmonë me para. Fillon me kohën. Me vëmendjen. Me dijen. Me gatishmërinë për të ndihmuar. Në këtë kuptim, humanizmi i Jovan Bashos është pjesë e profesionit. Ai nuk qëndron jashtë mjekësisë. Ai e plotëson atë. NJË ANALOGJI ME MJEKËSINË E MADHE HUMANISTE William Osler e shihte mjekësinë përmes vëzhgimit klinik dhe edukimit. Albert Schweitzer e ngriti respektin për jetën në parim themelor. Paul Farmer e lidhi mjekësinë me dinjitetin dhe shërbimin. Jovan Basho ndërton rrugën e tij në një realitet tjetër. Por tek ai gjejmë të njëjtën ide themelore: dija nuk ka kuptim të plotë nëse nuk i shërben njeriut. Kjo nuk është një krahasim titujsh. Është një krahasim filozofie. Sepse mjekësia më e lartë fillon aty ku profesionisti kupton se përpara tij nuk ndodhet vetëm një trup që duhet diagnostikuar. Ndodhet një jetë që i është besuar. NJË BURRË I DIJES, POR EDHE I KARAKTERIT Në fund, Prof. Dr. Jovan Basho nuk përkufizohet nga një titull. Ai përkufizohet nga koherenca e jetës së tij. Mjeku lidhet me pedagogun. Pedagogu lidhet me studiuesin. Studiuesi lidhet me njeriun e kulturës. Njeriu i kulturës lidhet me qytetarin. Dhe të gjitha këto bashkohen te karakteri. Mendja e tij i shërben dijes. Përvoja i shërben profesionit. Zëri i tij i shërben akademisë. Kultura i shërben kujtesës. Dhe zemra i shërben njeriut. Kjo është arsyeja pse emri i Prof. Dr. Jovan Bashos meriton të lexohet jo vetëm si një emër i mjekësisë shqiptare, por si një shembull i marrëdhënies së bukur mes dijes dhe karakterit. Ai e ka dëshmuar se autoriteti mund të jetë i qetë. Se profesionalizmi mund të jetë njerëzor. Se akademia mund të jetë e afërt. Se kultura mund të jetojë krahas shkencës. Se trashëgimia mund të vazhdojë pa humbur individualitetin. Dhe mbi të gjitha, se një profesion mund të bëhet mision. Prof. Dr. Jovan Basho mbetet figura e mjekut që mendon, e profesorit që formon, e studiuesit që kërkon, e qytetarit që ruan rrënjët dhe e njeriut që shërben. Mendje e kthjellët Duart e sigurta. Zemër e arte njerëzore. Personalitet i rralle i mjekesise shqiptare. Tri dimensione që bashkohen në një emër. Prof. Dr. Jovan Basho. Një jetë e ndërtuar mbi dije. Një profesion i udhëhequr nga përgjegjësia. Një karakter i ruajtur përmes urtesise qetesse e thjeshtësisë. Një trashëgimi që vazhdon përmes njerëzve. Sepse madhështia e vërtetë nuk qëndron vetëm në atë që njeriu arrin. Ajo qëndron në mënyrën si i përdor aftësite e tua dhe arritjet be sherbim te njerzve.. Dhe pikërisht aty, dija bëhet mision per Prof.dr e nderuar Jovan Basho nder personalitetet më te mire te mjekesisë shqiptare. #JovanBasho #MjekësiHumane #TrashëgimiDheDije #RevistaPrestige Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Interviste e Gazetares Keida Kostreci me Paul Williams, ekspert i se drejtes nderkombetare ne Washington, i cili e kritikoi ashper vendimin. Pas vendimit të Gjykatës së Posaçme në Hagë për ish-Presidentin e Kosovës, Hashim Thaçi dhe ish-drejtuesit e tjerë të UÇK-së, intervistova Prof. Paul Williams, eskpert i së drejtës ndërkombëtare në Uashington. Prof. Williams e kritikoi ashpër vendimin. Videon e gjeni këtu. Teksti në shqip më poshtë: Keida Kostreci: Profesor Williams, siç jam e sigurt se e dini tashmë, vendimi në Hagë është dhënë dhe z. 6Thaçi, ish-kryeministër dhe ish-president, së bashku me tre ish-udhëheqës të tjerë të UÇK-së, janë shpallur fajtorë dhe kanë marrë dënime të rënda. Cili është reagimi juaj fillestar? Prof. Paul Williams: Reagimi im i parë është se kjo është në vazhdën e përpjekjes së Evropës për të krijuar një barazi morale mes palëve në konfliktin e ish-Jugosllavisë. Mund të hyj në më shumë detaje rreth cilësisë së vendimit dhe paligjshmërisë politike të gjykatës, por narrativa këtu në fakt nuk ka të bëjë me konfliktin në Kosovë. Bëhet fjalë për vazhdimin e rrugës së Evropës drejt politikës së pajtimit dhe akomodimit të Serbisë, dhe ky është thjesht një dimension shtesë. Keida Kostreci: Ju po thoni se ky është një dështim tjetër i Evropës për t'i mbajtur përgjegjës autorët e vërtetë, pra Serbinë. Por në fakt, kjo gjykatë u krijua – ose u krijua kryesisht – nën kujdesin e SHBA-së dhe u mbështet fuqimisht prej saj. Si reagoni ndaj kësaj? Prof. Paul Williams: Po, ky ishte një gabim i tmerrshëm nga ana e amerikanëve. Ngritja e gjykatës u nxit nga fakti se Evropa kishte një qasje të ndrojtur dhe të vonuar për sa i përket ndalimit të gjenocidit dhe krimeve kundër njerëzimit që po ndodhnin në territorin e ish-Jugosllavisë. Të them të drejtën, ajo luftë është një njollë e zezë për shpirtin e Evropës. Zgjidhja e tyre është ta mbulojnë atë njollë përmes barazisë morale, dhe ata ia dolën t'i manipulonin amerikanët që të mbështesnin dhe të ushtronin presion mbi Kosovën për krijimin e kësaj gjykate. Nuk mendoj se amerikanët i kushtuan shumë energji apo e menduan thellë këtë çështje. Atyre u duhej kjo në këmbim të lëshimeve të tjera politike që Evropa po bënte në skenën më të gjerë, dhe ndoshta menduan se gjykata do të merrej vetëm me individë të rëndësishëm, siç ishin forcat e regjimit serb që kishin kryer mizori në Kosovë. Mendoj se, po ta dinin amerikanët se kush do të akuzohej dhe si do të zhvilloheshin gjërat, nuk do të kishin pasur asnjë lidhje me këtë gjykatë. Keida Kostreci: Ju keni qenë të përfshirë në këtë çështje. A keni parë prova që z. Thaçi dhe ish-pjesëtarët e tjerë të UÇK-së kanë kryer krimet për të cilat tani janë dënuar? Prof. Paul Williams: Keida, siç e dini, unë kam dëshmuar në mbrojtje të Hashim Thaçit dhe të të akuzuarve të tjerë, ndaj kam një këndvështrim të veçantë për këtë; dhe duke lexuar përmbledhjen e vendimit që u publikua sot, më ra në sy se si bëhen përpjekje të mëdha për të gjetur dhe vendosur fajësinë. Në pothuajse të gjitha proceset e tjera gjyqësore për krime lufte që kemi parë nga Tribunali për ish-Jugosllavinë, ai për Ruandën dhe të gjitha tribunalet e tjera, bëhet fjalë për komandë dhe kontroll të drejtpërdrejtë, për dhënie urdhrash, për kryerje të drejtpërdrejtë të krimeve; bëhet fjalë për mizori serioze dhe të përhapura: rrethimi i Sarajevës, kampet e përdhunimit në Foça, dëbimi i 1.8 milionë kosovarëve nga Kosova. Këtu, në thelb, ata kanë ndërtuar një argument duke u bazuar në faktin se këta katër individë mbanin pozicione që, në një situatë normale, do të kishin pushtet dhe autoritet; por, siç kam dëshmuar unë, në situatën kaotike të veprimtarisë së UÇK-së dhe të luftës së agresionit të Serbisë kundër Kosovës, nuk ekzistonte struktura tradicionale e komandës dhe kontrollit. Dhe në fakt, një nga fjalitë në përmbledhje ishte mjaft domethënëse. Ajo flet për faktin se këta individë toleruan dhe pranuan që këto krime të ndodhnin. Tani, kjo mund të jetë e vërtetë – dhe fakti që krimet ndodhën duket mjaft i qartë – por t'u atribuosh përgjegjësinë e komandës dhe kontrollit këtyre katër individëve nuk është vetëm një shtrembërim i madh i ligjit, por edhe një shtrembërim i madh i legjitimitetit politik. Dhe kjo duket e parëndësishme në krahasim me të gjitha proceset e tjera gjyqësore ndërkombëtare penale që janë zhvilluar në mbarë botën. Dhe kjo është ajo që më duket mjaft tronditëse. Mund të flasim pak edhe për faktin se si procesi është i njëanshëm dhe si u largua nga juridiksioni i tij fillestar. Por kjo është vetëm përgjigjja ime e shpejtë. Keida Kostreci: Le të vazhdojmë dhe të flasim pikërisht për këtë... Prof. Paul Williams: Një nga gjërat që më duket tronditëse lidhur me legjitimitetin ligjor – apo paligjshmërinë – e gjykatës dhe paligjshmërinë e saj politike, është mënyra se si ai u krijua fillimisht. - dhe kjo gjithashtu u përgjigjet disi pyetjeve tuaja se pse amerikanët e mbështetën atë – Këshilli i Evropës doli me një raport të fabrikuar rreth transplantimit dhe marrjes së organeve – gjë që është skandaloze. Rezultoi se kjo nuk kishte ndodhur. Rezultoi se nuk përmendej fare në dosjen e prokurorisë. Dhe, natyrisht, nuk përmendej as në përmbledhjen e vendimit. Por, pasi u krijua gjykata dhe doli se nuk kishte prova për atë çështje, ata filluan të kërkonin aktivitete të tjera të paligjshme ose krime që kishin ndodhur, për t'ua atribuar ato dikujt. Dhe ajo që më duket tejet e paligjshme në atë vendim është fakti se ndaj popullit të Kosovës ishin kryer krime të tmerrshme nga regjimi serb dhe paraushtarakët serbë, dhe ata nuk shkuan për t'i hetuar ato krime. Ata kërkonin në mënyrë specifike krime që mund të ishin kryer nga udhëheqësit politikë të Kosovës, në mënyrë që të mund të krijonin një barazi morale. “Të gjitha palët janë përgjegjëse. Mos na fajësoni ne, Evropën, që nuk vepruam siç duhet për t'i ndalur këto mizori, sepse situata ishte tejet konfuze.” Shihni, tani kemi këto vendime të këtij tribunali për Kosovën që mbështesin reagimin tonë të pamjaftueshëm ndaj krimeve të Serbisë kundër njerëzimit, kundër praktikisht të gjitha shteteve të saj fqinje. Keida Kostreci: Siç e dini mirë, këto raste nuk kanë vlerë vetëm në vetvete; ato përdoren në të drejtën ndërkombëtare, si dhe në vendimmarrjen politike për raste të tjera, si precedentë. Pra, cilat janë implikimet e këtij vendimi për raste të tjera, duke marrë parasysh se tashmë kemi një luftë tjetër në Evropë – dhe kjo mund të ndodhë nesër mes Rusisë dhe Ukrainës, ose në konflikte të tjera në botë që ju i njihni më mirë se unë? Prof. Paul Williams: Krijimi, funksionimi dhe vendimi i kësaj gjykate do të minojnë në mënyrë drastike përpjekjen për drejtësi legjitime nga ana e viktimave të vërteta anembanë botës. Dhe jam i tronditur e i shtangur në dy nivele: Së pari, sepse kam qenë thellësisht i përfshirë në rrugëtimin e Kosovës drejt pavarësisë dhe e kuptova se ishte një përpjekje e sforcuar për të vendosur përgjegjësinë e komandës dhe kontrollit, ose siç e quajnë ata, "ndërmarrjen e përbashkët kriminale". Por së dyti, unë jam gjithashtu thellësisht i përfshirë në konflikte të tjera anembanë botës, përfshirë Ukrainën, për krijimin e mekanizmave të drejtësisë. Viktimat, palët dhe të tjerët do ta shohin këtë dhe do të thonë: "Prit pak, ne nuk do t'i ndjekim këto lloje mekanizmash drejtësie dhe llogaridhënieje, sepse ato mund të manipulohen kaq lehtë politikisht dhe të kthehen kundër viktimave". Mendoni pak për këtë: Ka 1.8 milionë viktima të luftës agresore të Serbisë në Kosovë, të cilat po ri-traumatizohen nga funksionimi dhe paligjshmëria politike e këtij tribunali, vetëm që Evropa të ndihet mirë me reagimin e saj të pamjaftueshëm ndaj krimeve të luftës të Serbisë. Dhe kjo më duket tronditëse. Kur të vazhdoj të këshilloj palët mbi mekanizmat e drejtësisë tranzicionale, do ta bëj me një kujdes të jashtëzakonshëm. Duhet të jesh tejet i kujdesshëm në ndërtimin e çdo lloj mekanizmi të drejtësisë tranzicionale që mund të bjerë pre e rrëmbimit politik. Ky tribunal u krijua për arsye politike, por mund ta shihni se si këto gjykata mund të manipulohen politikisht. Dhe kjo është vërtet shqetësuese për viktimat anembanë botës të mizorive të mirëfillta, të kryera nga ata që mbajnë përgjegjësinë kryesore për ato mizori. Keida Kostreci: Duke qenë se jeni dikush që e keni ndjekur prej kohësh Kosovën dhe politikën e saj, a shqetësoheni për pasojat dhe paqëndrueshmërinë në vend dhe në rajonin më të gjerë që mund të shkaktojë një vendim i tillë? Dhe cilat mendoni se do të jenë pasojat për politikën? Prof. Paul Williams: Mendoj se në Kosovë, rruga e qartë përpara është që qeveria e Kosovës ta shpërbëjë këtë gjykatë. Ata kanë pritur mjaftueshëm për të parë nëse kjo gjykatë do të ishte vërtet e drejtë, e depolitizuar dhe nëse do të bënte gjënë e duhur – pra, të fillonte të hetonte disa nga mizoritë e kryera nga regjimi serb, veçanërisht ato që lidhen me dhunën seksuale dhe atë me bazë gjinore. Asgjë nga këto nuk ndodhi. Por ata shpresonin disi ta linin procesin gjyqësor të zhvillohej. Dhe ndërsa gjërat do të qartësoheshin, çështja do të hidhej poshtë ose të akuzuarit do të shpalleshin të pafajshëm. Tani, ka një proces apeli, por ai do të zgjasë disa vite. Tani është momenti i duhur që qeveria e Kosovës të thotë: "Ndal, ky ishte një gabim. Kjo gjykatë u kap nga interesa politike. Është një gjykatë e Kosovës. Ne mund ta ndryshojmë kushtetutën; Kosova mund ta ndryshojë kushtetutën për ta shpërbërë këtë gjykatë jolegjitime." Mendoj se pasojat në rajon do të jenë dramatike. Dhe Evropa, ndërsa përpiqet të mbulojë njollën në shpirtin e saj, në fakt e ka bërë situatën shumë, shumë më të tensionuar. Serbët në Republikën Srpska, serbët në Serbi – të cilët sapo përfunduan festimet për Mlladiçin në funeralin e tij (njeriut përgjegjës për gjenocidin, Srebrenicën, rrethimin e Sarajevës) – do të ndihen të fuqizuar nga kjo. "Shikoni, ne mund të kryejmë krime lufte. Mund të minojmë stabilitetin në rajon. Dhe evropianët do të krijojnë një gjykatë që ndëshkon viktimat dhe krijon një barazi morale mes palëve." Kjo do t'i hedhë benzinë ​​zjarrit të nacionalizmit të vrullshëm që shohim në Serbi dhe në Republikën Srpska. Dhe do të shkaktojë destabilizim. Do ta fuqizojë Serbinë të vazhdojë përpjekjet e saj destabilizuese në territorin e ish-Jugosllavisë. Keida Kostreci: Çfarë mund të bëjnë SHBA-ja dhe qeveria amerikane? Këtu ekziston njëfarë paradoksi, sepse administrata aktuale në këtë vend i ka kritikuar hapur gjykatat? Çfarë prisni të ndodhë, apo çfarë do të shpresonit të shihnit? Prof. Paul Williams: Jam i habitur se si qeveria amerikane, nga njëra anë, mund të jetë kaq armiqësore ndaj Gjykatës Ndërkombëtare Penale dhe, nga ana tjetër, të shpërfillë plotësisht atë që Dhomat e Specializuara të Kosovës po i bëjnë njërit prej aleatëve të saj kryesorë në rajon dhe një pale që ka qenë viktimë – fillimisht viktimë e drejtpërdrejtë e krimeve të luftës dhe tani viktimë politike e këtij tribunali. Mendoj se Shtetet e Bashkuara thjesht nuk janë përqendruar te kjo çështje; dhe sa më shumë vëmendje t'i kushtojë komuniteti shqiptaro-amerikan kësaj teme... kam përshtypjen se, nëse administrata amerikane do të ndalej dhe do të përqendrohej te ndikimi destabilizues që ky tribunal dhe ky vendim kanë dhe do të kenë në rajon, ata mund të ndërmerrnin hapa efektivë brenda pak orësh për të bashkëpunuar me Kosovën me qëllim shpërbërjen e këtij tribunali dhe rikthimin e procesit të katarsisit të viktimave në rrugën e duhur – gjë për të cilën kjo administratë mund të shqetësohet ose jo – por edhe për të nxitur stabilitetin dhe rikthimin e tij në rajon, gjë për të cilën kjo administratë vërtet ka interes. Keida Kostreci: Megjithatë, ekziston edhe një qëndrim tjetër. Një profesor u citua në një artikull të "New York Times" këtë mëngjes, duke thënë se ky vendim tregon se drejtësia ndërkombëtare – drejtësia penale ndërkombëtare– funksionon. Si do t'i përgjigjeshit kësaj? Dhe ndërkohë që përgjigjeni, unë mund ta gjej emrin. Prof. Paul Williams: Nëse qëllimi i tribunalit është të ndëshkojë popullsinë viktimë, të mohojë të dhënat historike dhe të asgjesojë katarsisin e viktimave – nëse ky është standardi – atëherë po, supozoj se këto gjykata funksionojnë. Por jo; këto tribunale u krijuan për të ndjekur penalisht ata që mbanin përgjegjësinë kryesore për krimet më të rënda: gjenocidin, krimet e përhapura kundër njerëzimit dhe krimet e përhapura të luftës. Gjëra të këqija ndodhin gjatë luftës, dhe t'ia atribuosh përgjegjësinë për këto udhëheqjes politike, thjesht sepse ata, siç thuhet, i "toleruan dhe i pranuan" ato, nuk është qëllimi i këtyre tribunaleve. Mendoni për dhjetëra mijëra, qindra mijëra njerëz që vriten në këto konflikte; pikërisht për këtë arsye ata përfundojnë para këtyre tribunaleve ndërkombëtare. Dhe ajo që ndodhi përfshinte gjëra të këqija – ndalime, tortura, vrasje – por këto ndodhin në të gjitha konfliktet. Dhe t'ia atribuosh atë përgjegjësi udhëheqjes politike, kur nuk kishte pothuajse asnjë mekanizëm efektiv komande dhe kontrolli... jo, kjo nuk është ajo që duhet të bëjnë tribunale ndërkombëtare. Kjo tregon se tribunale të tilla po shfrytëzohen për procese apo qëllime politike. Keida Kostreci: Në fakt, bëhet fjalë për Alex Whiting, ish-zv.prokuror në Zyrën e Dhomave të Specializuar të Kosovës, i cili e përshkroi dënimin si një shenjë të qëndrueshmërisë së së drejtës ndërkombëtare, në një kohë kur Shtetet e Bashkuara dhe vende të tjera e kanë shpërfillur ose sulmuar Gjykatën Penale Ndërkombëtare. Kjo gjithashtu na kujton se shumë nga anëtarët e ekipeve të prokurorisë ishin amerikanë dhe perëndimorë, gjë që krijon një problem tjetër, apo jo? Prof. Paul Williams: Po, ajo që theksuat ju – citimi i Alex-it – në fakt përbën një shtresë tjetër të paligjshmërisë politike të tribunalit. Shumë njerëz kanë shqetësime të mirëfillta lidhur me qëndrimin e Shteteve të Bashkuara ndaj Gjykatës Penale Ndërkombëtare dhe angazhimin e tyre në drejtësinë tranzicionale në mbarë botën. Dhe ata janë aq të vendosur për ta kundërshtuar këtë, saqë kapen pas këtij tribunali dhe vendimi të paligjshëm për të thënë: "Shikoni, shikoni, gjykatat vërtet funksionojnë". Por, në fakt, ky është pikërisht argumenti që përdorin amerikanët. Pra, nëse e mendoni mirë, Trump dhe administrata e tij mund ta ekzagjerojnë shqetësimin për GPN-në, por shqetësimi i tyre thelbësor është ky: krijoni një tribunal të projektuar për të ndjekur penalisht ata që mbajnë përgjegjësinë kryesore për krimet më të rënda, dhe ai përfundon duke u kthyer kundër jush. Çfarë bënë kosovarët? Ata krijuan një tribunal për të ndjekur penalisht ata që mbanin përgjegjësinë kryesore – siç doli më pas – për krime që në fakt nuk kishin ndodhur (siç ishte rasti i trafikimit të organeve), dhe tribunali u kthye kundër udhëheqjes politike të Kosovës që e kishte krijuar atë. Pra, në fakt, ajo që ndodhi me tribunalin e Kosovës e mbështet argumentin e Trump-it; gjë që është për të ardhur keq, sepse ai e çon çështjen në ekstrem dhe këmbëngul në atë qëndrim. Por, në fakt, kjo konfirmon – jo se gjykatat speciale funksionojnë, por se një ide legjitime (edhe pse kjo nuk ishte aq legjitime që në fillim) mund vërtet të shfrytëzohet për të minuar sigurinë globale nëse vihet përballë Shteteve të Bashkuara dhe aleatëve të tyre, si dhe sigurinë rajonale – ashtu siç kjo gjykatë e ka minuar sigurinë rajonale duke u kthyer kundër vetë palës që e themeloi atë me qëllim promovimin e drejtësisë. Keida Kostreci: Pra, nga komentet tuaja këtu kuptoj se ju pajtoheni me argumentin e kolegut tuaj, Jason Steinbaum, se kjo gjykatë ka qenë një dështim. Prof. Paul Williams: Është më keq se një dështim. Ajo është krijuar për t'i shërbyer politikës, qëllimit të vendosjes së një barazie morale – dhe ia ka dalë mbanë ta bëjë këtë – gjë që përbën një dështim moral, një dështim të parimeve të qasjes së bazuar në realizëm, të cilat miqtë tanë evropianë pretendojnë se i ndjekin. Është gjithashtu një dështim sa i përket katarsisit të viktimave dhe një dështim në nxitjen apo kontributin, qoftë edhe minimal, për sigurinë në rajon; në fakt, kjo do ta minojë sigurinë duke fuqizuar ata që mbanin përgjegjësi – shtetet dhe entitetet shtetërore apo nën-shtetërore – për luftën agresive kundër popullit të ish-Jugosllavisë. Keida Kostreci: Folët pak për shqetësimet tuaja, por cila është shpresa juaj? Dhe nëse qeveria e Kosovës merr parasysh këshillën tuaj dhe atë të të tjerëve për ta shpërbërë këtë gjykatë, çfarë ndodh atëherë? A shpallen të pavlefshme ato dënime – vetëm në kuptimin teknik të së drejtës ndërkombëtare, nëse mund ta shpjegoni? Prof. Paul Williams: Po, në fakt nuk e di përgjigjen për atë pyetje teknike, sepse ky është i pari lloj i një gjykate që krijohet në këtë mënyrë. Një çështje interesante ligjore që do të doja t'ua shtroja disa kolegëve të mi kosovarë është: a mund t'i falë presidenti i Kosovës këta individë? Sepse edhe kjo mund të jetë një mënyrë për t'u marrë me këtë farsë të drejtësisë. Shpresa ime është që qeveria e Kosovës ta shpërbëjë këtë projekt të keqkonceptuar drejtësie dhe që përpjekja globale për llogaridhënie të vërtetë dhe drejtësi të mirëfilltë tranzicionale të mund të rikthehet në rrugën e duhur. Gjithashtu, shpresoj që populli i Kosovës dhe viktimat e luftës së agresionit serb kundër Kosovës të mos e kenë mbi kokë këtë regjistër historik të pasaktë të barazisë morale për dekadat e ardhshme. Dhe pikërisht për këtë arsye është kaq e rëndësishme që qeveria e Kosovës të veprojë. Ata mendojnë disi: "Oh, kjo është vetëm kundër UÇK-së apo PDK-së". Jo, jo, jo, jo. Bota, e ndikuar nga propaganda serbe, do ta shohë këtë si një delegjitimim të rrugës së Kosovës drejt vetëvendosjes dhe pavarësisë, duke thënë: "E shihni të gjithë janë përgjegjës". Thjesht një grup njerëzish në Ballkan që nuk merreshin vesh, vrisnin njëri-tjetrin, e kështu me radhë. Kjo gjë e ushqen atë narrativë. Dhe është thellësisht shqetësuese që populli i Kosovës, i cili bëri një luftë fisnike për vetëvendosje përballë agresionit të Serbisë, do të duhet të jetojë me atë narrativë historike. Keida Kostreci: Nëse e përshkruajmë kontekstin politik në vetë Kosovë – dhe po e marr rolin e ekspertit politik – situata është komplekse: brenda Kosovës, edhe pse populli është i bashkuar dhe i shqetësuar për këtë barazvlerësim moral, z. Thaçi si politikan dhe partia e tij nuk gëzojnë popullaritet të madh. Dhe, siç e dimë, ekzistojnë akuzat për korrupsion – arsye kjo pse votuesit i larguan nga pushteti… Prof. Paul Williams: Liderët politikë, në momente të caktuara, duhet të ngrihen mbi interesat partiake; ata duhet të veprojnë në emër të gjithë popullatës, të gjithë vendit dhe të qytetarëve të ardhshëm të vendit të tyre. Tani, në planin e brendshëm, politika ka dinamikat e veta, por gjithmonë më kanë impresionuar politikanët dhe qytetarët e Kosovës. Ata dinë të ngrihen mbi këto çështje kur vjen puna te negociatat e Rambujesë, bisedimet e Vjenës për statusin përfundimtar, shpallja e pavarësisë apo përpjekjet për njohje ndërkombëtare. Ky është një nga ato momente – një pikë kthese historike – dhe është detyrë e kujtdo që drejton aparatin politik në Kosovë të ndërmarrë veprime për të korrigjuar këtë padrejtësi që po u bëhet Kosovës, popullit të saj dhe brezave të ardhshëm. Keida Kostreci: Profesor Williams, ju falënderoj shumë për mendimet dhe kohën tuaj. Prof. Paul Williams: Faleminderit, Keida. Është gjithmonë kënaqësi të bisedoj me ju. https://youtu.be/ASb6tMhthF8?si=tAYarXgxvb9p76OF

OpenLearning Rubrika; Libra- Lexim i hapur. "Lufta dhe Paqja” – një lexim i thelluar përtej historisë. Romani monumental i Lev Tolstoit, “Lufta dhe Paqja”, shpesh përshkruhet si një histori mbi Rusinë gjatë luftërave napoleonike. Por një përkufizim i tillë është shumë i kufizuar. Në të vërtetë, kemi të bëjmë me një univers të tërë njerëzor ku ndërthuren historia, filozofia, psikologjia dhe jeta e përditshme.. 1. Çfarë tregon në sipërfaqe (surface reading) Në një lexim të drejtpërdrejtë, romani ndjek jetën e disa familjeve aristokrate ruse (Rostov, Bolkonsky, Bezukhov) gjatë luftës me Napoleonin. .. Temat kryesore duken qartë: lufta dhe pasojat e saj dashuria dhe marrëdhëniet rritja personale e personazheve përplasja mes jetës private dhe historisë së madhe Ky është niveli ku lexuesi ndjek ngjarjet dhe historinë. 2. Close reading – çfarë fshihet në detaje Kur e lexon me kujdes të thellë, romani hapet në shumë shtresa: Gjuha dhe përshkrimi: Tolstoi përdor detaje të gjata dhe të sakta për të krijuar realizëm ekstrem. ..Lufta nuk paraqitet heroike, por kaotike dhe e çrregullt. Personazhet: Pierre nuk është thjesht një aristokrat – ai përfaqëson kërkimin për kuptim në jetë. Andrei simbolizon idealizmin dhe zhgënjimin. Natasha përfaqëson spontanitetin dhe jetën. Kontrasti luftë–paqe: nuk është vetëm historik, por edhe i brendshëm ..lufta ndodh edhe brenda individit. Ritmi i rrëfimit: kalimi nga skena intime në beteja të mëdha krijon një ndjenjë se jeta personale dhe historia janë të pandashme. .. Pra, çdo detaj ka funksion – asgjë nuk është rastësore. 3. Distant reading – pamja e madhe Nëse e shohim romanin në një kontekst më të gjerë: është pjesë e një tradite të romaneve epike që përpiqen të shpjegojnë historinë Tolstoi sfidon idenë se historia bëhet nga “heronj të mëdhenj” si Napoleoni .. Ai sugjeron se historia formohet nga veprimet e vogla të miliona njerëzve Kjo e bën romanin një kritikë të vetë mënyrës si shkruhet historia. 4. Lexim ndërdisiplinor Romani mund të lexohet në shumë nivele: Historik: një pasqyrë e Rusisë në fillim të shekullit XIX Filozofik: çfarë është fati? A kemi kontroll mbi jetën? Psikologjik: zhvillimi i brendshëm i personazheve, sidomos i Pierre dhe Andreit Sociologjik: marrëdhëniet klasore dhe struktura e aristokracisë ruse ..Kjo e bën librin më shumë se letërsi – një analizë e shoqërisë. 5. Lexim kritik (ideologjik) Një lexim më kritik ngre pyetje të tjera: si paraqitet pushteti dhe lufta? a glorifikohet apo demistifikohet heroizmi? çfarë roli kanë gratë në këtë botë aristokrate? .. Tolstoi shpesh i rrëzon mitet: lufta nuk është lavdi, por konfuzion dhe vuajtje. Përfundimi “Lufta dhe Paqja” nuk është thjesht një roman për luftën. Është një reflektim mbi: historinë natyrën njerëzore fatin dhe zgjedhjen kuptimin e jetës Nëse e lexon thjesht, është një histori e madhe. Nëse e lexon thellë, është një analizë e botës. .. Dhe pikërisht këtu lidhet me idenë e “close reading”: sa më shumë e analizon tekstin, aq më shumë kupton se ai nuk jep përgjigje të thjeshta, por hap pyetje më të mëdha. Ndoshta kjo është arsyeja pse romani mbetet aktual: sepse nuk të tregon vetëm çfarë ka ndodhur, por të detyron të mendosh si funksionon . Romani i Lev Tolstoit nuk funksionon thjesht si një rrëfim mbi luftërat napoleonike, por si një strukturë ontologjike e përvojës njerëzore, ku historia, ndërgjegjja dhe fati ndërthuren në një fushë të vetme kuptimore. Në këtë sens, vepra nuk përshkruan vetëm botën – ajo e problematizon atë. 1. Leximi ekzistencial (baza filozofike) Në thelbin e tij, romani është një meditim mbi kontingjencën e ekzistencës. Personazhet nuk lëvizin në një univers të kontrolluar nga vullneti individual, por në një realitet ku ngjarjet historike i tejkalojnë qëllimet personale. Pierre, Andrei dhe Natasha nuk janë thjesht figura narrative, por modele të vetëdijes njerëzore në krizë: Pierre përfaqëson kërkimin metafizik për kuptim në një botë të çrregullt. Andrei mishëron idealin e lartë që thyhet nga përvoja e luftës dhe vdekshmëria. Natasha përfaqëson vitalitetin e papërpunuar të jetës, por edhe paqëndrueshmërinë e saj. Në këtë kuptim, Tolstoi nuk jep përgjigje; ai ekspozon pamundësinë e një përgjigjeje përfundimtare. 2. Historia si iluzion i kontrollit Një nga ndërhyrjet më radikale të Tolstoit është shkatërrimi i idesë se historia udhëhiqet nga individë “të mëdhenj”. Napoleoni, që në narrativat tradicionale është qendror, këtu reduktohet në një figurë që beson se kontrollon ngjarjet, ndërsa në fakt është i përfshirë brenda një rrjeti forcash të pakapshme. Kjo e zhvendos fokusin nga heroizmi te determinimi kolektiv dhe kaosi struktural i historisë. 3. Koha, lufta dhe fragmentimi i përvojës Tolstoi e trajton kohën jo si vijë lineare, por si përjetim të fragmentuar subjektiv. Betejat nuk janë të qarta apo heroike – ato janë të paqarta, të ngadalta, shpesh absurde. Kjo krijon një ndjesi se: historia nuk “kuptohet” në moment kuptimi ndërtohet vetëm retrospektivisht përvoja njerëzore është gjithmonë e pjesshme Këtu romani afrohet me një vizion modern ekzistencial të botës si jo-koherente në momentin e saj të jetuar. 4. Dimensioni filozofik i lirisë Tolstoi e problematizon idenë e lirisë individuale. Njeriu duket i lirë në vendime të vogla, por i kufizuar nga struktura të mëdha historike dhe sociale. Kjo krijon një tension mes: iluzionit të vullnetit të lirë dhe determinimit historik Romani sugjeron se liria njerëzore ekziston, por vetëm brenda kufijve të një realiteti që nuk kontrollohet plotësisht nga individi. 5. Kuptimi ekzistencial i luftës dhe paqes “Lufta” dhe “Paqja” nuk janë vetëm gjendje historike, por gjendje të ndërgjegjes: lufta = fragmentim, kaos, humbje e kuptimit paqja = iluzion stabiliteti, por jo domosdoshmërisht përmbushje Tolstoi sugjeron se njeriu lëviz vazhdimisht mes këtyre dy gjendjeve, pa arritur kurrë një stabilitet përfundimtar ontologjik. “Lufta dhe Paqja” është më pak një roman historik dhe më shumë një meditim mbi pamundësinë e kontrollit njerëzor mbi jetën. Ai nuk jep një filozofi të mbyllur, por hap një hapësirë pyetjesh: A ka kuptim historia? A ka rend në kaos? A është njeriu autor i jetës së tij apo thjesht pjesëmarrës në një proces më të madh se vetja? Në këtë sens, vepra mbetet moderne sepse nuk ofron siguri – por e ekspozon vetë pasigurinë si thelb të ekzistencës njerëzore. ✒️ Liliana Pere | Founder & Editor-in-Chief, Revista Prestige © 2026 All rights reserved

Rubrika :Kerkime Studime Histori Kulturè Religion qe frymezon Kush e shkroi Biblën? Studiuesit e kanë shqyrtuar këtë çështje për shekuj me radhë, por shumë pyetje vazhdojnë të mbeten pa përgjigje. Përgjatë shekujve, miliarda njerëz kanë lexuar Biblën. Studiuesit kanë kaluar jetën duke e studiuar atë, ndërsa rabinët, pastorët dhe priftërinjtë janë përqendruar në interpretimin, mësimin dhe predikimin e përmbajtjes së saj. Si tekst i shenjtë për dy nga fetë më të mëdha të botës, judaizmin dhe krishterimin, si edhe për tradita të tjera fetare, Bibla ka pasur gjithashtu një ndikim të jashtëzakonshëm në letërsi, veçanërisht në botën perëndimore. Ajo është përkthyer në afro 700 gjuhë dhe, megjithëse shifrat e sakta të shitjeve janë të vështira për t’u përcaktuar, konsiderohet gjerësisht libri më i shitur në botë. Por, pavarësisht ndikimit të padiskutueshëm të Biblës, misteret rreth origjinës së saj vazhdojnë të ekzistojnë. Edhe pas afro 2,000 vjetësh histori dhe pas shekujsh kërkimesh nga studiuesit biblikë, ende nuk e dimë me siguri se kush i shkroi tekstet e ndryshme të saj, kur u shkruan dhe në çfarë rrethanash. Dhiata e Vjetër: teoria e një autori të vetëm Dhiata e Vjetër, ose Bibla Hebraike, rrëfen historinë e popullit të Izraelit përgjatë rreth një mijëvjeçari. Ajo nis me krijimin e botës dhe të njerëzimit nga Zoti dhe përmban tregime, ligje dhe mësime morale që përbëjnë bazën e jetës fetare si për hebrenjtë, ashtu edhe për të krishterët. Për të paktën 1,000 vjet, tradita hebraike dhe ajo e krishterë besonin se pesë librat e parë të Biblës — Zanafilla, Eksodi, Levitiku, Numrat dhe Ligji i Përtërirë — ishin shkruar nga një autor i vetëm. Këta pesë libra njihen së bashku si Torah (hebraisht: “udhëzim”) dhe Pentateuku (greqisht: “pesë rrotulla”). Autori besohej të ishte Moisiu, profeti hebraik që udhëhoqi izraelitët nga robëria në Egjipt dhe i drejtoi përmes Detit të Kuq drejt Tokës së Premtuar. Megjithatë, që në kohët e hershme, lexuesit vunë re se në të ashtuquajturit Pesë Librat e Moisiut kishte ngjarje që Moisiu nuk mund t’i kishte parë vetë. Një shembull i qartë është vdekja e tij, e cila përshkruhet pranë fundit të Ligjit të Përtërirë. Një pjesë e Talmudit, përmbledhja e ligjeve hebraike të regjistruara midis shekujve III dhe V pas Krishtit, e shpjegonte këtë mospërputhje duke sugjeruar se Jozueu, pasuesi i Moisiut si udhëheqës i izraelitëve, mund të kishte shkruar vargjet që përshkruanin vdekjen e Moisiut. “Ky është vetëm një mendim ndër shumë të tjerë,” thotë Joel Baden, profesor në Yale Divinity School dhe autor i The Composition of the Pentateuch: Renewing the Documentary Hypothesis. “Por ata tashmë po bëjnë pyetjen: a ishte e mundur apo jo që Moisiu t’i kishte shkruar ato?” Me fillimin e Iluminizmit, në shekullin XVII, shumica e studiuesve fetarë filluan ta vinin më seriozisht në dyshim jo vetëm autorësinë e Moisiut, por edhe idenë se Bibla mund të ishte vepër e një autori të vetëm. Pesë librat e parë përmbanin materiale kontradiktore dhe të përsëritura dhe shpesh dukej sikur tregonin versione të ndryshme të historisë së izraelitëve, madje brenda të njëjtit seksion. Sipas Badenit, një shembull klasik është historia e Noes dhe Përmbytjes në Zanafillë 6:9. “E lexon dhe thua: nuk e di sa kafshë mori Noeu në arkë,” shpjegon ai. “Në një fjali thuhet dy nga çdo kafshë. Në një tjetër, dy nga disa kafshë dhe 14 nga disa të tjera.” Në mënyrë të ngjashme, teksti e përshkruan kohëzgjatjen e Përmbytjes si 40 ditë në një pjesë dhe 150 ditë në një tjetër. Dhiata e Vjetër: shkolla të ndryshme autorësh Për të shpjeguar kontradiktat, përsëritjet dhe veçoritë e ndryshme të Biblës, shumica e studiuesve sot pajtohen se tregimet dhe ligjet e saj u përcollën fillimisht gojarisht, përmes prozës dhe poezisë, gjatë shumë shekujve. Duke filluar rreth shekullit VII para Krishtit, grupe ose “shkolla” të ndryshme autorësh i hodhën këto tradita në shkrim në periudha të ndryshme. Më pas, në një moment — ndoshta gjatë shekullit I para Krishtit — ato u bashkuan në veprën e vetme, me shumë shtresa, që njohim sot. Ndër burimet kryesore që studiuesit mendojnë se përbëjnë pesë librat e parë të Biblës, njëri besohet se është shkruar nga një grup priftërinjsh, të cilët në studimet biblike përcaktohen me shkronjën “P”. Një burim i dytë njihet si “D”, nga fjala Deuteronomist, që lidhet me autorin ose autorët e pjesës më të madhe të Ligjit të Përtërirë. “Dy burimet nuk janë realisht të lidhura me njëri-tjetrin në ndonjë mënyrë domethënëse,” shpjegon Baden, “përveç faktit se të dy japin ligje dhe tregojnë historinë e hershme të Izraelit.” Sipas disa studiuesve, përfshirë Badenin, burimi i tretë kryesor i materialit të Torës mund të ndahet në dy shkolla të ndryshme, të përcaktuara sipas emrit që përdorin për Zotin: Jahve (Yahweh) dhe Elohim. Tregimet që përdorin emrin Elohim klasifikohen si “E”, ndërsa të tjerat quhen “J”, nga Jahve. Studiues të tjerë nuk pajtohen me idenë e dy burimeve të plota për materialin jo-priftëror. Në vend të kësaj, ata propozojnë një proces shumë më gradual, në të cilin materiale nga shumë burime më të vogla u ndërthurën dhe u shtresëzuan gjatë një periudhe të gjatë. Dhiata e Re: Kush i shkroi Ungjijtë? Ashtu si Dhiata e Vjetër rrëfen historinë e izraelitëve gjatë mijëvjeçarit që i parapriu lindjes së Jezu Krishtit, Dhiata e Re përshkruan jetën e Jezusit — nga lindja dhe mësimet e tij deri te vdekja dhe ringjallja. Kjo histori përbën bazën themelore të krishterimit. Duke filluar rreth vitit 70 pas Krishtit, afërsisht katër dekada pas kryqëzimit të Jezusit, sipas Biblës, u shfaqën katër rrëfime të shkruara në mënyrë anonime për jetën e tij. Ato do të bëheshin ndër dokumentet qendrore të besimit të krishterë. Të emërtuar sipas dishepujve ose apostujve më të afërt me Jezusin — Mateu, Marku, Luka dhe Gjoni — katër Ungjijtë kanonikë tradicionalisht konsideroheshin dëshmi të drejtpërdrejta të jetës, vdekjes dhe ringjalljes së Jezusit. Por për më shumë se një shekull, studiuesit përgjithësisht kanë rënë dakord se Ungjijtë, ashtu si shumë libra të tjerë të Dhiatës së Re, nuk janë shkruar në të vërtetë nga personat me të cilët lidhen tradicionalisht. Në fakt, duket se tregimet që përbëjnë bazën e krishterimit fillimisht u përcollën gojarisht nga brezi në brez, përpara se të mblidheshin dhe të hidheshin në shkrim. Studiuesi i Biblës Bart Ehrman, në librin e tij Jesus, Interrupted, shkruan se emrat u vendosën në titujt e Ungjijve — “Ungjilli sipas Mateut”, për shembull — por këta tituj ishin shtesa të mëvonshme të bëra nga redaktorë dhe skribë, për t’u treguar lexuesve se cilët mendonin ata se ishin autoritetet pas versioneve të ndryshme. Letrat e Palit Tradicionalisht, 13 nga 27 librat e Dhiatës së Re i janë atribuar apostullit Pal. Pali u bë i njohur për konvertimin e tij në krishterim pas takimit me Jezusin në rrugën për në Damask dhe për letrat që shkroi, të cilat ndihmuan në përhapjen e besimit të krishterë në të gjithë botën mesdhetare. Megjithatë, studiuesit sot pranojnë si autentike vetëm shtatë nga letrat e Palit: Romakëve 1 Korintasve 2 Korintasve Galatasve Filipianëve 1 Selanikasve Filemonit Besohet se këto janë shkruar rreth viteve 50–60 pas Krishtit, duke i bërë ato dëshmitë më të hershme të njohura të krishterimit. Autorët e letrave të tjera të mëvonshme mund të kenë qenë ndjekës të Palit, të cilët përdorën emrin e tij për t’u dhënë veprave autoritet dhe besueshmëri. Një libër me shumë zëra Në shekullin IV pas Krishtit, krishterimi ishte vendosur si feja dominuese në botën perëndimore, ndërsa Dhiata e Re dhe Dhiata e Vjetër ishin bërë tekstet e saj më të shenjta. Në shekujt që pasuan, Bibla do të bëhej gjithnjë e më qendrore në jetën dhe besimin e miliona njerëzve në mbarë botën. Megjithatë, misteri mbi origjinën e saj dhe debati kompleks mbi autorësinë e saj vazhdojnë edhe sot. Pyetja “Kush e shkroi Biblën?” nuk ka një përgjigje të vetme. Sipas kërkimeve moderne, Bibla nuk duket të jetë vepra e një njeriu të vetëm, por rezultat i një procesi të gjatë historik, në të cilin tradita gojore, tregimet, ligjet, poezia dhe tekstet e krijuara nga autorë e komunitete të ndryshme u mblodhën, u redaktuan dhe u ndërthurën gjatë shumë shekujve. Burimi: HISTORY – Sarah Pruitt Titulli origjinal: Who Wrote the Bible? Publikuar: 17 korrik 2020 Përditësuar: 28 maj 2025 Linku: https://www.history.com/articles/who-wrote-the-bible⁠.

Revista PRESTIGE : DIJE • KULTURË • KREATIVITET • PROFESIONALIZËM • KUJTESË • PROMOVIM. Revista Prestige është një platformë dixhitale e pavarur, jopolitike, kulturore dhe promovuese. Ajo nuk përfaqëson interesa politike apo partiake dhe e ndërton veprimtarinë e saj mbi dijen, profesionalizmin, kreativitetin dhe punën e vet editoriale. REVISTA PRESTIGE Platformë dixhitale online e dijes, kulturës dhe kreativitetit Revista Prestige është një platformë dixhitale online kulturore, intelektuale dhe promovuese, e përqendruar në dije, kulturë, letërsi, art, histori, mendim, kërkim dhe promovimin e talenteve. Ajo synon të krijojë një hapësirë profesionale ku autorë, studiues, profesorë, profesionistë, artistë dhe krijues mund të prezantojnë punën, idetë dhe kontributin e tyre. Revista Prestige është anëtare e Akademisë Globale Dixhitale, duke e vendosur platformën në një hapësirë më të gjerë të komunikimit dhe bashkëpunimit dixhital. MISIONI Misioni i Revista Prestige është frymezimi promovimi, dhe transmetimi i dijes arritjeve dhe vlerave kulturore. Revista synon: të promovojë kulturën, letërsinë, artin dhe dijen; të evidentojë personalitete dhe kontribute me vlerë; të krijojë hapësirë për studiues, profesorë dhe profesionistë; të mbështesë dhe promovojë talentet; të dokumentojë jetën kulturore dhe intelektuale; të krijojë ura komunikimi mes kulturës shqiptare dhe hapësirës ndërkombëtare; të ndërtojë një arkiv dixhital me vlerë për të tashmen dhe të ardhmen. Prestige nuk synon vetëm të publikojë. Ajo synon të dokumentojë, të promovojë dhe të ruajë. VIZIONI Vizioni i Revista Prestige është të zhvillohet si një platformë kulturore dhe intelektuale me shtrirje ndërkombëtare, duke krijuar një rrjet bashkëpunimi me botën akademike, profesionale dhe krijuese. Prestige synon të jetë një pikë takimi: mes dijes dhe krijimtarisë, mes akademisë dhe kulturës, mes talenteve dhe mundësive, mes traditës dhe së resë, mes kulturës shqiptare dhe botës. Vizioni i saj është që përmbajtja e krijuar sot të mos mbetet vetëm informacion i momentit, por të kthehet në dokument referencë dhe kujtesë kulturore. IDENTITETI DHE PAVARËSIA Revista Prestige është një platformë e pavarur kulturore dhe editoriale. Ajo nuk merr sponsorizime dhe nuk mbështetet në interesa politike apo partiake. Veprimtaria e saj mbështetet në punën, profesionalizmin, përkushtimin dhe kapacitetin e vet editorial, duke ruajtur pavarësinë në përzgjedhjen e temave, autorëve dhe projekteve. Kjo pavarësi është pjesë e identitetit të Prestige dhe e mënyrës se si ajo ndërton marrëdhënien me autorët, bashkëpunëtorët dhe publikun. THEMELUESE • BOTUESE • KRYEREDAKTORE Liliana Pere Founder • Publisher • Editor-in-Chief Liliana Pere është themeluese, botuese dhe kryeredaktore e Revista Prestige. Nën drejtimin e saj, Prestige zhvillohet si një projekt i pavarur kulturor dhe dixhital, me fokus në promovimin e dijes, kulturës, krijimtarisë dhe personaliteteve. Profili i saj ndërkombëtar përfshin gjithashtu akreditimin pranë Kombeve të Bashkuara (OKB), sipas dokumentacionit përkatës të akreditimit. Ky status paraqitet si pjesë e profilit profesional të Liliana Peres. BASHKËPUNËTORET KRYESORE ZYRTARE Prof. Aurela Anastasi Bashkëpunëtore kryesore zyrtare Prof. Aurela Anastasi përfaqëson një kontribut të rëndësishëm akademik dhe profesional në rrethin e bashkëpunimit të Revista Prestige. Bashkëpunimi i saj i jep projektit një lidhje të drejtpërdrejtë me botën akademike dhe intelektuale. Prof. Shefkije Islamaj Bashkëpunëtore kryesore zyrtare Prof. Shefkije Islamaj është një tjetër bashkëpunëtore kryesore zyrtare e Revista Prestige. Përvoja e saj akademike dhe profesionale përbën një vlerë të rëndësishme për dimensionin kulturor, gjuhësor dhe studimor të revistës. PROFESIONISTËT DHE BASHKËPUNËTORËT Përveç bashkëpunëtoreve kryesore zyrtare, Prestige bashkëpunon me profesorë, studiues, profesionistë elitarë, shkrimtarë, artistë, krijues dhe ekspertë nga fusha të ndryshme. Ky rrjet bashkëpunimi është një nga vlerat themelore të platformës. Ai krijon një hapësirë ku përvoja profesionale, dija akademike dhe krijimtaria takohen dhe pasurojnë njëra-tjetrën. NJË TRIBUNË PËR TALENTET Prestige i kushton rëndësi të veçantë promovimit të talenteve. Shkrimtarë, poetë, studiues, artistë, profesionistë dhe krijues të rinj gjejnë një hapësirë ku mund të prezantojnë veprën, punën dhe idetë e tyre. Qëllimi është të krijohet një mjedis ku talenti vlerësohet, puna evidentohet dhe zërat e rinj dëgjohen. KULTURA SHQIPTARE DHE DIMENSIONI NDËRKOMBËTAR Prestige i kushton rëndësi të veçantë kulturës, historisë, letërsisë dhe personaliteteve shqiptare. Në të njëjtën kohë, platforma synon të krijojë komunikim me autorë, studiues dhe profesionistë nga vende dhe kultura të ndryshme. Kjo qasje synon ta vendosë kulturën shqiptare në një dialog më të gjerë ndërkombëtar. REFERENCË DHE BASHKËPUNIM NDËRKOMBËTAR Anëtarësimi i Revista Prestige në Akademinë Globale Dixhitale, së bashku me dimensionin ndërkombëtar të drejtimit të saj, përbën një element të rëndësishëm të profilit të platformës. Prestige synon të zhvillojë më tej marrëdhëniet me rrjete akademike, kulturore dhe profesionale ndërkombëtare Ajo eshte pjese e Akademia edu Tashme ekzistojnë dokumente konkrete për citime ose referenca të materialeve të Prestige nga studiues dhe profesorë ndërkombëtarë, keto përfshihen si dëshmi të veçanta të ndikimit te platformes Epoka dixhitale mundëson që një material të arrijë shpejt te një publik i gjerë. Por Prestige synon diçka më shumë se komunikimin e momentit. Ajo synon të zgjoje ndergjegje, te sjelle frymezim, e te krijoje një arkiv dixhital të kulturës dhe dijes, ku materialet e publikuara të mund të ruhen, të gjenden dhe të shërbejnë edhe në të ardhmen. Në këtë mënyrë, puna editoriale e sotme mund të bëhet art i dokumentimit dhe referim i së nesërmes. BOTIMI DHE DOKUMENTIMI. Për Prestige, botimi nuk është vetëm akt informimi. Por akt frymezimi edukimi promovimi. Është një formë dokumentimi kulturor. Materialet e përzgjedhura mund të marrin edhe formë të shtypur, duke krijuar një lidhje mes arkivit dixhital dhe dokumentit fizik. Kjo i jep projektit një dimension më të qëndrueshëm dhe krijon mundësi për ruajtjen e materialeve në koleksione, biblioteka dhe arkiva. PRESTIGE – NJË PROJEKT QË SYNON TË MBETET Ne kohen e sotme informacioni ndryshon me shpejtësi, Prestige synon të ruajë atë që ka vlerë. Dijen që duhet të transmetohet. Kulturën që duhet të ruhet pasqyrohet e dokumentohet. Talentet që duhet të promovohen. Mendimin që duhet të dëgjohet. Veprën që duhet të ruhet. Kjo është filozofia mbi të cilën ndërtohet Revista Prestige. TË DHËNA INSTITUCIONALE Revista: Revista Prestige Statusi: Platformë dixhitale online kulturore, intelektuale dhe promovuese Anëtarësim: Akademia Globale Dixhitale Founder: Liliana Pere Publisher: Liliana Pere Editor-in-Chief: Liliana Pere Bashkëpunëtore kryesore zyrtare: Prof. Aurela Anastasi; Prof. Shefkije Islamaj Bashkëpunëtorë: Profesorë • Studiues • Profesionistë elitarë • Shkrimtarë • Artistë • Krijues Karakteri: E pavarur kulturore dhe editoriale. Sponsorizime 0 : Revista nuk merr sponsorizime nga shteti dhe partitë politike, mbështetet në punën, profesionalizmin, përkushtimin dhe kapacitetin e vet. Dimension ndërkombëtar: Liliana Pere – e akredituar pranë Kombeve të Bashkuara (OKB), sipas dokumentacionit përkatës. Copyright ©: Liliana Pere/ Revista Prestige

Jackie Kennedy – Gruaja që vendosi të jetonte, jo vetëm të dëshmonte jetën e saj “Dua të jetoj dhe jo të jem thjesht një dëshmitare e jetës sime.” Jackie Kennedy – Gruaja që zgjodhi të jetonte, jo vetëm të dëshmonte. “Dua të jetoj dhe jo të jem thjesht një dëshmitare e jetës sime.” Kjo fjali duket sikur është shkruar posaçërisht për të përmbledhur gjithë jetën e Jackie Kennedy. Pas elegancës së saj të famshme fshihej një grua që njohu dhimbjen, humbjen dhe vetminë. Ajo përjetoi tragjedi të mëdha, por gjithmonë gjeti forcën për të nisur përsëri. Historia e saj nuk është vetëm historia e një Zonje të Parë amerikane. Është historia e një gruaje që kërkoi vazhdimisht të gjente veten. Një fëmijëri mes privilegjit, librave dhe artit Më 28 korrik 1929, Jacqueline Lee Bouvier lindi në Southampton, New York, në një familje të pasur. Babai i saj, John Vernou Bouvier III, ishte një financier me prejardhje franceze. Nëna e saj, Janet Lee Bouvier, vinte nga një familje irlandeze dhe katolike. Që në fëmijëri, Jackie tregoi dashuri për kuajt, letërsinë, artin dhe kulturën. Në moshën pesëvjeçare, ajo kishte ponin e saj dhe filloi të merrej me kalërim. Por pasioni për kuajt shoqërohej gjithmonë me një dashuri të madhe për librat. Jackie ishte një vajzë e rezervuar, por brenda saj fshihej një ambicie e jashtëzakonshme. Në shkollë, ajo shkëlqeu për inteligjencën, kulturën dhe mënyrën e veçantë të të menduarit. Në vitin 1947, Jackie u diplomua në Miss Porter’s School në Connecticut. Më pas vazhdoi studimet në Vassar College, një institucion prestigjioz amerikan, ku u dallua në artet, dramën dhe shkrimtarinë. Frëngjishtja zinte një vend të rëndësishëm në edukimin e saj, ndërsa pasioni për librat dhe historinë do të mbetej një nga fijet më të qëndrueshme të jetës së saj. Por periudha që ndikoi më shumë në shijen e saj ishte qëndrimi në Evropë. Gjatë viteve 1949–1950, Jackie studioi në Francë përmes një programi akademik ndërkombëtar. Ajo ndoqi kurse në Universitetin e Grenoble dhe në Sorbonë të Parisit, ndërsa u interesua veçanërisht për historinë franceze. Gjithashtu studioi në École du Louvre, ku u afrua me historinë e artit. Parisi nuk ishte thjesht një ndalesë akademike për të. Ishte një shkollë e jetës, e kulturës dhe e shijes. Letërsia franceze, historia, arkitektura, arti dhe mënyra evropiane e të menduarit ndikuan thellë në personalitetin që ajo do të ndërtonte. Në vitin 1951, ajo përfundoi studimet në George Washington University, duke marrë diplomën Bachelor of Arts në letërsinë franceze. Ky formim e dallonte qartë nga stereotipi i gruas së bukur që shfaqet vetëm në fotografi. Jackie ishte e arsimuar, e lexuar, kureshtare dhe e aftë të komunikonte me njerëz të botës së politikës, kulturës, artit dhe diplomacisë. Ajo kishte një aftësi të rrallë për të dëgjuar, për të vëzhguar dhe për të kuptuar simbolikën e një momenti. Kjo inteligjencë e heshtur u bë një nga armët e saj më të fuqishme. Gazetarja që takoi Kennedy-n Pas universitetit, Jackie filloi punën si gazetare, fotografe dhe intervistuese në Washington. Në vitin 1951, ajo punoi për Washington Times-Herald, duke mësuar nga afër se si ndërtohej një histori dhe si një imazh mund të ndikonte në perceptimin publik. Puna e saj e afroi me botën politike, shoqërore dhe kulturore të kryeqytetit. Por një takim do të ndryshonte përgjithmonë drejtimin e jetës së saj. Në vitin 1952, Jackie takoi John Fitzgerald Kennedy-n gjatë një darke shoqërore. Kennedy ishte senator i Massachusetts dhe një nga politikanët më premtues amerikanë. Ai ishte inteligjent, elegant, ambicioz dhe tashmë kishte krijuar një reputacion të rëndësishëm. Mes tyre lindi një afërsi që shumë shpejt u shndërrua në një histori dashurie. Në vitin 1952, Kennedy fitoi zgjedhjet për Senatin dhe karriera e tij vazhdoi të ngrihej. Jackie ndërkohë po kuptonte se jeta e saj po merrte një drejtim krejtësisht tjetër. Në qershor 1953, Kennedy i propozoi martesë dhe ajo pranoi. Më 12 shtator 1953, Jackie dhe John Kennedy u martuan në Newport, Rhode Island. Ceremonia u zhvillua para rreth 800 të ftuarve dhe tërhoqi vëmendjen amerikane. Nga jashtë, gjithçka dukej si fillimi i një përralle moderne dhe të përsosur. Por pas fotografive të bukura fshihej një martesë shumë më e ndërlikuar. Një martesë larg përsosmërisë Jack Kennedy vuante nga probleme serioze shëndetësore dhe dhimbje të vazhdueshme. Përveç problemeve fizike, jeta e tij private ishte e mbushur me marrëdhënie jashtëmartesore. Jackie e kuptoi gradualisht se martesa nuk ishte ajo përrallë që kishte imagjinuar. Megjithatë, ajo vendosi të qëndronte dhe të ndërtonte familjen e saj. Më 23 gusht 1956, Jackie përjetoi një nga humbjet më të mëdha të jetës. Vajza e saj, Arabella, lindi e vdekur dhe kjo tragjedi e tronditi thellë. Dhimbja mbeti kryesisht private, ndërsa publiku vazhdonte të shihte elegancën. Por Jackie nuk u dorëzua dhe shpresa u kthye përsëri në jetën e saj. Më 27 nëntor 1957, lindi Caroline Kennedy, vajza që do të bëhej simbol familjar. Tre vite më vonë, familja Kennedy do të përjetonte një tjetër gëzim të madh. Më 25 nëntor 1960, lindi John Fitzgerald Kennedy Jr., djali i dytë i çiftit. Vetëm disa javë më parë, Amerika kishte zgjedhur John Kennedy-n si president. Jackie hyn në Shtëpinë e Bardhë Më 8 nëntor 1960, John F. Kennedy fitoi zgjedhjet presidenciale amerikane. Më 20 janar 1961, ai u betua si Presidenti i 35-të i Shteteve të Bashkuara. Jackie ishte vetëm 31 vjeç kur u bë Zonja e Parë e Amerikës. Ajo hyri në Shtëpinë e Bardhë me një vizion shumë më të gjerë sesa moda. Jackie e donte historinë dhe besonte se rezidenca presidenciale duhej ruajtur. Ajo u përfshi në restaurimin e ambienteve dhe pasurimin e koleksioneve historike. Ajo nuk kërkonte vetëm ta bënte Shtëpinë e Bardhë më të bukur; kërkonte ta kthente atë në një hapësirë ku Amerika të mund të shihte historinë e vet. Në të njëjtën kohë, ajo u shndërrua në ikonë ndërkombëtare të stilit dhe elegancës. Por fama kishte një çmim të rëndë dhe privatësia e saj pothuajse u zhduk. Mediat ndiqnin çdo hap, ndërsa problemet martesore vazhdonin larg kamerave. Megjithatë, Jackie ruajti një qetësi të jashtëzakonshme përballë presionit publik. Ajo kuptoi fuqinë e fotografisë, televizionit, veshjes, gjuhës dhe kulturës në komunikimin politik. Moda ishte vetëm njëra prej gjuhëve të saj. Gjuha tjetër ishte kultura. Dhe pikërisht bashkimi i të dyjave e bëri Jackie Kennedy-n një figurë të pazakontë: një grua që arriti ta kthente inteligjencën në elegancë dhe elegancën në një formë kulture. 22 nëntor 1963 – tragjedia e Dallasit Pastaj erdhi dita që e ndau jetën e saj përgjithmonë në dy pjesë. Më 22 nëntor 1963, Presidenti John F. Kennedy u qëllua për vdekje në Dallas. Jackie ishte ulur pranë tij në limuzinën presidenciale kur ndodhën të shtënat. Ajo kishte veshur një kostum rozë që do të bëhej një simbol historik. Kostumi u mbulua me gjakun e bashkëshortit dhe Jackie nuk pranoi ta hiqte. Ajo dëshironte që Amerika të shihte qartë tragjedinë që kishte ndodhur. Në pak sekonda, Jackie nuk ishte më Zonja e Parë e Amerikës. Ajo ishte një vejushë e re, nënë e dy fëmijëve dhe dëshmitare e tragjedisë. Funerali i Kennedy-t u kthye në një nga momentet më të paharrueshme. Më 25 nëntor 1963, Jackie ndoqi kortezhin funeral me fëmijët pranë saj. John Jr. ishte vetëm tre vjeç dhe pikërisht atë ditë kishte ditëlindjen. Pamja e vogëlushit duke përshëndetur arkivolin e babait mbeti përgjithmonë historike. Më vonë, Jackie e përshkroi epokën Kennedy si “Camelot”, një ëndërr e humbur. Por për të, ajo ëndërr kishte përfunduar me një dhimbje të pakthyeshme. Një tjetër tragjedi Pas vrasjes së Kennedy-t, Jackie u largua nga Shtëpia e Bardhë. Ajo u vendos në New York dhe u përpoq të mbronte fëmijët. Dy vrasje brenda pak vitesh e ndryshuan përgjithmonë mënyrën e saj. Ajo filloi të kishte frikë për veten dhe veçanërisht për fëmijët. Kështu, Jackie kërkoi një jetë më të qetë dhe larg Amerikës. Aristotele Onassis – një kapitull tjetër Më 20 tetor 1968, Jackie u martua me miliarderin grek Aristotele Onassis. Ceremonia u zhvillua në ishullin privat të Onassisit, Skorpios, në Greqi. Martesa shkaktoi habi të madhe dhe u komentua gjerësisht në gjithë botën. Onassis ishte një nga biznesmenët më të pasur dhe më të fuqishëm të kohës. Ai i ofroi Jackie-t një jetë më private, larg presionit të mediave amerikane. Por martesa nuk ishte një histori romantike e përsosur, siç mund të dukej nga jashtë. Onassis kishte jetën e tij, ndërsa Jackie ruante një pavarësi të madhe. Ata kaluan periudha të gjata larg njëri-tjetrit, por mbetën zyrtarisht të martuar. Jackie udhëtonte, qëndronte në New York dhe kalonte kohë edhe në Evropë. Ajo kërkonte siguri dhe qetësi pas viteve të mbushura me tragjedi. Megjithatë, martesa nuk i dha asaj lumturinë që ndoshta kishte kërkuar. Vdekja e Onassisit Gjatë viteve të fundit, shëndeti i Aristotele Onassisit u përkeqësua ndjeshëm. Më 15 mars 1975, Aristotele Onassis ndërroi jetë në Paris, në moshën 69-vjeçare. Shkaku i vdekjes lidhej me insuficiencën respiratore dhe problemet e tij të rënda shëndetësore. Jackie ishte atëherë 45 vjeçe dhe u bë përsëri vejushë. Kësaj here, ajo vendosi të mos ndërtonte më identitetin përmes një burri. Ajo zgjodhi të ndërtonte një jetë profesionale dhe kulturore që i përkiste vetëm asaj Nga Zonja e Parë tek redaktorja Pas vitit 1975, Jackie u përfshi seriozisht në botën e botimeve amerikane. Ajo punoi si redaktore në Viking Press dhe më vonë në Doubleday. U angazhua me autorë, libra dhe projekte që lidheshin me historinë dhe kulturën. Kjo periudhë tregoi një Jackie tjetër, shumë larg imazhit të Zonjës së Parë. Ajo nuk ishte më vetëm gruaja e një presidenti apo bashkëshortja e një miliarderi. Ishte një profesioniste me kulturë, shije dhe pasion të madh për librat. Puna i dha asaj një identitet të ri dhe një pavarësi shumë të rëndësishme. Pas gjithë atyre viteve, Jackie më në fund po ndërtonte një histori personale. Kështu, fillimi dhe fundi i jetës së saj profesionale lidhen nga e njëjta fije: libri, kultura dhe fjala. Inteligjenca që nuk kërkoi të bërtiste Një nga veçoritë më të mëdha të Jackie Kennedy-t ishte inteligjenca e saj e përmbajtur. Ajo nuk kishte nevojë të fliste vazhdimisht për të treguar se dinte. Nuk kërkonte të dominonte bisedat dhe nuk e përdorte dijen për të poshtëruar të tjerët. Ajo e shfaqte kulturën përmes mënyrës së të menduarit, zgjedhjeve dhe sjelljes. Arthur M. Schlesinger, historiani i njohur që e takoi në vitin 1959, vuri re tek ajo një vetëdije të jashtëzakonshme dhe një gjykim shumë të mprehtë. Kjo ishte Jackie Kennedy: një grua që mund të hynte në një sallë të mbushur me politikanë, diplomatë, artistë dhe intelektualë dhe të mos humbiste individualitetin e saj. Ajo e kuptonte se inteligjenca nuk është vetëm ajo që thua, por edhe ajo që zgjedh të mos thuash. Dhe pikërisht kjo e bëri figurën e saj kaq të fuqishme. Pse nuk ishte vetëm një ikonë mode? Historia shpesh e ka fotografuar Jackie Kennedy-n përmes kostumeve, kapelave dhe elegancës së saj. Por fotografia ka rrezikuar të fshehë gruan që qëndronte pas saj. Ajo ishte një studente e letërsisë franceze, një lexuese e apasionuar, një gazetare, një njohëse e artit dhe historisë, një grua që fliste frëngjisht dhe që e kuptonte rëndësinë e trashëgimisë kulturore. Pas elegancës së Jacqueline Kennedy-t fshihej një grua me një formim të thellë intelektual, me dashuri të veçantë për letërsinë, historinë, artin dhe gjuhët. Bukuria e saj ishte e dukshme, por ajo që e bëri të veçantë ishte mënyra se si inteligjenca dhe kultura e saj i dhanë kuptim kësaj elegance. Prandaj, kur flasim për Jackie Kennedy-n, nuk duhet ta përkufizojmë vetëm si ikonë mode. Ajo ishte një grua me arsim humanist dhe me një vetëdije të fortë kulturore, që e kuptonte historinë si një pasuri të gjallë dhe jo si një koleksion të së kaluarës. Dashuria e fundit dhe fundi i jetës Në vitet e fundit, Jackie ishte në një marrëdhënie me Maurice Tempelsman. Ai ishte pranë saj gjatë periudhës së fundit të jetës dhe gjatë sëmundjes. Në fillim të vitit 1994, Jackie u diagnostikua me kancer dhe gjendja u përkeqësua. Ajo u tërhoq gradualisht nga jeta publike dhe qëndroi pranë familjes. Më 19 maj 1994, Jacqueline Kennedy Onassis ndërroi jetë në New York. Ajo ishte 64 vjeçe dhe la pas një jetë që kishte kaluar përmes shumë epokave. Jackie u varros në Arlington National Cemetery, pranë John F. Kennedy-t. Pranë saj mbeti përgjithmonë historia e një dashurie që kishte ndryshuar Amerikën. Gruaja përtej ikonës Jackie Kennedy nuk ishte vetëm një grua elegante që u fotografua në Shtëpinë e Bardhë. Ajo ishte një grua e arsimuar, e kulturuar dhe shumë më komplekse sesa imazhi publik. Ajo studioi letërsi franceze, histori dhe art, duke krijuar një formim të veçantë intelektual. Punoi si gazetare dhe më vonë ndërtoi një karrierë serioze në botën e librave. Ishte nënë dhe përjetoi dhimbjen e humbjes së një fëmije. Ishte bashkëshorte dhe njohu tradhtitë që fshihen pas martesave të famshme. Ishte Zonjë e Parë dhe mbajti mbi vete një rol historik jashtëzakonisht të vështirë. Ishte vejushë dhe duhej të rindërtonte jetën para syve të gjithë botës. U martua me Onassisin, por edhe ajo martesë përfundoi me vdekjen e tij. Pastaj, në moshën 45-vjeçare, ajo filloi një jetë të re profesionale. Ajo nuk ishte perfekte dhe jeta e saj nuk ishte një përrallë. Ishte një jetë me dashuri, gabime, humbje, privilegje, frikë dhe fillime të reja. Por mbi të gjitha, ishte jeta e një gruaje që refuzoi të dorëzohej. Ndoshta ky është kuptimi i vërtetë i fjalëve që përmbledhin gjithë jetën e saj: “Dua të jetoj dhe jo të jem thjesht një dëshmitare e jetës sime.” Jackie nuk mundi të zgjidhte gjithçka që jeta i solli papritur përpara. Por ajo mundi të zgjidhte mënyrën se si do të përballej me atë dhimbje. Dhe pikërisht aty qëndron forca më e madhe e historisë së saj. Sepse disa njerëz hyjnë në histori për shkak të pushtetit që zotërojnë. Të tjerë mbeten në histori për mënyrën se si përballojnë humbjen. Jackie Kennedy i pati të dyja, por trashëgimia e saj mbeti thellësisht njerëzore. Ajo nuk pranoi të jetonte si spektatore e jetës së saj. Ajo zgjodhi të ishte protagoniste, deri në ditën e fundit. E kam mbajtur materialin të plotë në përmbajtje, por bashkova përsëritjet rreth arsimit, kulturës, Shtëpisë së Bardhë, martesës me Onassis dhe idesë së “gruas përtej ikonës”, që artikulli të mos thoshte të njëjtën gjë dy herë. Pergatiti: Prestige.

ZENDAYA SHKËLQEN NË EMMY 2026. Një fustan kristalesh, një prerje e re flokësh dhe eleganca që nuk kërkon leje për të hyrë në histori Në një tapet të kuq ku çdo hap fotografohet, çdo detaj analizohet dhe çdo veshje mund të bëhet titull, Zendaya mbërriti në ceremoninë e 78-të të Primetime Emmy Awards duke bërë atë që di ta bëjë më mirë: të kthejë një dalje publike në një moment mode. Ajo nuk hyri thjesht në skenën e Emmys. Ajo shkëlqeu. Për këtë mbrëmje, aktorja zgjodhi një fustan spektakolar, të krijuar nga tyl transparent në nuancë nude dhe i mbuluar pothuajse tërësisht me kristale të mëdha. Efekti ishte i menjëhershëm: Zendaya dukej sikur ecte nën dritën e qindra reflektimeve, si një llambadar i gjallë mbi tapetin e kuq. Pas këtij imazhi qëndron edhe një emër tashmë i lidhur ngushtë me evolucionin e stilit të saj: Law Roach, arkitekti i imazhit të Zendaya-s. Një siluetë e ndërtuar për dritën Fustani kishte një dekolte të thellë, një pjesë të sipërme të tejdukshme dhe një rrip argjendi që theksonte belin. Fundi zgjatej në një tren të lehtë, ndërsa kristalet gradualisht humbnin intensitetin dhe i linin vend një detaji më të butë me pika të bardha. Në vend të një pamjeje të mbingarkuar, Zendaya e balancoi shkëlqimin me aksesorë të zgjedhur me kujdes. Këpucë të bardha me majë, një orë diamanti dhe vathë të gjatë me perla, të zbukuruar me elemente në formë gjethesh, plotësuan look-un. Por kishte edhe një ndryshim tjetër që tërhoqi vëmendjen. Flokët e rinj Zendaya u shfaq me një prerje të re pixie, një ndryshim i dukshëm që i dha portretit të saj një karakter më të mprehtë dhe modern. Në një mbrëmje ku shumë yje kërkojnë të jenë të paharrueshëm përmes madhështisë, Zendaya zgjodhi edhe fuqinë e kontrastit: një fustan jashtëzakonisht dekorativ dhe një prerje flokësh minimaliste, e pastër dhe e guximshme. Një natë e rëndësishme edhe për aktoren Pas shkëlqimit të tapetit të kuq fshihej një tjetër arsye pse kjo mbrëmje ishte e rëndësishme. Zendaya ishte nominuar për Outstanding Lead Actress in a Drama Series, për interpretimin e saj si Rue Bennett në sezonin final të Euphoria. Kjo nuk është një kategori e re për të. Ajo e ka fituar më parë këtë çmim për të njëjtin rol, në 2020 dhe 2022, duke u bërë një prej figurave më të rëndësishme të brezit të saj në televizion. Në vitin 2022, Zendaya mori gjithashtu katër nominime për punën e saj në Euphoria. Përveç nominimit si aktore, ajo u nominua edhe si producente ekzekutive e serialit dhe për Outstanding Original Music and Lyrics, për kontributin në këngët “Elliot’s Song” dhe “I’m Tired”. Dhe pastaj, Tom Holland Mes atmosferës së ceremonisë, Zendaya pati edhe një moment personal. Tom Holland, bashkëshorti i saj, iu bashkua asaj në ceremoni dhe u shfaq i veshur me Dior. Imazhi i çiftit solli një tjetër moment të fotografuar nga kamerat, duke shtuar një notë intime në një mbrëmje të ndërtuar rreth spektaklit. Një histori mode që vazhdon Zendaya nuk është e panjohur për momentet e mëdha në Emmy. Në vitin 2019, ajo u shfaq me një fustan jeshil pylli, me bustier nga Vera Wang. Në vitin 2022, zgjodhi një fustan të zi madhështor Valentino, me një fjongo dramatike. Të dyja pamjet mbetën ndër paraqitjet e saj më të komentuar. Por 2026 solli një tjetër kapitull. Një Zendaya më e pastër në linja, më e guximshme në siluetë dhe më e sigurt në mënyrën se si e përdor modën për të treguar një histori. Sepse te Zendaya, veshja nuk është vetëm veshje . Është gjuhë. Dhe në tapetin e kuq të Emmy 2026, ajo foli me kristale, dritë, perla dhe një prerje të re flokësh. Pa bërtitur. Por duke u bërë e pamundur për t’u harruar. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige Nëse dëshiron, mund ta bëj edhe

Hyrje – Google dhe gara globale për inteligjencën artificiale. KUR E ARDHMJA DIGJITALE KËRKON ENERGJI: GOOGLE ZGJEDH FINLANDËN. Në hartën e re të fuqisë globale, gara për inteligjencën artificiale nuk po zhvillohet më vetëm në laboratorët e Silicon Valley-t, në qendrat kërkimore të Azisë apo në zyrat e gjigantëve të teknologjisë. Ajo po zhvendoset drejt vendeve ku e ardhmja mund të ketë atë që i duhet për të funksionuar: energji, infrastrukturë, teknologji dhe njerëz të kualifikuar. Në këtë peizazh të ri ndërkombëtar, Finlanda po merr një rol strategjik. Në veri të Evropës, aty ku dimrat e gjatë takohen me një infrastrukturë energjetike të zhvilluar dhe një ekosistem të avancuar teknologjik, Google ka vendosur të bëjë një nga lëvizjet më të mëdha të saj në kontinent. 13 miliardë euro. Kjo është shuma që gjiganti amerikan i teknologjisë planifikon të investojë në Finlandë për zgjerimin e infrastrukturës që do të mbështesë gjeneratën e ardhshme të inteligjencës artificiale. Por pas kësaj shifre qëndron një histori shumë më e madhe se një investim. Është historia e një bote që po hyn në një epokë ku fuqia kompjuterike dhe fuqia energjetike po bëhen gjithnjë e më të pandashme. Google nuk po ndërton vetëm kapacitete të reja për Search, Maps apo Gemini. Ajo po investon në infrastrukturën fizike mbi të cilën do të mbështetet një pjesë e rëndësishme e ekonomisë digjitale të së ardhmes. Dhe Finlanda, nga skaji verior i Evropës, po bëhet një prej skenave ku kjo e ardhme po merr formë. Pergatiri: Rrevista Prestige

Rubrika: Art Bota yje qe frymezojnë. CLAUDIA SCHIFFER SUPERMODELE, AKTORE DHE IKONË E PËRHERSHME. Nga një mbrëmje e zakonshme në Düsseldorf te pasarelat e Chanel dhe ekranet e kinemasë. Historia e Claudia Schiffer është historia e një gruaje që nuk u mjaftua të bëhej një nga fytyrat më të njohura të modës, por e shndërroi famën në një univers më të gjerë, ku ndërthuren fotografia, kinemaja, televizioni, dizajni dhe sipërmarrja. Më 25 gusht 1970, në Rheinberg të Gjermanisë Perëndimore, lindi Claudia Maria Schiffer. Në moshën shtatëmbëdhjetëvjeçare, ajo nuk mendonte për pasarelat. As për kopertinat. As për dritat e fotografëve. Ëndrra e saj ishte drejtësia. E rritur në një familje të disiplinuar, me një baba jurist, Claudia e imagjinonte veten duke ndjekur një rrugë profesionale krejt tjetër. Punonte në zyrën ligjore të familjes dhe dukej sikur e ardhmja e saj ishte tashmë e përcaktuar. Por jeta, ndonjëherë, shkruan skenarë më të bukur se planet tona. Në një klub nate në Düsseldorf, në vitin 1987, agjenti Michel Levaton vuri re vajzën e re. Një takim i rastësishëm. Një ftesë për në Paris. Një provë fotografike. Dhe një derë që u hap. Pak kohë më pas, Schiffer u shfaq në kopertinën e Elle. Në vitin 1989, fushatat e Guess e vendosën fytyrën e saj në vëmendjen ndërkombëtare. Eleganca e saj klasike dhe ngjashmëria me Brigitte Bardot e kthyen shpejt në një prej imazheve më të kërkuara të industrisë. Pastaj erdhi Chanel. Në vitin 1990, Karl Lagerfeld e zgjodhi Claudia Schiffer si fytyrën e re të Chanel. Pasarela franceze u bë një prej skenave ku ajo konsolidoi statusin e saj si supermodele. Versace, Dior, Valentino, Fendi, Prada, Louis Vuitton, Armani, Bulgari dhe shumë prej emrave më të mëdhenj të luksit do të bëheshin pjesë e rrugëtimit të saj. Më shumë se një mijë kopertina revistash gjatë karrierës e kthyen atë në një figurë historike të modës. Por Schiffer nuk e la veten të mbetej vetëm një imazh. NGA PASARELA TEK EKRANI Kinemaja ishte kapitulli tjetër. Në vitin 1994, Claudia Schiffer bëri debutimin e saj në filmin Richie Rich, duke hapur një tjetër derë në karrierën e saj. Më pas erdhën The Blackout, Friends & Lovers, Black and White, In Pursuit, Life Without Dick dhe Love Actually. Në vitin 2001, ajo u shfaq edhe në Zoolander, filmin kult që satirizonte pikërisht botën e modës dhe universin e supermodeleve. Në televizion, Schiffer u shfaq në seriale si Dharma & Greg dhe Arrested Development, ndërsa prania e saj në evente ndërkombëtare e forcoi edhe më tej statusin si figurë e kulturës pop. Ajo nuk synoi të bëhej aktore klasike në kuptimin tradicional të fjalës. Por kinemaja i dha mundësinë të eksploronte një tjetër dimension të personalitetit të saj: gruan përtej fotografisë, modelen përtej pasarelës dhe figurën publike përtej kopertinës. Më vonë, marrëdhënia e saj me filmin mori një tjetër drejtim. Nga përpara kamerës, Schiffer kaloi edhe pas saj, duke u përfshirë si producente ekzekutive në projekte ndërkombëtare si Kingsman, Eddie the Eagle, Rocketman, Tetris dhe Argylle. Kështu, kinemaja nuk mbeti thjesht një episod në biografinë e saj. U bë pjesë e arkitekturës së karrierës. NJË IKONË QË NUK U MBYLL BRENDA NJË EPOKE Në vitet ’90, Claudia Schiffer ishte një prej emrave që përcaktuan fenomenin e supermodeles. Por ajo kuptoi diçka që shumë pak figura të asaj kohe arritën ta bëjnë: fama është e përkohshme, ndërsa identiteti ndërtohet. Prandaj ajo kaloi nga moda te reklama, nga reklama te kinemaja, nga kinemaja te dizajni dhe nga dizajni te biznesi. Në vitin 1992, kontrata me Revlon e vendosi ndër modelet më të paguara të kohës. Më pas, bashkëpunimet me L’Oréal dhe markat më të mëdha të luksit e forcuan profilin e saj global. Por krijimtaria e Schiffer nuk u ndal te moda. Ajo krijoi koleksione kashmiri, syzesh dhe këpucësh, bashkëpunoi me stilistë e marka ndërkombëtare dhe e shndërroi emrin e saj në një identitet të dallueshëm edhe jashtë industrisë së modelimit. Motivi i fluturës, që është shfaqur në disa prej krijimeve të saj, duket pothuajse simbolik. Transformimi. Nga vajza që ëndërronte të bëhej avokate te supermodelja. Nga supermodelja te aktorja. Nga aktorja te producentja dhe krijuesja. Një jetë profesionale e ndërtuar mbi ndryshimin, pa humbur thelbin. PËRTEJ SHKËLQIMIT Jeta private e Schiffer ka kaluar gjithashtu përmes vëmendjes së madhe mediatike. Në vitin 1993, ajo takoi David Copperfield në një gala në Berlin. Lidhja e tyre u kthye në një prej romancave më të komentuara të viteve ’90 dhe përfundoi në vitin 1999. Në vitin 2002, Schiffer u martua me regjisorin britanik Matthew Vaughn. Së bashku kanë tre fëmijë dhe kanë ndërtuar një jetë familjare në Suffolk, larg ritmit të pandalshëm të industrisë së modës. Në vitin 2025, Vaughn u shpall kalorës, duke i dhënë Schiffer titullin Lady Drummond. Ndërkohë, ajo ka përdorur edhe profilin e saj ndërkombëtar për çështje humanitare, duke u përfshirë në aktivitete të UNICEF-it dhe në fushata si Make Poverty History dhe Live 8. KUR IKONA KTHEHET NË KUJTESË Në shtator 2023, gjatë Javës së Modës në Milano, Claudia Schiffer u rikthye në pasarelë për të mbyllur shfaqjen e Versace për koleksionin pranverë–verë 2024. Ishte një prej atyre momenteve që nuk kanë nevojë për shumë fjalë. Një figurë e një epoke kthehej në skenë. Dhe skena e njihte ende. Sepse Claudia Schiffer nuk është vetëm historia e një supermodeleje të viteve ’90. Ajo është modele, aktore, producente, krijuese dhe sipërmarrëse. Por mbi të gjitha, është një prej grave që ndihmuan në ndryshimin e mënyrës se si bota e shihte një modele. Ajo e bëri fytyrën një identitet. Pasarelën, një skenë. Kopertinën, një deklaratë. Dhe famën, një mundësi për të ndërtuar diçka më të gjatë se një sezon mode. Nga një takim i rastësishëm në Düsseldorf te Chanel, Hollywood-i, dizajni dhe biznesi, rrugëtimi i saj dëshmon se ndonjëherë fati nuk të tregon menjëherë se ku po të çon. Thjesht të hap një derë. Pastaj është guximi yt të hysh. Përgatiti: Prestige Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Rubrika; Gra te medha të rendesishme, me kontributin e tyre kane bëre histori që frymezojnë RUTH BADER GINSBURG Gruaja që e ndryshoi historinë e barazisë përmes ligjit. “Ligji nuk është vetëm një tekst. Është mënyra se si një shoqëri vendos të trajtojë njerëzit e saj.”. Ruth Bader Ginsburg ishte juriste dhe gjyqtare amerikane, e dyta grua që shërbeu në Gjykatën Supreme të SHBA-së. U diplomua në Cornell University dhe kreu studimet juridike në Harvard Law School dhe Columbia Law School. Shërbeu si profesore e së drejtës, gjyqtare e Gjykatës së Apelit për Distriktin e Columbia-s dhe, nga 1993 deri më 2020, gjyqtare e Gjykatës Supreme. Ajo u bë veçanërisht e njohur për kontributin e saj juridik në barazinë gjinore dhe mbrojtjen e të drejtave. Më 15 mars 1933, në Brooklyn, New York, lindi Joan Ruth Bader, vajza e Nathan Bader, një tregtari, dhe Celia Bader. Më vonë ajo do të njihej në gjithë botën si Ruth Bader Ginsburg — juristja që do të bëhej gruaja e dytë në historinë e Shteteve të Bashkuara që shërbeu në Gjykatën Supreme. Por rruga drejt asaj salle të lartë të drejtësisë nuk ishte e lehtë. Kur Ruth ishte vetëm 14 muajshe, motra e saj e madhe, Marilyn, vdiq nga meningjiti. Në kopsht, për të mos u ngatërruar me vajza të tjera që quheshin Joan, ajo filloi të përdorte emrin Ruth. Familja Bader ishte hebraike dhe Ruth u rrit me traditat e saj fetare. Në shkollë ishte nxënëse e shkëlqyer dhe aktive në jetën studentore. Pastaj erdhi një humbje tjetër. Kur Ruth ishte ende në shkollë të mesme, nëna e saj, Celia, u diagnostikua me kancer. Katër vjet më vonë, vetëm pak ditë para ceremonisë së diplomimit të Ruth, Celia vdiq. Ruth nuk mundi të merrte pjesë në ceremoninë e saj të diplomimit. Jeta, megjithatë, vazhdoi. CORNELL — DIJA QË HAPI RRUGËN Ruth u pranua në Cornell University me bursë të plotë. Në semestrin e parë takoi studentin që do të bëhej bashkëshorti i saj, Martin “Marty” Ginsburg. Martin do të bëhej një avokat i njohur i së drejtës tatimore dhe një mbështetje e rëndësishme për ambiciet intelektuale të Ruth. Në Cornell ajo u ndikua gjithashtu nga dy profesorë: shkrimtari Vladimir Nabokov, i cili ndikoi në mënyrën e saj të të shkruarit dhe të menduarit, dhe juristi kushtetues Robert Cushman, i cili e shtyu drejt një karriere në drejtësi. Ruth dhe Martin u martuan në qershor 1954, vetëm nëntë ditë pasi ajo u diplomua nga Cornell. Më pas Martin u rekrutua në ushtrinë amerikane dhe çifti kaloi dy vjet në Oklahoma. Atje lindi vajza e tyre e parë, Jane. Më vonë familja u zhvendos në Massachusetts. Martin filloi studimet në Harvard Law School dhe Ruth nisi gjithashtu studimet juridike. Në Harvard, Ruth jo vetëm përfundoi studimet, por u bë edhe pjesë e stafit editorial të Harvard Law Review, duke qenë gruaja e parë që shërbeu në atë pozicion. Në të njëjtën kohë, ajo kujdesej për vajzën e vogël dhe për bashkëshortin e saj, i cili ishte diagnostikuar me kancer të testikujve. Pas shërimit të Martinit, ai u diplomua dhe mori një vend pune në New York. Ruth vazhdoi studimet në Columbia Law School, ku shërbeu në revistën juridike të universitetit dhe u diplomua në vitin 1959, duke e përfunduar klasën në vend të parë, në barazim. Por diploma dhe talenti nuk mjaftuan. NJË GRUA, NËNË DHE JURISTE Në fund të viteve 1950, gratë përbënin vetëm një pjesë shumë të vogël të profesionit juridik amerikan. Vetëm dy gra kishin shërbyer deri atëherë si gjyqtare federale. Ginsburg e kishte të vështirë të gjente punë si avokate, edhe pse kishte një formim akademik të jashtëzakonshëm. Arsyeja ishte e qartë: ishte grua dhe ishte nënë. Një prej profesorëve të saj në Columbia ndërhyri në favor të saj dhe ndihmoi që gjyqtari Edmund Palmieri i Gjykatës Federale për Distriktin Jugor të New York-ut t’i ofronte një vend si clerk, ku shërbeu nga 1959 deri më 1961. Më pas, në vitet 1962–1963, ajo punoi në Columbia Law School Project on International Procedure, ku studioi procedurën civile suedeze. Kërkimi i saj u botua në vitin 1965, në librin Civil Procedure in Sweden, bashkëautor me Anders Bruzelius. Në vitin 1963, Ginsburg u punësua si asistente profesore në Rutgers School of Law. Kur mbeti shtatzënë me fëmijën e dytë, djalin James, i cili lindi në vitin 1965, ajo veshi rroba më të mëdha nga frika se kontrata e saj akademike mund të mos rinovohej. Në 1969, fitoi statusin e përhershëm akademik, tenure, në Rutgers. Ajo nuk po luftonte vetëm për karrierën e saj. Po përballej me një sistem ku gjinia mund të përcaktonte se çfarë mund të bëje, sa mund të fitoje dhe deri ku mund të arrije. KUR LIGJI U BË MJET NDRYSHIMI Në vitin 1970, Ginsburg u përfshi drejtpërdrejt në çështjen e barazisë gjinore, kur iu kërkua të hapte dhe moderonte një diskutim studentor mbi “çlirimin e grave”. Në vitin 1971, botoi dy artikuj juridikë mbi këtë temë dhe filloi të jepte një seminar mbi diskriminimin gjinor. Në bashkëpunim me American Civil Liberties Union – ACLU, ajo punoi për çështje që do të ndryshonin historinë juridike amerikane. Një prej tyre lidhej me një dispozitë tatimore që u mohonte burrave beqarë një zbritje tatimore për kujdesin ndaj familjarëve. Çështja tjetër lidhej me një ligj të Idaho-s që favorizonte shprehimisht burrat ndaj grave në përcaktimin e personit që do të administronte pasurinë e një personi që kishte vdekur pa testament. Në 1971, Gjykata Supreme vendosi në çështjen Reed v. Reed se një ligj i bazuar në diskriminimin gjinor shkelte klauzolën e mbrojtjes së barabartë. Ishte hera e parë që Gjykata Supreme rrëzonte një ligj mbi bazën e diskriminimit gjinor. Ishte vetëm fillimi. GJASHTË HERË PARA GJYKATËS SUPREME Në vitin 1972, Ruth Bader Ginsburg u bë këshilltarja themeluese e ACLU Women’s Rights Project. Po atë vit u bë gruaja e parë profesore me tenure në Columbia Law School. Gjatë viteve 1970 ajo shkroi dhjetëra artikuj juridikë dhe hartoi ose kontribuoi në shumë dokumente të paraqitura në Gjykatën Supreme. Ajo argumentoi personalisht gjashtë çështje para Gjykatës Supreme dhe fitoi pesë prej tyre. Strategjia e saj ishte e veçantë. Ginsburg nuk kërkonte thjesht të shpallte një revolucion. Ajo ndërtonte çështje juridike njëra pas tjetrës, duke e çuar konceptin e barazisë përmes vetë gjuhës së Kushtetutës dhe ligjit. NGA GJYKATËS FEDERALE TE SUPREME COURT Në vitin 1980, Presidenti Jimmy Carter e emëroi Ginsburg në Gjykatën e Apelit të SHBA-së për Distriktin e Columbia-s. Atje fitoi reputacion për pragmatizëm dhe vëmendje të jashtëzakonshme ndaj detajeve. Ironikisht, krijoi marrëdhënie profesionale të mira edhe me gjyqtarë konservatorë, mes tyre Robert Bork dhe Antonin Scalia. Më 14 qershor 1993, Presidenti Bill Clinton njoftoi nominimin e saj për Gjykatën Supreme, për të zëvendësuar gjyqtarin në pension Byron White. Seancat e konfirmimit ishin të shpejta. Komiteti Gjyqësor i Senatit e mbështeti unanimisht dhe më 3 gusht 1993, Senati e konfirmoi me votën 96–3. Ruth Bader Ginsburg hyri kështu në historinë e Gjykatës Supreme si gruaja e dytë që shërbeu në institucionin më të lartë gjyqësor të SHBA-së. NJË JURISTE QË E SHIHte LIGJIN SI JETË Në Gjykatën Supreme, ajo u bë e njohur edhe për jakat karakteristike, jabots, që mbante me mantelin gjyqësor. Por më shumë se veshja, do të mbaheshin mend fjalët e saj. Në United States v. Virginia (1996), Ginsburg shkroi opinionin e shumicës që rrëzoi politikën e pranimit vetëm të meshkujve në Virginia Military Institute. Ajo kundërshtoi idenë se “si janë gratë” mund të përdorej si argument për t'u mohuar mundësitë grave individuale. Talenti dhe aftësia e një individi, argumentoi ajo, nuk mund të kufizohen nga përgjithësimet për një grup të tërë. “I DISSENT.” Me kalimin e viteve, Ginsburg u bë veçanërisht e njohur për opinionet e saj kundërshtuese — dissents. Në disa raste ajo i lexoi publikisht nga podiumi i Gjykatës, duke nënvizuar rëndësinë e tyre. Në vitin 2007, në çështjen Gonzales v. Carhart, ajo kundërshtoi vendimin 5–4 që mbështeti një ndalim federal mbi një procedurë të abortit. Në çështjen Ledbetter v. Goodyear Tire, po me rezultat 5–4, ajo kritikoi vendimin që kufizonte mundësinë e një gruaje për të ngritur padi federale për diskriminim në pagë. Në vitin 2009, Kongresi miratoi Lilly Ledbetter Fair Pay Act, ligjin e parë që Presidenti Barack Obama firmosi në detyrë. Më pas, në 2013, në Shelby County v. Holder, Ginsburg kundërshtoi vendimin e shumicës për rrëzimin e një pjese të rëndësishme të Voting Rights Act të vitit 1965. Ajo e përmblodhi kundërshtimin e saj me një metaforë të fuqishme: të hedhësh tej mbrojtjen kur nuk bie shi, vetëm sepse nuk je lagur. Dhe ndryshe nga formula tradicionale “I respectfully dissent”, Ginsburg zakonisht e përfundonte opinionin me dy fjalë: “I dissent.” “Unë kundërshtoj.” NJË MIQËSI QË KALONTE PËRtej PARTIVE Edhe pse Ginsburg shpesh votonte me gjyqtarët liberalë, marrëdhëniet e saj profesionale shkonin përtej ndarjeve ideologjike. Ajo pati një lidhje të veçantë me Sandra Day O’Connor, gruan e parë të emëruar në Gjykatën Supreme. Dhe me Antonin Scalia, një nga gjyqtarët konservatorë më të njohur të kohës, ndante dashurinë për operën. Miqësia e tyre u bë aq e njohur sa kompozitori amerikan Derrick Wang krijoi operën komike Scalia/Ginsburg. Ishte një kujtesë se mosmarrëveshja mbi ligjin nuk e përjashton domosdoshmërisht respektin njerëzor. “NOTORIOUS R.B.G.” Gjatë administratës Obama, sidomos për shkak të opinioneve të saj kundërshtuese, Ginsburg u shndërrua në një figurë të kulturës popullore amerikane. Një studente e vitit të dytë në New York University krijoi një blog në Tumblr me emrin “Notorious R.B.G.”, një lojë fjalësh me emrin artistik të reperit amerikan The Notorious B.I.G. Emri u bë një pseudonim i njohur i Ginsburgut. Por pas figurës publike ishte një grua që kishte kaluar humbje, sëmundje, pengesa profesionale dhe dekada pune. Kur bashkëshorti i saj, Martin Ginsburg, vdiq në vitin 2010, Ruth shkoi në punë në Gjykatën Supreme të nesërmen. Ajo tha se kjo ishte ajo që Martin do të kishte dashur. NJË JETË QË NUK U NDAL Ruth Bader Ginsburg vdiq më 18 shtator 2020, në Washington, D.C., në moshën 87-vjeçare. Ajo kishte shërbyer në Gjykatën Supreme nga 1993 deri në 2020. Historia e saj nuk është vetëm historia e një gjyqtareje. Është historia e një gruaje që hyri në institucione ku gratë ishin ende pakicë dhe përdori dijen juridike për të sfiduar kufizimet që ligji u vendoste grave dhe burrave mbi bazën e gjinisë. Ajo nuk e ndryshoi historinë me zë të lartë. E ndryshoi nen pas neni, çështje pas çështjeje, argument pas argumenti. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron pesha e trashëgimisë së saj: ndryshimet më të qëndrueshme nuk lindin gjithmonë nga zhurma e momentit. Ndonjëherë ato ndërtohen ngadalë, në një sallë gjyqi, në një faqe ligjore, në një fjalë të kundërshtimit. “I dissent.” Dy fjalë që, në historinë e saj, u kthyen në një dëshmi se edhe një zë i vetëm mund të mbetet pjesë e debatit juridik shumë kohë pasi gjykata ka dhënë vendimin e saj. Burimi: Encyclopaedia Britannica, Ruth Bader Ginsburg, përditësuar më 14 shtator 2026. Përgatiti: Editor, Revista Prestige Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

REVISTA PRESTIGE Revista Prestige është një platformë dixhitale kulturore, intelektuale dhe edukative, krejtesisht e pavarur dhe jopolitike. Ajo promovon dijen, kulturën, artin, letërsinë, historinë, shkencën, mendimin dhe krijimtarinë, duke sjellë në vëmendje personalitete, profesionistë, studiues, artistë dhe talente. Prestige synon të jetë një hapësirë ku dija takohet me kulturën, përvoja me krijimtarinë dhe tradita me të renë, duke krijuar një urë komunikimi mes kulturës shqiptare dhe hapësirës ndërkombëtare. MISIONI Misioni i Prestige është të informojë, të frymëzojë, të promovojë dhe të te rrise kapacitetin kulturor te brezave te rinj Platforma evidenton kontribute me vlerë, u jep hapësirë zërave të rinj dhe ndërton një arkiv dixhital ku artikujt, intervistat, portretet, studimet dhe historitë e botuara mund të mbeten pjesë e kujtesës kulturore. Prestige nuk synon vetëm të publikojë. Synon të ngelet nje reference ekitare kulturore akademike historike PAVARËSIA Prestige është një projekt i pavarur editorial. Nuk ka marre, asnje sponsorizim nga shteti apo org. dhe nuk përfaqëson interesa politike apo partiake. Përmbajtja dhe përzgjedhja editoriale mbështeten në punën, profesionalizmin dhe përgjegjësinë e saj. THEMELUESE • BOTUESE • KRYEREDAKTORE Liliana Pere Founder • Publisher • Editor-in-Chief Liliana Pere është themeluese, botuese dhe kryeredaktore e Revista Prestige. Nën drejtimin e saj, platforma zhvillohet si një projekt kulturor dhe dixhital me dimension shqiptar dhe ndërkombëtar. Profili i saj përfshin edhe akreditimin pranë Kombeve të Bashkuara (OKB), sipas dokumentacionit përkatës. BASHKËPUNËTORE KRYESORE Prof. Aurela Anastasi Prof. Shefkije Islamaj Prestige bashkëpunon gjithashtu me profesorë, studiues, profesionistë, shkrimtarë, artistë, krijues dhe ekspertë nga fusha të ndryshme. Platforma është e pranishme në hapësirn Akademike dixhitale ndërkombëtare, përfshirë Academia.edu dhe synon të zgjerojë vazhdimisht rrjetin e saj të bashkëpunimit elitar profesional. Ajo tashme sherben si reference ne Akademine globale duje numeruar me shume se 1150 permendje dhe qindra citime nga studiues dhe Akademike rmte shquar nderkombetare. VIZIONI Vizioni i Prestige është të jete vertet një platformë kulturore me shtrirje ndërkombëtare dhe kujtesë të qëndrueshme, ku puna e bërë sot të mos humbasë në rrjedhën e informacionit, por të mbetet reference për të ardhmen. Dija transmetohet. Kultura ruhet. Talentet promovohen. Kujtesa mbetet. TË DHËNA Revista: Revista Prestige Statusi: Platformë dixhitale kulturore, intelektuale dhe edukative Founder • Publisher • Editor-in-Chief: Liliana Pere.(Informatik) Bashkëpunëtore kryesore: Prof. Aurela Anastasi • Prof. Shefkije Islamaj Karakteri: E pavarur dhe jopolitike. Copyright: LP / Revista Prestige Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige