Search this site

Mitrush Kuteli ishte, në thelb, shkrimtar, kritik letrar dhe përkthyes — një nga themeluesit e prozës moderne shqiptare. Ekonomist me formim europian, ai e ktheu kujtesën, folklorin dhe jetën e njerëzve në letërsi. Pas emrit të tij letrar qëndron Dhimitër Pasko, i lindur më 13 shtator 1907 në Pogradec, në brigjet e liqenit të Ohrit. Ai ishte shkrimtar, kritik letrar, përkthyes dhe ekonomist; një njeri që jetoi në disa botë njëherësh dhe që, në fund, i bashkoi ato në letërsi. Së bashku me Ernest Koliqin, Kuteli konsiderohet një nga themeluesit e prozës moderne shqiptare. Por rëndësia e tij nuk qëndron vetëm në historinë e letërsisë. Ajo që e bën të veçantë është mënyra se si ai e ktheu kujtesën, gjuhën e popullit, legjendën, jetën e zakonshme dhe përvojën e një epoke në një univers letrar që vazhdon të jetojë. POGRADECI, FAMILJA DHE RRËNJËT E PARA Kuteli lindi në një familje ku bashkoheshin prejardhje të ndryshme kulturore. Ishte biri i Pandeli dhe Poliksenit. Nëna e tij ishte shqiptare, ndërsa i ati me prejardhje arumune. Kjo ndërthurje, në një farë mënyre, i jepte që në fillim një horizont më të gjerë kulturor. Por ishte Pogradeci ai që do të mbetej një nga peizazhet më të thella të botës së tij shpirtërore. Liqeni, njerëzit, fshatrat, rrëfimet e vjetra, zërat e jetës së përditshme dhe kujtesa popullore nuk mbetën thjesht kujtime fëmijërie. Ato u bënë lëndë letrare. Kuteli do të largohej fizikisht nga Pogradeci, por Pogradeci do të vazhdonte të udhëtonte me të. Në vitet e mëvonshme, kur jetonte larg Shqipërisë, në Bukuresht, kujtesa e vendlindjes do të bëhej një lloj atdheu i dytë. Ndoshta pikërisht aty duhet kërkuar një nga çelësat e letërsisë së tij: largësia nuk e zbehu kujtimin, por e bëri më të qartë. SELANIKU, BUKURESHTI DHE NJË FORMIM QË NUK ISHTE VETËM LETRAR Kuteli studioi në një kolegj tregtar rumun në Selanik, përpara se të zhvendosej në Bukuresht. Në vitin 1931 përfundoi studimet universitare në ekonomi, me një disertacion mbi sistemin bankar në Ballkan. Tri vjet më vonë, në 1934, mori doktoraturën në ekonomi, me vlerësimin “Diplomam Magnam cum Laudæ”. Ky formim ekonomik është një pjesë e rëndësishme e portretit të tij, sepse Kuteli nuk ishte shkrimtari që jetonte vetëm mes librave. Ai njihte institucionet, bankat, mekanizmat ekonomikë dhe realitetin shoqëror. Ishte një intelektual që e shihte shoqërinë edhe përmes numrave, strukturave dhe marrëdhënieve ekonomike. Dhe kjo përvojë nuk ishte e ndarë nga letërsia. Në të dyja fushat, ai kërkonte të kuptonte njeriun. BUKURESHTI – QYTETI KU U TAKUAN EKONOMISTI, GAZETARI DHE SHKRIMTARI Bukureshti do të bëhej një nga periudhat më formuese të jetës së tij. Në vitet 1928–1933 punoi si gazetar dhe drejtoi të përjavshmen në gjuhën shqipe Shqipëri' e re, botuar në Konstancë. Në vitin 1934 nisi punën si zyrtar i lartë në Ministrinë Rumune të Ekonomisë dhe më vonë u bë drejtor i një banke në Çernëuçi. Pra, Kuteli nuk ishte vetëm një shkrimtar që kishte një profesion tjetër. Ai ishte një intelektual shumëplanësh, në të cilin gazetaria, ekonomia, përkthimi dhe letërsia ushqenin njëra-tjetrën. Në Bukuresht ai jetoi mes kulturave, gjuhëve dhe librave. Aty u formua edhe si përkthyes dhe si njohës i letërsive europiane. Në vitin 1937 organizoi botimin e vëllimit poetik të Lasgush Poradecit, Ylli i zemrës. Ky fakt ka një domethënie të veçantë. Kuteli nuk ishte vetëm shkrimtari që krijonte vetë; ai ishte edhe një njeri që kuptonte vlerën e një shkrimtari tjetër dhe ndihmonte që ajo vlerë të arrinte te lexuesi. NGA EKONOMIA TEK LETËRSIA Por çfarë e shtyn një ekonomist të kthehet vazhdimisht te rrëfimi popullor? Përgjigjja nuk gjendet në një datë të vetme. Ajo është e shpërndarë në gjithë jetën e tij. Kuteli mbarti me vete kujtimet e Pogradecit, zërat e njerëzve të zakonshëm, mënyrën se si rrëfeheshin historitë, legjendat dhe përrallat, humorin, dhimbjen dhe tragjiken e jetës së përditshme. Ai nuk e shihte folklorin si një muze të së kaluarës. E shihte si një gjuhë të gjallë. Prandaj, kur iu kthye fshatit, njerëzve dhe rrëfimit popullor, ai nuk po largohej nga moderniteti europian. Përkundrazi, po përpiqej ta sillte këtë trashëgimi në një formë moderne letrare. Këtu qëndron një nga veçantitë e Kutelit: ai e modernizoi prozën pa e shkëputur nga rrënjët. NETË SHQIPTARE – KUR KUJTESA U BË LETËRSI Në vitin 1938 botoi librin e tij të parë të rëndësishëm, Netë shqiptare, një vepër me tetë rrëfime nga jeta e fshatit të tij të lindjes, Pogradecit. Por pas këtyre rrëfimeve nuk ishte thjesht një dëshirë për të përshkruar një vend. Ishte një përpjekje për të ruajtur një botë. Një botë njerëzish të zakonshëm, me gëzimet, frikërat, besimet, dhimbjet dhe mënyrën e tyre të të treguarit. Edicioni i parë i Netë shqiptare u dëmtua rëndë nga një zjarr, ndërsa vepra mori një përhapje më të gjerë pas botimit të dytë në vitin 1944. Kuteli e kuptonte se rrëfimi popullor mund të mbante brenda vetes shumë më tepër se një histori. Ai mbante mënyrën se si një popull e kishte kuptuar botën. NJË LETËRSI MES TRADITËS DHE MODERNITETIT Kuteli duhet parë në zhvillimin e prozës moderne shqiptare, në marrëdhënie të vazhdueshme me traditën gojore, folklorin dhe trashëgiminë shqiptare. Ai mori prej rrëfimit popullor ritmin, atmosferën dhe fuqinë e kujtesës, por nuk u mjaftua me riprodhimin e tij. E përpunoi. E ktheu në prozë artistike. Kjo e vendos veprën e tij në një pikë takimi mes trashëgimisë shqiptare dhe modernitetit europian. Në formimin e tij ndikuan edhe letërsitë që njihte përmes gjuhëve dhe përkthimeve. Në të njëjtën kohë, pas Luftës së Dytë Botërore, letërsia shqiptare u vendos nën kushtet ideologjike të regjimit të ri. Realizmi socialist u bë modeli dominues dhe hapësira e krijimit u kufizua nga kërkesat politike të kohës. Kuteli u përball edhe me këtë realitet. Ai nuk mund të shkruante jashtë epokës së vet, por as jeta e tij nuk mund të fshihej prej saj. 1942 – KTHIMI NË SHQIPËRI Në vitin 1942 u kthye në Shqipëri. Ishte një periudhë e trazuar, në mes të Luftës së Dytë Botërore. Në këto vite shkroi dhe botoi një pjesë të rëndësishme të veprës së tij. Ago Jakupi e të tjera rrëfime, Sulm e lotë, Shënime letrare, Havadan më havadan dhe Kapllan aga i Shaban Shpatës i përkasin kësaj periudhe krijuese. Më pas erdhi Dashuria e barbarit Artan, botuar në vitin 1946. Në këto vepra Kuteli nuk kërkonte vetëm të tregonte histori. Ai kërkonte të ruante një mënyrë të të menduarit, një gjuhë, një atmosferë dhe një kujtesë që mund të humbnin nën peshën e kohës. PASLUFTA – LETËRSIA NË MES TË SHPRESËS DHE KONTROLLIT Në fund të luftës, Kuteli u përfshi në jetën e re letrare shqiptare. Së bashku me Nexhat Hakiun, Vedat Kokonën dhe Sterjo Spassen themeloi jetëshkurtër Revista letrare. Më pas u bë pjesë e bordit editorial të Bota e re, një nga revistat e para letrare të Shqipërisë së pasluftës. Ishte gjithashtu anëtar themelues i Lidhjes së Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë. Por pikërisht në këtë periudhë jeta e tij personale dhe bindjet e tij u përplasën gjithnjë e më fort me realitetin politik. KUR SHKRIMTARI U PËRPLAS ME HISTORINË Pas Luftës, Partia Komuniste mori pushtetin në Shqipëri dhe, deri në vitin 1947, vendi ishte nën një ndikim të fortë jugosllav. Kuteli ishte pjesë e një delegacioni shqiptar në Jugosllavi. Ai kundërshtoi propozimet për një bashkim monetar dhe doganor me Jugosllavinë, si edhe çështje që lidhen me rikthimin e kontrollit serb mbi Kosovën. Qëndrimet e tij nuk mbetën pa pasoja. Pas kthimit të delegacionit, Kuteli u dënua me 15 vjet burg. Në një moment të dëshpërimit të thellë tentoi edhe vetëvrasjen. Këtu historia e Kutelit pushon së qeni vetëm histori letërsie. Ajo bëhet histori e një njeriu që pagoi një çmim të rëndë për qëndrimet e tij. PAS BURGUT – NJË JETË E VËSHTIRË NË HESHTJE Kuteli u lirua pasi ndikimi jugosllav mbi politikën shqiptare u dobësua. Por liria e tij nuk ishte kthim në jetën e mëparshme. Autoritetet i njoftuan familjes se ajo rrezikonte të internohej në Kavajë. Dokumentet personale të Kutelit mbanin vulën “Armik i popullit”. Ishte një etiketë që nuk përcaktonte vetëm marrëdhënien e shtetit me një individ; ajo kërcënonte edhe jetën e familjes së tij. Ndërhyrja e Fadil Paçramit ndihmoi që familja të shpëtonte nga internimi. Kuteli mori dokumente të reja dhe një vend pune. Por hija e dënimit nuk u zhduk. PËRKTHYESI – NJË URË MES SHQIPES DHE BOTËS Në vitet e mëvonshme punoi si përkthyes në shtëpinë botuese shtetërore Naim Frashëri në Tiranë. Edhe këtu historia e tij është e dyfishtë. Nga njëra anë, sistemi impononte kufizime ideologjike. Si shumë shkrimtarë të kohës, Kuteli u detyrua të përkthente autorë rusë të miratuar nga politika kulturore zyrtare dhe të punonte brenda kufijve të realizmit socialist. Nga ana tjetër, përkthimi i jepte mundësinë të sillte në shqip një botë shumë më të gjerë. Ai përktheu Gogolin, Pushkinin, Turgenjevin, Ivan Krillovin, Saltykov-Shçedrinin, Pablo Nerudën, Paul Éluard-in, Lu Xun-in dhe autorë të tjerë. Përmes tij, lexuesi shqiptar mund të takohej me letërsi të tjera, me ritme të tjera dhe me mënyra të tjera të të menduarit. Përkthimi, për Kutelin, nuk ishte thjesht një punë. Ishte një formë dialogu kulturor. ÇFARË KËRKONTE TË SHPËTONTE NGA HARRESA? Ndoshta kjo është pyetja që e afron më shumë lexuesin me Kutelin. Çfarë kërkonte të ruante? Përgjigjja gjendet në pothuajse gjithë veprën e tij. Te Netë shqiptare ruhet bota e fshatit dhe zëri i njerëzve të zakonshëm. Te Ago Jakupi e të tjera rrëfime vazhdon kërkimi i tij për jetën njerëzore në dimensionet e saj të përditshme dhe të thella. Te Kapllan aga i Shaban Shpatës dhe Dashuria e barbarit Artan historia, legjenda dhe imagjinata ndërthuren me rrëfimin. Te Tregime të moçme shqiptare, botuar në vitin 1965, rikthehet fuqishëm bota e rrëfimeve të vjetra, e përpunuar me gjuhën dhe ritmin e tij. Pylli i gështenjave, botuar më 1958, dhe Xinxifilua, botuar më 1962, i përkasin po kësaj pune të vazhdueshme me prozën dhe kujtesën. Ndërsa Këngë e britma nga qyteti i djegur dëshmon një tjetër dimension të tij: një shkrimtar që nuk i shmanget as dhimbjes së historisë. Prandaj Kuteli nuk shkruante vetëm për të treguar. Shkruante për të mos humbur. NJË BIBLIOTEKË QË VAZHDOI TË RRITEJ EDHE PAS TIJ Vepra e Kutelit nuk përfundoi me jetën e tij. Në vitet pas vdekjes u botuan Tregime të zgjedhura (1972), Baltë nga kjo tokë (1973), Në një cep të Ilirisë së poshtme (1983) dhe E madhe është gjëma e mëkatit (1993). Më vonë, lexuesi u njoh edhe me Ditar i ekonomistit (2012) dhe Netë moldave (2015). Kjo bibliografi postume tregon se arkivi i tij letrar vazhdoi të zgjerohej dhe se figura e Kutelit nuk mbeti e mbyllur brenda kohës kur jetoi. Ai vazhdoi të zbulohej. EKONOMISTI QË SHIHte EDHE NJË SHQIPËRI TJETËR Nuk duhet harruar as Kuteli ekonomist. Në periudhën e Mbretit Zog I, ai përfaqësonte një alternativë demokratike dhe borgjeze për zhvillimin ekonomik të Shqipërisë. Kjo pjesë e jetës së tij plotëson portretin. Sepse Kuteli nuk ishte vetëm njeriu që dëgjonte zërin e së kaluarës. Ishte edhe intelektuali që mendonte për mënyrën se si një shoqëri mund të ndërtohej. Ekonomia i mësoi të shihte strukturat. Letërsia i mësoi të shihte njerëzit brenda tyre. NJË SHKRIMTAR QË E KTHEU JETËN NË LETËRSI Në fund, ndoshta këtu qëndron madhështia e Kutelit. Ai nuk e ndau jetën nga letërsia. Pogradeci u bë peizazh letrar. Largësia nga atdheu u bë kujtesë. Bukureshti u bë formim kulturor. Ekonomia u bë mënyrë për të kuptuar shoqërinë. Gazetaria i dha kontaktin me kohën. Përkthimi i hapi gjuhën ndaj botës. Lufta i dha historisë një fytyrë njerëzore. Burgu i tregoi çmimin e përplasjes me pushtetin. Dhe kufizimet e regjimit e bënë edhe më të dukshme nevojën për të ruajtur atë që nuk mund të kontrollohej plotësisht: gjuhën, kujtesën, imagjinatën dhe zërin njerëzor. Kjo është arsyeja pse Kuteli mbetet më shumë se një emër në historinë e letërsisë shqiptare. Ai është një nga shkrimtarët që kuptuan se një popull mund të humbasë jo vetëm territorin apo dokumentet e historisë, por edhe zërin e vet të brendshëm. Dhe letërsia mund të bëhet vendi ku ai zë shpëtohet. VITET E FUNDIT DHE VDEKJA Mitrush Kuteli ndërroi jetë më 4 maj 1967 në Tiranë, në moshën 59-vjeçare, nga një atak në zemër. Jeta e tij kishte kaluar nga brigjet e liqenit të Ohrit te auditorët e Selanikut, nga Bukureshti te bankat dhe gazetat, nga ekonomia te letërsia, nga botimet te burgimi dhe nga heshtja e detyruar te puna e përkthyesit. Por ajo që mbeti nuk ishte vetëm biografia. Mbeti një zë. Në Pogradec, qyteti i tij i lindjes, sot qëndron edhe një statujë e tij. Dhe ndoshta nuk mund të kishte monument më të përshtatshëm për Kutelin sesa vetë kujtesa e njerëzve. Sepse ai e kuptoi herët atë që letërsia e madhe e di gjithmonë: koha i merr njerëzit, por nuk duhet t'u marrë edhe zërin. Mitrush Kuteli shkroi për njerëzit që jetonin pranë tij, për ata që erdhën para tij dhe për një botë që rrezikonte të zhdukej pa lënë gjurmë. Ai e ktheu kujtesën në tregim, tregimin në letërsi dhe letërsinë në dëshmi. Prandaj, edhe sot, kur hapim faqet e tij, nuk takojmë vetëm një shkrimtar të së kaluarës. Takojmë një njeri që e dinte se të shkruash do të thotë, në një farë mënyre, të shpëtosh diçka nga harresa. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Cerçiz Topulli – kur një njeri shndërrohet në simbol Hyrje Çerçiz Topulli (20 shtator 1880 – 15 korrik 1915) ishte një nga figurat më të shquara të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, luftëtar i lirisë dhe udhëheqës çetash të armatosura, i lindur në Gjirokastër. Ai u formua në një kohë kur Perandoria Osmane po përjetonte dobësim të brendshëm, ndërsa Ballkani po hynte në një epokë trazirash të mëdha dhe rivalitetesh kombëtare. Në këtë realitet të paqëndrueshëm, ideja e një Shqipërie të pavarur nuk ishte ende realitet politik, por një aspiratë që kërkonte njerëz të gatshëm të sakrifikonin gjithçka. Çerçiz Topulli nuk ishte vetëm një luftëtar i çetave, por edhe një përfaqësues i një brezi që e pa lirinë si detyrë historike. Për të, atdheu nuk ishte një koncept sentimental, por një përgjegjësi e përditshme që kërkonte veprim, organizim dhe rezistencë. Ai u bë një nga figurat më të spikatura të lëvizjes së armatosur shqiptare në jug të vendit, duke bashkëpunuar ngushtë me vëllain e tij, Bajo Topullin, një tjetër figurë e rëndësishme e veprimtarisë kombëtare dhe politike. Çerçiz Topulli u rrit në Gjirokastër, një qytet me tradita të forta kulturore dhe tregtare, por edhe me tensione të theksuara politike në fundin e shekullit XIX. Në këtë mjedis ai u njoh herët me idetë e Rilindjes Kombëtare, që qarkullonin përmes shkollave, mërgimtarëve dhe rrjeteve patriotike shqiptare. Arsimin e mori fillimisht në vendlindje, ndërsa më pas u përfshi në qarqe ku diskutohej gjithnjë e më hapur çështja e gjuhës shqipe dhe e identitetit kombëtar. Këto ide e formësuan si një njeri që nuk e shihte më veten thjesht si subjekt i një perandorie, por si pjesë e një kombi në lindje e sipër. Në këtë periudhë ai lidhi kontaktet e para me lëvizjet patriotike që vepronin në jug të Shqipërisë dhe në diasporë, të cilat kërkonin autonomi dhe më pas pavarësi të plotë. Rruga drejt çetave dhe luftës së armatosur Në fillim të viteve 1900, pas dështimeve të përpjekjeve paqësore dhe kufizimeve të ashpra të administratës osmane, një pjesë e lëvizjes kombëtare shqiptare kaloi në formën e rezistencës së armatosur. Çerçiz Topulli u bë një nga figurat kryesore të kësaj faze. Ai organizoi dhe udhëhoqi çeta të armatosura që vepronin kryesisht në jug të vendit, duke synuar mbrojtjen e popullsisë shqiptare, ndalimin e represionit dhe përhapjen e idesë së vetëdijes kombëtare. Këto çeta nuk ishin ushtri të rregullta, por grupe të vogla luftëtarësh që vepronin në terren malor, duke përdorur taktika guerile. Një nga ngjarjet më të njohura të kësaj periudhe është përballja e tij me forcat osmane në zonën e Mashkullorës në vitin 1908, ku çeta e tij u rrethua. Edhe pse në kushte të vështira, rezistenca e grupit të tij u kthye në simbol të qëndresës shqiptare dhe u përhap gjerësisht në opinionin patriotik të kohës. Lidhja me Bajo Topullin dhe rrjeti kombëtar Roli i Bajo Topullit, vëllai i Çerçizit, ishte thelbësor në organizimin politik dhe diplomatik të lëvizjes. Ndërsa Bajo vepronte më shumë në drejtim të organizimit dhe lidhjeve me elitën patriotike, Çerçizi ishte figura e terrenit, e veprimit të drejtpërdrejtë. Së bashku, ata përfaqësonin dy dimensione të së njëjtës lëvizje: mendimin politik dhe veprimin e armatosur. Kjo bashkëpunim e bëri familjen Topulli një nga qendrat më të rëndësishme të aktivitetit kombëtar në jug të Shqipërisë. Kryengritjet dhe rruga drejt Pavarësisë Në vitet 1907–1912, Çerçiz Topulli u përfshi në një seri kryengritjesh dhe aksionesh të armatosura që kishin për qëllim dobësimin e kontrollit osman në territoret shqiptare. Këto veprime nuk ishin të izoluara, por pjesë e një vale më të gjerë kryengritjesh që përfshiu gjithë Shqipërinë. Këto kryengritje krijuan kushtet politike dhe ushtarake që çuan më vonë në Shpalljen e Pavarësisë më 28 Nëntor 1912 në Vlorë. Edhe pse Çerçiz Topulli nuk ishte figurë politike në Kuvendin e Pavarësisë, roli i tij në terren ishte i rëndësishëm në krijimin e presionit që e bëri të mundur këtë akt historik. Lufta pas Pavarësisë dhe rrethanat e fundit Pas vitit 1912, Shqipëria u përball me sfida të reja: ndërhyrje të huaja, konflikte të brendshme dhe mungesë stabiliteti shtetëror. Në këtë periudhë, Çerçiz Topulli vazhdoi aktivitetin e tij në mbrojtje të territoreve shqiptare, veçanërisht në zonat veriore, ku rreziku i copëtimit territorial ishte i madh. Më 15 korrik 1915, gjatë përplasjeve në afërsi të Shkodrës, Çerçiz Topulli ra në betejë. Vdekja e tij ndodhi në një moment kur Shqipëria ishte ende e brishtë si shtet dhe e kërcënuar nga fuqitë rajonale Figura e Çerçiz Topullit nuk mbeti thjesht një kujtim historik, por u shndërrua në simbol kombëtar. Ai përfaqëson tipin e luftëtarit të Rilindjes, për të cilin ideali kombëtar ishte më i rëndësishëm se jeta personale. Në kujtesën historike shqiptare, ai mbetet simbol i rezistencës së armatosur, i sakrificës dhe i vendosmërisë për liri. Emri i tij lidhet jo vetëm me Gjirokastrën, por me gjithë historinë e formimit të vetëdijes kombëtare shqiptare. Historia e Çerçiz Topullit tregon se individi mund të bëhet pjesë e përjetësisë historike kur veprimet e tij tejkalojnë kufijtë e jetës personale dhe bëhen pjesë e fatit të një kombi. Ai nuk mbeti thjesht një figurë e një epoke, por u shndërrua në një pikë referimi për brezat që erdhën më pas. Në këtë kuptim, Çerçiz Topulli nuk është vetëm një emër në histori, por një kujtesë e gjallë se liria nuk dhurohet, por fitohet Rëndësia, ndikimi dhe kushtet historike të kohës së Çerçiz Topullit Në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, Perandoria Osmane ishte në dobësim të shpejtë. Territoret e Ballkanit po hynin në një fazë shpërbërjeje. Në këtë hapësirë të paqëndrueshme lindën lëvizjet kombëtare. Shqipëria ishte ende pa shtet të vetin. Prandaj, çdo ide për liri kishte edhe rrezik, edhe urgjencë. Në këtë kohë, shqiptarët nuk kishin institucione shtetërore të konsoliduara. Nuk kishte ushtri kombëtare. Nuk kishte administratë të pavarur. Identiteti kombëtar po formohej përmes gjuhës, shkollës dhe rezistencës. Çerçiz Topulli del pikërisht në këtë boshllëk historik. Ai nuk ishte produkt i një shteti. Ai ishte produkt i mungesës së shtetit. Kjo e bën figurën e tij tipike për Rilindjen e vonë shqiptare. Ballkani ishte zonë konflikti mes fuqive të mëdha. Rusia, Austro-Hungaria dhe Perandoria Osmane kishin interesa të kundërta. Popujt e vegjël shpesh mbeteshin midis këtyre forcave. Shqiptarët përballeshin edhe me presion nga shtetet fqinje. Greqia dhe Serbia kishin pretendime territoriale. Kjo e bënte situatën edhe më të tensionuar. Në këtë realitet, liria nuk ishte vetëm ide. Ishte edhe mbijetesë politike. Roli i Çerçiz Topullit në këtë kontekst Çerçiz Topulli përfaqëson kalimin nga fjala te veprimi. Rilindja kishte nisur si lëvizje kulturore. Me kalimin e kohës, ajo u bë edhe lëvizje e armatosur. Ai u bë pjesë e kësaj faze të dytë. Çeta e tij nuk ishte vetëm grup luftarak. Ishte formë rezistence politike. Në mungesë të shtetit, ai dhe të tjerët krijuan një “shtet të vogël në terren”. Me rregulla. Me disiplinë. Me qëllim. Ndikimi i Çerçiz Topullit nuk matet vetëm me beteja. Ai lidhet me psikologjinë kolektive të kohës. Ai tregoi se shqiptarët mund të organizoheshin vetë. Pa mbështetje shtetërore. Pa ushtri të rregullt. Kjo ishte e rëndësishme. Sepse krijoi besim politik. Një komb nuk lind vetëm nga ideja. Lind edhe nga veprimi. Veprimet e tij ndihmuan në krijimin e klimës që çoi në Pavarësinë e 1912-ës. Jo si shkak i vetëm. Por si pjesë e një zinxhiri rezistence. Dimensioni Në thelb, figura e tij ngre një pyetje të thjeshtë. Çfarë e bën një njeri “simbol”? Nuk është vetëm guximi. Nuk është vetëm lufta. Është përputhja mes bindjes dhe veprimit. Çerçiz Topulli veproi sipas një ideje të qartë. Liria nuk pret kushte perfekte. Ajo kërkon vendim. Kjo e dallon nga figura të zakonshme historike. Ai nuk reagoi vetëm ndaj kohës. Ai u bë pjesë aktive e formimit të saj. Sot, rëndësia e tij nuk është ushtarake. Është etike dhe historike. Ai kujton se shtetet nuk janë të dhëna. Ato ndërtohen. Shpesh në kushte të vështira. Shpesh me kosto personale. Ai kujton gjithashtu se identiteti kombëtar nuk është i ngurtë. Ai formohet në krizë. Në presion. Në vendime të vështira. Në këtë kuptim, Çerçiz Topulli nuk është vetëm figurë e së kaluarës. Ai është shembull i mënyrës si historia krijohet nga njerëz që veprojnë kur rrethanat janë të paqarta dhe të rrezikshme. Pergatiti: Prestige.

SEKRETI I LËKURËS PREJ PORCELANI. Si e pikturoi William-Adolphe Bouguereau Le Lever (1865) Si mundi Bouguereau të krijonte një lëkurë kaq të ndritshme, sa të dukej pothuajse e gjallë? Në Le Lever (1865), William-Adolphe Bouguereau dëshmon atë që mund të përshkruhet vetëm si përsosmëri akademike — një ndërthurje e strukturës së Rilindjes me kontrollin teknik të jashtëzakonshëm të shekullit XIX. Por pas asaj sipërfaqeje të përsosur, që të kujton porcelanin, fshihet një arkitekturë e ndërlikuar e dritës, ngjyrës dhe shtresave të bojës. Le të zbulojmë mekanikën e këtij iluzioni. Arkitektura teknike e mishit: Sfumato verior 1. Glazurat optike Bouguereau nuk e pikturonte mishin me një të kaluar të vetme të penelit. Ai e ndërtonte atë përmes shtresave të njëpasnjëshme të tejdukshme, shpesh të holluara me medium rrëshinor. Drita depërton nëpër këto shtresa, reflektohet nga një bazë e çelët e përgatitur me kujdes dhe më pas rikthehet përmes ngjyrës së tejdukshme. Kështu krijohet përshtypja e një ndriçimi që vjen nga brenda lëkurës. Nuk është thjesht përzierje ngjyrash. Është një lloj inxhinierie optike. 2. Zhdukja e dorës së artistit Një nga disiplinat më të kontrolluara të Bouguereau ishte faza e “polishimit”. Me penela jashtëzakonisht të butë prej qimesh baldose ose sableje, ai bashkonte sipërfaqet ende të lagështa derisa gjurmët e penelit të zhdukeshin. Rezultati? Një sipërfaqe aq e kontrolluar sa të kujton mermerin e lëmuar, por që ruan njëkohësisht një ndjesi bindëse organike. Dora e artistit nuk duhet të shihej. Duhej të ndihej vetëm perfeksioni 3. Inteligjenca e gjysmëtoneve Vështroni me kujdes kalimin nga drita drejt hijes në krahun e fëmijës. Në vend që ta errësonte mishin thjesht me kafe, Bouguereau përdorte gri të ftohta, të perlta, si edhe nuanca shumë të holla të gjelbërta në gjysmëtonet. Pse? Sepse gjysmëtonet e ftohta bëjnë që ngjyrat e ngrohta pranë tyre — rozat, okrat dhe kremrat — të duken më të gjalla. Është pikërisht ky kontrast kromatik që i jep mishit atë cilësi të jashtëzakonshme, sikur po merr frymë. Arsenali i mjeshtrit Disiplina e paletës Për përzierjet e mishit, Bouguereau mbështetej në: Verdhë Napoliane Vermilion E bardhë flake (E bardhë plumbi) E bardha e plumbit i jepte bojës dendësi dhe një tejdukshmëri delikate — një cilësi që e bardha moderne e titanit nuk mund d ta riprodhojë plotësisht. Mediumi Ai parapëlqente shpesh vajin e arrës në vend të vajit të lirit. Vaji i arrës zverdhet më pak me kalimin e kohës, duke ruajtur tonet delikate të ftohta — një element thelbësor në piktura ku lëkura e ndritshme është qendra e efektit vizual. Penelat Penela të hollë sableje për saktësinë anatomike Penela të gjerë dhe të butë për unifikimin përfundimtar të sipërfaqes Qëllimi nuk ishte kurrë goditja ekspresive e penelit. Qëllimi ishte vazhdimësia e përsosur. Asnjë ndërprerje. Asnjë gjurmë e panevojshme. Vetëm një kalim i butë nga drita në hije, nga ngjyra në ngjyrë, nga sipërfaqja në jetë. Analiza strukturore Data: 1865 — periudha e pjekurisë së lartë akademike të Bouguereau. Kompozimi: Një organizim piramidal i figurës së nënës dhe fëmijës, që krijon ekuilibër, stabilitet dhe një ndjesi monumentale brenda skenës intime. Në Le Lever, Bouguereau nuk kërkon thjesht të pikturojë lëkurën. Ai kërkon të krijojë iluzionin e jetës nën sipërfaqe. Drita nuk qëndron mbi figurë. Ajo duket sikur buron prej saj. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron sekreti i atij “porcelani” të famshëm të Bouguereau-së: jo në një ngjyrë të vetme, por në dhjetëra shtresa të padukshme, të ndërtuara me durim, disiplinë dhe një kontroll pothuajse të pamëshirshëm të dritës. Rreth artistit. Piktori akademist francez William-Adolphe Bouguereau lindi në La Rochelle. Në moshën dymbëdhjetëvjeçare, Bouguereau shkoi në Mortagne-sur-Gironde, për të qëndruar me xhaxhain e tij, Eugène, i cili ishte prift. Gjatë kësaj periudhe ai zhvilloi një dashuri të thellë për natyrën, fenë dhe letërsinë. Në vitin 1839, ai u dërgua për të studiuar për priftëri në një kolegj katolik në Pons. Atje, mësuesi i tij Louis Sage, i cili kishte studiuar nën drejtimin e Ingres, e mësoi të vizatonte dhe të pikturonte. Bouguereau i ndërpreu me ngurrim studimet dhe u kthye pranë familjes së tij, e cila në atë kohë banonte në Bordeaux. Më pas, Bouguereau u bë student në École des Beaux-Arts. Për ta plotësuar formimin e tij akademik në vizatim, ai ndoqi diseksione anatomike dhe studioi kostumet historike dhe arkeologjinë. Ai u pranua në studion e François-Édouard Picot, ku studioi pikturën sipas stilit akademik. Dante dhe Virgjili në Ferr (1850) ishte një nga shembujt e hershëm të veprave të tij neoklasike. Artisti i ri mori pjesë në konkursin Prix de Rome në prill të vitit 1848. Menjëherë pas fillimit të punimeve të konkursit, në Paris shpërthyen trazira dhe Bouguereau u regjistrua në Gardën Kombëtare. Pas një përpjekjeje të pasuksesshme për të fituar çmimin, ai mori pjesë sërish në konkurs në vitin 1849. Pas 106 ditësh konkurrimi, ai përsëri nuk arriti ta fitonte çmimin.. Founder & Editor-in-Chief: Copyright © LP / Revista Prestige

KUR NJË “JO” NDRYSHON FATIN Ka çaste kur fati nuk troket me zhurmë. Vjen si një ndjesi e pashpjegueshme, një fjalë e thjeshtë, një vendim i vogël që në atë moment duket i parëndësishëm. Në Hollywood-in e artë, mes dashurisë, diamanteve, avionëve privatë dhe jetës së shkëlqimit, një histori e jashtëzakonshme do të dëshmonte se sa e brishtë mund të jetë distanca mes një dite të zakonshme dhe një tragjedie. Elizabeth Taylor, Mike Todd, Kirk Douglas dhe Anne Douglas u lidhën përgjithmonë nga një ngjarje që nuk mund të harrohej. Një ftesë për të udhëtuar. Një parandjenjë. Një “jo”. Dhe një avion që u ngrit pa një nga pasagjerët që duhej të ishte në bord. Kjo është një histori për dashurinë që nuk zgjati sa një jetë, intuitën që nuk mund të shpjegohej dhe fatin që, ndonjëherë, ndryshon në vetëm një çast. Një histori e Hollywood-it të artë, ku pas shkëlqimit fshihej një nga tregimet më të jashtëzakonshme për jetën, humbjen dhe një vendim që do të mbetej përgjithmonë në kujtesë. Make the cover opening more cinematic. Një histori dashurie, miqësie, humbjeje dhe një parandjenje që, vite më vonë, do të mbetej si një nga historitë më të jashtëzakonshme të Hollywood-it. Ka momente në jetë kur gjithçka duket se ndodh në një rend të zakonshëm: një telefonatë, një ftesë, një udhëtim i planifikuar, një avion që ngrihet në qiell. Por ndonjëherë, pas një vendimi të vogël fshihet një kthesë që ndryshon përgjithmonë fatin e njerëzve. Në Hollywood-in e viteve ’50, ku shkëlqimi, dashuria, fama dhe tragjedia jetonin shpesh në të njëjtën skenë, një histori e tillë do të lidhte emrat e Elizabeth Taylor, Mike Todd, Kirk Douglas dhe Anne Douglas. Ishte pranvera e vitit 1958. Elizabeth Taylor ishte vetëm 26 vjeç dhe jetonte një histori dashurie të jashtëzakonshme me bashkëshortin e saj të tretë, producentin e njohur të filmit dhe teatrit Mike Todd. Ata ishin martuar vetëm një vit më parë, por Todd e adhuronte Elizabeth-in me një intensitet që miqtë e tyre e kujtonin si të rrallë. Një dhuratë pa arsye Në mëngjesin e 21 marsit 1958, në Palm Springs të Kalifornisë, Mike Todd thirri mikun dhe fqinjin e tij të afërt, aktorin Kirk Douglas, në shtëpinë e tij. Todd kishte përgatitur një surprizë për Elizabeth-in. Në oborr ishte vendosur një ekspozim me bizhuteri të Van Cleef & Arpels. Ai e çoi Elizabeth-in drejt tyre dhe i tha thjesht: “Zgjidh çfarë të duash.” Nuk ishte përvjetor. Nuk ishte festë. Nuk kishte ndonjë arsye të veçantë. Por Mike Todd nuk kishte nevojë për një arsye për ta përkëdhelur gruan e re që dashuronte. Ishte një nga ato gjeste që flasin më shumë për një marrëdhënie sesa fjalët. Një ftesë që nuk do të realizohej kurrë Të nesërmen, Kirk Douglas u kthye në shtëpinë e Todd-it për lojën e tyre të zakonshme të tenisit. Duke bërë shaka me të për bizhuteritë, Douglas e ngacmoi se po e bënte të dukej keq përballë gruas së tij. Por biseda mori një tjetër drejtim. Mike Todd i tregoi se Elizabeth ishte e sëmurë me një të ftohtë dhe e ftoi Kirk-un të udhëtonte me të drejt New York-ut me avionin e tij privat. Plani ishte të ndalonin në Independence, Missouri, për të takuar ish-presidentin Harry Truman, të cilin Douglas e admironte, dhe më pas të vazhdonin drejt New York-ut. Kirk Douglas u entuziazmua. Por Anne Douglas kishte një ndjesi tjetër. Në atë kohë, Anne ishte gjashtë muaj shtatzënë me djalin e tyre, Eric. Ajo e dinte gjithashtu se Kirk do të udhëtonte së shpejti për promovimin e filmit The Vikings dhe më pas do të shkonte në Angli për të xhiruar The Devil’s Disciple. Dhe, pa mundur ta shpjegonte, ndjeu diçka të pazakontë. “Nuk e di çfarë më pushtoi, por pata një ndjesi të çuditshme.” Ajo i tha Kirk-ut: “Absolutisht jo, Kirk. Nuk dua të jesh në atë avion. Mund të udhëtosh me një fluturim të zakonshëm dhe ta takosh atje.” Mes tyre nisi një debat. Kirk ishte i zemëruar. Në fund, nëse nuk mund të udhëtonte me Todd-in, vendosi të mos udhëtonte fare. Madje, sipas kujtimit të Anne-s, shkoi në shtrat i zemëruar dhe pa i dhënë as puthjen e natës. Një mosmarrëveshje e vogël mes një burri dhe një gruaje. Një avion që priste të nisej. Dhe një vendim që, në atë çast, dukej vetëm si një zgjedhje familjare. Mëngjesi kur gjithçka ndryshoi Të nesërmen, Kirk dhe Anne, bashkë me djalin e tyre të vogël Peter dhe dadon, u nisën me makinë drejt Los Angeles-it. Heshtja mes çiftit ishte ende aty. Për ta thyer atmosferën e rëndë, Kirk ndezi radion. Dhe pastaj dëgjoi lajmin. Avioni i Mike Todd-it, “Lucky Liz”, ishte rrëzuar në New Mexico pak pas ngritjes. Në bord ndodheshin producenti dhe tre persona të tjerë. Nuk kishte të mbijetuar. Kirk Douglas ndaloi menjëherë makinën në anë të rrugës. Doli jashtë. Anne iu bashkua. Ata u përqafuan fort, me lotët që u rridhnin në fytyrë. Dhe në atë çast, pas gjithë zemërimit të një nate më parë, Kirk i tha gruas së tij: “E dashur, ti më shpëtove jetën. Që nga ky moment, do t’i besoj gjithmonë intuitës tënde.” Një dashuri e shkurtër, por e jashtëzakonshme Vdekja e Mike Todd do të ndryshonte përgjithmonë jetën e Elizabeth Taylor. Ata kishin qenë të martuar vetëm rreth një vit, por historia e tyre kishte pasur intensitetin e një romance shumë më të gjatë. Anne Douglas e kujtonte Todd-in si një burrë thellësisht të dashuruar me Elizabeth-in. Ajo thoshte se nuk e kishte parë kurrë Mike-un kaq të magjepsur pas një gruaje. Një nga kujtimet më të bukura i përkiste vitit 1957, kur Kirk dhe Anne vizituan çiftin në Dorchester Hotel në Londër. Elizabeth ishte shtatzënë me vajzën e saj dhe të Todd-it, Liza, dhe po hante çokollata në shtrat. Ajo vazhdonte t’i kërkonte Mike-ut t’i sillte më shumë. Në një moment, Todd hyri në dhomë dhe i tha me humor: “Mbylle gojën dhe ji e bukur!” Anne dhe Kirk qeshën. Por ajo që do të mbetej në kujtesën e Anne-s ishte mënyra se si Todd sillej me Elizabeth-in: me një përkushtim pothuajse teatral. Dhe ndoshta nuk mund të ishte ndryshe. Mike Todd ishte një showman. Kur një darkë në Paris udhëton me avion Një mbrëmje, gjatë të njëjtit qëndrim në Londër, Elizabeth i kujtoi Mike-ut një restorant të vogël francez në Left Bank të Parisit, ku kishin ngrënë pak kohë më parë. Ajo i tha se i kishte shijuar shumë ato ushqime. Pastaj shtoi: “Ndihem sikur dua atë.” Todd nuk u mendua gjatë. Telefonoi restorantin. Mori një avion me qira. Dhe bëri që darka që Elizabeth dëshironte të udhëtonte nga Franca drejt Londrës. Në orën dhjetë të mbrëmjes, ata po hanin atë darkë. Ishte një gjest i ekzagjeruar, luksoz, pothuajse kinematografik. Por pikërisht këtu qëndronte edhe karakteri i Mike Todd-it: ai nuk e shihte dashurinë thjesht si ndjenjë. Ai e kthente atë në spektakël. Kirk Douglas, duke kujtuar mikun e tij, do të bënte shaka: “Mike ishte një djalë fantastik. Por shpresoja që ekstravaganca e tij me Elizabeth-in të mos i jepte Anne-s ndonjë ide!” Një histori që mbeti në kujtesën e Hollywood-it Historia e avionit “Lucky Liz” nuk është vetëm historia e një aksidenti tragjik. Është edhe historia e një zgjedhjeje të vogël, të bërë në një mëngjes të zakonshëm. Një udhëtim që nuk u krye. Një grua që pati një ndjesi të cilën nuk mund ta shpjegonte. Një burrë që, vite më pas, do ta kujtonte atë çast si një pikë ndarëse mes jetës dhe vdekjes. Dhe në anën tjetër të kësaj tragjedie ishte Elizabeth Taylor, një nga ikonat më të mëdha të kinemasë, e cila humbi papritur bashkëshortin e saj, Mike Todd, në kulmin e një dashurie që kishte qenë po aq e shkëlqyer sa edhe bota ku ata jetonin. Hollywood-i i asaj kohe ishte një univers ku diamantet mund të shfaqeshin në një oborr pa qenë festë, ku një darkë mund të udhëtonte me avion nga Parisi dhe ku një ftesë për të hipur në një avion mund të shndërrohej, brenda pak orësh, në një kujtim të fundit. Ndonjëherë historia nuk ndryshon nga ngjarjet e mëdha. Ndryshon nga një “jo” i thënë në kohën e duhur. Dhe për Kirk Douglas, ai “jo” do të mbetej përgjithmonë zëri i një gruaje që, sipas fjalëve të tij, i kishte shpëtuar jetën. MESAZHI I HISTORISË Ka histori që na kujtojnë se jeta mund të ndryshojë në një çast — jo gjithmonë nga vendimet e mëdha, por nga një ndjesi e heshtur që na thotë të ndalemi. Kjo është një histori për dashurinë, miqësinë, intuitën dhe fatin. Për një “jo” që, në atë moment, dukej vetëm si një mosmarrëveshje mes dy njerëzve, por që më vonë mori peshën e një vendimi që ndryshoi një jetë. Historia e Elizabeth Taylor, Mike Todd, Kirk Douglas dhe Anne Douglas na kujton se jo çdo gjë në jetë mund të shpjegohet menjëherë. Ndonjëherë një ndjesi e brendshme na flet përpara se arsyeja të kuptojë pse. Dhe ndoshta pikërisht këtu qëndron bukuria më e thellë e kësaj historie: të dëgjosh zërin e brendshëm, të mos e nënvlerësosh intuitën dhe të kuptosh se një çast i zakonshëm mund të mbajë brenda tij një kthesë të jashtëzakonshme të fatit. Këtë do ta vendosja menjëherë pas titullit dhe para fillimit të historisë, si një hyrje karakteristike e Revista Prestige. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Nga fëmijëria magjike e Hollywood-it te diplomacia amerikane Ka figura që i përkasin një epoke dhe ka të tjera që arrijnë të kapërcejnë epokën e tyre. Shirley Temple ishte një prej tyre. Ajo nuk mbeti vetëm vajza me kaçurrelat e arta, buzëqeshjen e ndritshme dhe kërcimin e paharrueshëm të kinemasë amerikane; ajo u shndërrua, me kalimin e viteve, në aktore, këngëtare, kërcimtare, politikane dhe diplomate. Historia e saj është një prej atyre rrëfimeve të rralla të Hollywood-it ku fama e fëmijërisë nuk u shua me rritjen, por mori një tjetër formë dhe një tjetër peshë. Shirley Jane Temple lindi më 23 prill 1928 në Santa Monica, Kaliforni, në një familje me origjinë holandeze, angleze dhe gjermane. Ishte fëmija i tretë i Gertrude Amelia Temple dhe George Francis Temple, me dy vëllezër më të mëdhenj, John dhe George Jr. Nëna e saj e kuptoi herët talentin e vajzës dhe e nxiti të këndonte, të kërcente e të aktronte. Kaçurrelat karakteristike, që më vonë do të bëheshin një prej shenjave më të njohura të imazhit të saj, ishin pjesë e kujdesshme e këtij portreti Në vitin 1932, kur ishte vetëm katër vjeçe, Shirley u zbulua nga regjisori i kastit Charles Lamont në një shkollë kërcimi. Ajo u përzgjodh për të interpretuar në produksionet e Educational Pictures dhe shumë shpejt u shfaq në filmat e shkurtër të kompanisë. Në moshën që për shumë fëmijë është ende koha e lojërave, Temple tashmë po mësonte ritmin e një industrie të madhe. Roli i saj në Stand Up and Cheer! në vitin 1934 ishte kthesa që ndryshoi gjithçka. Një kombinim i rrallë i talentit, energjisë, hijeshisë dhe natyrshmërisë e bëri menjëherë të dallueshme. Kënga dhe kërcimi me James Dunn në “Baby, Take a Bow” i dhanë asaj një popullaritet të jashtëzakonshëm. Më pas erdhi Bright Eyes, filmi i shkruar duke pasur pikërisht stilin e saj në qendër, dhe bashkë me të kënga që do të bëhej simboli i saj: “On the Good Ship Lollipop.” Në shkurt të vitit 1935, Shirley Temple mori një Academy Juvenile Award për kontributin e saj të jashtëzakonshëm si interpretuese fëmijë gjatë vitit 1934. Ishte vetëm gjashtë vjeçe. Hollywood-i i viteve ’30 e kishte gjetur yllin e vet të vogël. Në vitet 1935–1937 ajo luajti në një varg filmash të suksesshëm, ndër ta The Little Colonel, Our Little Girl, Curly Top, The Littlest Rebel dhe Heidi. Në ekran ajo shpesh shfaqej si një figurë pajtuese, një fëmijë që sillte ngrohtësi në familje të ndara, pajtonte njerëz të larguar dhe kthente shpresën aty ku mungonte. Partneriteti me kërcimtarin e madh afro-amerikan Bill “Bojangles” Robinson ishte një prej momenteve më të paharrueshme të karrierës së saj. Të dy u shfaqën së bashku në katër filma, duke krijuar ndër duetet më të njohura të kërcimit në kinemanë amerikane të asaj periudhe. Vallëzimi i tyre në shkallët e The Little Colonel mbeti një prej skenave ikonike të Hollywood-it klasik. Në vitet e Depresionit të Madh, kur Amerika përballej me papunësi, varfëri dhe pasiguri, filmat e Shirley Temple ofronin diçka më shumë se argëtim. Ata ofronin një pushim emocional nga realiteti. Presidenti Franklin D. Roosevelt e kuptoi këtë ndikim kur vlerësoi aftësinë e saj për t’u dhënë njerëzve, qoftë edhe për pak çaste, mundësinë të harronin problemet e tyre. Por pas buzëqeshjes së ekranit ekzistonte edhe një industri e ashpër. Imazhi i Shirley-t ishte shndërruar në një markë. Kukulla, veshje, produkte për fëmijë dhe artikuj të shumtë tregtarë mbanin emrin ose portretin e saj. Në mesin e viteve ’30, kukullat Shirley Temple përbënin një pjesë të jashtëzakonshme të tregut amerikan të lodrave. Familja e saj u detyrua të kërkonte mbrojtje ligjore për përdorimin e emrit dhe imazhit të saj, duke e kthyer shumë herët Shirley-n në një prej figurave të para të mëdha të marketingut të lidhur me një yll fëmijë. Suksesi i saj ishte aq i madh, saqë ajo u shndërrua në një fenomen kulturor. Në vitin 1938, emri i saj përmendej edhe në debatet e Hollywood-it për fuqinë e yjeve në arkë. Në vitin 1939, Salvador Dalí e përjetësoi në një pikturë surrealiste, ndërsa ajo u shfaq edhe në një film të animuar me Donald Duck. Shirley Temple nuk ishte më thjesht aktore; ajo ishte pjesë e imagjinatës kolektive amerikane. Megjithatë, fama e fëmijërisë kishte një kufi që Hollywood-i nuk mund ta ndalonte: rritjen. Me kalimin e viteve, rolet dhe sukseset e saj ndryshuan. Ajo vazhdoi të punonte në kinema, ndërsa në vitin 1939 hyri në Westlake School for Girls. Për një vajzë që kishte kaluar pjesën më të madhe të fëmijërisë mes studiove, të rriturve dhe tutorëve privatë, përshtatja me jetën shkollore ishte një përvojë e re. Ajo u diplomua në vitin 1945. Në vitet ’40, Temple u përpoq të ndërtonte një karrierë përtej imazhit të fëmijës së artë të Hollywood-it. Ajo u shfaq në filma të ndryshëm, ndër ta The Bachelor and the Bobby-Soxer dhe Fort Apache. Por magjia komerciale e viteve ’30 nuk mund të përsëritej pafundësisht. Në vitin 1950, Shirley Temple e mbylli zyrtarisht kapitullin e saj kinematografik. Por ajo nuk u zhduk. U shfaq në radio, ku drejtoi programin Junior Miss në CBS në vitin 1942, dhe më pas kaloi në televizion. Nga viti 1958 deri në vitin 1961 ajo ishte prezantuese, rrëfyese dhe herë pas here aktore në Shirley Temple's Storybook, më pas The Shirley Temple Show. Televizioni i dha një tjetër mundësi për të komunikuar me publikun, tashmë si një grua që po largohej gjithnjë e më shumë nga identiteti i yllit fëmijë. Dhe pikërisht këtu historia e Shirley Temple merr kthesën më të jashtëzakonshme. Në vitet ’60, ajo hyri në jetën publike dhe politike. Në vitin 1967 kandidoi në zgjedhjet paraprake republikane për Kongresin amerikan. Nuk fitoi, por kjo nuk e ndali. Përkundrazi, përvoja politike u bë porta drejt një karriere të re. Në vitin 1969, Presidenti Richard Nixon e emëroi delegate të Shteteve të Bashkuara në Asamblenë e Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara. Ishte një ndryshim i jashtëzakonshëm: vajza që dikur këndonte “On the Good Ship Lollipop” tani përfaqësonte vendin e saj në skenën ndërkombëtare. Në vitet 1974–1976, ajo shërbeu si Ambasadore e Shteteve të Bashkuara në Ganë. Në vitin 1976 u bë gruaja e parë që shërbeu si Chief of Protocol of the United States, një detyrë prestigjioze që lidhej me protokollin diplomatik të Shteteve të Bashkuara. Por marrëdhënia e saj me diplomacinë dhe Evropën Lindore ishte edhe më personale. Në gusht të vitit 1968, Temple ndodhej në Pragë kur forcat e mbështetura nga Bashkimi Sovjetik pushtuan Çekosllovakinë, duke i dhënë fund Pranverës së Pragës. Ajo dëshmoi nga afër kaosin e pushtimit dhe pamjet e dhunës mbetën në kujtesën e saj. Më shumë se dy dekada më vonë, ajo u kthye në Pragë, këtë herë si ambasadore. Në vitin 1989, Presidenti George H. W. Bush e emëroi Ambasadore të Shteteve të Bashkuara në Çekosllovaki, detyrë që e mbajti deri në vitin 1992. Ishte një prej momenteve më simbolike të jetës së saj. Gruaja që kishte parë tanket sovjetike në Pragë në vitin 1968 tani ishte diplomate amerikane në një vend që po përjetonte fundin e regjimit komunist. Temple ishte dëshmitare e Revolucionit të Kadifenjtë, lëvizjes paqësore që çoi në përmbysjen e regjimit komunist. Ajo mbështeti disidentët dhe pati një marrëdhënie të veçantë me Václav Havelin. Kur Havel udhëtoi për vizitën e tij të parë zyrtare në Washington, Temple mori hapin e pazakontë për ta shoqëruar personalisht në të njëjtin avion. Kjo ishte ndoshta fotografia më e bukur e transformimit të saj: nga një fëmijë që Hollywood-i e kishte vendosur në qendër të skenës, në një grua që tani qëndronte në qendër të historisë. Edhe jeta personale e Shirley Temple pati kapitujt e saj. Ajo u martua për herë të parë me John Agar në vitin 1945 dhe patën një vajzë, Linda Susan. Martesa përfundoi me divorc në vitin 1950. Po atë vit ajo u martua me Charles Alden Black, me të cilin qëndroi deri në vdekjen e tij në vitin 2005. Çifti pati dy fëmijë, një djalë dhe një vajzë, Lori. Në vitin 1972, në moshën 44-vjeçare, Temple u diagnostikua me kancer gjiri. Në një kohë kur kjo sëmundje diskutohej shumë më pak publikisht, vendimi i saj për ta bërë të ditur diagnozën kishte rëndësi të madhe. Ajo ndihmoi në uljen e heshtjes dhe stigmës që rrethonin sëmundjen. Në vitin 1988 botoi autobiografinë Child Star, duke rrëfyer përvojën e jashtëzakonshme të rritjes nën dritat e Hollywood-it. Libri u bë një mënyrë për të rikthyer zërin e saj mbi një histori që për dekada ishte treguar kryesisht nga të tjerët. Shirley Temple ndërroi jetë më 10 shkurt 2014, në moshën 85-vjeçare, në Woodside të Kalifornisë. Por disa emra nuk largohen me vdekjen. Ajo la gjurmët e duarve dhe këmbëve në Grauman's Chinese Theatre në vitin 1935 dhe mori yllin e saj në Hollywood Walk of Fame në vitin 1960. Në vitin 1998 u nderua me Kennedy Center Honors për kontributin e saj në film. Në vitin 1999, American Film Institute e renditi Shirley Temple në mesin e legjendave më të mëdha femërore të kinemasë klasike amerikane. Edhe emri i saj vazhdoi të jetonte në kulturën popullore përmes pijeve pa alkool “Shirley Temple”, një emërtim që ajo vetë e konsideronte disi ironik, pasi pija ishte shumë e ëmbël për shijen e saj. Mbi të gjitha, Shirley Temple mbetet një histori transformimi. Ajo ishte vajza e vogël që një Amerikë e lodhur nga Depresioni e shihte në ekran për të harruar hallet. Ishte një prej yjeve më të mëdhenj të Hollywood-it para se të mbushte dhjetë vjeç. Ishte një markë tregtare, një ikonë e modës për fëmijë, një figurë e reklamave dhe një fenomen kulturor. Por më vonë ishte edhe një grua që hyri në politikë, në diplomaci dhe në historinë ndërkombëtare. Nga kaçurrelat e arta të skenës te sallat diplomatike të Washingtonit dhe Pragës, rruga e Shirley Temple është një dëshmi se një identitet i lindur në dritën e projektorëve mund të marrë një kuptim krejt tjetër me kalimin e kohës. Shirley Temple nuk mbeti përgjithmonë ylli i vogël i Hollywood-it. Ajo u rrit, ndryshoi dhe ndërtoi një jetë që ishte shumë më e madhe se roli që i kishte dhënë fama. Dhe ndoshta pikërisht kjo është trashëgimia e saj më e bukur: jo vetëm se Amerika dikur e donte për buzëqeshjen e saj, por se ajo arriti të fitojë respektin e saj përtej ekranit. Përgatiti: Albania Prestige.

KATE MIDDLETON Princesha e Uellsit — një portret i inteligjencës, elegancës dhe dinjitetit Kate Middleton, Princesha e Uellsit, është shndërruar në një nga figurat më të admirueshme dhe më të respektuara të monarkisë britanike. E njohur për elegancën e saj të natyrshme, qetësinë, inteligjencën dhe mënyrën e veçantë të komunikimit me publikun, ajo përfaqëson një model të ri të gruas mbretërore: të arsimuar, të përgatitur, moderne dhe thellësisht të përkushtuar ndaj rolit të saj. Formimi i saj akademik, përvoja profesionale përpara martesës dhe përkushtimi ndaj çështjeve sociale e kanë ndihmuar të ndërtojë një profil që shkon përtej shkëlqimit ceremonial të kurorës. Kate është diplomuar në Histori Arti në Universitetin e St Andrews, ku njohu edhe Princin William. Edukimi i saj, së bashku me përvojën dhe përgatitjen ndër vite për jetën publike, e kanë bërë një prej figurave më të përgatitura të brezit të saj në familjet mbretërore europiane. Por ajo që e veçon veçanërisht është mënyra se si e ka kthyer privilegjin e pozitës së saj në përgjegjësi. Me një prani të qetë dhe një elegancë që nuk ka nevojë për teprime, Princesha e Uellsit ka ndërtuar një marrëdhënie të veçantë me publikun britanik. Ajo gëzon një nivel të lartë admirimi dhe respekti, jo vetëm për stilin e saj të rafinuar, por edhe për seriozitetin me të cilin i trajton angazhimet publike. Në qendër të punës së saj janë fëmijët, zhvillimi i tyre në vitet e para të jetës, shëndeti mendor, sporti dhe arti — fusha që dëshmojnë një vizion të gjerë mbi shoqërinë dhe të ardhmen. Kate është një figurë që mishëron një ekuilibër të rrallë: traditën dhe modernitetin, delikatesën dhe forcën, aristokracinë dhe afërsinë njerëzore. Në paraqitjet publike, ajo ruan një dinjitet të veçantë, ndërsa në komunikimin me njerëzit shfaq një natyrshmëri që e ka bërë të afërt me miliona admirues. Si bashkëshorte e Princit William, nënë e tre fëmijëve dhe një prej figurave qendrore të brezit të ardhshëm të monarkisë britanike, Princesha e Uellsit po ndërton një trashëgimi të sajën. Ajo nuk është thjesht një ikonë e modës apo një figurë e familjes mbretërore. Kate Middleton është bërë simbol i një aristokracie të re, ku arsimi, kultura, vetëpërmbajtja, eleganca dhe shërbimi publik bashkohen në një personalitet të vetëm. Dhe pikërisht kjo përzierje e inteligjencës, edukimit, bukurisë së përmbajtur dhe dinjitetit e ka vendosur Kate Middleton ndër gratë mbretërore më të admiruara të kohës sonë. Nga Prestige.

KINEMAJA SI KUJTESË. Martin Scorsese: “Ruajtja e filmave është gjithmonë urgjente” Martin Scorsese është një nga emrat më të mëdhenj të kinemasë botërore. I lindur në Nju Jork më 17 nëntor 1942, ai është regjisor, skenarist dhe producent amerikan, autor i filmave ikonë si Taxi Driver, Raging Bull, Goodfellas, The Departed dhe The Wolf of Wall Street. I nderuar me Oscar, Scorsese është njëkohësisht një pasionant i historisë së filmit dhe një mbrojtës i palodhur i ruajtjes së trashëgimisë kinematografike. Në vitin 1990 themeloi The Film Foundation, duke kontribuar në restaurimin e qindra filmave të rëndësishëm nga e gjithë bota. Për të, filmi nuk është vetëm art, por kujtesë, histori dhe një dëshmi e njerëzimit. Nga Martin Scorsese Ka diçka thellësisht njerëzore në nevojën për të ruajtur atë që kemi qenë. Për Martin Scorsese-n, kjo nevojë merr një formë të veçantë përmes kinemasë: filmi nuk është vetëm argëtim, por një dëshmi e kohës, e njerëzve dhe e mënyrës se si një shoqëri ka parë veten. Në esenë e tij për Encyclopaedia Britannica, Scorsese flet për një prej shqetësimeve të tij më të mëdha: brishtësinë e trashëgimisë filmike dhe domosdoshmërinë e ruajtjes së saj. “Kinemaja na jep diçka të çmuar: një dëshmi të vetvetes në kohë, të dokumentuar dhe të interpretuar.” Një kujtesë që mund të zhduket Scorsese thekson se ruajtja e filmave nuk mund të konsiderohet kurrë një çështje e përfunduar. Për çdo kopje filmi të neglizhuar, për çdo material që nuk ruhet në kushtet e duhura, koha vazhdon të punojë kundër tij. Edhe kalimi në format dixhital nuk e zgjidh përfundimisht problemin. Sipas tij, edhe informacioni dixhital mund të humbasë dhe për këtë arsye ruajtja kërkon vazhdimisht kujdes, kontroll dhe transferim në formate të reja. Për Scorsese-n, kjo nuk është thjesht një çështje teknike. Është një çështje e kujtesës njerëzore. Kur filmi humbi para syve të tij Një nga përvojat që ndikoi më shumë në mënyrën se si Scorsese e kuptoi problemin e ruajtjes së filmave ndodhi në fund të viteve 1970. Ai mori pjesë në një shfaqje të filmit The Seven Year Itch të Billy Wilder, me Marilyn Monroe-n. Kopja e studios ishte dëmtuar rëndë nga kalimi i kohës. Ngjyrat ishin zbehur aq shumë sa filmi ishte pothuajse i paarritshëm për syrin. Por Scorsese kuptoi se problemi ishte shumë më i madh se humbja e ngjyrave. Sytë e aktorëve ishin shndërruar në njolla të paqarta. Shikimet dhe lidhjet emocionale mes personazheve nuk transmetoheshin më. Aktorët dukeshin si fantazma në ekran. Dhe bashkë me imazhin po humbte edhe historia. “Në thelb, vetë filmi kishte humbur.” Për Scorsese-n, ai moment ishte një zbulim vendimtar. Ai kuptoi se një film mund të ekzistonte ende fizikisht, por të ishte, në kuptimin artistik, pothuajse i humbur. Rreziku i “sindromës së uthullës” Scorsese tregon se më pas mësoi për rreziqet kimike që kërcënonin materialet filmike. Filmat e realizuar në materiale të ndryshme kishin nivele të ndryshme qëndrueshmërie. Kushtet e papërshtatshme të ruajtjes mund të shkaktonin dekompozim, deformim dhe tkurrje. Një nga fenomenet më të njohura është “sindroma e uthullës”, e cila prek filmat me bazë acetati. Me përparimin e degradimit, filmi fillon të marrë erë karakteristike uthulle, bëhet i brishtë, deformohet dhe tkurret. Kur procesi arrin një fazë të caktuar, dëmtimi është i pakthyeshëm. Një humbje e madhe e historisë së kinemasë Zbulimi më tronditës për Scorsese-n ishte përmasat e humbjes. Sipas të dhënave që ai përmend në esenë e tij, 50 për qind e kinemasë amerikane të prodhuar para vitit 1950 dhe 80 për qind e filmave amerikanë pa zë ishin humbur. Filma të tërë ishin zhdukur përgjithmonë. Mes tyre kishte edhe vepra të vlerësuara dhe filma që kishin marrë çmime të rëndësishme. Kontrasti ishte i madh: ndërsa Hollywood-i festonte historinë dhe Epokën e Artë të kinemasë, një pjesë e konsiderueshme e asaj historie nuk ekzistonte më. Dhe pyetja e Scorsese-s ishte e pashmangshme: Nëse kaq shumë ishte humbur në Shtetet e Bashkuara, çfarë kishte ndodhur me trashëgiminë filmike të pjesës tjetër të botës? Film Foundation: nga shqetësimi te veprimi Ky shqetësim u shndërrua në veprim. Në vitin 1990, Martin Scorsese themeloi The Film Foundation, së bashku me Woody Allen, Francis Ford Coppola, Stanley Kubrick, George Lucas, Sydney Pollack, Robert Redford dhe Steven Spielberg. Që prej atëherë, organizata ka kontribuar në restaurimin e më shumë se 800 filmave nga e gjithë bota, sipas Scorsese-s. Për të, restaurimi nuk është thjesht rikthim teknik i një imazhi të dëmtuar. Është një përpjekje për t'i dhënë një vepre mundësinë të shihet përsëri ashtu siç ishte menduar. Revolucioni dixhital Teknologjia ndryshoi rrënjësisht mënyrën e restaurimit. Në vitin 1996, The Matinee Idol i Frank Capra-s u restaurua duke përdorur teknika dixhitale. Kornizat e dëmtuara mund të skanoheshin, të riparoheshin dhe të plotësoheshin duke përdorur informacion nga korniza më të pastra. Kjo hapi mundësi të reja. Por Scorsese paralajmëron edhe për një paradoks: teknologjia mund të ndihmojë restaurimin, por nuk duhet të jetë ajo që përcakton se çfarë duhet të jetë restaurimi. Qëllimi duhet të mbetet vepra dhe synimi artistik i kineastit. Filmi fizik dhe kujtesa dixhitale Sot, pjesa më e madhe e filmave prodhohet dhe shpërndahet në mënyrë dixhitale. Shikimi përmes platformave online është bërë pjesë qendrore e përvojës së publikut. Por edhe bota dixhitale ka brishtësinë e saj. Skedarët mund të humbasin. Formatet ndryshojnë. Pajisjet vjetrohen. Sistemet zëvendësohen. Për këtë arsye, Scorsese këmbëngul që restaurimet ku përfshihet Film Foundation të kenë edhe elemente fizike filmike – një negativ dhe një pozitiv. Në fund të fundit, për të, filmi fizik mbetet një nga mënyrat më të besueshme dhe më të qëndrueshme për të ruajtur imazhin kinematografik. Kujtesa që nuk duhet të humbasë Mendimi i Scorsese-s shkon përtej teknikës. Një film është një dokument i kohës. Ai ruan fytyra, zëra, gjeste, mënyra të të menduarit, veshje, qytete, marrëdhënie njerëzore dhe emocione që përndryshe mund të zhdukeshin. Prandaj ruajtja e filmit është, në një kuptim më të gjerë, ruajtje e kujtesës njerëzore. “Në të ardhmen, kujtesa e imazhit të vërtetë filmik duhet të ruhet me të njëjtin kujdes dhe dashuri me të cilën ruhet një artefakt i lashtë.” Kjo është thelbi i mesazhit të Martin Scorsese-s: një film i humbur nuk është vetëm një objekt kulturor i humbur. Është një pjesë e kujtesës sonë që nuk mund të rikthehet më. Bazuar në esenë “Film Preservation: A Dire Need”, botuar nga Encyclopaedia Britannica në vitin 2018. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Sami Frashëri – mendimtari i shquar kombëtar shqiptar dhe urë mes qytetërimeve, ndertoi ndergjegjen. Sami Frashëri ishte mendimtar ideolog poet, pir jo poet në kuptimin kryesor të fjalës, edhe pse ka shkruar disa tekste me frymë letrare dhe dramatike. Ai nuk hyn në traditën e poetëve si Naim Frashëri. Roli i tij është tjetër dhe më i gjerë. Ai ishte kryesisht: – Mendimtar dhe ideolog i Rilindjes Kombëtare Ai formuloi idenë e kombit shqiptar si projekt politik dhe kulturor, jo thjesht si identitet etnik. – Gjuhëtar dhe leksikograf Krijoi fjalorë të mëdhenj dhe sistemonte gjuhën, duke i dhënë asaj strukturë shkencore. – Enciklopedist Me veprën e tij madhore përmblodhi dijen e kohës dhe e organizoi në mënyrë moderne. – Publicist dhe intelektual politik Shkroi artikuj dhe traktate ku mbrojti të drejtat e shqiptarëve dhe kërkoi bashkimin dhe zhvillimin e tyre kulturor. – Dramaturg dhe shkrimtar Shkroi disa drama dhe një roman, por këto nuk janë pjesa kryesore e ndikimit të tij. Rëndësia e tij konkrete Rëndësia e Sami Frashërit qëndron në faktin se ai: – formuloi për herë të parë një program kombëtar shqiptar – i dha gjuhës shqipe status dhe strukturë moderne – e lidhi Shqipërinë me idetë e arsimit, shkencës dhe iluminizmit – krijoi ura midis kulturës lindore dhe asaj perëndimore – ndikoi në formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare Pra, shkurt: Ai ishte një mendimtar kombëtar i gjuhës, një figurë që ndërtoi bazat intelektuale të Shqipërisë moderne. Veprat e Sami Frashërit një univers krijimtarie që shtrihet nga letërsia tek shkenca, nga fjala artistike tek mendimi enciklopedik. Në rrugëtimin e tij intelektual, Sami Frashëri nuk la pas thjesht tituj librash, por një hartë të tërë dijesh, një pasuri që lëviz mes gjuhëve, kulturave dhe epokave, duke e bërë atë një nga mendjet më të plota të kohës së vet. Veprat e tij vijnë si etapa të një zhvillimi të vazhdueshëm, ku çdo libër është një gur themeli në ndërtimin e identitetit kulturor dhe gjuhësor. Taaşşuk-i Tal’at ve Fitnat , romani i parë në gjuhën turke moderne , botuar më 1872 , shënon lindjen e prozës narrative në këtë hapësirë , një histori dashurie që fsheh brenda saj reflektime shoqërore dhe psikologjike , duke e vendosur Samiun në fillesat e romanit modern. Besa yahud Ahde Vefâ , dramë në gjashtë pamje , 1875 , është një himn për nderin dhe fjalën e dhënë , ku koncepti shqiptar i besës ngrihet në nivel universal , duke e kthyer veprën në një simbol identitar dhe moral. Gâve , dramë me pesë pamje , 1876 , vazhdon rrugën e dramaturgjisë së tij , duke sjellë motive historike dhe mitike që ndërthuren me idenë e rezistencës dhe drejtësisë. Medeniyyet-i islâmiyye , nga seria “Biblioteka e xhepit” , 1879 , 1885 , është një reflektim mbi qytetërimin islam , një përpjekje për të shpjeguar dhe mbrojtur vlerat e tij në një kohë transformimesh të mëdha kulturore. Kamus-i Fransevî , fjalor turqisht–frëngjisht , 1882 , 1885 , hap një dritare komunikimi me Perëndimin , duke e bërë gjuhën një urë lidhëse mes botëve. Abetare e gjuhës shqipe , 1886 , është një akt themelor për arsimin kombëtar , një libër i thjeshtë në formë , por i madh në mision , sepse u mëson shqiptarëve shkronjat e identitetit të tyre. Shkronjtore e gjuhës shqipe , gramatikë , 1886 , vendos rregullat e një gjuhe që kërkonte të standardizohej , duke i dhënë shqipes strukturë dhe dinjitet shkencor. Dheshkronjë , libër gjeografie , 1888 , zgjeron horizontin e dijes , duke e lidhur njeriun me botën dhe hapësirën ku jeton. Kamus-ül Alam , enciklopedi në gjashtë vëllime , 1889–1896 , është një nga veprat më madhore , një përmbledhje e dijes universale ku bota shqiptare gjen vendin e saj të merituar mes kombeve. Kamus-i Arabi , fjalor arabisht–turqisht , 1889 , dëshmon për thellësinë e tij në gjuhët orientale dhe përkushtimin ndaj studimit të tyre. Shqipëria ç’ka qenë , ç’është e ç’do të bëhet , traktat politik , 1899 , është manifesti i mendimit kombëtar shqiptar , një tekst vizionar që përkthen historinë në program dhe ëndrrën në projekt. Kamus-ı Türkî , fjalor i gjuhës turke , 1901 , mbetet një nga arritjet më të mëdha leksikografike , një vepër që sistematizon gjuhën dhe i jep asaj formë moderne. Në të njëjtën kohë , përkthimet e tij janë një kapitull më vete , ku Samiu bëhet ndërmjetës i kulturave : Tarih-i Mücmel-i Fransa , Histori e shkurtër e Francës , 1872 , sjell për lexuesin lindor një pasqyrë të historisë evropiane. Galatée , përkthim nga frëngjishtja , 1873 , dëshmon për lidhjen e tij me letërsinë klasike franceze. Şeytanın Yadigarları , Kujtimet e Shejtanit , 1878 , një tekst me ngarkesë letrare dhe filozofike. Sefiller , Të mjerët të Victor Hugo , 1879 , një nga veprat më të mëdha të letërsisë botërore , e sjellë në një kontekst të ri kulturor. Robinson , Robinson Crusoe i Daniel Defoe , 1879 , një rrëfim mbi mbijetesën dhe njeriun përballë botës. Kështu , në këtë varg veprash që shtrihet nga viti 1872 deri më 1901 , Sami Frashëri shfaqet jo vetëm si autor , por si një arkitekt i mendimit , një njeri që ndërtoi ura mes gjuhëve , kombeve dhe ideve , duke lënë pas një trashëgimi që vazhdon të flasë edhe sot me një zë të qartë dhe të gjallë. Sami bej Frashëri, i njohur në kohën e tij si Shemsedin Sami Bej (Şemseddin Sami Bey), lindi më 1 qershor 1850 në Frashër të Vilajetit të Janinës dhe ndërroi jetë më 18 qershor 1904 në Stamboll. Ai ishte një nga figurat më të mëdha të mendimit shqiptar dhe osman: gjuhëtar, leksikograf, enciklopedist, romancier, dramaturg, përkthyes dhe ideolog i Rilindjes Kombëtare Shqiptare, përkrah vëllezërve të tij Abdyl Frashëri dhe Naim Frashëri. Në historinë kulturore shqiptare njihet thjesht si Samiu, ndërsa në botën turke si një nga mendjet themeluese të mendimit modern dhe “babai i enciklopedistëve”. Ai përfaqëson ndërgjegjen e zgjuar kombëtare, lidhjen midis Lindjes dhe Perëndimit, dhe përpjekjen për ta kthyer gjuhën, kulturën dhe identitetin shqiptar në një projekt të vetëdijshëm politik e kulturor. Samiu lindi në një familje me traditë dhe ndikim. Ishte biri i Halit beut (1797–1859) dhe Emine hanëmit (1814–1861). Nga ana e të atit, vinte nga një familje bektashiane me prejardhje nga Berati, e njohur si Dulellarët, ndërsa nga e ëma lidhej me trashëgiminë e Iljaz bej Mirahorit. Kjo përzierje traditash kulturore dhe shpirtërore do të ndikonte në formimin e tij si mendimtar universal. Mësimet e para i mori në teqenë e Frashërit, nën drejtimin e Mustafa efendi Tetovës, së bashku me vëllanë Naimin. Pas humbjes së prindërve, më 1865 familja u vendos në Janinë, ku Samiu ndoqi gjimnazin grek “Zosimea”, të cilin e përfundoi më 1869 si nxënës i shkëlqyer. Ai zotëroi një horizont të rrallë kulturor: mësoi greqishten e vjetër dhe të re, latinishten, frëngjishten, italishten, si dhe më pas arabishten, persishten dhe turqishten. Ky shumëgjuhësim e bëri një ndër mendjet më të përgatitura të kohës, të aftë për të dialoguar me qytetërime të ndryshme. Fillimet dhe veprimtaria në Perandorinë Osmane Pas shkollimit, punoi në Zyrën e Shtypit në Janinë, ndërsa më 1871 u vendos në Stamboll, ku hyri në rrethin e intelektualëve përparimtarë si Namık Kemal dhe Ebüzziya Tevfik. Në këtë periudhë nisi një aktivitet të dendur si shkrimtar dhe gazetar: më 1872 botoi romanin e parë në turqisht, “Ta'aşşûk-ı Tal'at ve Fitnât” (Dashuria e Talatit me Fitneten), duke hyrë në histori si pionier i romanit turk modern. Vepra dhe kontributi shkencor Sami Frashëri ishte një univers më vete krijues. Ai hartoi: — fjalorë dygjuhësh frëngjisht–turqisht (1882) dhe turqisht–frëngjisht (1884) — fjalor të gjuhës arabe (1898) — fjalorin madhor “Kamus-ı Türkî” (1901) me mbi 40 mijë fjalë — enciklopedinë gjashtëvëllimshme “Kamus al Alam” (1889–1896) Në gjuhën shqipe kontribuoi me: — “Abetare e gjuhës shqipe” (1886) — “Shkronjtore e gjuhës shqipe” (1886) — hartimin e alfabetit të Stambollit — traktatin politik “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet” (1899), që u kthye në manifest të Rilindjes Kombëtare. Në fushën letrare, ai krijoi vepra që lidhen ngushtë me shpirtin shqiptar. Drama “Besa yahut Ahde Vefa” (1874–1875) është një hymn për nderin, besnikërinë dhe identitetin, duke e paraqitur shqiptarin si figurë morale dhe të denjë në sytë e botës. Po ashtu, përktheu vepra madhore si “Të mjerët” e Victor Hugo dhe “Robinson Crusoe” të Daniel Defoe, duke sjellë kulturën europiane në hapësirën osmane. Angazhimi kombëtar dhe politik Samiu ishte pjesë aktive e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Ai mori pjesë në Komitetin Qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare dhe ishte ndër firmëtarët e memorandumit drejtuar Kongresit të Berlinit (1878). Ai kërkonte: — bashkimin e vilajeteve shqiptare — zhvillimin e arsimit në gjuhën shqipe — mbrojtjen e identitetit kombëtar nga ndikimet e huaja Në artikujt e tij, Shqipërinë e quante “vatani im”, duke e lidhur fatin personal me fatin e kombit. Më 4 maj 1884 u martua me Emine Velije hanëmin, me të cilën pati katër fëmijë, ndër ta Ali Sami Yen, një figurë e njohur në historinë sportive turke. Pas vdekjes së saj më 1893, u martua me Belkizen, e veja e vëllait të tij Sami Frashëri përfaqëson: — mendimin iluminist shqiptar — ndërtimin e identitetit kombëtar përmes gjuhës dhe arsimit — urën kulturore mes Lindjes dhe Perëndimit — vizionin modern për një Shqipëri të zhvilluar dhe të vetëdijshme Ai mbetet një figurë që nuk shkroi thjesht libra, por projektoi një komb—me alfabet, me ide, me vetëdije dhe me të ardhme. Në figurën e Sami Frashërit, historia shqiptare gjen një nga zërat më të kthjellët: një njeri që e pa kombin jo si trashëgimi të dhënë, por si vepër që duhet ndërtuar.

HESHTJA QË U BË DASHURI — VIKTOR HYGO Koment: Një poezi e brishtë dhe e thellë, ku heshtja bëhet forma më e pastër e dashurisë. Hygo ndërton një atmosferë intime, ku një vështrim, një prani dhe një qetësi e përbashkët mjaftojnë për të zgjuar ndjenjën. Gruaja që hesht nuk është mungesë fjale, por një mister që e shtyn shpirtin drejt dashurisë. Peizazhi i pyllit dhe drita e agimit e bëjnë këtë ndjenjë edhe më poetike. Në këtë poezi, dashuria nuk deklarohet — ajo ndodh në heshtje. SEPSE AJO PA FOLUR RRINTE — VIKTOR HYGO Heshtja e saj qe ngadhënjimi im; Nuk di, por kjo gjë shumë më joshte; Në zemër nuk ndjeva asnjë tundim, Veç rrahje të lehtë, lëkundje boshe. Çdo mbrëmje të vetmuar, larg nga kjo botë, Rrugën përmes pyllit bënim me veturë; Unë i flisja e mes një qetësie të plotë, Dëgjoheshin zëra në pyllin obskur. Syri i saj ish gjithë mistere, Si syri i një laureshe që pasqyron Pafundësinë e kaltër të qiejve, Aurorën e feksur, pranverës që agon. Ajo s’fliste e s’thoshte asgjë; Mbështetur pranë meje e menduar qëndroi; Një ditë, kur as vetë s’e pandeha këtë, Si rreze dashuria zemrën ma përshkoi. Dashuria është, nuk dihet se çfarë; Një femër të zgjuar e bën të heshtë; Ndoshta është streha ku prehen gjithfarë, Kësisoj të pabesë, lule-shigjetë. Përktheu: Ferdin Liçaj

TAYLOR SWIFT – RIKTHIMI TEK RRËNJËT, NJË TJETËR KURORË NË MUZIKË. as 13 vitesh, Taylor Swift rikthehet në vendin e parë të country radio amerikane me “I Knew It, I Knew You”, këngën e krijuar për universin e “Toy Story 5”. Ka momente në karrierën e një artisti kur suksesi nuk matet vetëm me një renditje në një klasifikim muzikor. Matet me kohën që kalon, rrënjët që mbeten dhe aftësinë për t’u rikthyer te vetvetja pa humbur asgjë nga ajo që është bërë. Taylor Swift sapo ka shkruar një tjetër kapitull të tillë. Pas 13 vitesh, superylli amerikan është rikthyer në vendin e parë të klasifikimit të radios country në Shtetet e Bashkuara me këngën “I Knew It, I Knew You”, pjesë e kolonës zanore të filmit të shumëpritur Toy Story 5. Por ky nuk është thjesht një tjetër sukses në një karrierë të mbushur me rekorde. Është një rikthim simbolik te origjina. Swift, e cila sot është një prej figurave më të fuqishme të muzikës botërore, e nisi rrugëtimin e saj artistik pikërisht në botën e country-t. Tashmë, më shumë se një dekadë pas suksesit të fundit në krye të këtij klasifikimi, ajo rikthehet atyP ku zëri i saj u dëgjua për herë të parë nga një publik i gjerë. Dhe rikthimi vjen përmes një kënge të lindur nga nostalgjia e fëmijërisë. Një këngë për Jessie-n “I Knew It, I Knew You” është frymëzuar nga personazhi Jessie, kaubojëza e guximshme dhe e ndjeshme e universit Toy Story, e interpretuar në film nga Joan Cusack. Kënga është shkruar dhe prodhuar nga Taylor Swift në bashkëpunim me Jack Antonoff, një prej bashkëpunëtorëve të saj më të rëndësishëm muzikorë. Vetë Swift e ka përshkruar krijimin e saj me një fjali që mbart një domethënie të veçantë: “Të shkruarit e kësaj kënge u ndje si një largim muzikor dhe, në të njëjtën kohë, si një kthim në shtëpi.” Ndoshta pikërisht këtu qëndron bukuria e këtij kapitulli. Sepse për Taylor Swift, Toy Story nuk është vetëm një film. Është pjesë e kujtesës së saj personale. Ajo ka treguar se ka qenë një fëmijë i këtij universi që nga mosha 5-vjeçare dhe se lidhja me këta personazhe ka qenë pjesë e rritjes së saj. Tashmë, dekada më vonë, ajo nuk po e shikon më historinë nga salla e kinemasë. Ajo po i shton një kapitull muzikor. Nga country te bota “I Knew It, I Knew You” nuk u ndal vetëm te publiku country. Kënga arriti gjithashtu vendin e parë në Billboard Hot 100, klasifikimi që përfshin të gjitha zhanret muzikore në Shtetet e Bashkuara, duke dëshmuar edhe një herë aftësinë e Swift për të kaluar kufijtë mes zhanreve dhe brezave. Me këtë sukses, ajo regjistron këngën e saj të 13-të që arrin Nr. 1 në country radio si artiste solo dhe të 14-tën në total. Një numër që merr edhe më shumë simbolikë kur kujtojmë se 13 është një prej numrave më të lidhur me identitetin artistik të Taylor Swift. Për të, muzika ka qenë gjithmonë më shumë sesa një industri. Ka qenë një mënyrë për të ruajtur kujtime, për të treguar histori dhe për t'i dhënë formë emocioneve që shpesh janë të vështira për t'u shprehur me fjalë. Kur fëmijëria rikthehet në art Në një prej momenteve më të bukura të rrëfimit të saj, Swift ka falënderuar krijuesit e Toy Story dhe muzikantët që kanë ndërtuar ndër vite universin muzikor të filmit. Ajo veçanërisht vlerësoi Andrew Stanton për besimin që i dha për këtë projekt dhe kompozitorin legjendar Randy Newman, arkitektin muzikor të botës së Toy Story. Në fjalët e saj ndihet diçka më e thellë se një falënderim profesional. Është mirënjohja e një artisteje ndaj një bote që e ka shoqëruar që nga fëmijëria dhe tani i ka dhënë mundësinë të kontribuojë në të. Kjo është një prej bukurive të mëdha të suksesit: të arrish një pikë në jetë ku mund t'u rikthehesh gjërave që të kanë frymëzuar dikur dhe, në vend që vetëm t'i kujtosh, t'u lësh edhe ti diçka nga vetja. Një performancë me domethënie Taylor Swift e interpretoi këngën për herë të parë live muajin e kaluar, gjatë Grammy Museum’s Icon Sessions, në një medley ku përfshiu edhe këngët e saj të njohura “All Too Well” dhe “August”. Performanca kishte edhe një dimension personal. Ishte performanca e saj e parë që nga martesa me Travis Kelce më 3 korrik, duke i dhënë këtij rikthimi në skenë një vëmendje të veçantë. Në këtë pikë të karrierës së saj, Swift duket se nuk ka më nevojë të provojë se mund të jetë në krye. Ajo tashmë është atje. Ajo që vazhdon të dëshmojë është diçka tjetër: se mund të ndryshojë, të rikthehet, të eksperimentojë dhe sërish të mbetet e lidhur me historinë e saj. Një sukses që flet për më shumë se muzikën Taylor Swift është një prej shembujve më të dukshëm të mënyrës se si një artiste mund të ndërtojë një karrierë duke e kthyer përvojën personale në gjuhë universale. Nga country i viteve të para te pop-i që ka pushtuar stadiumet e botës, nga rrëfimet intime te spektakli global, rrugëtimi i saj ka qenë një proces i vazhdueshëm transformimi. Dhe tani, një këngë për Jessie-n e Toy Story e rikthen në krye të country radio-s. Ndoshta kjo është pjesa më e bukur e historisë: Ndonjëherë, për të shkuar edhe më larg, duhet të dish të kthehesh aty ku gjithçka filloi. Taylor Swift u rikthye te country. U rikthye te një univers që e ka shoqëruar që fëmijë. U rikthye te kujtesa. Dhe, 13 vjet më vonë, muzika e çoi përsëri në vendin e parë. Sepse disa rrënjë nuk të mbajnë pas. Të kujtojnë se nga ke ardhur, ndërsa vazhdon të ecësh përpara. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige.

KIM BASINGER Bukuria që u bë pjesë e historisë së Hollywood-it Ka fytyra që i përkasin një kohe. Ka të tjera që, edhe pasi koha ndryshon, vazhdojnë të mbeten në kujtesë. Kim Basinger është një prej tyre. Bionde, elegante dhe me një prani që kamera e dalloi shumë herët, ajo u shfaq në Hollywood në një periudhë kur kinemaja amerikane po ndërtonte një nga kapitujt më të fuqishëm të kulturës popullore. Por historia e saj nuk filloi nën dritat e studiove. Ajo nisi shumë më herët, në Athens, Georgia, më 8 dhjetor 1953. Që në fëmijëri, Basinger mori mësime kërcimi. Në moshën 16-vjeçare filloi të merrte pjesë në konkurse bukurie. Një konkurs kombëtar në New York do të bëhej një pikë kthese: aty u vu re nga një agjent modelingu dhe më pas nënshkroi kontratë me agjencinë Ford Models. Për pesë vjet, ajo punoi si modele, veçanërisht në reklama për produkte shampoje. Por bukuria për të nuk do të mbetej vetëm një profesion përpara aparatit fotografik. Brenda saj kishte një tjetër ambicie: kinemaja. Kështu, ajo u zhvendos në California, me shpresën për t'u bërë aktore. Hollywood-i i asaj kohe ishte më shumë se një qytet. Ishte një ëndërr kolektive, një industri që kishte mësuar ta kthente dritën, fytyrën dhe imagjinatën në histori që mund të udhëtonin në të gjithë botën. Dhe Basinger do të gjente vendin e saj pikërisht aty. Nga ekranet televizive te kinemaja Në vitet 1976 dhe 1977, ajo nisi të shfaqej në role të ftuara në seriale televizive si Charlie’s Angels, The Six Million Dollar Man dhe McMillan & Wife. Në vitin 1977 u përzgjodh si bashkëprotagoniste në serialin policor Dog and Cat, i cili pati një jetë të shkurtër televizive. Më pas erdhi filmi televiziv Katie: Portrait of a Centerfold (1978), ku Basinger luajti rolin kryesor. Në vitet 1979 dhe 1980 ajo u shfaq në miniserialin From Here to Eternity, fillimisht në versionin me tri pjesë dhe më pas në versionin e zgjeruar me 12 pjesë, duke interpretuar rolin e një prostitute. Debutimi i saj në kinematografi erdhi në Hard Country (1981), dramën teksane ku luajti përballë Jan-Michael Vincent. Por Hollywood-i do ta njihte më gjerësisht vetëm pak më vonë. Në vitin 1983, Basinger u shfaq në filmin e James Bond, Never Say Never Again. Ishte një rol që e afroi me një prej universeve më të famshme të kinemasë dhe e vendosi gjithnjë e më fort në hartën e yjeve të rinj të ekranit. Një yll i viteve ’80 Vitet ’80 ishin dekada e saj e madhe. Në The Natural (1984), filmin e Barry Levinson me Robert Redford, ajo interpretoi një joshëse, rol për të cilin u nominua për Golden Globe. Një vit më pas, në Fool for Love (1985), të Robert Altman, bazuar në dramën e Sam Shepard, ajo fitoi vlerësime për interpretimin e saj. Pastaj erdhi një film që do të mbetej gjatë në kulturën popullore: 9½ Weeks (1986), ku Basinger luajti përballë Mickey Rourke. Filmi, i njohur për përmbajtjen e tij të hapur seksuale dhe atmosferën provokuese, u bë një prej titujve më të diskutuar të dekadës. Në të njëjtin vit, ajo interpretoi përballë Richard Gere në thrillerin No Mercy. Në vitin 1987 erdhën Blind Date, përballë Bruce Willis dhe nën drejtimin e Blake Edwards, si edhe komedia Nadine, ku luajti përballë Jeff Bridges. Në vitin 1988 ajo u shfaq me Dan Aykroyd në My Stepmother Is an Alien. Por një tjetër rol do ta lidhte përgjithmonë emrin e saj me imagjinatën e Hollywood-it. Kim Basinger dhe Gotham-i i errët Në vitin 1989, Tim Burton solli në ekran Batman, një version të errët, stilizuar dhe atmosferik të një prej personazheve më të famshëm të DC Comics. Në këtë botë të hijes, mjegullës dhe dritave të natës, Kim Basinger luajti gazetaren Vicki Vale. Roli u bë një nga paraqitjet më të njohura të karrierës së saj. Vicki Vale ishte gazetare, por edhe një figurë që e lidhte botën reale të Gotham-it me misterin e Batman-it. Përballë Michael Keaton në rolin e Batman-it, Basinger solli në film atë kombinim të elegancës dhe romantizmit që i përshtatej estetikës së Burton-it. Dhe për ta kuptuar atmosferën e atij momenti, duhet të kujtojmë edhe vetë historinë e Batman-it. Personazhi ishte krijuar për DC Comics nga shkrimtari Bill Finger dhe artisti Bob Kane. Batman debutoi në maj të vitit 1939 në Detective Comics nr. 27 dhe, që atëherë, u shndërrua në një figurë që kaloi nga faqet e komikëve në libra, gazeta, televizion, lojëra elektronike dhe filma. Origjina e tij është një nga historitë më të njohura të kulturës popullore. Bruce Wayne ishte djali i Thomas dhe Martha Wayne. Pas një mbrëmjeje në kinema, familja u grabit dhe prindërit e Bruce u vranë ndërsa ai ishte ende fëmijë. Trauma e asaj nate u bë themeli i identitetit të tij si luftëtar kundër krimit. Pas vitesh trajnimi të mendjes dhe trupit, Bruce ndërtoi figurën e Batman-it. Një lakuriq nate që hyri përmes një dritareje u bë për të një shenjë dhe simboli i heroit të errësirës mori formë. Në fillimet e tij, Batman ishte shumë më brutal. Por me rritjen e popullaritetit të personazhit, DC Comics ndryshoi qasjen ndaj tij, duke eliminuar armët e zjarrit dhe përdorimin ekstrem të forcës. Më pas në historinë e tij hyri Robin, Dick Grayson, një akrobat cirku që kishte humbur prindërit dhe u bë partneri i ri i Batman-it. Në vitin 1940, Batman fitoi serinë e tij të veçantë dhe pikërisht aty u shfaqën për herë të parë dy prej kundërshtarëve të tij më të famshëm: Joker dhe Catwoman. Më vonë do t'u bashkoheshin Scarecrow, Penguin dhe Riddler. Batman nuk ishte thjesht një superhero. Ai u bë një mit modern. Dhe Kim Basinger, si Vicki Vale, u bë pjesë e një prej interpretimeve më ikonike të këtij miti në kinema. Nga Vicki Vale te Lynn Bracken Pas Batman, Basinger vazhdoi të shfaqej në filma ku shpesh mishëronte figura të lidhura me bukurinë, dëshirën dhe romancën. Por karriera e saj nuk do të mbetej e kufizuar te ky imazh. Në vitin 1994 ajo luajti sërish një gazetare, këtë herë në filmin e Robert Altman Prêt-à-Porter, i njohur gjithashtu si Ready to Wear. Por roli që do t'i sillte vlerësimin më të madh të karrierës së saj do të vinte në vitin 1997. L.A. Confidential e çoi Basinger në një tjetër dimension të aktrimit. Në filmin noir të Curtis Hanson, ajo interpretoi Lynn Bracken, një grua që ishte transformuar kirurgjikisht për t'i ngjarë yllit të viteve ’50, Veronica Lake. Personazhi ishte pjesë e një bote prostitucioni ku gra të tjera ishin ndryshuar në mënyrë të ngjashme për t'u ngjarë yjeve të mëdha femra të Hollywood-it të asaj kohe. Roli ishte shumë më tepër se një tjetër paraqitje e bukurisë së saj. Ishte një karakter që jetonte në një botë ku imazhi shitej, ku identiteti mund të ndërtohej dhe deformohej dhe ku shkëlqimi i Hollywood-it kishte edhe një anë të errët. Për interpretimin në L.A. Confidential, Kim Basinger fitoi Golden Globe dhe Academy Award për aktoren më të mirë në rol dytësor. Oscar-i i vitit 1998 shënoi një nga kulmet më të rëndësishme të karrierës së saj. Përtej ekranit Pas fitimit të Oscar-it, jeta private e Basinger mori një vëmendje të madhe mediatike. Divorci i saj nga aktori Alec Baldwin në vitin 2002 u bë pjesë e kronikave të Hollywood-it dhe për një periudhë tërhoqi më shumë vëmendje sesa puna e saj në kinema. Megjithatë, ajo vazhdoi të aktrojë. Në vitin 2002 luajti nënën e trazuar të protagonistit në filmin 8 Mile, me Eminem. Në Cellular (2004), ajo interpretoi një grua të rrëmbyer, ndërsa në Grudge Match (2013) luajti interesin romantik të një boksieri në moshë. Më pas u shfaq në The Nice Guys (2016), ndërsa në vitet 2017 dhe 2018 u shfaq në Fifty Shades Darker dhe Fifty Shades Freed, të dyja bazuar në serinë e romaneve erotike të E.L. James. Hollywood-i që mbetet Historia e Kim Basinger është e lidhur pazgjidhshmërisht me historinë e Hollywood-it. Hollywood-i vetë kishte lindur si një hapësirë shumë ndryshe nga ajo që sot imagjinojmë kur dëgjojmë këtë emër. Në fillim të viteve 1900, kineastët gjetën në Kaliforninë jugore klimën e butë, diellin, terrenin e larmishëm dhe një treg të madh pune që i përshtateshin në mënyrë ideale prodhimit të filmave. Në vitin 1908, një nga filmat e hershëm narrativë, The Count of Monte Cristo, u përfundua në Hollywood, pasi xhirimet kishin nisur në Chicago. Në vitin 1911, një hapësirë në Sunset Boulevard u kthye në studion e parë të Hollywood-it dhe shumë shpejt rreth 20 kompani po prodhonin filma në zonë. Në vitin 1913, Cecil B. DeMille, Jesse Lasky, Arthur Freed dhe Samuel Goldwyn krijuan Jesse Lasky Feature Play Company, e cila më vonë do të lidhej me Paramount Pictures. DeMille realizoi The Squaw Man në një hambar, vetëm një bllok larg asaj që sot njihet si kryqëzimi i Hollywood Boulevard dhe Vine Street. Deri në vitin 1915, Hollywood ishte bërë qendra e industrisë amerikane të filmit. Për më shumë se tri dekada, emra si D.W. Griffith, Samuel Goldwyn, Adolph Zukor, William Fox, Louis B. Mayer, Darryl F. Zanuck dhe Harry Cohn drejtuan studiot e mëdha që do të përcaktonin epokën e artë të kinemasë amerikane: Twentieth Century-Fox, Metro-Goldwyn-Mayer, Paramount Pictures, Columbia Pictures, Warner Brothers dhe të tjera. Edhe shkrimtarët u magjepsën nga kjo botë. F. Scott Fitzgerald, Aldous Huxley, Evelyn Waugh dhe Nathanael West shkruan për Hollywood-in dhe për ëndrrën e tij të artë, por edhe për kontradiktat që fshiheshin pas saj. Pas Luftës së Dytë Botërore, studiot nisën të lëviznin jashtë Hollywood-it dhe xhirimet në lokacione reale ndryshuan peizazhin e industrisë. Me rritjen e televizionit, Hollywood-i u shndërrua gjithnjë e më shumë në një qendër të argëtimit televiziv amerikan. Megjithatë, magjia nuk u zhduk. Hollywood Bowl, që nisi të përdorej si hapësirë koncertesh nën qiell të hapur në vitet 1920, Greek Theatre, Grauman’s Chinese Theatre, Hollywood Walk of Fame dhe Hollywood Sign vazhduan të ruanin kujtesën e një qyteti që kishte mësuar ta kthente realitetin në spektakël. Shenja e famshme Hollywood u ngrit për herë të parë në vitin 1923 dhe fillimisht shkruante “Hollywoodland”, si reklamë për një projekt banesash. Në vitet ’40, fjala “land” u hoq gjatë restaurimit të saj. Hollywood Boulevard, dikur simbol i shkëlqimit të studios së vjetër, kaloi edhe periudha rënieje, përpara se të niste rigjenerimi i tij në fund të shekullit XX. Egyptian Theatre, i ndërtuar në vitin 1922, u restaurua në vitet ’90 dhe u bë shtëpia e American Cinematheque. Në lagjet përreth, si Beverly Hills dhe Bel Air, kanë jetuar dhe vazhdojnë të jetojnë shumë prej figurave të famshme të industrisë. Ndërsa Hollywood Forever Cemetery ruan kujtimin e emrave si Rudolph Valentino, Douglas Fairbanks dhe Tyrone Power. Një grua mes bukurisë dhe kujtesës Në këtë univers të madh, Kim Basinger mbetet një figurë e veçantë. Ajo nisi si vajzë që kërcente dhe merrte pjesë në konkurse bukurie. U bë modele. Pastaj aktore televizive. Më pas yll kinemaje. U shfaq në Bond, në 9½ Weeks, në Batman dhe në një prej filmave më të vlerësuar të viteve ’90, L.A. Confidential. Por rruga e saj tregon edhe diçka më të gjerë për vetë Hollywood-in: bukuria mund të hapë një derë, por nuk është domosdoshmërisht ajo që e mban një aktore brenda historisë së kinemasë. Nga Vicki Vale te Lynn Bracken, Basinger kaloi nga imazhi i ikonës bionde te një rol që i dha Oscar-in. ÇMIMET DHE NOMINIMET Oscar – 1998 Aktorja më e mirë në rol dytësor për L.A. Confidential. Golden Globe – 1998 Aktorja më e mirë në rol dytësor për L.A. Confidential. Golden Globe – nominim Nominim për The Natural. Ky është një kapitull i rëndësishëm në karrierën e Kim Basinger, me L.A. Confidential që i solli vlerësimin më të madh ndërkombëtar dhe kurorëzoi një nga periudhat më të spikatura të saj në Hollywood. Kim Basinger është pjesë e asaj kujtese. Një fytyrë e Hollywood-it të madh, një aktore që e përshkoi kinemanë nga vitet ’70 deri në ditët tona dhe një grua që, përmes roleve të saj, mbeti e lidhur me disa prej imazheve më të njohura të kulturës amerikane. Në fund, Hollywood-i është pikërisht kjo: një vend ku njerëzit bëhen personazhe, personazhet bëhen mite dhe mitet vazhdojnë të jetojnë shumë kohë pasi dritat e skenës janë fikur. Burimi Encyclopaedia BritannicaKim Basinger — Patricia Bauer & Britannica Editors, përditësuar më 25 gusht 2026.Hollywood — Encyclopaedia Britannica.Batman — Encyclopaedia Britannica. Përgatiti Revista Prestige Founder & Editor-in-Chief: Liliana PereCopyright © LP / Revista Prestige

Ka figura që i përkasin një epoke dhe ka të tjera që arrijnë të kapërcejnë epokën e tyre. Shirley Temple ishte një prej tyre. Ajo nuk mbeti vetëm vajza me kaçurrelat e arta, buzëqeshjen e ndritshme dhe kërcimin e paharrueshëm të kinemasë amerikane; ajo u shndërrua, me kalimin e viteve, në aktore, këngëtare, kërcimtare, politikane dhe diplomate. Historia e saj është një prej atyre rrëfimeve të rralla të Hollywood-it ku fama e fëmijërisë nuk u shua me rritjen, por mori një tjetër formë dhe një tjetër peshë. Shirley Jane Temple lindi më 23 prill 1928 në Santa Monica, Kaliforni, në një familje me origjinë holandeze, angleze dhe gjermane. Ishte fëmija i tretë i Gertrude Amelia Temple dhe George Francis Temple, me dy vëllezër më të mëdhenj, John dhe George Jr. Nëna e saj e kuptoi herët talentin e vajzës dhe e nxiti të këndonte, të kërcente e të aktronte. Kaçurrelat karakteristike, që më vonë do të bëheshin një prej shenjave më të njohura të imazhit të saj, ishin pjesë e kujdesshme e këtij portreti Në vitin 1932, kur ishte vetëm katër vjeçe, Shirley u zbulua nga regjisori i kastit Charles Lamont në një shkollë kërcimi. Ajo u përzgjodh për të interpretuar në produksionet e Educational Pictures dhe shumë shpejt u shfaq në filmat e shkurtër të kompanisë. Në moshën që për shumë fëmijë është ende koha e lojërave, Temple tashmë po mësonte ritmin e një industrie të madhe. Roli i saj në Stand Up and Cheer! në vitin 1934 ishte kthesa që ndryshoi gjithçka. Një kombinim i rrallë i talentit, energjisë, hijeshisë dhe natyrshmërisë e bëri menjëherë të dallueshme. Kënga dhe kërcimi me James Dunn në “Baby, Take a Bow” i dhanë asaj një popullaritet të jashtëzakonshëm. Më pas erdhi Bright Eyes, filmi i shkruar duke pasur pikërisht stilin e saj në qendër, dhe bashkë me të kënga që do të bëhej simboli i saj: “On the Good Ship Lollipop.” Në shkurt të vitit 1935, Shirley Temple mori një Academy Juvenile Award për kontributin e saj të jashtëzakonshëm si interpretuese fëmijë gjatë vitit 1934. Ishte vetëm gjashtë vjeçe. Hollywood-i i viteve ’30 e kishte gjetur yllin e vet të vogël. Në vitet 1935–1937 ajo luajti në një varg filmash të suksesshëm, ndër ta The Little Colonel, Our Little Girl, Curly Top, The Littlest Rebel dhe Heidi. Në ekran ajo shpesh shfaqej si një figurë pajtuese, një fëmijë që sillte ngrohtësi në familje të ndara, pajtonte njerëz të larguar dhe kthente shpresën aty ku mungonte. Partneriteti me kërcimtarin e madh afro-amerikan Bill “Bojangles” Robinson ishte një prej momenteve më të paharrueshme të karrierës së saj. Të dy u shfaqën së bashku në katër filma, duke krijuar ndër duetet më të njohura të kërcimit në kinemanë amerikane të asaj periudhe. Vallëzimi i tyre në shkallët e The Little Colonel mbeti një prej skenave ikonike të Hollywood-it klasik. Në vitet e Depresionit të Madh, kur Amerika përballej me papunësi, varfëri dhe pasiguri, filmat e Shirley Temple ofronin diçka më shumë se argëtim. Ata ofronin një pushim emocional nga realiteti. Presidenti Franklin D. Roosevelt e kuptoi këtë ndikim kur vlerësoi aftësinë e saj për t’u dhënë njerëzve, qoftë edhe për pak çaste, mundësinë të harronin problemet e tyre. Por pas buzëqeshjes së ekranit ekzistonte edhe një industri e ashpër. Imazhi i Shirley-t ishte shndërruar në një markë. Kukulla, veshje, produkte për fëmijë dhe artikuj të shumtë tregtarë mbanin emrin ose portretin e saj. Në mesin e viteve ’30, kukullat Shirley Temple përbënin një pjesë të jashtëzakonshme të tregut amerikan të lodrave. Familja e saj u detyrua të kërkonte mbrojtje ligjore për përdorimin e emrit dhe imazhit të saj, duke e kthyer shumë herët Shirley-n në një prej figurave të para të mëdha të marketingut të lidhur me një yll fëmijë. Suksesi i saj ishte aq i madh, saqë ajo u shndërrua në një fenomen kulturor. Në vitin 1938, emri i saj përmendej edhe në debatet e Hollywood-it për fuqinë e yjeve në arkë. Në vitin 1939, Salvador Dalí e përjetësoi në një pikturë surrealiste, ndërsa ajo u shfaq edhe në një film të animuar me Donald Duck. Shirley Temple nuk ishte më thjesht aktore; ajo ishte pjesë e imagjinatës kolektive amerikane. Megjithatë, fama e fëmijërisë kishte një kufi që Hollywood-i nuk mund ta ndalonte: rritjen. Me kalimin e viteve, rolet dhe sukseset e saj ndryshuan. Ajo vazhdoi të punonte në kinema, ndërsa në vitin 1939 hyri në Westlake School for Girls. Për një vajzë që kishte kaluar pjesën më të madhe të fëmijërisë mes studiove, të rriturve dhe tutorëve privatë, përshtatja me jetën shkollore ishte një përvojë e re. Ajo u diplomua në vitin 1945. Në vitet ’40, Temple u përpoq të ndërtonte një karrierë përtej imazhit të fëmijës së artë të Hollywood-it. Ajo u shfaq në filma të ndryshëm, ndër ta The Bachelor and the Bobby-Soxer dhe Fort Apache. Por magjia komerciale e viteve ’30 nuk mund të përsëritej pafundësisht. Në vitin 1950, Shirley Temple e mbylli zyrtarisht kapitullin e saj kinematografik. Por ajo nuk u zhduk. U shfaq në radio, ku drejtoi programin Junior Miss në CBS në vitin 1942, dhe më pas kaloi në televizion. Nga viti 1958 deri në vitin 1961 ajo ishte prezantuese, rrëfyese dhe herë pas here aktore në Shirley Temple's Storybook, më pas The Shirley Temple Show. Televizioni i dha një tjetër mundësi për të komunikuar me publikun, tashmë si një grua që po largohej gjithnjë e më shumë nga identiteti i yllit fëmijë. Dhe pikërisht këtu historia e Shirley Temple merr kthesën më të jashtëzakonshme. Në vitet ’60, ajo hyri në jetën publike dhe politike. Në vitin 1967 kandidoi në zgjedhjet paraprake republikane për Kongresin amerikan. Nuk fitoi, por kjo nuk e ndali. Përkundrazi, përvoja politike u bë porta drejt një karriere të re. Në vitin 1969, Presidenti Richard Nixon e emëroi delegate të Shteteve të Bashkuara në Asamblenë e Përgjithshme të Kombeve të Bashkuara. Ishte një ndryshim i jashtëzakonshëm: vajza që dikur këndonte “On the Good Ship Lollipop” tani përfaqësonte vendin e saj në skenën ndërkombëtare. Në vitet 1974–1976, ajo shërbeu si Ambasadore e Shteteve të Bashkuara në Ganë. Në vitin 1976 u bë gruaja e parë që shërbeu si Chief of Protocol of the United States, një detyrë prestigjioze që lidhej me protokollin diplomatik të Shteteve të Bashkuara. Por marrëdhënia e saj me diplomacinë dhe Evropën Lindore ishte edhe më personale. Në gusht të vitit 1968, Temple ndodhej në Pragë kur forcat e mbështetura nga Bashkimi Sovjetik pushtuan Çekosllovakinë, duke i dhënë fund Pranverës së Pragës. Ajo dëshmoi nga afër kaosin e pushtimit dhe pamjet e dhunës mbetën në kujtesën e saj. Më shumë se dy dekada më vonë, ajo u kthye në Pragë, këtë herë si ambasadore. Në vitin 1989, Presidenti George H. W. Bush e emëroi Ambasadore të Shteteve të Bashkuara në Çekosllovaki, detyrë që e mbajti deri në vitin 1992. Ishte një prej momenteve më simbolike të jetës së saj. Gruaja që kishte parë tanket sovjetike në Pragë në vitin 1968 tani ishte diplomate amerikane në një vend që po përjetonte fundin e regjimit komunist. Temple ishte dëshmitare e Revolucionit të Kadifenjtë, lëvizjes paqësore që çoi në përmbysjen e regjimit komunist. Ajo mbështeti disidentët dhe pati një marrëdhënie të veçantë me Václav Havelin. Kur Havel udhëtoi për vizitën e tij të parë zyrtare në Washington, Temple mori hapin e pazakontë për ta shoqëruar personalisht në të njëjtin avion. Kjo ishte ndoshta fotografia më e bukur e transformimit të saj: nga një fëmijë që Hollywood-i e kishte vendosur në qendër të skenës, në një grua që tani qëndronte në qendër të historisë. Edhe jeta personale e Shirley Temple pati kapitujt e saj. Ajo u martua për herë të parë me John Agar në vitin 1945 dhe patën një vajzë, Linda Susan. Martesa përfundoi me divorc në vitin 1950. Po atë vit ajo u martua me Charles Alden Black, me të cilin qëndroi deri në vdekjen e tij në vitin 2005. Çifti pati dy fëmijë, një djalë dhe një vajzë, Lori. Në vitin 1972, në moshën 44-vjeçare, Temple u diagnostikua me kancer gjiri. Në një kohë kur kjo sëmundje diskutohej shumë më pak publikisht, vendimi i saj për ta bërë të ditur diagnozën kishte rëndësi të madhe. Ajo ndihmoi në uljen e heshtjes dhe stigmës që rrethonin sëmundjen. Në vitin 1988 botoi autobiografinë Child Star, duke rrëfyer përvojën e jashtëzakonshme të rritjes nën dritat e Hollywood-it. Libri u bë një mënyrë për të rikthyer zërin e saj mbi një histori që për dekada ishte treguar kryesisht nga të tjerët. Shirley Temple ndërroi jetë më 10 shkurt 2014, në moshën 85-vjeçare, në Woodside të Kalifornisë. Por disa emra nuk largohen me vdekjen. Ajo la gjurmët e duarve dhe këmbëve në Grauman's Chinese Theatre në vitin 1935 dhe mori yllin e saj në Hollywood Walk of Fame në vitin 1960. Në vitin 1998 u nderua me Kennedy Center Honors për kontributin e saj në film. Në vitin 1999, American Film Institute e renditi Shirley Temple në mesin e legjendave më të mëdha femërore të kinemasë klasike amerikane. Edhe emri i saj vazhdoi të jetonte në kulturën popullore përmes pijeve pa alkool “Shirley Temple”, një emërtim që ajo vetë e konsideronte disi ironik, pasi pija ishte shumë e ëmbël për shijen e saj. Mbi të gjitha, Shirley Temple mbetet një histori transformimi. Ajo ishte vajza e vogël që një Amerikë e lodhur nga Depresioni e shihte në ekran për të harruar hallet. Ishte një prej yjeve më të mëdhenj të Hollywood-it para se të mbushte dhjetë vjeç. Ishte një markë tregtare, një ikonë e modës për fëmijë, një figurë e reklamave dhe një fenomen kulturor. Por më vonë ishte edhe një grua që hyri në politikë, në diplomaci dhe në historinë ndërkombëtare. Nga kaçurrelat e arta të skenës te sallat diplomatike të Washingtonit dhe Pragës, rruga e Shirley Temple është një dëshmi se një identitet i lindur në dritën e projektorëve mund të marrë një kuptim krejt tjetër me kalimin e kohës. Shirley Temple nuk mbeti përgjithmonë ylli i vogël i Hollywood-it. Ajo u rrit, ndryshoi dhe ndërtoi një jetë që ishte shumë më e madhe se roli që i kishte dhënë fama. Dhe ndoshta pikërisht kjo është trashëgimia e saj më e bukur: jo vetëm se Amerika dikur e donte për buzëqeshjen e saj, por se ajo arriti të fitojë respektin e saj përtej ekranit. Përgatiti: Albania Prestige.