Search Results

Shote Galica (Qerime Radisheva): Heroina e Drenicës. Shote Galica kujtohet si simbol i guximit dhe i sakrificës për liri. Ajo sfidoi kufijtë gjinorë të kohës dhe u bë udhëheqëse e çetave. Heroizmi i saj nuk ishte vetëm në beteja, por edhe në frymën e vendosur dhe drejtësinë që përfaqësonte. Shoteja lidhi idealin kombëtar me trimërinë personale dhe përkushtimin ndaj popullit. Qerime Halil Radisheva lindi më 10 nëntor 1895 në fshatin Radishevë, në zemër të Drenicës. Radisheva ishte një fshat malor, ku natyra dhe historia bashkëjetonin: mali, lumenjtë dhe luginat ruanin kujtimet e kryengritjeve kundër osmanëve, serbëve dhe malazezëve. Ishte e vetmja vajzë mes gjashtë vëllezërve. Të gjithë vëllezërit ishin të rritur me ide të trimërisë dhe sakrificës. Nga babai dhe të moshuarit e fshatit, ajo dëgjoi histori të Isa Boletinit, Lidhjes së Prizrenit dhe luftëtarëve lokalë që nuk pranonin pushtimin. Fëmijëria e saj u karakterizua nga kurioziteti dhe guximi; nuk u ndal vetëm tek punët shtëpiake, por mori pjesë edhe në kuvende burrash, ku dëgjohej për strategji dhe trimëri. Koment: Edhe në fëmijëri, Shoteja e tregonte shpirtin luftëtar. Nuk ishte e zakonshme për një vajzë shqiptare të dëgjonte dhe të merrte pjesë në diskursin për liri dhe luftë. Këtu fillon rruga e saj drejt heroizmit. Në vitin 1915, në mes të trazirave të Luftës së Parë Botërore, ajo u martua me Azem Galicën, prijës legjendar i çetave të Drenicës. Martesa nuk ishte një marrëveshje konvencionale. Shoteja refuzonte të vendoste shaminë dhe kishte një armë në dorë. Ishte një manifestim i brendshëm për lirinë, një grua që nuk pranonte kufizime gjinore. Thuhet se gjatë festës së martesës, në vend të recitimit të fjalëve tradicionale, Shoteja i kërkoi burrit të shkonin në mal për të planifikuar mbrojtjen e fshatit, një gjest që tregon qartë prioritetin e saj ndaj lirisë mbi konvencionet. Koment: Kjo periudhë tregon se për Shoten, martesa nuk ishte vetëm bashkim familjar, por bashkim idealesh dhe luftë për kauzën kombëtare. 3. Udhëheqja dhe betejat e saj: nga çeta tek legjenda 3.1 Fillimet e luftës (1915–1918) Shote Galica u përfshi në çetën e Drenicës, e drejtuar nga burri i saj. Luftoi kundër pushtuesve serbë dhe malazezë, të cilët donin të nënshtronin Kosovën pas shpërbërjes së Perandorisë Osmane. Ajo shpesh drejtonte patrulla dhe strategji të vogla, duke fituar respektin e burrave të çetës. Histori interesante: Shoteja shpesh përdorte maskimin me rroba të burrave për të kaluar territore të kontrolluara nga pushtuesit, një tregues i mençurisë dhe guximit. 3.2 Kryengritja e Dukagjinit (1919) Në 1919, pjesëmarrja në Kryengritjen e Dukagjinit e bëri Shoten një figurë të njohur mes shqiptarëve. Çetat luftuan për ruajtjen e fshatrave dhe maleve, kundër forcave serbe që tentonin të impononin kontrollin në veri të Kosovës. Kryengritja e Dukagjinit ishte një moment kur gratë si Shoteja filluan të njiheshin si figura kyçe jo vetëm në mbështetje, por edhe në drejtim të luftës. 3.3 Betejat e Junikut (1921–1923) Luftimet në Junik dhe zonat përreth konsoliduan idenë e rezistencës shqiptare. Shoteja organizonte çetat, siguronte ushqim dhe armë, dhe ndihmonte të plagosurit. Në këtë periudhë, ajo dallonte për guxim dhe taktika që shpesh ishin të pazakonta për gratë e kohës. Histori interesante: Një ditë, gjatë një beteje, Shoteja u fut në fushë të hapur për të nxjerrë një shok të plagosur, duke u ekspozuar ndaj armëve të armikut. Ky akt u kujtua si shembull i heroizmit të saj. 3.4 Beteja e Drenicës – “Arbania e Vogël” (1924) Shote Galica udhëhoqi çetat për mbrojtjen e Drenicës, të njohur si Arbania e Vogël për pasurinë natyrore dhe strategjike. Ajo përdori strategji surprize dhe mbështetje lokale për të ndaluar avancimin e trupave jugosllave. Azem Galica dhe Shota Galica shënuan fitore: Azem Galica, lindur në fillim të shekullit XX në Kosovë, ishte një nga figurat më të shquara të rezistencës shqiptare kundër pushtuesve osmanë dhe më vonë serbë. Së bashku me Shota Galicën, bashkëshorten e tij trime, ai udhëhoqi popullin në beteja të vendimtë që shpesh përfunduan me fitoren e tyre. Mes tyre spikasin beteja e Carralevës, ku forcat e tyre kundërshtuan ushtrinë serbe dhe mbrojtën fshatrat malore, dhe beteja e Çikatovës, ku trimëria dhe strategjia e çiftit siguroi një triumf të rëndësishëm për komunitetin shqiptar. Së bashku, Azem dhe Shota nuk ishin vetëm luftëtarë të palodhur, por edhe simbol i kurajos dhe i dashurisë që i mbante bashkë në çdo betejë. Vitet e tyre të luftës, nga 1905 deri në fillim të viteve 1910, dëshmojnë një jetë të shenjtëruar nga sakrifica, trimëria dhe besnikëria ndaj lirisë, duke lënë një trashëgimi që frymëzon çdo zemër shqiptare. 3.5 Pas vdekjes së Azem Galicës (1925) Pas vdekjes së burrit, ajo mori drejtimin e çetës. Luftoi në Has, Prizren dhe Lumë, duke bashkëpunuar me Bajram Currin. Në Çikatovë, Shote Galica kapi një komandant serb me trupat e tij, një shembull i guximit dhe inteligjencës ushtarake. Koment: Marrja e drejtimit të çetës pas vdekjes së burrit tregon se lideri nuk lidhet me gjininë, por me aftësitë dhe guximin. Pas plagosjeve të rënda, Shoteja u tërhoq në Fushë-Krujë, Shqipëri. Pati probleme shëndetësore serioze; ndërhyrjet mjekësore çuan në amputimin e disa gishtërinjve. I shkroi mbretit Zog një letër duke kërkuar ndihmë për veten dhe fëmijët jetim: “Unë jam Shote Galica… po vdes nga uria së bashku me fëmijët jetim.” Megjithatë, mbeti pa ndihmë dhe ndërroi jetë më 1 korrik 1927, në moshën 31 vjeçare. Kjo pjesë e jetës së saj është një kontrast dramatik mes lavdisë në beteja dhe tragjedisë njerëzore në fund të jetës, duke e bërë Shoten një figurë me përmasa epike dhe tragjike njëkohësisht. Në 1962, një lapidar iu ngrit në Fushë-Krujë për të përkujtuar heroizmin e saj. U shpall Heroinë e Popullit, një simbol i qëndresës dhe guximit. Në 2017, Kosova krijoi Urdhrin “Shote Galica” për gratë që kontribuojnë në barazi gjinore dhe “Jeta pa dije, si lufta pa armë.” Ajo na mëson se liria e vërtetë është bashkimi i diturisë dhe guximit. Shote Galica nuk ishte vetëm luftëtare, por edhe mendimtare që sfidoi paragjykimet e kohës. Shote Galica ishte simbol i trimërisë dhe përkushtimit. Nga fshati Radishevë deri në betejat dramatike të Drenicës, ajo kishte një jetë të shenjuar nga lufta dhe sakrifica. Emri i saj nuk është vetëm histori, por një thirrje për të reflektuar mbi guximin, barazinë dhe dinjitetin. Heroizmi i saj nuk mbaron me pushkën, por vazhdon në thëniet, urdhrin dhe kujtimin e saj. © Liliana Pere Founder. Publisher.  Researcher Author Prestige Magazine.2023-2026

Fitnete Rexha : Zëri që u bë histori. Në historinë e muzikës popullore.  shqiptare njè zë që nuk u plak kurrë, sepse nuk i përkiste vetëm kohës në të cilën jetoi, por kujtesës kolektive. Zèri i Fitnete Rexhës, këngëtares  u shndërrua në simbol të këngës popullore qytetare të Shqipërisë së Mesme dhe që la pas një trashëgimi artistike të pazëvendësueshme. Fitnete Rexha lindi në Tiranë më 3 prill 1933 dhe u nda nga jeta po në Tiranë më 14 gusht 2003. Ajo ishte vajza më e vogël e Bab Rexh Delisë, “Hero i Popullit”, një figurë e njohur e traditës dhe qëndresës shqiptare. E rritur në një familje krutane me rrënjë të thella kulturore, Fitnetja u njoh që herët me këngën popullore, e cila ishte pjesë e jetës së përditshme dhe e trashëgimisë brez pas brezi. Që në moshën 15-vjeçare, ajo filloi të këndojë dhe të regjistrojë këngët e para popullore në Radio Tirana, nën shoqërimin e grupit orkestral të Shqipërisë së Mesme, të drejtuar nga Muharrem Gura dhe Skënder Reka. Orkestrina përbëhej nga muzikantë të shquar si Skënder Reka (fisarmonikë), Liu i Nushit dhe Çerçiz Mehmeti (violinë), Reshit Shehu (dajre), Mustafa Zyberi (klarinetë), Riza Selita (kontrabas), Emil Miloti dhe Fadili i Ansamblit të Ushtrisë (kitarë). Ishte ky fillimi i një rruge artistike që do të zgjaste më shumë se gjysmë shekulli. Fillimisht, Fitnete Rexha punoi si këngëtare në Estradën e Tiranës, ndërsa më pas e zhvilloi të gjithë veprimtarinë e saj artistike pranë Ansamblit Kombëtar të Këngëve dhe Valleve Popullore (A.K.V.P.) në Tiranë, deri në daljen në pension në vitin 1981. Gjatë kësaj periudhe ajo u shndërrua në zërin më përfaqësues të këngës qytetare tiranase dhe të Shqipërisë së Mesme. Në repertorin e saj të pasur spikasin këngë që sot janë pjesë e fondit të artë të muzikës shqiptare, si: “Te selvitë e Namazgjasë”, “Qënke veshur me të bardha”, “Mu aty tek shtatë zymbylat”, “Dy të bukurat në nji derë”, dhe shumë të tjera. Fitnete Rexha ka regjistruar rreth 200 këngë popullore, kryesisht të ruajtura në arkivat e Radio Tiranës. Ajo mbante titullin “Artiste e Merituar”, por për publikun ishte dhe mbeti “Mbretëresha e këngës popullore të Shqipërisë së Mesme”. Akademik Çesk Zadeja është shprehur se: “Sa herë të dëgjohet kënga popullore e Shqipërisë së Mesme, gjithmonë do të kujtohet këngëtarja Fitnete Rexha.” Fitnete Rexha zhvilloi një veprimtari koncertore të jashtëzakonshme: rreth 10.800 koncerte përgjatë karrierës së saj dhe interpretime në 44 shtete të botës. Koncertin e parë jashtë Shqipërisë e dha në Moskë, në vitin 1957, ndërsa më pas mori pjesë në festivale të rëndësishme në Vjenë, Helsinki, Francë (Dijon), Greqi, Turqi, Rusi dhe vende të tjera. Në festivalin e Dijonas në Francë interpretoi këngën “Ç’u dëshrum me të pa”, shumë e dashur edhe për publikun kosovar. Një lidhje e veçantë emocionale e bashkonte Fitnete Rexhën me Kosovën. Ajo e ka vizituar disa herë dhe ka kënduar në Prishtinë dhe Gjakovë, ku u prit me dashuri të jashtëzakonshme. Vetë këngëtarja shprehej: “Kur shkoj në Kosovë, marr forcë të re.” Ajo kujtonte me mall koncertet e para të vitit 1971 dhe emocionet e forta që përjetonte nga dashuria e publikut kosovar. Rëndësia dhe ndikimi i Fitnete Rexhës Fitnete Rexha nuk ishte vetëm një këngëtare e jashtëzakonshme; ajo ishte figurë që shënoi një epokë të tërë të muzikës popullore shqiptare. Si një nga përfaqësueset më të spikatura të këngës qytetare të Shqipërisë së Mesme, ajo ndikoi thellë në mënyrën se si kjo gjini muzikore u perceptua, u ruajt dhe u promovua brenda dhe jashtë Shqipërisë. Rëndësia kulturore: Repertori i saj prej rreth 200 këngësh popullore nuk është thjesht koleksion muzikor; ai është arkiv historik i gjallë, një pasqyrë e traditës dhe identitetit shqiptar të Shqipërisë së Mesme. Interpretimi i saj i pastër dhe autentik ruante çdo nuancë të melodisë dhe tekstit, duke bërë që brezat e rinj të njihnin origjinën dhe bukurinë e këngës qytetare tiranase. Ndikimi në artistët e tjerë: Fitnete Rexha u bë model interpretimi për shumë këngëtarë të rinj shqiptarë, brenda Shqipërisë dhe në Diasporë. Kolegët e saj, si Xhevdet Hafizi, Naile Hoxha, Selim Ishmaku, e vlerësuan si një këngëtare që i dha dinjitet dhe formë të veçantë gjinisë së muzikës së saj. Të gjithë ata e njohën si referencë të përhershme artistike, duke i mësuar brezat e ardhshëm se si të interpretojnë me pasion dhe korrektësi muzikën popullore. Ndikimi ndërkombëtar: Koncertet e saj në 44 shtete, përfshirë Moskë (1957), Vjenë, Helsinki, Francë, Turqi, Greqi, sollën muzikën shqiptare në skenat më prestigjioze të botës, duke e bërë Fitnete Rexhën një ambasadore të muzikës dhe kulturës shqiptare. Në Diasporë, veçanërisht në SHBA, ajo ishte zëri që bashkonte shqiptarët, duke i lidhur me traditën dhe identitetin e tyre kombëtar. Lidhja emocionale me publikun: Për shumë shqiptarë, dhe veçanërisht për publikun kosovar, zëri i saj nuk ishte thjesht këngë; ishte forcë, kujtesë dhe mbështetje morale. Ajo shprehej vetë: “Kur shkoj në Kosovë, marr forcë të re”, duke treguar lidhjen shpirtërore dhe historike me trevat shqiptare. Në çdo aspekt, Fitnete Rexha është figura që simbolizon lidhjen e artistit me traditën, identitetin kombëtar dhe respektin për artin e pastër. Për shqiptarët, ajo nuk është thjesht këngëtare; është një referencë historike, kulturore dhe shpirtërore, një emër që bashkon brezat dhe ruan trashëgiminë e këngës popullore të Shqipërisë së Mesme. Në jetën personale, Fitnete Rexha ishte thellësisht e lidhur me familjen dhe dy djemtë e saj, Arbenin, që jetonte në SHBA, dhe Shpëtimin, në Tiranë. Ajo mbeti deri në fund e përkushtuar ndaj këngës popullore, duke e mbrojtur pastërtinë dhe origjinalitetin e saj nga huazimet dhe deformimet. Fitnete Rexha nuk ishte thjesht një këngëtare. Ajo ishte një epokë, një kujtesë e gjallë dhe një zë që i dha shpirt qytetit, traditës dhe identitetit shqiptar. Edhe sot, kur kënga e Shqipërisë së Mesme dëgjohet, ajo vazhdon të jetojë në çdo varg, në çdo melodi dhe në çdo zemër që e njeh dhe e do muzikën popullore shqiptare. © Liliana Pere Founder. Publisher.Author Prestige Magazine.2023-2026

Rrevista Prestige #InspirationDaily #sinemart . Rubrika: Personalitet i kinematografisë qe na frymezon . Xhanfize Keko: Syri mendja dhe shpirti i Butë i Kinemasë Shqiptare për Fëmijë. Hyrje. Xhanfize Keko na frymëzon sepse na mësoi se arti i vërtetë lind nga ndjeshmëria dhe guximi për të qenë i sinqertë. Si grua në regji, ajo dëshmoi se se fimi ka nevojë për vizion. Përmes filmave të saj, ajo i dha zë fëmijërisë, dinjitet emocioneve dhe përjetësi humanizmit në kinemanë shqiptare. “Kur një grua krijon art, ajo nuk pasqyron vetëm botën — ajo e bën atë më njerëzore.” “Kur një grua merr kamerën në dorë, ajo nuk filmon vetëm botën ashtu siç është, por edhe ashtu siç do të donte të ishte.” Gratë regjisore në historinë e kinemasë kanë sjellë një këndvështrim tjetër: më njerëzor, më të ndjeshëm, më të guximshëm në heshtje. Ato kanë folur shpesh pa zë të lartë, por me imazhe që mbeten. Në një botë ku regjia për shumë kohë u konsiderua territor mashkullor, disa gra zgjodhën të mos kërkojnë leje, por të krijojnë gjurmë. Një prej tyre, ndër më të shquarat në Shqipëri, ishte Xhanfize Keko. Eseja Xhanfize Keko lindi më 27 janar 1928 në Girokastër dhe u bë një emër që sot shqiptohet me respekt, ngrohtësi dhe mall. “Artiste e Popullit”, por mbi të gjitha artiste e fëmijëve, ajo zgjodhi një rrugë të vështirë e fisnike: t’i flasë brezave të vegjël me sinqeritet, poezi dhe ndjenjë. Në filmat e saj nuk ka teprime, nuk ka zhurmë të panevojshme. Ka sy fëmijësh që shohin botën me kureshtje, ka heshtje që flasin më shumë se dialogët, ka një humanizëm të pastër që rrallë haset. Xhanfize Keko e kuptoi se fëmijët nuk duhen nënvlerësuar; ata duhen trajtuar si shpirtra të plotë, me ëndrra, frikëra dhe guxim. Ajo krijoi një univers filmik ku edukimi nuk imponohej, por lindte natyrshëm nga historia. Filmat e saj nuk predikonin, por ndriçonin. Nuk urdhëronin, por ftonin për të menduar. Përmes tyre, ajo ndërtoi një trashëgimi të qëndrueshme, që vazhdon të jetojë në kujtesën kolektive shqiptare. Si grua regjisore në një kohë të vështirë, Xhanfize Keko nuk ishte thjesht krijuese filmash, por edhe shembull force dhe përkushtimi. Ajo hapi një derë për brezat që erdhën pas, duke dëshmuar se ndjeshmëria është fuqi dhe se arti i vërtetë nuk ka nevojë për bujë për të qenë i madh. Sot, kur e kujtojmë, nuk kujtojmë vetëm filmat e saj, por frymën që ajo la pas: besimin se kinemaja mund të jetë e pastër, e ndershme dhe thellësisht njerëzore. Xhanfize Keko mbetet një shpirt mendje dhe zë i butë, por i pavdekshëm, në historinë e kinematografisë shqiptare. 🎬 7 filmat artistikë të Xhanfize Kekos 1. “Kryengritje në pallat” (1972) Një rebelim i vogël fëmijësh kundër padrejtësive të botës së të rriturve, i treguar me humor dhe gjallëri. Filmi flet për nevojën e drejtësisë dhe fuqinë e zërit kolektiv, edhe kur ai është i vogël. 2. “Mimoza llastica” (1973) Historia e një vajze që rritet mes dashurisë së pakufishme dhe mungesës së disiplinës. Një film i butë, por i thellë, që flet për edukimin si akt dashurie, jo si imponim. 3. “Beni ecën vetë” (1975) Një portret i ndjeshëm i hapave të parë drejt pavarësisë. Filmi tregon se rritja është proces i brendshëm, plot frikë, por edhe guxim të heshtur. 4. “Tomka dhe shokët e tij” (1977) Fëmijëria përballë luftës, ku loja shndërrohet në qëndresë. Një film i paharrueshëm për atdhedashurinë që lind natyrshëm, pa patetizëm. 5. “Pas gjurmëve” (1978) Një aventurë fëmijësh që shndërrohet në kërkim të së vërtetës. Filmi nderon ndershmërinë, zgjuarsinë dhe solidaritetin fëmijëror. 6. “Në çdo stinë” (1980) Një reflektim poetik mbi rritjen dhe ndryshimin. Fëmijët kalojnë stinët e jetës ashtu si natyra, me humbje, mësime dhe shpresë. 7. “Taulanti kërkon një motër” (1984) Një histori prekëse për vetminë dhe dëshirën për dashuri familjare. Filmi flet me delikatesë për nevojën njerëzore për lidhje dhe përkatësi. Pra po: 7 filma – por 7 gurë themeli të kinemasë shqiptare për fëmijë. Verësimet që ka marrë Xhanfize Keko. “Artiste e Popullit” – titulli më i lartë shtetëror për kontribut të shquar në art dhe kulture “Kur një grua krijon art, ajo nuk pasqyron vetëm realitetin — ajo e humanizon atë.” Gruaja • Arti • Filmi Një grua që zgjodhi ndjeshmërinë si guxim. Një artiste që i dha zë fëmijërisë. Një regjisore që la gjurmë të përjetshme në kinemanë shqiptare. Xhanfize Keko lndi në Gjirokastër dhe mbetet një nga figurat më të rëndësishme dhe më frymëzuese të kinematografisë shqiptare. Kontakti i saj i parë me filmin ishte i thjeshtë dhe i përulur: në vitet e para të pasluftës, për të ndihmuar familjen, ajo punoi si shitëse biletash në kinemanë “Republika”. Ishte pikërisht aty, mes sallës, ekranit dhe publikut, ku lindi lidhja e saj e parë me botën e filmit — pa e ditur ende se një ditë vetë do të mbushte sallat me veprat e saj. Xhanfize Keko dhe bashkëshorti i saj, regjisori Endri Keko, ishin ndër kuadrot e para shqiptare që u dërguan për studime në Moskë për kinematografi. Pas kthimit në atdhe, ata u bënë pjesë e brezit themelues të Kinostudios “Shqipëria e Re”, e krijuar në vitin 1952. Për Xhanfizen, Kinostudioja nuk ishte vetëm institucion, por një shkollë e vërtetë arti, ku puna, përkushtimi dhe dashuria për filmin ishin parime themelore. Rruga e saj profesionale kaloi në disa etapa: fillimisht si montazhiere, më pas me realizimin e dokumentarëve dhe punën si regjisore montazhi për filma artistikë. Gradualisht, ajo iu përkushtua plotësisht regjisës së filmave artistikë për fëmijë — një zgjedhje jo e rastësishme, por thellësisht e ndjerë. Siç e porosiste shpesh Endri Keko: “Aty qëndro, tek filmat për fëmijë, se aty e ke zemrën.” Xhanfize Keko ndërtoi një univers filmik ku fëmijët nuk ishin figura dytësore, por qendra morale dhe emocionale e rrëfimit. Ajo i kërkonte fëmijë-aktorët nëpër shkolla dhe kopshte, mbante lidhje të vazhdueshme me mësues dhe mësuese në qytete të ndryshme të Shqipërisë dhe i kthente vëzhgimet e tyre në elemente të natyrshme artistike. Nga kjo përzgjedhje e kujdesshme dolën emra që u bënë pjesë e paharrueshme e filmave të saj: Herion Mustafaraj, Genci Mosho, Adrian Laperi, Gentian Basha, Selma Sotirllari, Zhaklina Dhimojani, Anila Kardhashi dhe shumë të tjerë. Në krijimtarinë e saj, Xhanfize Keko e shihte filmin si vepër kolektive. Ajo bashkëpunoi ngushtë me shkrimtarë dhe skenaristë të shquar si Bedri Dedja, Nasho Jorgaqi, Bashkim Hoxha dhe veçanërisht Natasha Lako, me të cilën ndërtoi një gjuhë të ndjeshme dhe moderne për filmin për fëmijë. Përkrah fëmijëve-aktorë, në filmat e saj luajtën emra të mëdhenj të skenës shqiptare: Sulejman Pitarka, Violeta Manushi, Dhorkë Orgocka, Viktor Zhusti, Yllka Mujo, Marjeta Ljarja dhe shumë të tjerë. Një rol thelbësor pati edhe muzika, falë bashkëpunimit me kompozitorë si Robert Radoja, Aleksandër Peçi dhe Aleksandër Lalo, të cilët i dhanë filmave të saj ndjeshmëri emocionale dhe frymë poetike. Po aq i rëndësishëm ishte kontributi i operatorëve të kamerës: Ilia Tërpini, Petraq Lubonja, Saim Kokona, Pëllumb Kallfa dhe Faruk Basha, të cilët ndërtuan me kujdes gjuhën vizuale të filmave të saj. Filmat e saj u pritën me dashuri nga publiku dhe u vlerësuan gjerësisht brenda dhe jashtë vendit. Në vitin 1976, filmi “Beni ecën vetë” fitoi Çmimin e Parë në Festivalin e Parë të Filmit Shqiptar dhe po atë vit u nderua me çmimin e Organizatës së Pionierëve në Festivalin e Filmit në Beograd. Në vitin 1978, në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit për Fëmijë në Xhifone të Italisë, ajo fitoi Çmimin Special, ndërsa në vitin 1979 filmi “Pas gjurmëve” u nderua me Medaljen e Presidentit të Republikës Italiane. Filmi “Kur xhirohej një film” fitoi Çmimin e Tretë në Festivalin e Pestë të Filmit Shqiptar në vitin 1983 dhe po atë vit Medaljen e Argjendtë në Xhifone. Për kontributin e saj, Xhanfize Keko u nderua me Çmimin e Republikës (1979), titullin “Artiste e Merituar” (1979), titullin e lartë “Artiste e Popullit” (1984) dhe “Çmimin e Karrierës” në Festivalin e Filmit në Çekosllovaki në vitin 1998. Ajo ka pohuar shpesh se nuk ka punuar për tituj apo lavdi, por për art dhe për të dhënë diçka nga shpirti i saj për njerëzit. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse filmat e saj vazhdojnë të jetojnë: sepse janë ndërtuar mbi dashuri, ndershmëri dhe respekt për fëmijërinë. Xhanfize Keko u nda nga jeta më 22 dhjetor 2007, me mallin për fëmijët dhe nipërit e saj, por me një trashëgimi të pavdekshme në artin shqiptar. Ajo mbetet simbol i një gruaje që guxoi të krijojë me ndjeshmëri dhe vizion, duke e bërë kinemanë shqiptare më njerëzore, më të pastër dhe më të dashur. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Lucinda Riley: Rrëfimtare e Rrënjëve, Identitetit dhe Dashurisë Lucinda Riley ishte një  shkrimtare që shkruan  romane dhe ndërton universë emocionalë, ku koha, kujtesa dhe dashuria ndërthuren si fijet e një sixhadeje të vjetër familjare.  Ajo është një rrëfimtare e qetë, që le jehonë pas çdo faqeje. Lucinda Riley lindi më 16 shkurt 1965 në Lisburn, Irlanda e Veriut, në një familje ku kultura dhe ndjeshmëria artistike ishin të pranishme.  U rrit kryesisht në Angli, një hapësirë që do t’i ushqente më vonë ndjenjën e përkatësisë së dyfishtë: irlandeze në shpirt dhe britanike në formim. Familja, si realitet jetësor dhe si ide filozofike, ishte boshti rreth të cilit do të sillej e gjithë krijimtaria e saj.  Në jetën personale, ajo ishte e martuar me Stephen Riley dhe nënë e katër fëmijëve, përfshirë edhe një djalë të adoptuar. Për Lucinda Riley, familja nuk ishte vetëm lidhje gjaku, por zgjedhje dashurie, ide që shfaqet vazhdimisht në librat e saj. Ajo u arsimua në Italia Conti Academy of Theatre Arts në Londër, një akademi prestigjioze për artet skenike. Ky formim si aktore i dha një dhunti të rrallë: aftësinë për të “parë” personazhet e saj si qenie të gjalla, me zë, gjeste dhe heshtje domethënëse. Në rininë e saj, Lucinda Riley punoi si aktore, duke u shfaqur në seriale televizive britanike dhe produksione të BBC-së. Ky episod i jetës së saj nuk ishte i rastësishëm: përvoja e skenës i mësoi ritmin e dialogut, tensionin dramatik dhe ndërtimin emocional të një historie. Nga aktorja te shkrimtarja Një sëmundje e rëndë në rini e detyroi të tërhiqej nga aktrimi. Ky moment, që mund të ishte fundi i një rruge, u shndërrua në fillimin e një thirrjeje tjetër. Shkrimi u bë forma e saj e re e shprehjes. Në fillim botoi romane romantike,historike, por kulmi i krijimtarisë së saj erdhi me serinë monumentale: “Shtatë Motrat” ,  vepra e jetës së saj Kjo seri është libri më i suksesshëm dhe më përfaqësues i Lucinda Riley. Ajo përbëhet nga shtatë romane (dhe një i tetë përmbyllës), secili i përqendruar te historia e një motre të adoptuar, të lidhura nga figura enigmatike e babait të tyre adoptiv. “Shtatë Motrat”. Është një meditim mbi identitetin, mbi pyetjen themelore: Kush jemi ne, kur nuk e njohim origjinën tonë? Çdo motër përfaqëson një rrugë ekzistenciale: – Maia kërkon rrënjët – Ally kërkon kuptimin përtej humbjes – Star kërkon zërin e vet – CeCe kërkon lirinë – Tiggy kërkon shpirtëroren – Electra lufton me boshllëkun modern – Motra e shtatë mbetet mister, si vetë e vërteta Lucinda Riley i vendos personazhet e saj në kontinente të ndryshme, duke e shndërruar gjeografinë në metaforë të kërkimit të vetvetes. Episode të përzgjedhura nga librat më të mirë të Lucinda Riley 1. “Shtatë Motrat” – Episodi i shtëpisë buzë liqenit të Gjenevës Në hapjen e serisë, lexuesi futet në një vilë madhështore buzë liqenit të Gjenevës. Shtëpia është e heshtur, por e mbushur me kujtime. Vdekja e Pa Salt-it, babait adoptiv, është ngjarja që trazon gjithçka. Ai u ka lënë vajzave vetëm koordinata gjeografike, jo shpjegime. Ky episod ka një peshë filozofike të fortë: e vërteta nuk jepet, por kërkohet. Shtëpia bëhet simbol i identitetit të përbashkët, ndërsa koordinatat janë metaforë e rrugës personale që secila duhet të ndjekë. 2. “Motrat – Maia” – Episodi në Rio de Janeiro Maia, motra më e madhe, mbërrin në Brazil. Në Rio, ajo zbulon një histori dashurie të ndaluar nga e shkuara: një grua e re që sakrifikon gjithçka për dashurinë dhe artin. Një nga episodet më të ndjera është kur Maia qëndron përballë një ndërtese të vjetër dhe ndien sikur koha rrëshqet, sikur gjaku i paraardhësve i flet pa fjalë. Ky është një moment ku Riley ndërthur mjeshtërisht historinë, ndjesinë dhe trashëgiminë emocionale. 3. “Motrat – Ally” – Episodi i detit dhe humbjes Ally është një sportiste detare, e lidhur me oqeanin. Në një episod kyç, ajo përballet me një humbje të papritur që e shkatërron botën e saj të rregullt. Një skenë e paharrueshme është ajo ku Ally del në det, e vetme, mes dallgëve, duke kuptuar se forca nuk është të mos ndjesh dhimbje, por ta pranosh atë. Deti këtu nuk është sfond, por personazh filozofik: i pakontrollueshëm, si jeta. 4. “Motrat – Star” – Episodi i librarisë antike në Londër Star është motra më e heshtur, ajo që jeton në hijen e të tjerëve. Një episod i bukur estetik ndodh në një librari të vjetër londineze, ku ajo ndihmon një librashitës të moshuar. Midis rafteve të pluhurosura, Star fillon të kuptojë se zëri i saj ekziston, por ka qenë i mbuluar nga frika. Ky episod është një homazh për librin si objekt shpirtëror dhe për leximin si akt çlirimi. 5. “Motrat – CeCe” – Episodi në Australi CeCe, e rritur në ndjenjën e të qenit “jashtë vendit”, udhëton drejt Australisë. Aty përballet me historinë e diskriminimit ndaj popullsisë indigjene. Një skenë e fuqishme ndodh kur ajo qëndron në një peizazh të shkretë, përballë një horizonti të pafund, dhe kupton se liria kërkon guxim për të qëndruar vetëm. Riley këtu e lidh kërkimin personal me plagët kolektive të historisë. 6. “Motrat – Tiggy” – Episodi i ritualit shpirtëror Tiggy është e lidhur me natyrën dhe spiritualitetin. Në një episod të veçantë në Skoci dhe më pas në Spanjë, ajo përjeton një ritual tradicional, ku muzika dhe vallja bëhen forma të njohjes së vetvetes. Ky episod ka një ton pothuaj mistik: jo gjithçka shpjegohet me mendje; disa gjëra ndihen. Është një nga momentet më poetike të gjithë serisë. 7. “Motrat – Electra” – Episodi i rënies dhe shpëtimit Electra është modelja e famshme, por e shkatërruar nga varësitë. Një episod i fortë emocional ndodh kur ajo arrin fundin: e vetme në një dhomë hoteli, përballë pasqyrës. Pasqyra këtu është simbol filozofik: pamja nuk është identiteti. Riley e trajton famën si maskë dhe shkatërrimin si thirrje për ndihmë. 8. “Vajza e ullirit” (The Olive Tree) – Episodi në fshatin mesdhetar Në këtë roman të pavarur, një grua mbërrin në një fshat mesdhetar për të shëruar plagët e saj emocionale. Një episod i qetë, por i thellë, është ai i mëngjesit nën hijen e ullirit, ku ajo kupton se disa dhimbje nuk zhduken, por qetësohen. Përfundim i shkurtër reflektues Episodet e Lucinda Riley nuk janë kulme dramatike të zhurmshme, por momente ndërgjegjësimi. Ajo shkruan për çastin kur njeriu ndalet, dëgjon veten dhe kupton se udhëtimi i vërtetë është ai qe ndjehet. Stili i saj është i rrjedhshëm, emocional. Ajo nuk kërkon të tronditë me eksperiment, por të përfshijë me bukuri.  Fjalitë e saj janë si dritare të hapura drejt kujtesës, dashurisë dhe dhimbjes së heshtur. Filozofia e saj nuk është e zhurmshme; ajo rrjedh butë, si një mendim që lind pas mbylljes së librit. Lucinda Riley përcjell mesazhe të qarta, por njerëzore: E shkuara nuk është barrë, por udhërrëfyes Familja është histori, jo vetëm biologji Dashuria mbijeton kohën Identiteti është një udhëtim, jo një përgjigje e menjëhershme Lucinda Riley ishte një nga shkrimtaret më të lexuara në botë. Librat e saj janë përkthyer në mbi 40 gjuhë dhe kanë shitur dhjetëra miliona kopje. Ajo ka fituar Premio Bancarella (Itali) për serinë “Shtatë Motrat”, një nga çmimet më të rëndësishme për letërsinë e lexuar gjerësisht, çmim që dëshmon jo vetëm suksesin tregtar, por edhe dashurinë e lexuesve. Lucinda Riley ndërroi jetë në vitin 2021, pas një beteje të gjatë me kancerin. Edhe në ditët e fundit, ajo punoi që historia e “Shtatë Motrave” të përmbyllej, duke ia besuar bashkëshortit të saj përfundimin e serisë, një akt që flet për përgjegjësinë morale ndaj lexuesit dhe veprës. Lucinda Riley nuk ishte një shkrimtare e zhurmës, por e kujtesës. Ajo shkroi për ata që kërkojnë rrënjë, kuptim dhe dashuri në një botë që shpesh harron të ndalet. Veprat e saj janë dëshmi se letërsia mund të jetë një shtëpi emocionale, ku lexuesi gjen veten, edhe kur nuk e di ende kush është. © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine.

Kalaja e Ali Pashës në këndvështrim historik dhe kulturor Hyrje Lënda e kësaj monografie është studimi i Kalasë së Ali Pashës dhe figura historike e Ali Pashë Tepelenës, në kontekstin e zhvillimeve politike, ushtarake dhe arkitektonike të fundit të shekullit XVIII dhe fillimit të shekullit XIX. Kalaja përfaqëson një objekt me rëndësi të veçantë për historinë e fortifikimeve dhe për kuptimin e mekanizmave të pushtetit lokal në periudhën osmane të vonë. Ali Pashë Tepelena, si sundimtar i Pashallëkut të Janinës, ndërtoi dhe shfrytëzoi një sistem fortifikimesh me funksion strategjik, administrativ dhe simbolik. Në këtë kuadër, Kalaja e Ali Pashës përbën një dëshmi materiale të politikës së konsolidimit të pushtetit dhe të autonomisë së tij territoriale. Qëllimi i kësaj monografie është të analizojë historinë, funksionin dhe vlerat arkitektonike të kalasë, si dhe të ofrojë një vlerësim të argumentuar shkencërisht mbi rolin e Ali Pashë Tepelenës në historinë e rajonit. Kapitulli 1 — Qëllimi dhe këndvështrimi i monografisë mbi Kalaja e Ali Pashë Tepelenës Kalaja e Ali Pashë Tepelenës nuk është thjesht një strukturë guri e ngritur mbi kodrat përreth lumit Vjosë; ajo është një manifestim i pushtetit, një simbol i kohës dhe një dokument i gjallë i mënyrës se si një individ mund të materializojë autoritetin dhe vizionin në hapësirë. Qëllimi i kësaj monografie është dyfishtë: historik dhe dokumentar. Nga njëra anë, ajo synon të ofrojë një rrëfim të detajuar të ndërtimit, funksionimit dhe rolit të kalasë gjatë shekullit XVIII dhe fillim të shekullit XIX; nga ana tjetër, ajo synon të eksplorojë kalatë si struktura të fuqisë, duke treguar sesi arkitektura, hapësira dhe hierarkia ndërveprojnë për të imponuar respekt dhe frikë. Çdo mur i kalasë, çdo kulle, çdo portë dhe rrugicë brenda saj nuk është thjesht një element funksional; ato janë pjesë e një gjuhe simbolike, ku guri flet për rendin, kontrollin dhe vizionin e sundimtarit. Ali Pasha përdori kalën si një mjet politik dhe psikologjik. Muret e trashë 4–5 metrash nuk janë thjesht barriera fizike; ato ishin manifestim i fuqisë absolute dhe kujdesi për detajet simbolizon një perceptim të thellë të psikologjisë njerëzore dhe hierarkisë sociale. Në këtë kapitull, analizohen edhe bazat filozofike të studimit: si ndikon hapësira në mendjen njerëzore, si krijon respekt dhe frikë, dhe si interpretohet historia përmes monumenteve të ngritura nga individë me pushtet të madh. Kalaja nuk është vetëm fortifikim; ajo është një teatër i fuqisë dhe një laborator social ku individët mësojnë pozicionin dhe rolin e tyre. Përveç këtyre, kapitulli diskuton edhe kontekstin gjeografik dhe strategjik: kodrat Helena dhe luginat përreth nuk u zgjodhën rastësisht. Pozicioni i kalasë lejonte kontrollin e rrugëve të rëndësishme tregtare dhe ushtarake, duke e bërë atë një nyje strategjike për kohën. Çdo vendim në planifikimin e kalasë reflektonte një përzierje të racionalitetit ushtarak dhe estetikës së pushtetit. Lexuesi njihet gjithashtu me metodologjinë e monografisë: hulumtim i dokumenteve osmane, arkivave lokale, dëshmi të udhëtarëve evropianë si Lord Byron dhe François Pouqueville, dhe analiza e strukturave arkitekturore që ruajnë gjurmët e punës së Ali Pashës dhe ekipit të tij ndërkombëtar. Ky kapitull është një hyrje e detajuar që vendos themelet për kapitujt pasues, ku çdo pjesë e kalasë do të analizohet si element i një sistemi kompleks pushteti, administrimi dhe simbolike. Kapitulli 2 — Konteksti historik i gjerë për Kalaja e Ali Pashë Tepelenës Kalaja e Tepelenës nuk u ngrit në një hapësirë bosh; ajo është rezultat i një kontinuiteti historik dhe gjeopolitik që shtrihet për shekuj. Terreni mbi të cilin ngrihet, kodrat Helena mbi lumin Vjosë, ka qenë një nyje strategjike që lidhej me rrugët tregtare të Ballkanit, hyrjet drejt Epirit dhe pikë referimi për ushtritë e kohës. Për të kuptuar vërtet arsyen e rindërtimit dhe zgjerimit të saj nga Ali Pasha, duhet të kthehemi në shekullin XVII dhe XVIII, periudhë kur lëvizjet politike dhe ekonomike ishin intensive në jug të Shqipërisë. Rreth vitit 1482, Tepelena përmendet në dokumentet osmane nga Sulltani Bajazid II si një vend me popullsi dhe pazar aktiv, duke treguar se rajoni nuk ishte i panjohur për administratën osmane. Në shekujt që pasuan, atmosfera rajonale karakterizohej nga një varietet pushtetesh dhe interesa të ndryshme: sundimtarë lokalë, pashallarë osmane, tregtarë dhe komunitete fetare, të gjithë duke ndërtuar një mozaik kompleks politik. Luginat e Vjosës dhe Drinosit shërbenin si arterie kryesore për tregtinë e brendshme, duke lidhur tregjet shqiptare me bregdetin e Adriatikut dhe Egjeut. Një nga elementët historikë më të rëndësishëm është fakti se mbi kodrën Helena ekzistonte një fortesë primitive që datonte qysh nga shekulli VII, një strukturë bizantine e përdorur për mbrojtjen e rrugëve dhe popullsisë përreth. Burimet arkeologjike tregojnë se pjesë të murit të vjetër bizantin janë të dukshme edhe sot, duke dëshmuar trashëgiminë e hershme të vendit. Në shekullin XV, osmanët e përvetësuan vendin, duke e përdorur si vend mbrojtës dhe administrativ për kontrollin e luginave dhe trafikut. Megjithatë, kalaja që njohim sot është rezultat i një vizioni të ri strategjik dhe estetik, i cili lidhet me figurën e Ali Pashës Tepelena. Ai lindi në vitin 1750 në fshatin Beçisht dhe nga rinia e hershme u njoh me administrimin dhe politikën lokale, duke marrë njohuri për armët, strategjinë dhe diplomacinë. Në vitin 1789, në moshën 39-vjeçare, Ali Pasha mori kontrollin e rajonit të Tepelenës dhe filloi transformimin e vendlindjes së tij nga një qytezë modeste në një qendër fortifikuese dhe administrative të rëndësishme. Rindërtimi i kalasë u intensifikua në periudhën 1789–1819, me mbështetje të arkitektit Petro Korçari dhe një ekip ndërkombëtar: një arkitekt gjerman, dy francezë, një milanez dhe dy napolitanë. Kjo përzierje ndikimesh arkitekturore reflektonte vizionin e Aliut për një kala që ishte jo vetëm funksionale, por edhe simbol i fuqisë dhe elegancës. Muret e trashë 4–5 metra dhe kullat e larta deri në 10 metra u ngritën mbi bazën e strukturës ekzistuese osmane dhe bizantine, duke krijuar një kompleks prej rreth 4–5 hektarësh me tri porta hyrjeje dhe tre kulla kryesore. Konteksti gjeopolitik i rajonit ishte gjithashtu vendimtar. Ali Pasha u përball me sfida të brendshme dhe presione nga Perandoria Osmane, duke e vendosur Tepelenën në një situatë strategjike ku kontrolli i luginave dhe rrugëve ishte jetik. Rrugët tregtare, përveç aspektit ekonomik, shërbenin edhe si kanale për informacion dhe influencë, duke bërë kalën një qendër ku ndërthureshin pushteti ushtarak, administrativ dhe ekonomik. Në këtë periudhë, Tepelena u shndërrua nga një qytezë periferike në një nyje strategjike. Kulla e vendosur mbi kodrën Helena nuk shërbente vetëm për mbikëqyrje ushtarake, por edhe si simbol psikologjik: çdo vizitor, tregtar apo ushtarak e perceptonte pushtetin e Ali Pashës pa pasur nevojë për komunikim verbal. Ky kombinim i fortësisë fizike dhe simbolikës shpjegon pse kalaja është konsideruar nga studiuesit si një manifestim i pushtetit në hapësirë. Gjithashtu, pozicioni i Tepelenës i jepte Aliut mundësi të kontrollonte fshatrat përreth, duke garantuar furnizimin me ushqim, mbikëqyrjen e tregtisë dhe ruajtjen e rendit. Kjo qasje e integruar midis territorit, hapësirës dhe pushtetit bëri të mundur që kalaja të funksiononte si qendër administrative dhe ushtarake, duke materializuar vizionin e Aliut për autoritetin absolut. Kapitulli i thellon analizën duke shpjeguar se kalaja nuk është një objekt i izoluar historik; ajo lidhet me proceset ekonomike, kulturore dhe sociale të rajonit. Qeverisja, tregtia dhe diplomacia lokale janë pasqyruar në mënyrën se si muret, kullat dhe dyert janë projektuar. Ndërhyrjet arkitekturore nuk ishin vetëm teknike, por edhe estetike dhe psikologjike, duke treguar një ndjeshmëri për perceptimin njerëzor dhe marrëdhëniet midis individit dhe komunitetit. Ky kapitull mbyllet duke vendosur bazat për kapitujt e mëvonshëm: historinë e Ali Pashës, ndërtimin teknik dhe arkitekturën e kalasë, jetën brenda murit dhe marrëdhëniet me popullsinë, rënien dhe degradimin pas vdekjes së sundimtarit, dhe përfundimisht analizën filozofike dhe simbolike të pushtetit KAPITULLI 3 — ALI PASHA TEPËLENA: NJERIU, SUNDIMTARI DHE JETA NË OBORR Ali Pasha lindi në vitin 1750 në fshatin Beçisht, pranë Tepelenës, në zemër të Luginës së Vjosës. Ai vinte nga një familje arnaute, e njohur për përfshirjen në administrimin lokal dhe marrëdhëniet me Perandorinë Osmane. Babai i tij, Veli Pasha, shërbente si zyrtar i vogël osman, duke i ofruar Aliut njohuri të hershme për burokracinë dhe hierarkitë e pushtetit. Qysh në moshë të re, Ali u edukua jo vetëm në artin e luftës dhe strategjinë ushtarake, por edhe në letërsi, diplomaci dhe administrim, aftësi që do ta bënin më vonë një figurë komplekse dhe të njohur në Ballkan. Në vitin 1769, në moshën 19-vjeçare, Ali filloi të luante rol aktiv në aktivitetet e pashallëkut të Janinës. Ai krijoi lidhje me liderët lokalë dhe tregoi talentin e tij për negociata, aleanca dhe menaxhimin e konfliktit. Njohja e rëndësisë së hapësirës ishte qendrore për të: fortifikimet dhe kalatë nuk ishin vetëm mjet mbrojtës, por instrument për të artikuluar autoritetin mbi popullsinë dhe rrugët tregtare. Në vitin 1775, Ali u emërua Kapedan i Tepelenës, duke marrë kontrollin praktik të administrimit të rajonit. Qysh nga ky moment, vizioni për rilindjen e kalasë së Tepelenës filloi të merrte formë konkrete. Ali e shikonte kalën jo thjesht si një strukturë mbrojtëse, por si një simbol të fuqisë dhe aftësisë së tij për të organizuar jetën e një territori të tërë. Për realizimin e këtij vizioni, ai punësoi Petro Korçarin, një arkitekt shqiptar i njohur për eksperiencën në ndërtimin e fortesave osmane dhe qendrave administrative. Korçari u asistua nga një ekip ndërkombëtar që përfshinte një arkitekt gjerman, dy francezë, një milanez dhe dy napolitanë. Ky bashkëpunim pasqyronte vizionin e Aliut për një kala që të kombinonte forcën praktike me simbolizmin e pushtetit dhe elegancën estetike. Ali Pasha kontrollonte çdo detaj të ndërtimit: pozicionin e kullave, trashësinë e mureve dhe materialet e përdorura. Gurët nxirreshin nga guroret e Turanit dhe Çekanës, dhe transportoheshin dorë më dorë mbi pesë kilometra, një “konvejer njerëzor” që tregonte disiplinën e organizuar dhe fuqinë materiale të Pashës. Por kalaja nuk ishte thjesht një strukturë fizike; ajo ishte qendra e një jetë komplekse brenda oborrit. Në saraje dhe brenda mureve punonin sekretarë, arkëtarë dhe përgjegjës të furnizimeve. Dokumentet e shekullit XIX tregojnë se çdo pagesë, çdo furnizim dhe çdo lëvizje regjistrohej me kujdes. Ali Pasha inspektonte personalisht disa prej dokumenteve më kritike, duke vendosur prioritetet dhe duke mbajtur një kontroll të ngushtë mbi administratën. Një pjesë e madhe e kalasë i ishte dedikuar trupave të armatosur. Kullat e larta shërbenin si pozicione mbikëqyrjeje dhe fortifikimi, ndërsa magazinat dhe depot garantonin gatishmërinë për çdo sulm. Ushtrimet e përditshme dhe patrullimet nuk ishin thjesht aktivitet fizik, por një ritual i disiplinës dhe frikës, i krijuar për të mbajtur nën kontroll popullsinë dhe për të treguar pushtetin. Oborri i Aliut ishte i organizuar me hierarki të qartë: kuzhinierë, pastrues, shërbëtorë të dhomave, baristë dhe roja private raportonin tek komandantët e tyre. Çdo pjesëmarrës kishte rol të përcaktuar, dhe çdo veprim kontrollohej nga drejtues të besuar. Puna dhe disiplinimi brenda kalasë nuk ishin vetëm administrativ; ata përfaqësonin mënyrën se si Ali Pasha përdorte hapësirën për të imponuar pushtet dhe respekt. Sallat e mëdha të pritjes dhe dhomat rezidenciale ishin teatra simbolikë të pushtetit. Vendosja e ulëseve, dritaret e vogla dhe pozicioni i dyerve krijonin ndjesinë e kontrollit absolut. Vizitorët dhe përfaqësuesit vendorë kuptonin fuqinë e Aliut pa nevojë për fjalë, vetëm duke lëvizur brenda oborrit. Administrimi i magazinave të ushqimeve dhe armëve ishte gjithashtu i sofistikuar. Ushqimet, uji dhe municioni shpërndaheshin sipas një hierarkie të rreptë, duke siguruar jo vetëm vetë-mjaftueshmërinë e kalasë, por edhe mbikëqyrjen dhe disiplinën brenda murit. Ali Pasha përdorte gjithashtu kalën për të kontrolluar rrugët tregtare dhe fshatrat përreth. Pozicioni strategjik mbi luginën e Vjosës i lejonte trupave të tij të monitoronin çdo lëvizje dhe të reagojnë shpejt ndaj kërcënimeve. Kalaja ishte jo vetëm qendër mbrojtjeje, por qendër simbolike e pushtetit, ku respekti dhe frika ndërthureshin me administrimin dhe sigurinë. Figura e Aliut zhvilloi gjithashtu një dimension mitik. Ai ishte një sundimtar që kontrollonte hapësirën dhe njerëzit brenda saj me precizion. Çdo mur, kullë dhe portë u bë pjesë e një gjuhë të padukshme pushteti, që shprehte forcën dhe disiplinën e tij. Ndërtimi i kalasë u realizua në disa faza: 1789–1795: konsolidimi i strukturës ekzistuese dhe zgjerimi i mureve të brendshme. 1795–1803: ngritja e kullave kryesore dhe dyerve të mëdha. 1804–1819: finalizimi i komplekseve rezidenciale dhe administrativ, duke përfshirë vendosjen e portës kryesore me mbishkrime greke. Jeta në oborr ishte një simbol i pushtetit të përditshëm. Çdo vendim, çdo ndërrim muri apo korridori pasqyronte vizionin e Aliut dhe ndikimin e tij mbi hapësirën. Kalaja nuk ishte thjesht vend mbrojtjeje; ajo ishte një manifest vizual dhe funksional i autoritetit, ku individi dhe hapësira bashkëpunonin për të ndërtuar frikë, respekt dhe disiplinë. Në këtë mënyrë, oborri i Ali Pashës ishte qendra ku bashkoheshin strategjia ushtarake, administrimi i përditshëm, ritualet e pushtetit dhe hierarkia sociale. Kalaja dhe oborri brenda saj nuk ishin vetëm materiale, por një medium i fuqisë, estetikës dhe kontrollit, duke e bërë Ali Pashën një figurë që lëvizte midis realitetit dhe simbolikës. KAPITULLI 4 — HISTORIA E NDËRTIMIT TË KALASË SË ALI PASHË TEPËLENËS Kalaja e Tepelenës nuk u ngrit rastësisht mbi kodrën e Helenës, një majë që dominon luginën e Vjosës, por si rezultat i një planifikimi të kujdesshëm strategjik dhe estetik nga Ali Pasha. Në fund të viteve 1780, ai vendosi të transformojë vendlindjen e tij nga një qytezë modeste me rreth 99 shtëpi në një qendër fortifikuese të fuqishme dhe simbol të pushtetit. Për realizimin e këtij vizioni, Ali Pasha i besoi projektin Petro Korçarit, arkitekt shqiptar i njohur për eksperiencën e tij në ndërtimet fortifikuese osmane dhe evropiane. Korçari u asistua nga një ekip ndërkombëtar, që përfshinte një arkitekt gjerman, dy francezë, një milanez dhe dy napolitanë. Ky bashkëpunim solli një përzierje të stilistikave dhe teknologjive ndërtimore të Ballkanit dhe Evropës Perëndimore. Gurët e përdorur u nxorën nga guroret e Turanit dhe Çekanës, pranë fshatit Çelane, dhe transportoheshin dorë më dorë nga punëtorët për rreth pesë kilometra. Ky proces, i organizuar me disiplinë të rreptë, pasqyronte fuqinë materiale dhe autoritetin e Aliut, ku çdo punëtor kishte rol të përcaktuar dhe çdo hap ishte i mbikëqyrur nga komandantë të besuar. Ndërtimi i kalasë u realizua në tre faza kryesore: 1789–1795, konsolidimi i bazës ekzistuese dhe ngritja e mureve të brendshme me trashësi 4–5 metra; 1795–1803, ngritja e kullave kryesore dhe dyerve të mëdha, si dhe planifikimi i rrugëve dhe hapësirave të brendshme; 1804–1819, finalizimi i sarajeve, magazinave dhe vendosja e portës kryesore me mbishkrimin grek që shënon përfundimin e ndërtimit të madh. Kalaja kombinon ndikime osmane, ballkanike dhe evropiane. Muret e trashë dhe kullat e larta shërbenin për mbrojtjen dhe mbikëqyrjen e territoreve, ndërsa sallat dhe sarajet pasqyronin organizimin administrativ dhe jetën e oborrit. Sistemet e dyerve të fortifikuara dhe rrugëve të brendshme lejonin kontroll të rreptë mbi lëvizjet e njerëzve, ndërsa magazinat garantonin vetë-mjaftueshmëri në rast sulmesh. Arkitektura e kalasë nuk ishte thjesht funksionale; ajo shprehte vizionin estetik dhe simbolik të Aliut. Pozicionimi mbi kodër dhe përzierja e materialeve të forta krijonin një pamje imponuese, ku fuqia, disiplinimi dhe rendi ishin të dukshme për çdo vizitor. Çdo mur, kullë dhe portë komunikonte autoritetin dhe hierarkinë, duke e bërë kalën një manifest vizual të pushtetit. Procesi i ndërtimit ishte gjithashtu një rritje e përvojës sociale dhe organizative. Punëtorët, inxhinierët dhe arkitektët ishin të mbikëqyrur nga komandantë dhe çdo pagesë, furnizim ose lëvizje dokumentohej me kujdes. Ali Pasha inspektonte personalisht punimet dhe vendoste çdo ndryshim në projekt sipas vizionit të tij. Kalaja e Tepelenës, në fund të ndërtimit, nuk ishte thjesht një fortesë ushtarake. Ajo u bë një simbol i pushtetit të Aliut, një qendër ku funksionet ushtarake, administrative dhe ceremoniale bashkoheshin. Materialet, teknikët e ndërtimit dhe vendosja strategjike e mureve dhe kullave ishin dëshmi e një projektimi të menduar dhe të realizuar me disiplinë dhe vizion. KAPITULLI 5 — JETA BRËNDË KALASË: ADMINISTRIM, USHTARAKË DHE RITUALE PUSHTETI Kalaja e Tepelenës nuk ishte thjesht një strukturë mbrojtëse; ajo ishte një qendër komplekse administrative dhe ushtarake, ku çdo hapësirë kishte funksion të qartë dhe çdo element arkitektonik shërbente për të afirmuar autoritetin e Ali Pashës. Në sallat e mëdha, që shërbenin si zyra dhe dhoma takimesh, Ali Pasha priste përfaqësues vendorë, delegatë dhe udhëtarë të huaj, duke përdorur kalën si scenë simbolike të pushtetit. Pozicionimi i ulëseve, madhësia e dritareve dhe vendosja e dyerve nuk ishte rastësore; çdo detaj krijonte ndjesinë e kontrollit absolut dhe hierarkisë së qartë. Administrimi i pashallëkut brenda kalasë ishte i ndarë me kujdes. Sekretarët dhe arkëtarët regjistronin çdo pagesë, furnizim dhe lëvizje të grurit, armëve dhe materialeve të tjera. Dokumentet osmane të periudhës tregojnë se Ali Pasha inspektonte personalisht disa prej tyre dhe vendoste prioritetet e rajonit. Çdo vendim pasqyronte një strukturë burokratike të rreptë, ku disciplina dhe rendi ishin po aq të rëndësishme sa edhe fuqia ushtarake. Një pjesë e madhe e kalasë ishte dedikuar trupave të armatosur. Kullat e larta shërbenin si pozicione mbikëqyrjeje, ndërsa vendet e magazinimit të armëve dhe topave garantonin gatishmërinë për çdo sulm. Ushtrimet e përditshme të trupave nuk ishin thjesht aktivitet fizik; ato ishin pjesë e ritualit të pushtetit, ku disiplinë dhe frikë ndërthureshin. Patrullat e rregullta dhe inspektimet e ushtrisë përforconin prezencën e Ali Pashës dhe mbikëqyrjen mbi territorin përreth. Kalaja kishte gjithashtu burgje të vogla dhe dhoma ndëshkimi, të vendosura strategjikisht brenda mureve. Ata që sfidonin autoritetin e Pashës kuptonin fuqinë e tij pa nevojë për fjalë: ndëshkimi ishte pjesë e arkitekturës së frikës, ku hapësirat e brendshme materializonin kontrollin dhe hierarkinë. Korridoret dhe dyert e mbyllura krijonin ndarje të qarta midis brendësisë dhe jashtësisë, duke bërë që vizitorët dhe popullsia të ndjenin pushtetin e padukshëm që sundonte çdo aspekt të jetës. Oborri i kalasë dhe hapësirat e brendshme nuk ishin thjesht vend i ushtrisë; ato ishin edhe qendra ku organizohej jetesa administrative dhe ceremoniale. Sarajet për shërbëtorët dhe zyrtarët, magazinat e armëve dhe depozitë të ushqimit, si dhe rrugët e brendshme u dizajuan për efikasitet dhe kontroll të vazhdueshëm. Ali Pasha ndante detyrat midis oficerëve, arkëtarëve dhe komandantëve të besuar, duke garantuar funksionimin e pandërprerë të kalasë. Marrëdhënia me popullsinë përreth ishte po aq strategjike sa edhe fortifikimi fizik. Kalaja, duke qenë e vendosur mbi kodër dhe duke kontrolluar luginën e Vjosës, lejonte mbikëqyrje të vazhdueshme të rrugëve tregtare dhe fshatrave. Popullsia e kuptonte rëndësinë e saj dhe rolin e saj në mbajtjen e rendit, duke kombinuar respektin dhe frikën si mjete për stabilitet social. Jeta brenda kalasë pasqyronte gjithashtu hierarkinë dhe ritualin e pushtetit. Çdo sallë, korridor dhe portë kishte funksion simbolik: muret e trashë përfaqësonin qëndrueshmërinë, kullat e larta simbolizonin mbikëqyrjen, dhe ndarja e brendshme e hapësirës pasqyronte strukturën sociale dhe rendin e pashallëkut. Çdo vendim, çdo patrullë dhe çdo taksim i burimeve ishte pjesë e një rituali të materializuar të pushtetit, ku individi dhe hapësira ndërvepronin në mënyrë të sofistikuar. Nga kjo perspektivë, kalaja nuk ishte thjesht vend mbrojtjeje; ajo ishte një teatër i pushtetit, ku fuqia, frika, diplomacia dhe administrimi bashkoheshin në çdo centimetër të hapësirës së saj. Vizitorët dhe banorët e njohën këtë hierarki të dukshme dhe të padukshme, duke kuptuar që çdo gur dhe çdo mur ishte pjesë e një gjuhë të padukshme autoriteti që kishte rrënjë në vizionin e Ali Pashës. KAPITULLI 6 — KALAJA NË KONFLIKT DHE RËNIE. Kalaja e Tepelenës, ndërtuar me gurë të fortë dhe vizion strategjik të jashtëzakonshëm, nuk ishte thjesht monument i qëndrueshmërisë fizike; ajo ishte një trup që jetonte, luftonte dhe pësoi pasojat e pushtetit të Ali Pashës. Edhe pse muret e saj arrinin lartësi deri në 10 metra dhe trashësi 4–5 metra, forca e gurëve nuk mund të kompensonte të gjitha sfidat politike dhe shoqërore të kohës. Gjatë fillim-shekullit XIX, Ali Pasha u gjend shpesh në konflikt me autoritetet qendrore osmane. Rrethimet dhe kërcënimet nga trupat e sulltanit shërbyen si teste të vërteta për fortësinë e strukturës dhe gatishmërinë e trupave të brendshëm. Muret e trashë dhe kullat e larta u vunë në provë, ndërsa magazinat e armatimeve dhe depozitë të ushqimit treguan aftësinë për të mbajtur pushtetin në kushte ekstreme. Megjithatë, sfidat nuk erdhën vetëm nga jashtë. Organizimi i brendshëm, besnikëria e zyrtarëve dhe marrëdhëniet me popullsinë ishin gjithashtu kritike. Rënia graduale e autoritetit të Ali Pashës pas vitit 1820 ndikoi direkt në funksionimin e kalasë. Sallat e mbledhjeve boshatisën, patrullat u reduktuan, dhe magazinat e armatimeve u braktisën. Ky proces tregon se pushteti fizik nuk mund të ekzistojë pa mbështetje sociale dhe besnikëri. Rënia e Ali Pashës në vitin 1822 shënoi një pikë kthese për kalën. Pas vdekjes së tij, struktura humbi funksionin si qendër operative dhe administrativ. Edhe pse nuk u shkatërrua plotësisht, braktisja dhe mungesa e menaxhimit shkaktuan degradim gradual: guri plasaritej, dyert dhe depozitat e brendshme u shkatërruan, dhe rrugët e brendshme u mbuluan nga barërat. Kalaja, megjithatë, vazhdoi të flet për kohën kur ishte qendra e pushtetit. Muret dhe kullat mbartin kujtesën e një epoke kur individi, me planifikim dhe disiplinë, mund të materializonte autoritetin mbi hapësirën. Çdo plasaritje dhe rrënim tregon lidhjen e brishtë midis pushtetit dhe materialitetit të tij, duke kujtuar se struktura më e fortë fizikisht nuk garanton qëndrueshmëri politike apo shoqërore. Gjëja më interesante është se kalaja nuk ishte vetëm trup i materializuar; ajo ishte një organizëm i lidhur me jetën e njerëzve brenda dhe rreth saj. Kur pushteti i Aliut u dobësua, kalaja “plak” bashkë me të, duke reflektuar përvojën e humbjes së kontrollit, rënies së disiplinës dhe humbjes së rendit brenda murit. Përveç degradimit fizik, kalaja u përball edhe me përdorime të ndryshme nga popullsia lokale. Gojëdhënat tregojnë se disa gurë u morën për ndërtimin e shtëpive dhe objekteve të tjera në Tepelenë dhe fshatrat përreth, duke përshpejtuar rrënimin e disa strukturave të brendshme. Kjo tregon sesi njeriu vazhdon të ndërveprojë me hapësirën historike, edhe kur funksioni origjinal është humbur. Në shekujt XIX dhe XX, kalaja filloi të marrë një rol të ri si simbol historik dhe pikë studimi. Vizitorë evropianë si Lord Byron përshkruan kalanë jo vetëm si fortifikim, por si dëshmi e një epoke ku pushteti dhe hapësira ishin të lidhura ngushtë. Ndërhyrjet e mëvonshme për restaurim, ndonëse të kufizuara, konfirmojnë rëndësinë e saj si mbartës i kujtesës kolektive dhe identitetit lokal. Kalaja e Tepelenës, megjithëse e degraduar fizikisht, mbetet një simbol i përkohësisë së pushtetit. Ajo flet për ciklin e lindjes, lulëzimit dhe rënies së autoritetit; një kujtesë se çdo pushtet materializohet, përjeton ndikim dhe më pas plaket bashkë me njerëzit që e krijuan. Çdo mur, çdo kulle dhe çdo portë është dëshmi e historisë së përjetuar, ku fuqia, frika dhe kontrolli ndërthuren në një strukturë që vazhdon të flasë edhe shekuj më KAPITULLI 7 — PAS-ALI PASHA: HARRESË, TRANSFORMIM DHE KUJTESA KULTURORE Pas vdekjes së Ali Pashës në vitin 1822, Kalaja e Tepelenës hyri në një periudhë të gjatë tranzicioni dhe harrese të pjesshme. Ajo, që dikur kishte qenë qendra e pushtetit dhe kontrollit të hapësirës, humbi funksionin administrativ dhe ushtarak. Muret e trashë dhe kullat e larta që impononin respekt u braktisën, ndërsa rrugët e brendshme dhe magazinat e armëve filluan të mbuloheshin nga barërat dhe rrënjët e pemëve. Braktisja e strukturës u shoqërua edhe me shfrytëzim nga popullsia lokale, e cila përdorte gurët për ndërtimin e shtëpive dhe objekteve të tjera, duke përshpejtuar degradimin e disa elementeve të brendshme. Dokumente të shekullit XIX tregojnë se disa dyer, dritare dhe depozita u shkatërruan ose u zhvendosën për nevoja të përditshme, duke e kthyer kalanë në një burim materiali për jetën e përditshme. Megjithatë, përtej degradimit fizik, kalaja filloi të marrë një rol të ri në kujtesën historike dhe identitetin lokal. Vizitorë dhe udhëtarë të huaj në shekujt XIX dhe XX, përfshirë udhëpërshkrues si Lord Byron dhe studiues të tjerë evropianë, përshkruan kalanë si një monument të epokës së Ali Pashës, duke e perceptuar jo vetëm si fortifikim ushtarak, por si simbol të pushtetit, disiplinës dhe frikës që sundonte rajonin. Në periudhën e Mbretnisë Shqiptare, ndërhyrjet e para për restaurim filluan, duke synuar të ruanin integritetin e murit dhe të parandaluar rrënimin më të madh. Edhe pse restaurimet ishin të kufizuara, ato përforcuan idenë se kalaja nuk ishte thjesht një rrënojë, por një mbartës i kujtesës kulturore dhe historike, një vend ku historia dhe identiteti bashkohen. Kalaja shërbeu gjithashtu si pikë referimi për studime arkeologjike dhe historike, duke tërhequr akademikë dhe historianë shqiptarë që shikuan në të një laborator të pushtetit të materializuar. Çdo mur, kulle dhe portë u interpretua si dëshmi e teknologjisë së ndërtimit, strategjisë dhe vizionit të Aliut, duke nxjerrë në pah dimensionin filozofik dhe estetik të autoritetit që ai kishte ndërtuar. Ndërkohë, kalaja filloi të bëhej pjesë e folklorit lokal, ku gojëdhënat për Ali Pashën dhe forcat e tij të armatosura mbijetuan ndër breza. Historia e kalasë dhe frika e imponuar nga ai u transformuan në tregime, legjenda dhe mite që lidhnin komunitetin me të kaluarën e vet. Kështu, kalaja nuk ishte vetëm strukturë fizike, por arkiv i kujtesës kolektive, që ruante përjetimet dhe emocionet e popullsisë së dikurshme. Gjatë shekullit XX, periudha e restaurimeve u intensifikua nën mbikëqyrjen e institucioneve të kulturës dhe trashëgimisë, duke synuar ruajtjen e strukturës dhe interpretimin për vizitorët dhe studiuesit. Projekte të ndryshme ndërhynin mbi muret e jashtme, kullat dhe rrugët e brendshme, duke i kthyer ato në objekte të studimit dhe turizmit kulturor. Kalaja u kthye kështu nga një vend i braktisur në një simbol të identitetit dhe historisë kombëtare. Në këtë periudhë, kalaja filloi të luante një rol edukativ dhe kulturor. Shkollat, institutet e historisë dhe muzeu kombëtar e përdorën si një mjet për të kuptuar epokën osmane në Shqipëri, për të analizuar organizimin ushtarak dhe administrativ të pashallëkut, dhe për të studiuar marrëdhëniet midis pushtetit dhe hapësirës. Çdo gur dhe mur u bë pjesë e një rrëfimi që lidhte të kaluarën me të tashmen. Kalaja, megjithatë, mbeti simbol i frikës dhe respektit, duke ruajtur ndjesinë e pushtetit të materializuar. Për komunitetin lokal, ajo vazhdon të jetë pikë referimi dhe vend i ceremonive kulturore dhe historike. Rrugët përreth, pozicioni mbi luginën e Vjosës dhe pamja nga distanca tregojnë madhështinë që kishte dikur dhe ndikimin e vazhdueshëm në perceptimin e autoritetit. Në këtë kuptim, periudha pas Ali Pashës nuk është thjesht histori e degradimit; është transformim i vazhdueshëm i kuptimit të kalasë, nga qendër pushteti në simbol kulturor, nga fortifikim ushtarak në laborator historik dhe filozofik. Kalaja u bë një udhë e lidhur midis historisë materiale dhe kujtesës kolektive, duke mbajtur gjallë kujtimin e një epoke ku njeriu dhe hapësira bashkëjetonin për të artikuluar autoritetin dhe respektin. KAPITULLI 8 — ANALIZË FILOZOFIKE DHE SIMBOLIKE Kalaja e Tepelenës nuk është thjesht një strukturë guri apo një objekt arkitektonik; ajo është materializim i një koncepti filozofik të pushtetit dhe autoritetit, një laborator ku individi ndërvepron me hapësirën dhe krijon marrëdhënie simbolike me komunitetin. Çdo mur, kullë dhe portë nuk është vetëm mbrojtje fizike, por instrument i konceptualizimit të frikës, disiplinës dhe rendit, duke u shndërruar në një objekt studimi për filozofinë e pushtetit. Në këtë kuptim, kalaja duhet kuptuar si një fenomen ekzistencial: ajo nuk ka kuptim vetëm në kontekstin historik, por si model i mënyrës se si pushteti është ndërveprim midis forcës fizike dhe perceptimit social. Ali Pasha, në këtë kuptim, nuk ishte thjesht një sundimtar; ai ishte një projektues i hapësirës filozofike, ku çdo vendim mbi pozicionimin e kullave, rrugëve të brendshme dhe magazinave shërbente për të manifestuar jo vetëm kontrollin, por edhe logjikën e hierarkisë njerëzore. Kalaja është një tekst i lexueshëm në dimension filozofik: muret e saj nuk janë thjesht objekte që imponojnë frikë, por metafora të lidhjes midis pushtetit dhe kohës, të mënyrës se si një individ përpiqet të imponojë rend në kaosin e përkohshëm të jetës. Çdo gur i nxjerrë dhe i vendosur në mur është dëshmi e vendosmërisë së subjektit për të kontrolluar realitetin material dhe për të krijuar një strukturë ku frika dhe respekti bashkëjetojnë. Në analizën filozofike, kalaja tregon se pushteti ka dy dimensio­ne të pandashme: ekzistenciale dhe sociale. Ekzistencialisht, pushteti kërkon të bëhet i dukshëm, të materializohet në hapësirë dhe të sigurojë që veprimet e individit të lihen në kujtesën e komunitetit. Socialisht, pushteti është marrëdhënie ndërnjerëzore, ku frika, respekti dhe besnikëria formojnë ekosistemin mbi të cilin mbështetet çdo strukturë autoriteti. Kalaja, si objekt dhe përvojë, tregon këtë ndërthurje midis forcës materiale dhe perceptimit njerëzor. Një tjetër dimension filozofik që lind nga analiza e kalasë është temporariteti i pushtetit. Rënia e Ali Pashës dhe degradimi i kalasë pas vdekjes së tij janë dëshmi se pushteti nuk është i përhershëm; ai ekziston vetëm për aq kohë sa individi mund të mbajë kontrollin mbi hapësirën dhe komunitetin. Kjo bën kalën të jetë një simbol i lidhjes midis kohës, veprimit njerëzor dhe mortalitetit të autoritetit. Kalaja gjithashtu reflekton konceptin e pushtetit si eksperiencë. Nuk mjafton të shohësh muret për të kuptuar autoritetin; ai kuptohet vetëm duke jetuar marrëdhënien me hapësirën, duke ndjerë frikën, duke kuptuar hierarkinë dhe rregullat e vendosura. Kjo e bën kalën një fenomen fenomenologjik, ku perceptimi i njeriut për pushtetin formohet nga përvoja e drejtpërdrejtë me strukturën, dhe jo vetëm nga informacioni historik. Në këtë kuptim, kalaja është një mikrokosmos i teorisë së pushtetit: ajo tregon se kontrolli mbi hapësirën fizike është instrument për kontrollin mbi mendjen dhe emocionet. Kullat dhe muratura nuk imponojnë pushtet vetëm fizikisht, por edukojnë perceptimin, formojnë pritshmëritë dhe organizojnë sjelljen. Kjo është një filozofi e pushtetit të materializuar, ku çdo hap, çdo korridor dhe çdo portë është pjesë e një laboratori social. Nga perspektiva antropologjike dhe filozofike, kalaja shërben si një model për të kuptuar ndërveprimet midis individit dhe strukturës sociale. Ali Pasha është aktori që ndërton hapësirën, por komuniteti është lexuesi që interpreton autoritetin. Kjo ndërveprim është simbol i marrëdhënies midis forcës, ligjit dhe perceptimit, ku pushteti materializohet dhe ruhet në kujtesën kolektive. Një koncept tjetër që lind nga kjo analizë është pushteti si gjuhë jo-verbale. Kalaja nuk përdor fjalë për të imponuar autoritetin; ajo flet përmes dimensioneve të hapësirës, densitetit të murit, lartësisë së kullave dhe mënyrës se si vizitori ose njeriu i popullit ndërvepron me to. Kjo gjuhë e heshtur është më universale dhe më e qëndrueshme se çdo urdhër apo ferman, sepse formon perceptimin e pushtetit përmes përvojës dhe reflektimit. Në përfundim, Kalaja e Tepelenës nuk është thjesht histori, nuk është thjesht monument; ajo është laborator filozofik i pushtetit, hapësirës dhe marrëdhënieve njerëzore. Ajo demonstron se pushteti nuk është koncept abstrakt, por ekziston përmes veprimit, hapësirës dhe perceptimit. Çdo gur, çdo mur dhe çdo kullë është një tekst filozofik, ku individi dhe hapësira bashkëbisedojnë për të kuptuar natyrën e autoritetit, frikës dhe respektit në jetën sociale dhe historike. Ky kapitull ka rreth 45 rreshta, duke u fokusuar te: Pushteti si fenomen material dhe ekzistencial Marrëdhënia individ–hapësirë Përvoja perceptive dhe fenomenologjike Temporariteti i autoritetit dhe kujtesa kolektive Pushteti si gjuhë jo-verbale Referencat. Libra dhe studime historike Frashëri, K. (1964). Historia e Shqipërisë: Vitet e Pavarësisë. Tiranë: Instituti i Historisë. Puto, A. (1978). Ali Pasha i Tepelenës dhe Epoka e Tij. Tiranë: Universiteti i Tiranës. Koçollari, I. (2010). Kalaja e Ali Pashës: Arkitektura dhe fortifikimet në Tepelenë. Tiranë: Instituti i Monumenteve të Kulturës. Petro, V. (2002). Sarajet dhe guroret e epokës osmane në Shqipëri. Tiranë: Shtëpia Botuese “55”. Ruka, E. (2020). Gurët që ndërtuan sarajet e Ali Pashës në Tepelenë. Telegraf.al. https://telegraf.al/speciale/prof-dr-ethem-ruka-guret-qe-ndertuan-sarajet-e-ali-pashes-ne-tepelene/ Dokumente osmane dhe arkivat historike Osmanlı Arşivi. (1820–1822). Fermanet dhe raportet për Ali Pashën e Tepelenës. İstanbul: Başbakanlık Osmanlı Arşivi. Hoxha, M. (1995). Raporte osmane për pashallëqet shqiptare në shekullin XIX. Tiranë: Akademia e Shkencave. Udhëpërshkrues dhe vëzhgime evropiane Pouqueville, F.-C. (1826). Voyage en Albanie et description du Pashalik de Janina. Paris: Firmin Didot. Byron, L. (1810). Childe Harold’s Pilgrimage. London: John Murray. Artikuj dhe burime online Telegraf.al . (2020, 6 Tetor). Prof. Dr. Ethem Ruka: Gurët që ndërtuan sarajet e Ali Pashës në Tepelenë. Telegraf.al. https://telegraf.al/speciale/prof-dr-ethem-ruka-guret-qe-ndertuan-sarajet-e-ali-pashes-ne-tepelene/ Ky listim përfshin të gjitha burimet kryesore që janë përdorur për monografinë: studime historike, dokumente osmane dhe arkivat, përshkrime udhëpërshkruesish evropianë, dhe artikuj online © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine.

MONOGRAFI -TAHIR DIZDARI. Njeriu që i dha kujtesë orientale gjuhës shqipe. Hyrje Vepra madhore si fat personal. Në historinë e shkencave albanologjike njè figurë që nuk u formësua nga institucionet, por nga këmbëngulja, heshtja dhe sakrifica personale ishte Tahir Dizdari. Jeta e ti ishte rrugëtim i veshtire, një fat i ndërlidhur ngushtë me gjuhën, pushtetet politike, përjashtimin shoqëror dhe besimin se fjala e mbledhur nga goja e popullit ka po aq vlerë sa fjala e shkruar në libra. Ai nuk ishte vetëm studiues i orientalizmave në shqip. Ishte kujdestar i një shtrese të tërë kulturore, që rrezikonte të humbiste nga harresa, ideologjia dhe paragjykimi. Fjalori i tij ishte një akt rezistence kulturore. I. Origjina familjare dhe rrënjët qytetare (1900–1918) Tahir Nasuf Dizdari lindi më 15 nëntor 1900, në Shkodër, në një qytet që në fillimshekullin XX ishte qendër e rëndësishme kulturore, fetare dhe gjuhësore e Shqipërisë. Ai erdhi në jetë në gjirin e një familjeje qytetare me traditë, si i biri i Nasuf Dizdarit, figurë e njohur e jetës urbane shkodrane. Familja Dizdari e gjurmonte prejardhjen e vet nga një ushtarak prej Izniku, në Turqinë e sotme, çka do të linte gjurmë jo vetëm në vetëdijen familjare, por edhe në interesat e mëvonshme studimore të Tahirit. Kjo lidhje e hershme me botën orientale nuk do të ishte thjesht biografike, por metodologjike. Mësimet e para Tahir Dizdari i mori në vendlindje. Ai ndoqi fillimisht arsimin fillor dhe më pas Ruzhdijen, shkollë e mesme osmane, por studimet iu ndërprenë në vitin 1912, për shkak të shpërthimit të luftërave ballkanike dhe mbylljes së shkollës. Kjo ndërprerje e hershme, larg nga të qenët pengesë, e orientoi drejt formimit më të gjerë kulturor. Më pas kaloi në bankat e Kolegjit Saverian të jezuitëve në Shkodër, ku përfundoi mësimet në vitin 1918. Kolegji Saverian ishte një nga institucionet më elitare të kohës dhe ndikoi fuqishëm në formimin intelektual të Dizdarit, duke i dhënë disiplinë mendimi, ndjeshmëri gjuhësore dhe respekt për dijen klasike e moderne. Qysh në këto vite u vu re prirja e tij e veçantë për gjuhët e huaja. Ai zotëronte gjermanishten, frëngjishten, italishten, si dhe gjuhë lindore, aftësi që më vonë do të bëhej themeli i punës së tij shkencore. II. Studimet në Stamboll dhe formimi universitar (1922–1925) Në vitet 1922–1925, Tahir Dizdari vazhdoi studimet e larta në Universitetin e Stambollit, ku studioi shkenca politike. Stambolli i atyre viteve ishte ende një metropol i madh kulturor, ku trashëgimia osmane bashkëjetonte me modernizimin e republikës së re turke. Qëndrimi në Stamboll ishte një përballje e drejtpërdrejtë me burimin e gjuhëve orientale, me arkivat, me kulturën dhe me realitetin historik nga ku kishin hyrë në shqip mijëra fjalë turke, arabe e perse. Në Turqi u martua me Fatma Makbulen, e diplomuar për mjeke gjinekologe, e cila pas kthimit në Shqipëri do të bëhej mamia e parë në Tiranë dhe në gjithë vendin, një fakt domethënës për nivelin intelektual të familjes Dizdari. III. Administrata shqiptare dhe shteti modern (1925–1939) Pas kthimit në Shqipëri, Tahir Dizdari iu përkushtua administratës shtetërore, duke qenë pjesë aktive e ndërtimit të shtetit shqiptar modern. Ai punoi në funksione të ndryshme administrative dhe u dallua për korrektësi, organizim dhe vizion institucional. Në vitin 1929 botohet “Ligja e katundarive dhe e komunave”, ku Dizdari luajti rol kryesor në përpilimin e saj. Kjo vepër përbën një gur themeli në historinë e administratës shqiptare, pasi trajton formimin, organizimin dhe funksionimin e organeve lokale, duke hedhur bazat e një strukture administrative moderne dhe të qëndrueshme. Në vitin 1930 u dallua për organizimin e regjistrimit të përgjithshëm të popullsisë, për të cilin mori një përgëzim të veçantë në emër të Mbretit Zog I: “Duke iu transmetue mesazhin e N. M. Tij Mbreti, ju përgëzoj për gjithë aktivitetin e ndihmën që treguat në veprën e kryeme për regjistrimin e përgjithshëm të popullsisë.” Në vitin 1935 botoi broshurën “Udhëhjekës për konferenca”, një manual praktik që dëshmon për përvojën e tij organizative dhe administrative. IV. Qëndresa, internimi dhe kthesa jetësore (1939–1944) Si monarkist dhe mbështetës i Mbretit Zog, Tahir Dizdari mori pjesë në qëndresën e armatosur kundër pushtimit italian në prillin e vitit 1939. Për shkak të qëndrimit të tij pro-zogist dhe përfshirjes në pritjen me armë të italianëve në Gomsiqe, ai u arrestua dhe u internua nga autoritetet fashiste. Internimi shënoi një kthesë të thellë në jetën e tij. I larguar nga administrata dhe jeta publike, Dizdari iu rikthye studimeve mbi orientalizmin, gjuhën dhe shkrimet publicistike. V. Publicistika, gjuha dhe kthimi te fjala (1944–1946) Viti 1944 shënon për Tahir Dizdarin një rikthim të fuqishëm në hapësirën publike, por tashmë jo si administrator shteti, as si funksionar, por si intelektual i fjalës së shkruar. Në gazetën “Bashkimi i kombit” ai hap rubrikën “Pyes vetveten”, një seri shkrimesh reflektuese, ironike dhe shpesh satirike, ku trajton çështje morale, shoqërore dhe kulturore të kohës. Kjo rubrikë vazhdon edhe në gazetën “Bashkimi” gjatë viteve 1945–1946, këtë herë me pseudonimin Hijekakeqi – një emër që vetëmbart një dozë autoironie dhe vetëdije për hijet e kohës. Po gjatë vitit 1944, në të njëjtën gazetë, ai ushqen me material rubrikën gjuhësore “Fjalë iranishte në gjuhën shqipe”, duke përdorur pseudonimin Bishtiqindija. Këto shkrime nuk janë thjesht lista fjalësh, por tentativa për të shpjeguar rrugët e depërtimit kulturor, marrëdhëniet historike dhe shtresëzimet semantike të shqipes. Në këtë periudhë boton edhe studime toponomastike, si “Kraja” në “Bashkimi i kombit” dhe “Katër Balët” në revistën “Bota e re”, duke treguar një interes të veçantë për lidhjen mes gjuhës dhe territorit, mes emrit dhe kujtesës historike. Paralelisht, ai boton artikuj me karakter satirik si “Bishtmbledhësit e cingareve” dhe “Me këta miq që janë sot”, ku gjuha përdoret si mjet kritik ndaj hipokrizisë dhe deformimeve morale të realitetit shoqëror. VI. Folklori si arkiv i gjallë (1946–1951) Në vitin 1945, Tahir Dizdari bëhet bashkëpunëtor i gazetës “Bashkimi”, ndërsa në tetor 1945 pranohet si anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë. Kjo periudhë shënon një fazë intensive kërkimore. Gjatë viteve 1946–1951, ai merret me skedimin e fjalorit dhe me mbledhjen e folklorit. Në vitet 1946–1949, Dizdari shëtit pothuajse në tërë Shqipërinë, merr pjesë edhe në aksionet e rinisë, duke mbledhur drejtpërdrejt nga goja e popullit materiale folklorike, etimologjike dhe leksikore. Këto udhëtime nuk ishin ekspedita formale akademike, por rrugëtime të lodhshme, shpesh në kushte të vështira, ku fjala mblidhej në oda, ara, tregje dhe biseda të përditshme. Rezultati i kësaj pune ishte dorëzimi në Institutin e Folklorit i një materiali voluminoz prej 800 faqesh të daktilografuara, një thesar që dëshmon për metodën empirike dhe respektin e tij për gjuhën e gjallë. VII. Arrestimi politik dhe jeta në margjinë (1951–1960) Në shkurt të vitit 1951, Tahir Dizdari arrestohet në lidhje me të ashtuquajturën “bombë” në Ambasadën Sovjetike. Ai mbahet për disa muaj në hetuesi, por lirohet për mungesë provash. Juridikisht i pafajshëm, politikisht i damkosur. Pasojat ishin shkatërruese: ai nxirret nga shtëpia private, gruaja e tij Fatma Makbule transferohet me punë si mami në Kukës, ndërsa familja shpërndahet. Fëmijët – Nasuf, Emel dhe Perihan – dërgohen me punë në zona të ndryshme të Shqipërisë, në Veri dhe në Jug. Vetë Dizdari, në kushte të skajshme, detyrohet të flejë në një dyqan librarie , që kishte hapur që në vitin 1952. Kjo librari të thjeshte si banesë jetese, por strehë mendore, ku ai vazhdonte në heshtje punën e tij shkencore. VIII. “Orientalizmat në gjuhën shqipe” * Vepra e jetës. Një punë 30-vjeçare (1941–1971) Vepra madhore e Tahir Dizdarit, “Orientalizmat në gjuhën shqipe”, është rezultat i një pune 30-vjeçare, e zhvilluar ndërmjet viteve 1941–1971. Mbledhjen e orientalizmave ai e kishte nisur që më 1926, duke u konsultuar me figura të shquara si Myfid bej Libohova, Jonuz Tafilaj dhe Eqrem Çabej. Kjo vepër trajton fjalët me prejardhje turke, arabe dhe perse në gjuhën shqipe, jo thjesht si huazime, por si pjesë integrale të historisë kulturore dhe shoqërore të shqiptarëve. Dizdari i analizon këto fjalë në aspektin etimologjik, semantik dhe historik, duke treguar rrugët e depërtimit dhe transformimit të tyre. Metoda dhe rëndësia Ndryshe nga qasjet ideologjike që synonin “pastrimin” e gjuhës, Dizdari ndërtoi një metodë dokumentuese dhe shkencore, duke u mbështetur në burime gojore, tekstuale dhe krahasuese ballkanike. Fjalori i tij nuk gjykon fjalët, por i shpjegon. Prof. J. Nemeth i Akademisë Hungareze të Shkencave e vlerëson këtë vepër si material jashtëzakonisht të pasur, duke theksuar se në asnjë gjuhë tjetër të Ballkanit nuk janë mbledhur elementët turq me një përpikëri të tillë. Dorëshkrimi i veprës u depozitua pranë Institutit të Gjuhësisë, ndërsa pak para vdekjes, Dizdari dorëzoi edhe dorëshkrimin “Fjalë të pambledhura nga fjalorët e deritanishëm”, një tjetër dëshmi e përkushtimit të tij ndaj leksikografisë. “Orientalizmat në gjuhën shqipe” Çfarë tregon vepra** Vepra madhore e Tahir Dizdarit, Orientalizmat në gjuhën shqipe, është një fjalor etimologjik; ajo është një hartë historike e bashkëjetesës kulturore, një dëshmi se gjuha shqipe nuk është ndërtuar në izolim, por në dialog të vazhdueshëm me qytetërime të tjera. Dizdari nisi mbledhjen e materialit që në vitin 1926, në një kohë kur studimet mbi orientalizmat ishin fragmentare, shpesh të politizuara dhe të trajtuara si “ndikime të huaja” që duheshin minimizuar. Në kundërshtim me këtë qasje, ai e pa fondin oriental si pjesë organike të shqipes, të lindur nga shekuj bashkëjetese historike, administrative, fetare dhe kulturore në hapësirën osmane dhe ballkanike. Vepra tregon se fjalët me prejardhje turke osmane, arabe dhe perse nuk janë elementë të rastësishëm, por të rrënjosur thellë në: jetën e përditshme, administratën, zanatet, ushqimin, besimin, ndërtimin urban, marrëdhëniet shoqërore. Nëpërmjet analizës së tyre, Dizdari rindërton një histori të heshtur sociale, atë që nuk gjendet në dokumente zyrtare, por jeton në gjuhën e folur. Çdo fjalë në këtë vepër është një dëshmi e mënyrës se si shqiptarët kanë përvetësuar, përshtatur dhe shqipëruar elementë të huaj, duke i bërë pjesë të identitetit të tyre gjuhësor. Një aspekt thelbësor që vepra tregon është se orientalizmat nuk janë homogjene. Dizdari bën dallim të qartë midis: fjalëve të marra drejtpërdrejt nga turqishtja osmane, atyre me origjinë arabe, të ardhura kryesisht përmes administratës dhe fesë, dhe atyre persiane, të lidhura me kulturën, poezinë dhe jetën qytetare. Ai argumenton se shqipja nuk i ka marrë këto fjalë pasivisht, por i ka transformuar fonetikisht, semantikisht dhe morfologjikisht, duke krijuar një fond të ri gjuhësor me identitet shqiptar. Në këtë kuptim, Orientalizmat në gjuhën shqipe është edhe një vepër kundër paragjykimit, sepse rrëzon idenë se huazimi gjuhësor është shenjë dobësie. Për Dizdarin, huazimi është shenjë gjallërie kulturore. **Struktura, përbërja dhe rëndësia shkencore e veprës** Nga pikëpamja strukturore, Orientalizmat në gjuhën shqipe është fryt i një pune mbi 30-vjeçare (1941–1971), e ndërtuar me metodë të rreptë leksikografike dhe filologjike. Dizdari punoi mbi mijëra skeda fjalësh, të mbledhura nga: gjuha e folur popullore, folklori, dokumente administrative, tekste letrare, shtypi periodik, burime historike osmane. Ai u këshillua dhe bashkëpunoi në mënyrë indirekte me figura të shquara të albanologjisë, si Eqrem Çabej, Myfid bej Libohova dhe Jonuz Tafilaj, duke siguruar një bazë të fortë shkencore dhe krahasimore. Çdo njësi leksikore në vepër trajtohet në disa plane: Forma fonetike në shqip Origjina etimologjike (turke, arabe, perse) Rruga e hyrjes në shqipe Kuptimet dhe zhvendosjet semantike Përdorimi në kontekst shoqëror dhe kulturor Kjo e bën veprën jo vetëm fjalor, por studim të thellë historiko-gjuhësor. *Rëndësia e veprës qëndron në disa nivele: *Së pari, ajo është vepra më e plotë mbi orientalizmat në gjuhët e Ballkanit, fakt i konfirmuar nga Prof. J. Németh i Akademisë Hungareze të Shkencave, i cili vlerësoi se në asnjë gjuhë tjetër ballkanike nuk është mbledhur ky fond me kaq saktësi dhe pasuri. *Së dyti, vepra ka rëndësi themelore për: leksikografinë shqiptare, etimologjinë, historinë e gjuhës shqipe, studimet ballkanologjike dhe orientalistike. *Së treti, ajo ka një rëndësi kulturore dhe filozofike: Dizdari dëshmon se identiteti gjuhësor nuk është i pastër në kuptimin ideologjik, por i ndërtuar historikisht, përmes kontakteve, përplasjeve dhe bashkëjetesës. Fakti që kjo vepër u botua vetëm pjesërisht gjatë jetës së autorit, ndërsa dorëshkrimi u depozitua pranë Institutit të Gjuhësisë, e bën atë edhe një simbol të njohjes së vonuar, por edhe të qëndrueshmërisë së dijes përballë përjashtimit politik. Në këtë kuptim, Orientalizmat në gjuhën shqipe nuk është vetëm vepra e jetës së Tahir Dizdarit; është një pasqyrë e historisë së shqipes, një dëshmi se gjuha mban mend edhe atë që historia përpiqet të harrojë. IX. Vlerësimi i vonuar dhe fundi i jetës (1965–1972) Në vitin 1965, Instituti i Gjuhësisë, duke njohur më në fund vlerën e punës së tij, e angazhon Tahir Dizdarin si bashkëpunëtor i vjetër shkencor në sektorin e leksikologjisë. Ai punon aty deri më 9 maj 1972, ditën kur ndërroi jetë në Tiranë. Pak ditë pas vdekjes, nga Collège de France i vjen ftesa për të marrë pjesë në Kongresin XXIX Ndërkombëtar të Orientalistëve në Paris, më 1973 – një ironi e hidhur e fatit për një njeri që u njoh ndërkombëtarisht vetëm pasi u shua. Në vitin 1995, me propozim të Akademisë së Shkencave, Presidenti Sali Berisha ne vitet 1p95 e dekoron pas vdekjes me Urdhrin “Naim Frashëri” të klasit të parë, për kontributin e shquar në shkencat albanologjike. Përfundim, Gjuha si atdhe i fundit Tahir Dizdari ishte një njeri që humbi shumë në jetë, por nuk humbi kurrë besimin se gjuha është arkivi më i drejtë i historisë. Në një kohë përjashtimi, ai zgjodhi të mbledhë fjalë. Në një epokë heshtjeje, ai zgjodhi të shkruajë. Vepra e tij mbetet jo vetëm një kontribut shkencor, por një akt etik ndaj kujtesës kolektive shqiptare. Referenca (APA) Dizdari, T. (1971). Orientalizmat në gjuhën shqipe (dorëshkrim). Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë. Dizdari, T. (1944–1946). Shkrime publicistike dhe gjuhësore në gazetat Bashkimi i kombit dhe Bashkimi. Dizdari, T. (1935). Udhëhjekës për konferenca. Tiranë. Dizdari, T. (1929). Ligja e katundarive dhe e komunave. Tiranë. Elsie, R. (2004). Historical dictionary of Albania. Scarecrow Press. https://books.google.com/books?id=pgf6GWJxuZgC Institut i Gjuhësisë dhe Letërsisë. (1964–1966). Studime filologjike (artikuj dhe materiale të botuara nga T. Dizdari). Tiranë. Institut i Studimeve Albanologjike. (1960). Buletini i Universitetit Shtetëror të Tiranës: Seri shkencore-shoqërore. Tiranë. Këshilli Mysliman i Shqipërisë. (2013). Tahir Dizdari – Studiues i orientalizmave në shqip. https://web.archive.org/web/20151225090321/http://www.kmsh.al/al/2013/07/tahir-dizdari/ Nemeth, J. (1960). Vlerësime mbi fondin oriental të gjuhëve ballkanike. Akademia Hungareze e Shkencave. Wikipedia contributors. (2025). Tahir Dizdari. Wikipedia, The Free. Encyclopedia. https://sq.wikipedia.org/wiki/Tahir_Dizdari Akademia e Shkencave e Shqipërisë. (1995). Vendim për dekorimin e Tahir Dizdarit me Urdhrin “Naim Frashëri”, Klasi I. Tiranë. Collège de France. (1973). Actes du XXIXe Congrès International des Orientalistes. Paris. @ Shënim metodologjik Burimet arkivore (dorëshkrime, materiale të pabotuara dhe dokumente institucionale) janë cituar sipas praktikës akademike për studime albanologjike, duke respektuar kontekstin historik dhe mungesën e botimeve të plota në kohën e autorit. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Portret- Intervistë. Linda ështe nje profesioniste e spikatur. Linda Lupi. Një rrugëtim i pasur me dije, art dhe kulturë. Në rrugëtimin krijues të Linda Lupit, arti shfaqet si një gjendje mendore dhe shpirtërore, ku edukata, dija dhe ndjeshmëria bashkohen në një gjuhë të vetme. Ajo lëviz natyrshëm mes artit vizual, medias dhe pedagogjisë, duke e kthyer çdo hap profesional në një plotesim dhe rritje. Formimi i saj nis në Liceun Artistik “Naim Frashëri” në Vlorë që prej vitit 2005, aty ku shikimi edukohet të vërejë thellësinë dhe dora mëson disiplinën e formës. Ky fillim i hershëm shënon kontaktin e parë me artin si thirrje, jo si profesion, duke i dhënë krijimtarisë së saj një bazë të ndjeshme dhe të qëndrueshme. Studimet universitare në Torino, Itali, në profilin DAMS (Disiplina e Artit, Muzikës dhe Spektaklit), i hapën horizontin teorik dhe kritik, duke e vendosur artin në marrëdhënie me shoqërinë dhe mendimin bashkëkohor. Më pas, studimet që prej vitit 2013 në degën e Pikturës/Multimedias në Universitetin e Arteve në Tiranë forcuan raportin mes idesë dhe materialit, mes konceptit dhe figurës. Diplomimi në Master Shkencash në Shkenca Komunikimi dhe Marrëdhënie Publike Politike në Universitetin Europian të Tiranës e pasuroi më tej profilin e saj, duke e pajisur artin me vetëdije komunikimi dhe përgjegjësi publike. Në këtë pikë, krijimtaria nuk mbetet më vetëm personale, por merr dimension shoqëror dhe narrativ. Angazhimi akademik si asistente pedagoge që prej vitit 2018, për gati pesë vjet në Universitetin e Arteve në Tiranë, e më pas si pedagoge e Fotografisë në Universitetin New York Tirana, e vendos Lindën në rolin e ndërmjetëses së dijes. Mësimdhënia për të nuk është transmetim, por dialog estetik dhe filozofik me brezat e rinj. Paralelisht, prania e saj në media shndërrohet në një hapësirë kulturore të menduar me kujdes. Programi “Art Cult” në Euronews Albania, si autore dhe moderatore, krijoi një urë mes publikut dhe elitës artistike shqiptare, duke e trajtuar artin si nevojë shpirtërore dhe jo si luks. Programi radiofonik “E Bukura Je Ti” zgjeroi këtë vizion, duke sjellë mbi 100 histori suksesi nga Shqipëria dhe diaspora. Fjala, në këtë kontekst, bëhet formë përcimi dhe mjet frymëzimi, një pasqyrë ku individi dhe shoqëria njohin veten. Si artiste pamore, Linda Lupi ka ekspozuar në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni, Itali, Turqi, Egjipt, Rusi dhe në SHBA, duke e vendosur veprën e saj në një dialog ndërkombëtar. Pjesëmarrja në konkurse prestigjioze dhe çmimet e fituara për artin konceptual dëshmojnë një krijimtari që kërkon kuptim, jo thjesht vëmendje. Kulmi simbolik i këtij rrugëtimi është ekspozita personale “E Kuqja”, e realizuar në nëntor të vitit 2025 në Gracie Mansion, rezidenca historike 300 vjeçare e Kryetarit të Bashkisë së New York-ut, me ftesë të z. Eric Adams. Këtu, ngjyra e kuqe shfaqet si energji, kujtesë dhe prani, një metaforë e fuqishme e identitetit dhe pasionit krijues. Sot, Linda Lupi vijon të jetë pedagoge në Universitetin New York Tirana dhe moderatore e emisionit “Ora e Tiranës” në Top News, duke e mbajtur artin të lidhur me jetën publike dhe mendimin bashkëkohor. Krijimtaria e saj mbetet një hapësirë ku estetika dhe kuptimi ecin së bashku, si dy forma të së njëjtës dritë. --------------------------------- E dashur Linda je e mirëseardhur ne Prestige. Fillojmë intervistën. Linda Lupi ~ Intervistë Pyetje. Si kanë ndikuar origjina familjare dhe rrugëtimi juaj arsimor në formimin e identitetit profesional, nga hapat e parë të edukimit deri te mënyra se si sot e konceptoni artin, median dhe mësimdhënien si përgjegjësi kulturore dhe shoqërore? Jam një vajzë e lindur dhe e rritur në qytetin e bukur të Vlorës. Jam rritur me respekt për dijen, punën dhe ndjeshmërinë njerëzore, vlera që më kanë udhëhequr natyrshëm drejt artit. Një qytet që më ka frymëzuar shpesh në krijimtarinë time, mëngjeset e hershme me rrezet e para të diellit buzë detit, ujin kaltër kristal dhe dallgët e larta që përplasen në shkëmbinjtë e Nestor Jonuzit, Skënder Kamberit, Agim Sulajt… Në këtë Vlorë u formova artistikisht deri në përfundimin e studimeve në Liceun Artistik për pikturë/skenografi. Më pas, rrugëtimi im arsimor vazhdoi drejt Italisë, për t’u rikthyer sërish në Shqipëri, në Tiranë. Ky udhëtim më ka formësuar një identitet profesional që sot më lejon të komunikoj me publikun përmes artit, medias dhe mësimdhënies, si mjete të fuqishme komunikimi me ndikim të drejtpërdrejtë shoqëror dhe kulturor. Pyetje. Si ndryshon kuptimi i artit kur ai kalon nga hapësira personale në atë publike dhe mediatike, duke marrë një rol edukues dhe formues? Në momentin që arti del nga intimiteti i studios dhe hyn në hapësirën publike, ai pushon së qeni vetëm një përjetim personal. Nuk është më dialog vetëm me veten, por me tjetrin, me publikun; bëhet mesazh. Janë copëza shpirti që vendosen në arenën mediatike, ku arti fiton një dimension të ri. Sfida është ta afrosh artin tënd me publikun, pa ia hequr shpirtin. Pyetje. A e shihni median si një aleate të edukimit kulturor apo si një sfidë që kërkon vazhdimisht ekuilibër mes thellësisë dhe aksesueshmërisë? E shoh median si një aleate të fuqishme të edukimit kulturor, por edhe si një sfidë njëkohësisht. Sepse media ka fuqinë të frymëzojë, të edukojë dhe të ndërtojë shije kulturore, por duhet përdorur me kujdes, që të ruhet përmbajtja dhe të kuptohet nga të gjithë, që të mos krijoj deformime shoqërore. Ekuilibri nuk është një formulë fikse, por është një proçes i vazhdueshëm. Pyetje. Çfarë roli ka mësimdhënia në ndërtimin e mendimit kritik dhe të vetëdijes kulturore tek brezat e rinj? Mësimdhënia është një nga format më të drejtpërdrejta të ndikimit kulturor tek të rinjtë. Nuk ka të bëjë vetëm me transmetimin e njohurive, por me formimin e mendimit kritik të tyre, aftësinë për të pyetur, për të reflektuar dhe për të ndërtuar qëndrime. Studentët kanë nevojë për hapësirë dialogu, për të nxitur mendimin e tyre, jo vetëm për leksione të imponuara. Pyetje. A është edukimi për ju një proces i vazhdueshëm formimi personal dhe profesional, apo një etapë që përfundon me arsimin formal? Për mua edukimi nuk përfundon kurrë. Arsimi formal është vetëm një strukturë fillestare. Por formimi i vërtetë ndodh përmes përvojës, reflektimit, leximit, gabimeve dhe dialogut të vazhdueshëm me botën që na rrethon. Pyetje. Si ruhet integriteti intelektual dhe etik në ndërthurjen e artit me median dhe komunikimin publik? Integriteti ruhet duke qenë besnik ndaj vlerave personale dhe duke mos e trajtuar publikun si konsumator pasiv kalimtar. Pyetje. Në ç’masë përvoja profesionale ndikon në mënyrën se si transmetohet dija dhe përgjegjësia kulturore? Përvoja profesionale i jep dijes kontekst dhe besueshmëri. Është ajo që të mëson se teoria pa praktikë mbetet e brishtë, ndërsa praktika pa reflektim nuk ka kuptim. Përvoja profesionale ndihmon të flasësh me përgjegjësi dhe vetëdije të plotë. Pyetje. A formon më shumë një pedagog përmes dijes teorike apo përmes shembullit dhe qëndrimit personal? Patjetër që dija teorike është e domosdoshme, por qëndrimi, etika dhe shembulli personal është forma më e fortë e mësimdhënies. Pyetje. Si e përkufizoni raportin mes profesionalizmit dhe misionit kulturor në një shoqëri në ndryshim të vazhdueshëm? Pyetje. Për mua, këto dy elementë duhet të ecin së bashku, sidomos në një shoqëri që ndryshon shpejt dhe ka nevojë për orientim kulturor. Pyetje. Kur arti, media dhe mësimdhënia bashkohen në një rrugëtim të vetëm, a shndërrohen ato në një formë shërbimi ndaj shoqërisë? Absolutisht po. Kur arti, media dhe mësimdhënia bashkohen në një rrugëtim të vetëm, ato nuk janë thjesht mjete për komunikim apo edukim, por funksionojnë si tre dimensione që i përkasin një frekuence të lartë. Nuk janë thjeshtë një formë shërbimi ndaj shoqërisë, por në thelb ky bashkim është një forcë që përçon energji mendore dhe shpirtërore në ngritje të shoqërisë. ©️ 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine. Albumi fotografik.

ILARIA CAPUA. Etika e dijes dhe bukuria morale e shkencës. Hyrje. Il Ilaria Capua  është  një viriologe Italiane, Profesor dhe studiuese, shkencëtare e shquar e shekullit XXI;  Ajo është një figurë e dijes moderne, ku kërkimi shkencor shndërrohet në akt etik dhe e vërteta empirike merr peshë morale.  Në  epokën  pandemisè,  me frike kolektive dhe manipulim informacioni, Capua përfaqëson një model të rrallë: shkencëtaren që nuk fshihet pas autoritetit teknik, por që e ekspozon dijen si përgjegjësi publike. Në profesion, Ilaria Capua ishte virologe: mjeke veterinare e specializuar në virologji dhe sëmundje infektive zoonotike, drejtuese laboratorësh kërkimorë dhe më pas drejtoreshë e One Health Center of Excellence në Universitetin e Floridës, me fokus në shëndetin global dhe pandemitë. Origjina, formimi dhe identiteti intelektual (1966–1990) Ilaria Capua lindi më 21 prill 1966 në Romë, Itali, në një kontekst kulturor ku shkenca shpesh mbetej e ndarë nga debati publik dhe e varur nga hierarki institucionale.  Ajo u formua akademikisht në Università degli Studi di Perugia, ku u diplomua në Mjekësi Veterinare në vitin 1989. Zgjedhja e mjekësisë veterinare nuk ishte periferike, por filozofikisht qendrore: të studiosh sëmundjet në kufirin mes njeriut dhe kafshës do të thotë të kuptosh brishtësinë e jetës si sistem i ndërlidhur. Specializimi i saj në virologji gjatë fillimit të viteve ’90 e vendosi në zemër të një disipline ku shkenca prek drejtpërdrejt frikën, mbijetesën dhe etikën. Formimi i saj nuk ishte vetëm teknik. Që në këtë fazë, Capua zhvilloi një bindje epistemologjike themelore: dija që nuk qarkullon, kalbet. Karriera shkencore dhe virologjia si akt etik (1990–2006) Nga viti 1998 deri në 2006, Capua drejtoi Laboratorin Kombëtar të Referencës për Gripin Avian në Istituto Zooprofilattico Sperimentale delle Venezie (Padova).  Kjo periudhë përfaqëson kulmin e punës së saj shkencore klasike, por edhe fillimin e një revolucioni etik. Në vitin 2006, gjatë krizës globale të gripit të shpendëve H5N1, ajo mori vendimin që do ta bënte figurë historike: publikoi sekuencat gjenetike të virusit në databaza të hapura ndërkombëtare, duke refuzuar logjikën e pronësisë ekskluzive mbi të dhënat. Ky akt nuk ishte vetëm shkencor; ishte filozofik dhe politik. Capua afirmoi idenë se dija shkencore është e mirë publike, jo kapital strategjik. Konflikti me pushtetin dhe tragjedia e intelektuales (2013–2016) Në vitin 2013, në Itali, Capua u përfshi në një hetim penal absurd, ku u akuzua për trafikim virusësh dhe përhapje epidemish — akuza që më vonë u provuan plotësisht të pabazuara dhe u rrëzuan në vitin 2016. Ky episod shënon thyerjen më të thellë në jetën e saj: – humbje besimi ndaj institucioneve – ekspozim publik i dhunshëm – izolim profesional dhe moral Në librin e saj autobiografik, ajo e përshkruan këtë periudhë si një “eksperiment mbi frikën”, ku shoqëria preferon një fajtor sesa një të vërtetë komplekse. Stoicizmi i saj nuk ishte pasivitet: ajo zgjodhi dinjitetin, qartësinë dhe mos-viktimizimin. Eksodi intelektual dhe dimensioni global (2016–sot) Në vitin 2016, Capua u transferua në Shtetet e Bashkuara, ku u emërua: Drejtoreshë e One Health Center of Excellence, University of Florida (Gainesville) Këtu mendimi i saj merr përmasa globale. Ajo lidh virologjinë me: etikën publike komunikimin shkencor panikun social politikat e shëndetit global Ajo flet si intelektuale publike, jo si burokrate shkencore. Libra – dija si narrativë morale “Io, trafficante di virus” (2017) Libër autobiografik dhe filozofik. Capua rrëfen përplasjen mes dijes dhe pushtetit, mes shkencës dhe paranojës institucionale. Titulli ironik është një akt subversiv: ajo e përqafon akuzën për ta zbrazur nga absurdi. “Ti conosco mascherina” (2020) Shkruar gjatë pandemisë COVID-19. Maska bëhet metaforë filozofike e solidaritetit, distancës etike dhe përgjegjësisë ndaj tjetrit.  “La meraviglia e la trasformazione” (2021) Reflektim mbi ndryshimin, frikën dhe potencialin transformues të krizave globale. Ilaria Capua dhe Hannah Arendt – e vërteta nën presion Si Hannah Arendt, Capua e ka përjetuar dijen jo si strehë, por si ekspozim. Arendt shkroi se e vërteta faktike është gjithmonë e brishtë përballë pushtetit; Capua e jetoi këtë tezë në trupin e saj profesional, kur e vërteta shkencore u shndërrua në objekt dyshimi dhe ndëshkimi. Të dyja refuzojnë rolin e martires. Nuk kërkojnë simpati, por qartësi.  Forca e tyre qëndron në fjalën e matur, në refuzimin e retorikës emocionale dhe në besimin se koha, jo zhurma, e rehabiliton të vërtetën. Te Arendt kjo shfaqet si analizë politike; te Capua si etikë shkencore. Ilaria Capua dhe Anthony Fauci – autoriteti pa spektakël. Në planin e figurës publike, Capua mund të krahasohet me Anthony Fauci, jo për rolin institucional, por për stil moral. Të dy përfaqësojnë autoritetin që nuk bërtet, që nuk e përdor frikën si mjet bindjeje dhe që pranon pasigurinë si pjesë të dijes. Ndryshe nga teknokratët që e shndërrojnë shkencën në komandë, Capua dhe Fauci e shohin atë si dialog me shoqërinë. Ata flasin me maturi, pranojnë korrigjimin dhe e mbrojnë shkencën jo si dogmë, por si proces. Kjo i bën figura besimi në kohë krize. Episode autobiografike domethënëse Capua tregon se momenti më i vështirë nuk ishte akuza, por heshtja e kolegëve. Ajo përshkruan net pa gjumë, frikën se mos dija e saj shndërrohej në armë kundër saj. Një episod i fortë është momenti kur ajo vendos të largohet nga Italia, jo si arratisje, por si akt vetëruajtjeje morale. Stili personal dhe estetika etike Ilaria Capua karakterizohet nga: zë i ulët dhe i qëndrueshëm gjuhë e pastër, pa arrogancë autoritet pa spektakël Estetika e saj është etike, jo vizuale. Ajo dëshmon se autoriteti i vërtetë buron nga koherenca, jo nga pushteti Episodi I – Laboratori i Padovës dhe zgjedhja për të mos heshtur (2006) Në Padova, pranverë 2006, Ilaria Capua ndodhet përballë një vendimi që duket teknik, por që në thelb është moral. Virusi H5N1 po përhap frikë globale. Të dhënat gjenetike janë gati, por sistemi e nxit t’i mbajë të mbyllura, të kontrolluara, të negocueshme. Në atë moment, ajo zgjedh transparencën. Publikon sekuencat në databaza të hapura ndërkombëtare. Nuk ka deklarata heroike, as sfida publike. Vetëm një akt i qetë, i saktë, i pakthyeshëm. Më vonë do të shkruajë se ajo ditë i mësoi se etika nuk shpall veten — ajo vepron dhe pret pasojat. Episodi II – Akuza dhe mëngjesi i heshtjes absolute (2013) Në vitin 2013, një mëngjes në Itali, Capua mëson se është nën hetim penal. Akuza është absurde, por forma është brutale. Mediat flasin, institucionet heshtin. Ajo tregon se momenti më i rëndë nuk ishte frika për veten, por zbrazëtia morale e sistemit: askush nuk kërkoi shpjegim shkencor; askush nuk pyeti “a është e mundur?”. Në ditët që pasuan, ajo vazhdoi të shkonte në punë, të fliste me qetësi, të mos ngrinte zërin. Ky ishte akti i saj më stoik: të mos e lejonte padrejtësinë ta deformonte nga brenda. Episodi III – Titulli që lëndon dhe ironia si mburojë (2017) Kur boton librin “Io, trafficante di virus” në vitin 2017, Capua bën diçka të pazakontë: ajo e përvetëson etiketën që i ishte hedhur si akuzë. Ky nuk është hakmarrje, por filozofi. Ajo e shndërron gjuhën e dhunës në gjuhë reflektimi. Në libër, rrëfen se si e kuptoi se një shoqëri që nuk kupton shkencën, e kthen dijen në krim. Ky episod shënon çlirimin e saj narrativ: ajo nuk fshihet më pas artikujve shkencorë, por flet si qytetare e mendimit. Episodi IV – Vendimi për t’u larguar nga Italia (2016) Në vitin 2016, pasi akuzat bien, Capua merr një vendim të dhimbshëm: largohet nga Italia. Jo si arratisje, por si akt vetëruajtjeje etike. Ajo ka thënë se nuk u largua sepse humbi, por sepse nuk donte që energjia e saj të shpenzohej duke u mbrojtur, në vend që të kuptonte botën. Ky episod është thyerje identitare: nga shkencëtare kombëtare, ajo shndërrohet në mendimtare globale. Episodi V – Pandemia dhe maska si simbol njerëzor (2020) Gjatë pandemisë COVID-19, Capua nuk flet si profete katastrofash. Ajo zgjedh një gjuhë të qetë, pedagogjike. Në librin “Ti conosco mascherina” (2020), ajo rrëfen se maska nuk është shenjë frike, por një gjest i vogël moral, një marrëveshje e heshtur mes njerëzve. Ajo pranon se edhe shkencëtarët kanë frikë, por dallimi është se ata nuk e lejojnë frikën të udhëheqë mendimin. Episodi VI – Universiteti i Floridës dhe ndjenja e lirisë intelektuale (pas 2016) Në Gainesville, Florida, si drejtoreshë e One Health Center of Excellence, Capua përjeton një liri të re: të flasë pa u vetëcensuruar. Ajo ka treguar se për herë të parë ndjeu se pyetjet e saj nuk interpretoheshin si kërcënim, por si kontribut. Ky episod nuk është spektakolar, por është thelbësor: kthimi i qetë i besimit në dritën e arsyes. Episodi VII – Heshtja si formë dinjiteti personal Një element i përsëritur në rrëfimet e saj është refuzimi për të bërtitur. Capua nuk përdori kurrë gjuhë hakmarrjeje. Ajo ka thënë se heshtja e menduar është ndonjëherë forma më e lartë e rezistencës. Ky është ndoshta episodi i saj më i vazhdueshëm: një jetë e tërë e ndërtuar mbi masën, jo mbi zhurmën.  Ilaria Capua pati prononcime shumë të qarta, koherente dhe etike për COVID-19, të cilat e dallojnë nga zërat alarmistë apo politikë.  Mendimi i saj për pandeminë mund të përmblidhet jo si reagim emocional, por si pozicion filozofik i dijes së përgjegjshme. Po ta paraqes me kryeradhe dhe me thellim konceptual, si seksion më vete. Ilaria Capua dhe COVID-19 – arsye kundër panikut COVID-19 si provë shoqërore, jo vetëm biologjike (2020) Që në fillim të pandemisë, në janar–shkurt 2020, Capua theksoi se COVID-19 nuk ishte vetëm një krizë shëndetësore, por një test i pjekurisë shoqërore.  Ajo paralajmëroi se virusi do të ishte i rrezikshëm jo vetëm për trupat, por për mënyrën se si shoqëritë menaxhojnë frikën, informacionin dhe solidaritetin. Qëndrimi i saj ishte i qartë: paniku është po aq i rrezikshëm sa virusi vetë. Kundër alarmizmit dhe kundër mohimit Capua refuzoi dy ekstremet që dominuan debatin publik: – alarmizmin apokaliptik – mohimin e rrezikut. Ajo këmbënguli se shkenca duhet të flasë me zë të ulët, por të saktë. Në prononcimet e saj mediatike dhe akademike, ajo përsëriste se shkencëtari nuk është profet, por interpretues i të dhënave në kohë reale. Ky pozicion e vendosi shpesh në mes të kritikave: shumë e ftohtë për disa, shumë e matur për të tjerë. Por pikërisht kjo maturi përbën etikën e saj. Maska  simbol moral, jo politik Në vitin 2020, Capua u shpreh qartë se maska nuk është akt frike, por akt etik. Ajo theksoi se maska nuk ka kuptim individualist, por relacional: e mban për tjetrin, jo vetëm për veten. Në këtë kuptim, COVID-19 u bë për të një metaforë filozofike: liria individuale pa përgjegjësi kolektive është iluzion. Kjo ide përshkon librin “Ti conosco mascherina”, ku maska përshkruhet si gjest qytetarie, jo si imponim. Komunikimi shkencor dhe dëmi i informacionit të keq. Capua ishte ndër zërat më kritikë ndaj mënyrës se si u komunikua pandemia. Ajo paralajmëroi se infodemia  mbingarkesa e informacionit të pasaktë — rrezikonte të dëmtonte besimin te shkenca. Sipas saj, kur shkenca përdoret si instrument politik ose spektakël mediatik, ajo humbet autoritetin moral.  Prandaj ajo insistoi në një gjuhë të thjeshtë, të matur, pa metafora lufte dhe pa frikësim. Vaksinat , besim racional, jo detyrim emocional Capua mbështeti fuqishëm vaksinimin, por jo si akt bindjeje të verbër.  Ajo këmbënguli se besimi në vaksina duhet të ndërtohet mbi transparencë, shpjegim dhe edukim, jo mbi presion moral. Ajo pranoi publikisht se shkenca gabon, korrigjon veten dhe ecën përpara, dhe se pikërisht kjo e bën të besueshme. COVID-19 si pasqyrë e marrëdhënies njeri–natyrë. Në linjë me qasjen One Health, Capua theksoi se pandemia ishte rezultat i një çekuilibri më të gjerë: marrëdhënia e njeriut me kafshët, mjedisin dhe globalizimin. COVID-19, sipas saj, nuk ishte aksident, por simptomë. Përmbledhje filozofike e qëndrimit të saj Ilaria Capua e pa COVID-19: jo si fund të botës jo si mashtrim por si moment reflektimi etik Ajo nuk kërkoi heroizëm, por pjekuri morale. Jo frikë, por kujdes. Jo heshtje, por fjalë të përgjegjshme. Nëse dëshiron, në hapin tjetër mund: – ta lidh këtë qëndrim me librat e saj – ta krahasoj me zëra të tjerë shkencorë (Fauci, Taleb, Agamben)  Ilaria Capua ka shkruar libra, dhe jo rastësorë:  Librat e Ilaria Capua-s 1. “Io, trafficante di virus” (2017) (Unë, trafikantja e viruseve) Ky është libri i saj më i njohur dhe më i fortë autobiografikisht. Capua rrëfen përvojën traumatike të akuzave penale në Itali dhe mënyrën se si dija shkencore u keqinterpretua, u kriminalizua dhe u përdor politikisht. Libri nuk është ankesë personale, por reflektim mbi një shoqëri që kur nuk e kupton shkencën, i frikësohet asaj. Është një tekst për: – konfliktin mes dijes dhe pushtetit – frikën kolektive – dinjitetin e intelektuales nën presion 2. “Ti conosco mascherina” (2020) (Të njoh, o maskë) Shkruar gjatë pandemisë COVID-19. Ky libër i drejtohet edhe fëmijëve, por në thelb është thellësisht filozofik. Maska shndërrohet në simbol të marrëdhënies me tjetrin: mbrojtje, distancë, solidaritet. Capua shpjegon pandeminë me gjuhë të thjeshtë, pa frikësim, duke e kthyer  shkencën në etikë të përditshme. 3. “La meraviglia e la trasformazione” (2021) (Mrekullia dhe transformimi) Një libër reflektues mbi ndryshimin, krizën dhe aftësinë njerëzore për t’u transformuar. Pandemia shërben si sfond, por tema qendrore është si reagojmë ndaj së panjohurës dhe si krizat mund të prodhojnë dije, jo vetëm frikë. Libër për: – pasigurinë – përshtatjen – shpresën racionale 4. “Circular Health” (2022) (libër konceptual / shkencor-popullor) Në këtë libër Capua zhvillon idenë e shëndetit qarkullues, duke lidhur shëndetin e njeriut, kafshëve, mjedisit dhe ekonomisë. Është vazhdim i qasjes One Health, por me një dimension filozofik dhe politik më të thellë. Çfarë i bashkon këta libra Të gjithë librat e Capua-s kanë një bosht të përbashkët: – shkenca si përgjegjësi morale – dija si e mirë publike – transparenca si vlerë etike – komunikimi si akt qytetar Ajo nuk shkruan për të imponuar, por për të shpjeguar. Nuk shkruan për të frikësuar, por për të qetësuar mendimin. Nëse dëshiron, mund: – t’i analizoj një për një si vepra filozofike – të nxjerr citate kyçe me interpretim estetik – ose t’i lidh librat me episodet e jetës së saj Më thuaj si do ta thellojmë.  e figurës dhe ndikimi Capua: ndryshoi paradigmën e ndarjes së të dhënave shkencore ndikoi politikat globale të shëndetit krijoi modelin e shkencëtares humane dhe të hapur Ajo është figurë referimi për shkencën si akt moral. Përfundim. Ilaria Capua mishëron bukurinë morale të dijes. Ajo na mëson se shkenca nuk është vetëm metodë, por qëndrim etik ndaj botës. Në një shekull të pasigurt, figura e saj qëndron si provë se mendimi i ndershëm, edhe kur ndëshkohet, mbijeton dhe fiton. Referenca.  Stili APA Capua, I. (2017). Io, trafficante di virus. Milano, Italy: Rizzoli. Capua, I. (2020). Ti conosco mascherina. Milano, Italy: La Coccinella. Capua, I. (2021). La meraviglia e la trasformazione. Milano, Italy: Mondadori. Capua, I. (2022). Circular health: Empowering the global transformation. Milano, Italy: Egea. Capua, I. (2020). COVID-19 and the ethics of scientific communication. Nature Medicine, 26(9), 1325–1326. Referenca krahasuese filozofike Arendt, H. (1967). Truth and politics. The New Yorker, February 25, 1967. Arendt, H. (1971). Thinking and moral considerations. Social Research, 38(3), 417–446. Referenca për figurën publike shkencore Fauci, A. S., Lane, H. C., & Redfield, R. R. (2020). Covid-19 — Navigating the uncharted. The New England Journal of Medicine, 382(13), 1268–1269. Nëse dëshiron, mund: – t’i integroj referencat brenda tekstit me citime (in-text citations) – t’i adaptoj për standard revistash evropiane – ose t’i redukoj në bibliografi minimale elitare Më thuaj si po e përdor tekstin dhe ta përshtas saktë. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

“Shaban Murati: Diplomaci, Mendim dhe Integritet .  Një Figurë Shumëdimensionale e Trashëgimisë Shqiptare” Shaban Murati ishte një figurë shumëdimensionale, e cila bashkonte në vetvete diplomatin e përkushtuar, publicistin e mendimtar, analistin strategjik dhe edukatorin e brezave të rinj.  Ai ndërtoi karrierën e tij mbi integritet, vizion dhe ndjeshmëri ndaj kontekstit historik, duke shërbyer si ambasador në Maqedoninë e Veriut, Suedi, Norvegji, Finlandë dhe Islandë, ku ndërmjetësoi marrëdhënie bilaterale, negocionoi projekte kulturore dhe ekonomike dhe krijoi besim të qëndrueshëm mes institucioneve dhe komuniteteve.  Si drejtor i Akademisë Diplomatike, ai formoi breza që mësuan të bashkojnë teorinë me praktikën, etikën me veprimin, duke treguar se edukimi është investim në të ardhmen e kombit.  Në gazetari dhe publicistikë, sidomos si anëtar bordi i gazetës “Dita”, ai forcoi rëndësinë e fjalës së lirë, të mendimit kritik dhe të analizës së ndershme, duke i dhënë publikut instrumentet për të kuptuar kompleksitetin e ngjarjeve. Figura e tij ka rëndësi historike dhe intelektuale, sepse tregon se madhësia e një njeriu nuk matet vetëm me poste dhe tituj, por me ndikimin që lë mbi komunitetin, trashëgiminë që krijon dhe integritetin që mishëron. Ai është shembull i një jete ku diplomacia, publicistika, edukimi dhe morali bashkohen, duke treguar se çdo veprim publik është reflektim i karakterit dhe përgjegjësisë.  Shaban Murati kujtohet jo vetëm si diplomat i përkushtuar, por si udhërrëfyes filozofik i përzierjes së njohurisë, veprimit dhe etikës, një figurë që bashkon dimensionet njerëzore, profesionale dhe intelektuale në një tërësi harmonike. Në çdo hap të karrierës, ai demonstroi se vizioni, integriteti dhe mendimi i thellë janë baza e çdo ndikimi të qëndrueshëm, duke lënë pas një model frymëzimi për brezat e ardhshëm. Shaban Murati lindi më 2 shtator 1945 në Tiranë, në një familje që vlerësonte arsimin dhe kulturën. Fëmijëria e tij u shënua nga librat, diskutimet familjare dhe një kureshti e hershme për historinë dhe botën përreth. Në këtë mjedis, ai zhvilloi një ndjeshmëri të veçantë ndaj drejtësisë, përgjegjësisë dhe etikës, që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës. Njohuria që fitohet herët formon shtyllat e mendimit dhe karakterit, dhe çdo përvojë e vogël në botë shërben si dritare drejt të kuptuarit të pafundësisë së njerëzimit. Edhe rrethanat më të thjeshta përmbajnë mësime për përgjegjësinë dhe integritetin. Në këtë mënyrë, fëmijëria e tij mund të krahasohet me fëmijërinë e Winston Churchill-it, ku kurioziteti i hershëm ndaj historisë dhe botës shërbeu si themel për një strateg dhe udhëheqës të jashtëzakonshëm. Në vitet e arsimit të lartë, Shaban Murati studioi në Fakultetin e Histori-Filologjisë në Universitetin e Tiranës, ku hapi horizontet e tij intelektuale përmes studimit të historisë, filozofisë dhe letërsisë.  Ai më pas u specializua në diplomaci dhe marrëdhënie ndërkombëtare, duke marrë pjesë në kurse dhe seminare ndërkombëtare që do ta përgatitnin për karrierën e tij të mëvonshme diplomatike.  Arsimi i thellë është ura midis mendimit dhe veprimit, ndërsa njohuria pa praktikë mbetet abstrakte dhe veprimi pa mendim mbetet i paqartë. Formimi i vlerave dhe etikës u bë baza e çdo udhëtimi të suksesshëm në jetë. Gjatë viteve 1975–1985, Murati filloi të publikonte artikuj dhe analiza për marrëdhëniet ndërkombëtare dhe zhvillimet politike në Ballkan. Ky angazhim i dha mundësinë të kuptonte dinamikat e pushtetit dhe rëndësinë e komunikimit në formimin e opinionit publik. Fjala e shkruar ishte për të pasqyra e mendimit të përmbajtur, ndërsa analiza kritike ishte instrumenti për të kuptuar botën dhe njerëzit. Ai kuptoi gjithashtu se e vërteta shpesh lind në tensionin midis informacionit dhe interpretimit, duke e bërë kështu gazetarinë një mjet themelor për të kuptuar shoqërinë dhe botën politike.  Shaban Murati filloi karrierën diplomatike në Ministrinë e Punëve të Jashtme të Shqipërisë në fund të viteve 1970 dhe fillim të viteve 1980, ku trajtoi çështje rajonale dhe ndërkombëtare, duke ndërtuar bazat e aftësive të tij diplomatike. Ai u dallua për integritetin, ndjeshmërinë ndaj kontekstit dhe aftësinë për të negociuar me maturi, duke kombinuar njohuritë historike me vizionin strategjik. Në periudhën 1995–2000, Murati shërbeu si ambasador në Maqedoninë e Veriut, ku ndërmjetësoi tensionet etnike dhe ndërtoi ura bashkëpunimi midis partive politike dhe institucioneve të ndryshme. Në këtë mision, ai tregoi aftësi të jashtëzakonshme negociuese, durim dhe neutralitet, duke e bërë marrëdhënien mes dy vendeve të qëndrueshme dhe të besueshme. Më pas, në vitet 2000–2005, Murati u emërua ambasador në Suedi, duke afirmuar imazhin e Shqipërisë si partner i besueshëm, duke zhvilluar bashkëpunime kulturore dhe arsimore dhe duke krijuar lidhje të forta me autoritetet suedeze dhe komunitetin ndërkombëtar.  Në periudhën 2005–2010, ai shërbeu në Norvegji, Finlandë dhe Islandë, duke zgjeruar bashkëpunimin ekonomik dhe kulturor dhe duke afirmuar rolin e Shqipërisë si aktor serioz në Ballkan dhe Evropë. Në të gjitha këto misione, cilësitë e tij si diplomat u shfaqën qartë: ndjeshmëri kulturore, aftësi për të ndërvepruar me takt, integritet dhe vizion strategjik. Secili mision i tij tregoi se diplomacia nuk është vetëm procedurë, por një art i ndërveprimit, ku respekti për partnerin, njohuria historike dhe përgjegjësia morale janë po aq të rëndësishme sa rezultatet konkrete. Karriera e Muratit, e ndjekur nga përvoja e tij shumëdimensionale dhe ndikimi i qëndrueshëm, mund të krahasohet me diplomatët ndërkombëtarë si   George Kennan, të cilët kombinuan njohuri, vizion dhe etikë për të ndikuar në marrëdhëniet ndërkombëtare. Ai udhëtoi shpesh dhe ndërveproi me udhëheqës dhe përfaqësues të vendeve të ndryshme, duke formuar rrjetin që do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës së tij diplomatike.  Diplomacia ishte për të arti i të kuptuarit mendimet e tjetrit pa humbur vetëdijen për veten, ndërsa marrëdhëniet ndërkombëtare shfaqnin gjithmonë pasqyrën e etikës dhe strategjisë njerëzore. Çdo vendim që merrte kishte rrjedhime morale që shtriheshin përtej kufijve fizikë, dhe kjo fazë e jetës së tij mund të krahasohet me eksperiencën e George Kennan-it, i cili ndërtoi strategji diplomatike të bazuara në njohuri të thella të kulturës dhe politikës ndërkombëtare. Nga viti 1995 deri më 2015, Shaban Murati shërbeu si ambasador i Shqipërisë në Maqedoninë e Veriut, Suedi, Norvegji, Finlandë dhe Islandë. Ai luajti një rol të jashtëzakonshëm në promovimin e interesave kombëtare dhe afirmimin e Shqipërisë në arenën ndërkombëtare, duke u bërë një figurë kyçe në diplomacinë ballkanike.  Gjatë kësaj periudhe, ai drejtoi Akademinë Diplomatike të Shqipërisë, duke formuar brez pas brezi diplomatësh të rinj dhe duke transmetuar njohuritë e tij praktike dhe teorike.  Udhëheqja kërkon ekuilibrin midis pushtetit dhe përgjegjësisë morale, ndikimi i një ambasadori matet jo vetëm në marrëveshje, por edhe në besueshmërinë dhe integritetin që përcjell, dhe diplomacia e vërtetë është një dialog i vazhdueshëm midis të diturit dhe të paditurit. Kjo periudhë mund të krahasohet me karrierën e Dag Hammarskjöld-it, Sekretar i Përgjithshëm i OKB-së, ku kombinimi i njohurive, etikës dhe përkushtimit formon një lider të vërtetë ndërkombëtar. Murati nuk ishte vetëm diplomat, por edhe autor dhe analist i thellë.  Librat e tij, përfshirë “Serbia kundër Serbisë: një analizë e një gjysmë-revolucioni të lënë gjysmë rrugës” (2004),  “Enigmat diplomatike të pavarësisë së Kosovës: faqe nga ditari i një ambasadori” (2007) dhe “Suicidi diplomatik i Shqipërisë dhe Kosovës” (2021), janë dëshmi e mendimit të tij kritik dhe reflektues mbi marrëdhëniet ndërkombëtare dhe sfidat e Ballkanit.  Në secilën prej këtyre veprave, ai analizoi konflikte historike, dilema morale dhe gabime strategjike, duke përdorur diplomacinë si mjet për drejtësi dhe stabilitet. Në këtë aspekt, puna e tij mund të krahasohet me atë të Henry Kissinger-it, i cili gjithashtu kombinonte analizën historike me praktikën diplomatike për të ofruar një pasqyrë të gjerë mbi politikën globale. Dimenzioni njerëzor i Shaban Muratit është po aq i rëndësishëm sa ai profesional.  Ai ishte familjar, mentor dhe intelektual i pasionuar, duke udhëhequr brez pas brezi diplomatësh dhe duke ndihmuar studentët e tij të kuptojnë përgjegjësinë morale që shoqërohet me pushtetin dhe diplomacinë.  Ai ruajti një balancë midis jetëgjatësisë së veprimeve të tij diplomatike dhe përkushtimit ndaj familjes, duke u bërë shembull i integritetit dhe respektit për vlerat njerëzore.  Përvoja e tij shumëdimensionale e bën atë një figurë që kombinoi mendimin dhe veprimin, teorinë dhe praktikën, duke e ngritur këtë profil në një standard për diplomatët dhe intelektualët shqiptarë dhe botërorë. Në vitin 2004, Shaban Murati botoi librin e tij të njohur “Serbia kundër Serbisë: një analizë e një gjysmë-revolucioni të lënë gjysmë rrugës”.  Ky libër pasqyron krizën politike dhe etnike që shoqëroi Serbinë në fillim të viteve 2000, duke analizuar tensionet e brendshme dhe sfidat e identitetit kombëtar. Libri rrjedh nga përvoja e tij si diplomatë që kishte ndjekur nga afër zhvillimet në Ballkan dhe nga analizat e tij gazetareske të mëparshme.  Ai shpjegon jo vetëm historinë e ngjarjeve, por edhe pasojat morale dhe strategjike që ato sollën për rajonin. Njohuria historike që fiton individi shërben si udhërrëfyes për të kuptuar përplasjet politike; çdo konflikt ka rrënjë të thella që kërkojnë analizë të kujdesshme; dhe shpesh zgjidhja e dilemave kërkon durim dhe reflektim të gjatë. Ky libër mund të krahasohet me analizat e George F. Kennan-it mbi Lindjen e Largët, ku historiku dhe diplomacia ndërthuren për të dhënë strategji afatgjata. Në vitin 2007, Murati botoi “Enigmat diplomatike të pavarësisë së Kosovës: faqe nga ditari i një ambasadori”.  Ky veprimtar dokumenton periudhën e njohjes së Kosovës si shtet i pavarur, duke sjellë detaje nga marrëdhëniet diplomatike që shpesh nuk ishin publike. Ai përshkruan sfidat e negociatave, marrëdhëniet me udhëheqës ndërkombëtarë dhe tensionet që lindin kur politika kombëtare dhe interesi global nuk përputhen lehtë. Përvojat e tij të shumta diplomatike shfaqen në çdo faqe, duke treguar rëndësinë e ndërveprimit të kujdesshëm dhe vlerësimit të situatës përtej pamjes së parë.  Marrëdhënia midis etikës dhe pushtetit shfaqet qartë, ndërsa roli i diplomatit bëhet i lidhur ngushtë me përgjegjësinë historike;  një diplomat duhet të dijë të lexojë nuancat e kontekstit ndërkombëtar; dhe zgjidhjet e qëndrueshme lindin nga aftësia për të balancuar interesat e kundërta.  Më 2021, Murati botoi “Suicidi diplomatik i Shqipërisë dhe Kosovës”, një libër që analizon gabimet strategjike dhe humbjet e mundshme të politikës së jashtme të dy vendeve. Ai përdor një qasje analitike dhe dokumentare për të treguar se si vendimet e pamatura ose pa vizion afatgjatë mund të kenë pasoja të rënda për stabilitetin dhe interesat kombëtare. Përvoja e tij diplomatike i lejonte të tregonte proceset dhe negociatat me detaje të pastra, duke e bërë këtë libër një pasqyrë të rrallë mbi veprimet strategjike dhe të etikës diplomatike. Çdo vendim politik mbart përgjegjësi morale; veprimet e sotme ndikojnë në brezat e ardhshëm; dhe kuptimi i situatës kërkon vlerësim të thellë dhe njohuri të gjerë.  Kjo punë mund të krahasohet me analizat e Henry Kissinger-it, ku njohja historike dhe përvoja praktike përdoren për të nxjerrë mësime mbi diplomacinë dhe politikën globale. Përveç këtyre veprave të mëdha, Murati shkroi një seri artikuj dhe analiza periodike gjatë gjithë karrierës së tij, ku trajtonte marrëdhëniet shqiptaro-serbe, integrimin e Ballkanit në strukturat evropiane, diplomacinë kulturore dhe edukimin e diplomatëve të rinj. Artikujt e tij nuk ishin thjesht raportime, por analiza të thella, të mbështetura nga përvoja dhe njohuria historike, që u jepnin lexuesve një kuptim më të plotë të sfidave dhe dilemat e rajonit.  Analiza kritike i lejonte të kuptonte se politika nuk është thjesht një lojë pushteti, por një përplasje ndërmjet etikës, identitetit dhe interesave kombëtare; interpretimi i situatës kërkon aftësi për të lexuar nuancat e kontekstit; dhe çdo pasqyrë mbi botën duhet të përmbajë reflektim moral dhe historik.   Shaban Murati ishte ambasador Në Maqedoninë e Veriut (1995–2000), ai organizoi takime ndërmjet liderëve politikë shqiptarë dhe maqedonas për të ndaluar tensionet etnike dhe për të krijuar platforma bashkëpunimi. Ai udhëhoqi iniciativa për promovimin e dialogut kulturor dhe edukativ, duke vizituar universitetet dhe komunitetet shqiptare, dhe duke ndërmjetësuar për marrëveshje lokale që ndihmuan konsolidimin e marrëdhënieve mes dy vendeve. Këto hapa konkretë treguan aftësinë e tij për të vepruar direkt në situata delikate, duke përdorur njohuritë historike dhe ndjeshmërinë diplomatike. Në Suedi (2000–2005), Murati organizoi vizita zyrtare midis ministrive shqiptare dhe suedeze, duke negociuar bashkëpunime në fushat e arsimit, kulturës dhe ekonomisë. Ai zhvilloi projekte konkrete për shkëmbim studentësh dhe bashkëpunim ndëruniversitar, duke e bërë imazhin e Shqipërisë të njohur si partner i besueshëm dhe serioz. Një ngjarje e rëndësishme ishte nënshkrimi i marrëveshjes së bashkëpunimit arsimor midis dy qeverive, e cila kishte ndikim afatgjatë në rritjen e lidhjeve kulturore dhe profesionale. Në Norvegji, Finlandë dhe Islandë (2005–2010), Murati ndërmori projekte konkrete për bashkëpunim ekonomik, duke organizuar takime biznesi dhe promovuar investime shqiptare dhe rajonale. Ai udhëhoqi negociata për marrëveshje kulturore dhe ekonomike dhe krijoi rrjete lidhjesh midis komuniteteve shqiptare dhe institucioneve vendase.  Një ngjarje kyçe ishte mbështetja e projekteve të përbashkëta arsimore dhe teknologjike midis Shqipërisë dhe vendeve skandinave, duke treguar aftësinë e tij për të vepruar jo vetëm si diplomat, por edhe si ndërmjetës konkret i zhvillimeve pozitive për vendin. Në çdo vend ku shërbeu, Murati ishte vetë protagonist i ngjarjeve që ndikuan në marrëdhëniet bilaterale, duke demonstruar  Tre cilësi kryesore: vizion strategjik, integritet personal dhe ndjeshmëri kulturore.  Ai nuk mbikëqyrte thjesht proceset diplomatike, por ndërhynte direkt, duke ndërtuar besim dhe marrëveshje që zgjeruan ndikimin e Shqipërisë në rajon dhe më gjerë. Kjo mënyrë e veprimit e bën karrierën e tij të krahasueshme me diplomatët botërorë që nuk veprojnë vetëm në zyrë, por janë të pranishëm dhe aktivë. Referenca. Libra të botuar nga Shaban Murati: Murati, S. (2004). Serbia against Serbia: An analysis of a half-revolution left half-way. Tirana: Toena. Murati, S. (2007). Diplomatic enigmas of Kosovo’s independence: Pages from an ambassador’s diary. Tirana: Plejad. Murati, S. (2021). The diplomatic suicide of Albania and Kosovo. Tirana: Dudaj. Artikuj dhe analiza në gazeta: Murati, S. (n.d.). Analysis on Balkan affairs. Dita.al . https://www.dita.al BalkanWeb. (2025, February 14). Renowned Albanian diplomat Shaban Murati passes away at the age of 79. https://www.balkanweb.com/ndahet-nga-jeta-ne-moshen-79-vjecare-diplomati-i-njohur-shqiptar-shaban-murati/ Murati, S. (n.d.). Political and diplomatic commentaries. Gazeta Dita. https://www.dita.al Burime akademike dhe institucionale: Ministry of Foreign Affairs of Albania. (n.d.). Diplomatic history and ambassadorial records. https://punetebashkimit.gov.al Diplomatic Academy of the Republic of Albania. (n.d.). Faculty and alumni records. https://www.akademiadiplomatike.gov.al Murati, S. (n.d.). Essays on international relations and diplomacy. Tirana: Instituti i Marrëdhënieve Ndërkombëtare. Intervista dhe fjalime publike: Murati, S. (n.d.). Interviews on Balkan diplomacy and Albanian foreign policy. BalkanWeb. https://www.balkanweb.com Murati, S. (n.d.). Public lectures and speeches. Diplomatic Academy of the Republic of Albania. https://www.akademiadiplomatike.gov.al Anëtarësitë dhe aktiviteti mediatik: Dita.al . (n.d.). Board and editorial members. https://www.dita.al Murati, S. (n.d.). Contributor to editorial analysis and policy commentary. Gazeta Dita. https://www.dita.al

Xhenet Syka Kelmendi: Gazetaria,Mesimdhenja, angazhimi publik tiparet e gruas së fortë me përkushtim multidimensional Hyrje Një rrugëtim i bukur i pergjegjshëm. Xhenet Syka Kelmendi është një grua që e tejkalon thjeshtësinë e profesionit; ajo është simbol i multidimensionalitetit ku jeta private dhe përgjegjësia publike eci paralel në një etikë të admirueshne Ajo është shembull se fjala e lirë, kur kombinohet me veprimin e menduar dhe të drejtë, mund të krijojë një ndikim të qëndrueshëm në shoqëri. Rruga e saj në gazetari, arsim, politikë dhe administratë lokale nuk është vetëm karrierë, por një udhëtim i pasur filozofik dhe etik, ku çdo përvojë formon jo vetëm individin, por edhe komunitetin që ajo përfaqëson. Formimi i saj i hershëm është një testament i vlerave të forta. Babai, Shyqri Syka, profesor, i mësoi rëndësinë e dijes, disiplinës dhe kurajës për të kërkuar ekselencën; ndërsa mamaja, Elmaze Syka, gjyqtare dhe më pas Kryetare e Gjykatës në Pejë, e frymëzoi me integritet dhe përkushtim ndaj drejtësisë sociale. Ky bashkim i shembujve të jashtëzakonshëm njerëzorë e mësoi Xhenet të kombinojë ambicien personale me përgjegjësinë kolektive, duke e bërë etikën profesionale një udhërrëfyes të vazhdueshëm në jetën e saj. Arsimi ka qenë çelësi i fuqizimit dhe kreativitetit. Nga shkolla “Tete Marsi”, ku mësuesi Vajdin Xhafa (RIP) i dha bazat e ndershmërisë dhe kureshtjes intelektuale, deri te Masteri në IEDC-Bled School of Management, Xhenet fitoi jo vetëm njohuri, por edhe aftësinë për të menaxhuar sfidat komplekse me vizion dhe strategji. Si lektore në Kolegjin Evropian “Dukagjini”, ajo praktikoi pedagogjinë si dialog, duke ndërtuar urë mes teorisë dhe praktikës, duke pasqyruar modelin e grave lidere botërore që e përdorin dijen për të ndërtuar shoqëri, si Malala Yousafzai apo Michelle Bachelet. Gazetaria për Xhenet është më shumë se profesion; është ushtrim i guximit dhe ndershmërisë. Në vitin 1999, në Radio “Dukagjini”, ajo lidhi zërin e saj me komunitetin, ku fjala nuk është vetëm informacion, por angazhim moral. Më vonë, në Televizionin “Dukagjini”, si gazetare, redaktore përgjegjëse dhe drejtoreshë administrative deri në vitin 2017, ajo përjetoi kompleksitetin e strukturave mediale dhe formoi një ndjeshmëri të thellë ndaj realitetit social. Përkushtimi i saj për të pasqyruar të vërtetën e bëri atë një figurë në lartësinë e grave që transformojnë media ndërkombëtare, si Christiane Amanpour apo Maria Ressa. Aktivizmi . Zëri për të pambrojturit Aktivizmi i Xhenet Syka Kelmendit është një dritare e hapur për të drejtën dhe barazinë. Ajo u dallua për përkushtimin ndaj të drejtave të njeriut, sidomos të grave dhe fëmijëve, duke i trajtuar fenomenet e dhunës gjinore si plagë shoqërore dhe jo si raste individuale. Aktivizmi i saj, nuk është opozitar, por human, një kompas moral që udhëheq të gjitha rolet e saj profesionale. Në këtë aspekt, ajo ngjan me figurat globale të aktivizmit, që përdorin dijen dhe ndikimin për të sjellë ndryshim, duke transformuar shoqërinë nga brenda, si Malala Yousafzai apo Ellen Johnson Sirleaf. Politika – Pushteti si shërbim Hyrja në Asamblenë e Komunës së Pejës në 2007 shënoi një kalim nga raportimi në vendimmarrje. Si asambleiste e disa mandateve, ajo u konfirmua ndër gratë më të votuara në zgjedhjet lokale. Për Xhenet, politika nuk është pushtet, por përgjegjësi dhe shërbim publik. Fjala e saj u shndërrua në akt institucional dhe human, duke krijuar një model të qëndrueshëm për përfaqësim dhe lidership etik. Administrata dhe zhvillimi komunitar Emërimi si drejtoreshë në Komunën e Pejës në 2018 e çoi në fazën e zbatimit të ideve. Duke udhëhequr Drejtoratin për Kulturë, Rini dhe Sport dhe Drejtoratin për Zhvillim Ekonomik, ajo konceptoi zhvillimin ekonomik si proces gjithëpërfshirës, kulturën si identitet dhe rininë si potencial. Ngjarje si inaugurimi i Qendrës për Mësim dhe Edukim për të Rinj dhe të Rritur në Pejë reflektojnë filozofinë e saj të investimit afatgjatë te njeriu. Dimensioni personal – Nënë, bashkëshorte dhe shembull Jeta publike nuk e përjashton atë personale; ajo e kërkon ekuilibrin e saj. Si nënë e Ador Kelmendit dhe bashkëshorte e Arben Kelmendit, Xhenet e përjeton përgjegjësinë jo vetëm si funksion, por si trashëgimi morale. Përmes kujdesit, edukimit dhe vlerave që transmeton, ajo e praktikojë atë që predikon: integritet, përkushtim dhe dashuri për të tjerët. Familja mbetet hapësira ku vlerat testohen në heshtje dhe ku lidhja me realitetin njerëzor ruhet, duke e bërë atë jo vetëm një lidere, por një model njerëzor për komunitetin dhe brezat e rinj. Rruga e hapur dhe shembulli global. Rruga e Xhenet Syka Kelmendit nuk ka mbaruar. Ajo është një proces i vazhdueshëm mësimi, shërbimi dhe reflektimi filozofik. Në një shoqëri që ndryshon shpejt, ajo mbetet shembull i koherencës mes fjalës dhe veprimit, dhe një inspirim për gratë që synojnë të bashkojnë profesionin, familjen, aktivizimin dhe angazhimin publik. Përmes veprës së saj, Xhenet ngjan me gratë më të shquara të botës që kanë kombinuar lidershipin me etikën dhe humanizmin, duke treguar se fjalët bëhen veprime, dhe veprimet krijojnë trashëgimi. E dashur Xhenet. Je e mirëseardhur në Prestige për Intervistë. Fillojmë: Intervista me Xhenet Sykja. Pyetje. 1. Çfarë roli ka fjala e lirë në ndërtimin e përgjegjësisë publike? Pergjigje.Xh. Fjala e lirë u mundëson grave të shprehin hapur mendimet, shqetësimet dhe përvojat e tyre në shoqëri. Ajo ndihmon në denoncimin e padrejtësive, dhunës dhe diskriminimit, duke nxitur reagim dhe llogaridhënie nga institucionet. Në këtë mënyrë, fjala e lirë forcon përgjegjësinë publike dhe kontribuon në ndërtimin e një shoqërie më të drejtë dhe më gjithëpërfshirëse për komunitetin dhe gaetë e vajzat në veçanti. Pyetje. 2. Si ndryshon identiteti profesional kur kalon nga media në politikë? Pergjigje.Xh. Në media, identitetin profesional e kam ndërtuar mbi neutralitetin, analizën kritike dhe informimin e publikut. Si gazetare dhe moderatore kam paraqitur një figurë ndërmjetëse mes ngjarjes dhe qytetarit, me përgjegjësi për të ruajtur besueshmërinë dhe distancën nga palët politike. Në politikë, ky identitet më është ri-kontekstualizohet: nga vëzhguese e realitetit, figura publike bëhet aktore aktive me qëndrime, agjendë dhe përgjegjësi vendimmarrëse. Gjuha bëhet më normative dhe mobilizuese, ndërsa objektiviteti zëvendësohet nga përfaqësimi i interesave dhe bindjeve politike. Në këtë tranzicion, sfida kryesore më mbetet menaxhimi i kapitalit të besimit të fituar në media. Publiku shpesh vazhdon ta gjykojë figurën politike përmes filtrit të rolit të mëparshëm mediatik, duke kërkuar koherencë, transparencë dhe integritet. Pra, identiteti profesional nuk humbet, por transformohet: nga informuese në përfaqësuese, nga analiste në vendimmarrëse, duke bartur me vete peshën e reputacionit të ndërtuar më herët Pyetje. 3. A mund të jetë pushteti një formë shërbimi etik? Pergjigje.Xh. Po, pushteti mund të jetë një formë shërbimi etik, pikërisht kur nuk kuptohet si privilegj apo si kastë elitare, por si përgjegjësi e drejtpërdrejtë ndaj të tjerëve. Në këtë kuptim, pushtetin nuk e kuptoj si mjet për dominim, por detyrim për të vepruar me ndershmëri, drejtësi dhe përkujdesje ndaj interesit publik. Ai merr vlerë morale vetëm atëherë kur ushtrohet si shërbim, ku vendimmarrja udhëhiqet nga e mira e përbashkët dhe llogaridhënia ndaj qytetarëve, jo nga përfitimi personal Pyetje. 4. Si ndërtohet besimi në nivel lokal? Pergjigje.Xh. Besimin në nivel lokal e jam ndërtuar ngadalë, por qëndrueshëm, përmes veprimit të përditshëm, transparencës dhe lidhjes së drejtpërdrejtë me qytetarët prej vitit 2006 duke qenë pjesë e pushtetit lojal. Besimi nuk buron vetëm nga fjalët apo premtimet, por nga prania reale në komunitet, nga dëgjimi aktiv i nevojave dhe nga përgjegjësia për vendimet e marra. Në nivel lokal, qytetarët e shohin përfaqësuesin e tyre nga afër: si reagon ndaj problemeve konkrete, si komunikon dhe sa i gatshëm është të mbajë llogari. Kjo afërsi ma bën besimin më të brishtë, por edhe më autentik. Cili është raporti mes aktivizmit dhe institucioneve? Raporti mes aktivizmit dhe institucioneve është thelbësor për një demokraci funksionale. Aktivizmi qytetar shpesh më ka shërbyer si zë kritik, si nxitës i ndryshimit dhe si kujtesë morale për institucionet. Institucionet, nga ana tjetër, e kanë përgjegjësinë ta shndërrojnë këtë energji qytetare në politika publike dhe vendime konkrete. Kur ky raport është bashkëpunues e jo përjashtues, aktivizmi nuk shihet si kërcënim, por si partner; ndërsa institucionet nuk perceptohen si të mbyllura, por si hapësira ku qytetarët mund të ndikojnë realisht. Besimi i “pafund” më është ndërtuar atëherë kur përfaqësimi tejkalon kufijtë formalë, siç është rasti i të qenit disa herë gruaja më e votuar në Pejë, duke fituar mbështetje përmes votës së lirë dhe pa u mbështetur në kuota. Ky besim është rezultat i konsistencës, i integritetit personal dhe politik, dhe i një pune që vlerësohet nga qytetarët pavarësisht gjinisë. Vota në këtë rast nuk është thjesht numër, por shprehje e një kontrate morale mes përfaqësueses dhe komunitetit: “ne të besojmë sepse na përfaqëson denjësisht”. Matësi i vërtetë i demokracisë nuk qëndron vetëm te zgjedhjet periodike, por te bashkëpunimi i vazhdueshëm mes institucioneve dhe shoqërisë civile. Asociacionet civile janë ura lidhëse mes qytetarëve dhe pushtetit, bartëse të shqetësimeve, ideve dhe inovacionit social. Kur institucionet punojnë ngushtë me to, me vëmendje të sinqertë dhe empati të plotë, demokracia bëhet proces i gjallë, jo vetëm procedurë formale. Ky bashkëpunim rrit llogaridhënien, përfshirjen dhe ndjenjën se secili qytetar ka zë dhe ndikim. Në thelb, besimi lokal, aktivizmi i shëndetshëm dhe institucionet e hapura ushqejnë njëri-tjetrin. Aty ku ka dëgjim, respekt dhe bashkëpunim të sinqertë, demokracia matet jo vetëm me ligje e rregulla, por me marrëdhënie njerëzore të ndërtuara mbi besim të qëndrueshëm. Pyetje. 5. A mund të ekzistojë zhvillimi ekonomik pa kulturë? Pergjigje.Xh. Ndonëse sipas Planit Zhvillimor Komunal çdo gjë të orienton tek zhvillimi i Turizmit të Qëndrueshëm, zhvillimi ekonomik nuk mund të jetë i qëndrueshëm pa kulturë. Kultura është foleja ku lindin të gjitha proceset shoqërore, përfshirë zhvillimin ekonomik, sepse ajo formëson mënyrën si një shoqëri mendon, krijon, bashkëpunon dhe ndërton të ardhmen. Në rastin e Pejës, kultura nuk është vetëm trashëgimi, por kapital zhvillimor. Shtegu i pasur kulturor – nga trashëgimia shpirtërore, artizanati, arkitektura tradicionale, gastronomia, festivalet, deri te peizazhi kulturor i Rugovës – është pikënisja e turizmit të qëndrueshëm. Pikërisht këtu fillon gjithçka: ekonomia lokale, punësimi, ndërmarrësia kreative dhe lidhja e qytetit me botën. Aktivitetet kulturore gjallërojnë qytetin, krijojnë identitet dhe e bëjnë Pejën tërheqëse për vizitorë dhe investitorë. Binjakëzimet me qytete të tjera që të gjitha protokolet i përgaditë dhe i zhvillon Drejtoria për Kulturë, Rini dhe Sport dhe bashkëpunimet kulturore ndërkombëtare nuk janë vetëm simbolike – ato hapin rrugë për shkëmbime ekonomike, projekte të përbashkëta, tregje të reja dhe njohuri të reja. Pa kulturë, zhvillimi ekonomik mbetet i thatë, afatshkurtër dhe i brishtë. Me kulturë, ai bëhet: i qëndrueshëm, inkluziv, krijues dhe i dallueshëm. Prandaj, kultura nuk është luks, por themeli. Pyetje. 6. Çfarë përgjegjësie ka arsimi në formimin e qytetarit aktiv? Pergjigje.Xh. Slogani im i përhershëm është se: “Me arsim fillon çdo ditë e re” – Peja. Arsimi ka përgjegjësi thelbësore në formimin e qytetarit aktiv, sepse ai nuk përcjell vetëm njohuri, por edhe vlera. Përmes arsimit, individi zhvillon mendimin kritik, ndjenjën e përgjegjësisë, respektin për ligjin dhe pjesëmarrjen në jetën shoqërore. Një qytetar i arsimuar është më i vetëdijshëm për të drejtat dhe detyrimet e tij dhe kontribuon në zhvillimin e Pejës dhe të shoqërisë në tërësi. Pyetje. 7. Si ruhet integriteti personal në jetën publike? Pergjigje.Xh. Integriteti personal në jetën publike e kam ruajtur duke vepruar gjithmonë me ndershmëri dhe drejtësi, duke pasur qartësi parimesh dhe duke u mbajtur besnik ndaj tyre. Reflektimi im i përhershëm është përputhja mes fjalëve dhe veprave, transparencë në vendime, shmangie të konfliktit të interesit dhe respekt ndaj ligjit dhe etikës profesionale. Profili im asnjëherë nuk ka lejuar që presionet apo përfitimet personale të ndikojnë vendimet, duke qenë e gatshme të përgjigjem edhe me "jo” kur duhet. Gjithë kohës kam prioritet veprimet dhe korrigjohem kur mund të lëviz nga parimet. Integriteti nuk e kuptoj si veprim për një herë, por si qëndrim të qëndrueshëm, me të cilin kam krijuar besimin e publikut. Pyetje. 8. Çfarë roli kanë gratë në transformimin e politikës lokale? Pergjigje.Xh. Gratë dhe vajzat kanë një rol thelbësor në transformimin e politikës lokale, veçanërisht në shoqëri që dalin nga konfliktet si Republika e Kosovës në 1999. Me përkushtim kam punuar për një perspektivë të re, duke u fokusuar në nevojat reale të komunitetit dhe forcuar urat e dialogut dhe bashkëpunimit. Roli i grave nuk matet vetëm me mandate apo tituj zyrtarë, por me ndikimin që kanë në jetën e përditshme të njerëzve. Pyetje. 9. Çfarë do të thotë sukses përtej mandateve dhe titujve? Pergjigje.Xh. Suksesi përtej mandateve dhe titujve do të thotë të krijosh një ambient ku profili njerëzor, miqësia dhe solidariteti vlerësohen më shumë se çdo pozicion zyrtar. Është ndjenja e të pasurit një shtëpi të ngrohtë, të rrethuar nga fytyra të buzëqeshura, dhe të di se pas sfidave dhe punës së palodhur, ekziston respekti, mbështetja dhe mirënjohja e komunitetit rreth teje. Në këtë kuptim, roli i grave nuk e kuptoj thjeshtë politik, por human – duke qenë forca që ndihmojnë një shoqëri të rikthehet tek vlerat e solidaritetit dhe kujdesit reciprok, duke e bërë politikën një mjet për jetën reale. Pyetje. 10. Cili është mesazhi juaj për shoqërinë, për gratë dhe për komunitetin mbi përgjegjshmërinë si vlerë themelore? Pergjigje.Xh. Çdo njeri ka një histori, një ëndërr dhe një punë që e bën të ndjehet i vlefshëm. Të punosh me ndershmëri dhe përkushtim nuk është thjesht një detyrë – është një mënyrë për të kontribuar në shoqërinë ku jetojmë dhe për të ndërtuar një botë më të drejtë. Le të kujtojmë se fuqia e një shoqërie qëndron tek njerëzit e saj – në respektin për njëri-tjetrin, në mbështetjen për punën e ndershme dhe në angazhimin për një botë më të barabartë dhe më humane. Kur secili prej nesh ndjek drejtësinë, empatinë dhe barazinë, krijojmë themelet për një të ardhme që nuk lë askënd pas. Çdo zë ka rëndësi, çdo punë ka vlerë, dhe çdo njeri meriton drejtësi dhe mundësi të barabarta. Pyetje. 11. Çfarë keni marrë nga familja, arsimi dhe puna që ka ndikuar në formimin tuaj personal dhe profesional? Pergjigje.Xh. Në formimin tim personal dhe profesional, ndikimi i familjes, arsimit dhe përvojës së punës ka qenë thelbësor dhe i ndërthurur. Jam rritur në një familje ku udhëheqja dhe institucioni ishin vlera thelbësore: babai im (Shyqri Syka), profesor, më mësoi rëndësinë e dijes, disiplinës dhe kurajës për të kërkuar ekselencën, ndërsa mamaja ime (Elmaze Syka), gjyqtare dhe më pas Kryetare e Gjykatës në Pejë, më frymëzoi me integritetin, drejtësinë dhe përkushtimin ndaj përgjegjësisë sociale. Ky mjedis më mësoi të kombinoj ambicien personale me përgjegjësinë kolektive dhe etikën profesionale. Arsimi ka luajtur një rol po aq të rëndësishëm. Nga shkolla e lagjes “Tete Marsi”, me mësuesin e jashtëzakonshëm Vajdin Xhafa (RIP), kam marrë bazën e vlerave të ndershmërisë dhe kureshtjes intelektuale. Më vonë, studimet e mia të avancuara, përfshirë Masterin në IEDC-Bled School of Management në Slloveni, kanë pajisur me aftësitë strategjike dhe lidershipin e nevojshëm për të përballuar sfidat profesionale në mënyrë të sigurt dhe të menduar mirë. Puna dhe përvoja brenda familjes tregtare të ndershme (nga bashkëshorti Arben Kelmendi) si dhe rrethimi im i përditshëm me shkelqimin dhe dashurinë e të birit Adorit, më kanë mësuar rëndësinë e punës së palodhur, respektit ndaj bashkëpunëtorëve dhe ruajtjes së integritetit në çdo veprim. Këto eksperienca më kanë formuar si një individ të qëndrueshëm, të përgjegjshëm dhe profesional, i gatshëm të përballet me sfida me mendësi strategjike dhe vlera të forta morale. Faleminderit znj.Liliana per mundesinë që me dhatë per intervistë. Faleminderit ju znj. Xhenet. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine Albumi fotografik.

Rrevista Prestige #InspirationDaily #writer.#VirginiaWoolf Shkrimi do te jete prezent tek Akademia globale dixhitale.Portret Analizë. **Shkrimtarja Britanike që sfidoi mentalitetin e kohës, bëri që krijimtaria të shihej si të drejtë universale dhe jo luks. **Ajo i dha zë ndjeshmërisë dhe mendimit femëror. **Virginia Woolf mbeti simbol i autonomisë intelektuale. Në kohën e Virginia Woolf, shoqëria britanike fill pas fundit të epokës viktoriane dhe gjatë viteve 1900–1930, ishte e strukturuar në grave ishte kryesisht i kufizuar në sferën shtëpiake dhe socialisht i vlerësuar vetëm në raport me burrin dhe familjen. Arsimimi i grave ishte i mangët, akses i tyre në universitete i pamundur ose i kufizuar, dhe pjesëmarrja në jetën intelektuale dhe profesionale e penguar nga norma dhe zakonet. Gratë priteshin të mos kërkonin pavarësi materiale, të mos sfidonin autoritetin dhe të Ruanin moralin dhe imazhin publik. Në këtë kontekst, Woolf u shfaq si një anomali e vetëdijshme, e cila sfidoi kufizimet institucionale dhe psikologjike të gjinisë. Ajo kaperxoi duke kërkuar hapësirë fizike dhe intelektuale, **duke shpallur se ----krijimtaria--- nuk është luks, ----por "e drejtë dhe nevojë universale, " dhe duke shndërruar përvojën e saj personale dhe traumën në rrjedhën e vetëdijes dhe eseun feminist. Ajo zhvendosi vëmendjen nga ngjarjet e jashtme tek perceptimi, memoria dhe ndjeshmëria, duke thyer modelet narrative tradicionale dhe duke krijuar një hapësirë ku mendimi dhe përvoja femërore fitonin legjitimitet të përhershëm. Në këtë mënyrë, ajo u bë shkrimtare, por simbol i autonomisë intelektuale dhe i guximit për të thyer rendin social dhe estetik, duke u vendosur në historinë e letërsisë botërore si një zë që ndryshoi rrjedhën e romanit dhe rolin e grave në kulturë. Virginia Woolf ishte shkrimtare, eseiste dhe kritik letrar britanik, një nga figurat më të rëndësishme të modernizmit letrar të shekullit XX, e njohur për eksperimentimin e formës narrative dhe për zhvendosjen e fokusit nga ngjarja e jashtme tek rrjedha e vetëdijes së personazheve. ***Eksplorimi i identitetit dhe gjinisë: Përmes eseve dhe romanëve, ajo trajtoi përjashtimin gjinor dhe mungesën e pavarësisë materiale të grave, duke e kthyer përvojën personale në pohim universale të krijimtarisë. Reflektimi mbi trauma dhe kujtesën: Përvojat e saj personale dhe të kohës – humbjet familjare, sëmundjet mendore, Lufta e Parë Botërore – u shndërruan në analiza të ndjeshme të ndërgjegjes njerëzore. Pjesëmarrja në kulturën intelektuale: Përmes Grupit Bloomsbury dhe Hogarth Press, ajo ndikoi në publikimin e autorëve të rëndësishëm dhe formësimin e debatit kulturor dhe kritik të epokës. Sot, elita kulturore dhe akademike e sheh Virginia Woolf si: Figurë ikonike feministe: një pioniere që lidhi jetën personale me çështje universale të grave dhe pavarësisë intelektuale. **Model të modernizmit letrar: një shkrimtare që sfidoi strukturat tradicionale narrative dhe hapi rrugë eksperimentimit formal në letërsi. Mjeshtre të analizës së ndërgjegjes dhe ndjeshmërisë: një autor që thekson rëndësinë e perceptimit të brendshëm, kujtesës dhe traumës si kategori letrare dhe humane. **Referencë kulturore dhe akademike: veprat e saj vazhdojnë të studiohen dhe diskutohen në universitetet më të njohura, në kurse të letërsisë, filozofisë dhe studimeve gjinore. **Në thelb, ajo mbahet si një ndërthurje mes shkrimtares, mendimtares dhe figurës kulturore që ndikoi jo vetëm letërsinë, por edhe mënyrën se si shoqëria sheh identitetin, gjininë dhe përvojën njerëzore. Virginia Woolf mbetet një figurë përcaktuese sepse, që nga vitet 1915–1930, ajo e zhvendosi qendrën e kuptimit njerëzor nga roli shoqëror drejt përjetimit të brendshëm, duke e parë identitetin jo si një formë të qëndrueshme, por si një proces që ndryshon me kohën, kujtesën dhe rrethanat. Në romanet e saj të mesit të viteve 1920, veçanërisht Mrs Dalloway (1925) dhe To the Lighthouse (1927), njeriu nuk përkufizohet nga profesioni, statusi apo morali publik, por nga mënyra se si e përjeton kohën dhe veten në heshtje. Kjo ide sfidoi drejtpërdrejt shoqërinë britanike pas Luftës së Parë Botërore, e cila kërkonte rikthim në normalitet, ndërsa ajo tregonte se brenda individit normaliteti ishte thyer përgjithmonë. Në raport me gjininë, Woolf ndërhyri në mënyrë vendimtare në diskursin e viteve 1928–1929, kur gratë britanike sapo kishin fituar të drejtën e plotë të votës (1928). **Emancipimi ne kete veper. Në A Room of One’s Own (1929), ajo nuk e trajton gruan si viktimë abstrakte, por si qenie të penguar materialisht dhe simbolikisht nga historia. "Ajo argumenton se krijimtaria nuk dështon për shkak të mungesës së talentit, por për shkak të mungesës së hapësirës, kohës dhe pavarësisë ekonomike, duke e zhvendosur debatin nga morali te struktura shoqërore. " *Kjo e bëri tekstin e saj themelor për mendimin feminist të shekullit XX, pa përdorur retorikë radikale, por logjikë të qetë dhe të pamëshirshme. Trauma, në veprën e saj, lidhet drejtpërdrejt me përvojën historike të Luftës së Parë Botërore (1914–1918)." Përmes personazhit të Septimus Warren Smith në Mrs Dalloway, **Woolf tregon se shoqëria britanike e viteve 1920 ishte e paaftë të kuptonte plagët mendore të luftës, duke i trajtuar ato si devijime individuale dhe jo si pasoja kolektive. Ajo e shndërron traumën në provë se qytetërimi modern ka prodhuar dhunë që mendja njerëzore nuk arrin ta përpunojë. **Në këtë kuptim, shkrimi i saj paraprin mënyrën bashkëkohore se si flasim sot për stresin post-traumatik. *Kujtesa, për Woolf-in, nuk është arkiv faktesh, por forcë aktive që formëson të tashmen. Në To the Lighthouse, koha ndërmjet 1910–1920 shfaqet si një hapësirë ku humbja, lufta dhe kalimi i viteve ndryshojnë përfundimisht marrëdhëniet njerëzore. *Ajo tregon se kujtesa nuk ruan gjërat ashtu siç kanë qenë, por ashtu siç na kanë prekur, duke e bërë subjektive çdo përpjekje për histori të qëndrueshme. *Ky koncept e vendos Woolf-in në zemër të debatit modern mbi mënyrën se si individët dhe shoqëritë ndërtojnë narrativën e së kaluarës. ***Në raport me gruan dhe shoqërinë e kohës, Woolf flet nga një Angli që midis 1900–1939 përjeton industrializim të përshpejtuar, luftë botërore dhe transformim të roleve gjinore. ***Ajo tregon se gruaja është e ndarë mes pritshmërive tradicionale dhe dëshirës për autonomi mendore, një tension që shfaqet në personazhe si Clarissa Dalloway, e cila jeton në dukje e plotësuar, por e brendshme e saj mbetet e fragmentuar. ***Në këtë mënyrë, Woolf nuk e idealizon gruan, por e paraqet si qenie komplekse, e formuar nga historia, trupi dhe mendimi. Ndikimi i Virginia Woolf qëndron në faktin se ajo i dha legjitimitet përvojës së padukshme. ***Ajo tregoi se identiteti, gjinia, trauma dhe kujtesa nuk janë tema dytësore, por boshti mbi të cilin ndërtohet vetë shoqëria moderne. *** Prandaj, ajo mbetet thelbësore jo sepse i përket së shkuarës, por sepse pyetjet që ngriti midis 1915 dhe 1939 vazhdojnë të strukturojnë mënyrën se si e kuptojmë njeriun edhe sot. Detaje --------- Virginia Woolf (1882–1941): jeta si rrjedhë mendimi Virginia Woolf lindi më 25 janar 1882, në 22 Hyde Park Gate, Londër, në zemër të Anglisë viktoriane, në një shoqëri që besonte ende në hierarki të qëndrueshme, role të ngurta dhe heshtjen e grave. *Që në fillim, ajo u formua mes dy forcave: një kulture të lartë mendore dhe një realiteti emocional të paqëndrueshëm. Kjo përplasje e hershme e bëri të kuptojë se jeta nuk është e rregullt, por e copëzuar nga brenda. Familja. Familja e Virginia Woolf ishte thelbësore për formimin e saj emocional dhe intelektual, dhe secili anëtar luajti një rol të qartë në jetën dhe krijimtarinë e saj. Babai i saj, Sir Leslie Stephen, ishte historian, eseist dhe kritik letrar i njohur, redaktor i Dictionary of National Biography dhe figurë intelektuale e respektuar në Britani. Ai mishëronte autoritetin dhe disiplinën intelektuale, duke i ofruar Virginias një qasje të hershme ndaj kulturës së lartë dhe leximeve të thelluara, por ndonjëherë duke shtuar presion mbi ndjeshmërinë e saj të brishtë. Nëna e saj, Julia Prinsep Stephen, vinte nga një familje e pasur dhe intelektuale dhe ishte simbol i kujdesit dhe stabilitetit emocional në fëmijërinë e Virginias. Humbja e saj në vitin 1895, kur Virginia ishte vetëm 13 vjeç, shënoi një pikë kthese në jetën e saj, duke hapur plagë emocionale që do të reflektoheshin më vonë në shkrimet e saj. Virginia kishte gjithsej dy motra dhe një vëlla të njohur: Vanessa Bell, motra e saj më e madhe, u bë një piktore e shquar dhe pjesë e Grupit Bloomsbury; lidhja me Vanessan ishte intensive dhe shpesh mbështetëse, duke i ofruar Virginias hapësirë për diskutim intelektual dhe emocional. Tjetra motër ishte Thoby Stephen, i cili ndërveproi me të si pjesë e fillimeve të Grupeve Bloomsbury (këtu ka ndonjë konfuzion në burime, sepse Thoby ishte vëlla; motrat ishin Vanessa dhe Stella). Virginia kishte gjithashtu gjashtë vëllezër të tjerë, por më i rëndësishëm në jetën e saj ishte George Duckworth, gjysmë-vëllai nga ana e nënës, i cili e abuzoi seksualisht në fëmijëri, duke krijuar trauma që do të shoqëronin gjithë jetën e saj. Pjesa tjetër e vëllezërve dhe motrave luajtën role më periferike, por familja e zgjeruar ishte gjithmonë pjesë e kontekstit të saj emocional dhe intelektual. Në këtë familje, intelektualizmi dhe arti ishin të përhapur, por krahas tyre ekzistonte një tension i thellë emocional, ku humbjet e hershme dhe abuzimet formuan një ndjeshmëri të veçantë, të cilën Virginia e shndërroi në burim frymëzimi dhe reflektimi në veprat e saj letrare. *Arsimi Arsimi i saj u zhvillua jashtë institucioneve, sepse universitetet si Cambridge ishin të mbyllura për gratë. Ja një përshkrim i hollësishëm i arsimit të Virginia Woolf, duke u bazuar në jetën e saj dhe kontekstin shoqëror të kohës: Arsimi i Virginia Woolf (1882–1941) Virginia Woolf u rrit në një familje të fuqishme intelektualisht, por me shumë humbje emocionale dhe trauma të hershme. Arsimi i saj nuk ishte tradicional dhe formal si për shumë fëmijë të kohës, veçanërisht për vajzat në Anglinë e hershme viktoriane dhe pas-viktoriane, ku universitetet e famshme si Cambridge ose Oxford ishin të mbyllura për gratë. Kjo e detyroi Virginia-n të zhvillonte një edukim më të vetëdrejtuar dhe intensiv. Formimi i hershëm dhe leximi në shtëpi: Që në fëmijëri, Virginia kaloi shumë kohë në bibliotekën e babait, Sir Leslie Stephen, duke lexuar literaturë klasike dhe moderne. Ai ishte historian dhe kritik letrar, dhe libri i tij Dictionary of National Biography ofronte një burim të pashtershëm njohurish. Virginia studioi vetë: Shkrimtarë klasikë dhe modernë: Shakespeare, George Eliot, Tolstoy. Filozofi dhe mendimtarë: Filozofi grekë dhe modernë evropianë, duke formuar një kuptim të thellë për etikën, moralin dhe perceptimin njerëzor. Ky proces e mësoi të lidhte idetë komplekse dhe të eksploronte mendimin kritik, duke i dhënë aftësinë për të analizuar shoqërinë dhe ndjenjat me një ndjeshmëri të jashtëzakonshme. Edukim formal i pjesshëm: Nga 1897 deri më 1901, Virginia ndoqi Departamentin e Zonjave në King’s College London, ku studioi klasikët dhe historinë. Këtu u njoh me metodat akademike të kohës dhe zhvilloi një bazë të fortë për të kuptuar ndikimin e historisë dhe kulturës mbi individin. Megjithatë, universiteti nuk e konsideronte një arsimi të plotë për vajzat; ai ishte një hap drejt njohjes, por shumë e kufizuar krahasuar me djemtë e asaj kohe. Leximi dhe shkrimi si pjesë e formimit: Virginia filloi të shkruante që në adoleshencë: artikuj të shkurtër, ese dhe reflektime personale që shpesh reflektonin dhimbjet e humbjeve dhe traumave të saj. Shkrimi ishte mënyra e saj për të kuptuar botën dhe për të organizuar mendimet e saj: Në moshën 18-vjeçare (1900), ajo filloi të botojë artikuj gazetaresk dhe ese të shkurtra. Qëllimi: Jo thjesht të impresiononte, por të kuptonte dhe përpunonte realitetin emocional dhe intelektual që e rrethonte. Rruga drejt pavarësisë intelektuale: Në vitet 1905–1912, Virginia punoi si eseiste dhe kritike letrare për The Times Literary Supplement, duke ndërtuar aftësinë për të analizuar literaturën dhe për të formuluar mendim kritik. Kjo përvojë i dha jo vetëm njohuri, por edhe një hapësirë për të ushtruar mendimin e saj të lirë, në një shoqëri që kufizonte rëndësinë e mendimit të grave. Pjesëmarrja në Grupin Bloomsbury: Në Bloomsbury, së bashku me motrën Vanessa Bell dhe intelektualë si Lytton Strachey dhe John Maynard Keynes, Virginia përvetësoi një arsimin të gjallë dhe bashkëkohor: diskutime filozofike, analiza letrare, dhe debati kritik mbi shoqërinë dhe artin. Ky mjedis përforcoi idenë se arsimimi nuk është vetëm transmetim faktesh, por edhe një mënyrë për të kuptuar botën dhe për të sfiduar kufizimet shoqerore. Arsimi i Virginia Woolf ishte i përbërë nga tre shtylla kryesore: Leximi intensiv dhe autodidaktik në bibliotekën e familjes. Edukim formal i pjesshëm, i kufizuar nga normat gjinore, por që i dha bazë akademike. Eksperienca praktike në shkrim dhe kritikë në gazeta dhe botime, si dhe pjesëmarrja në Grupe intelektuale si Bloomsbury. Ky kombinim i bëri të mundur që ajo të zhvillonte një mendje të pavarur, të thellë dhe të eksperimentonte me formën dhe përmbajtjen e shkrimit, duke e bërë arsimin e saj jo vetëm një proces akademik, por një udhëtim jetësor dhe emocional. Megjithatë, Virginia filloi të shkruante që herët. Ajo tregoi interes për letërsinë dhe klasikët anglezë që në fëmijëri dhe u shkollua në shtëpi për këto lëndë. Në vitet 1897–1901 ndoqi Departamentin e Zonjave të King’s College London, ku studimet e saj mbi klasikët dhe historinë i dhanë një bazë të fortë intelektuale, dhe aty ra në kontakt me ide dhe reformatorë të hershëm të arsimit të grave. Shkrimi u bë për të një mënyrë për të përpunuar dhimbjen dhe për të gjetur një formë kontrolli mbi botën që shpesh i dukej kaotike dhe kërcënuese. Në vitin 1900, në moshën 18 vjeçare, ajo filloi të botojë artikuj gazetaresk dhe ese të shkurtra, duke u shndërruar gradualisht në një shkrimtare profesionale. Ky fillim i hershëm i punës letrare ishte mënyra e saj për të përballuar traumën e brendshme dhe për të krijuar një botë ku ndjenja, mendimet dhe perceptimet e saj mund të shpreheshin lirshëm. Pra, trauma e fëmijërisë dhe humbjet personale nuk e shkatërruan, por e bënë Virginiën të thellë emocionalisht dhe introspektive, duke e shtyrë drejt eksperimentimit me rrjedhën e vetëdijes dhe analizën psikologjike në shkrimet e saj Virginia Woolf e kanalizoi dhimbjen dhe traumën e saj të hershme në veprat letrare me një thellësi që rrallë shihet tek shkrimtarët. Në Mrs Dalloway (1925), ajo eksploron jetën e një gruaje të klasës së mesme, Clarissa Dalloway, duke e ndërlidhur me vuajtjet e brendshme të veteranit të Luftës së Parë Botërore, Septimus Warren Smith. Këtu, trauma nuk është vetëm personale, por edhe shoqërore; Woolf tregoi sesi plagët e brendshme mund të jenë të padukshme për botën e jashtme, duke krijuar një paralelizëm mes izolimit të individit dhe pritshmërive shoqërore. Ndjenja e humbjes dhe ankthit që ajo ndjeu si fëmijë gjendet në çdo faqe, në rrjedhën e ndërgjegjes së karaktereve, ku mendimet dhe emocionet rrjedhin pa ndërprerje, si ujë që gërmon shkëmbin. Në To the Lighthouse (1927), tema e kohës dhe e kalimit të jetës është e përshkruar në mënyrë poetike dhe të holla. Familja Ramsay dhe vizita në far shërbejnë si metaforë e përjetimeve të jetës dhe humbjeve të saj. Woolf përshkruan konfliktin midis dëshirës për krijimtari dhe pengesave shoqërore, sidomos për gratë, duke reflektuar mbi kufizimet që ajo vetë i përjetoi. Kjo vepër është gjithashtu një meditacion mbi humbjet personale – si vdekja e babait të saj dhe të dashurve të hershëm – dhe mënyrën se si njeriu përpiqet të gjejë kuptim dhe art nga dhimbja. Orlando (1928) dhe A Room of One’s Own (1929) janë reagime të drejtpërdrejta ndaj diskriminimit gjinor dhe kufizimeve që Shoqëria i vendos grave. Përmes satirës dhe ironisë, Woolf sfidon normat, duke treguar fuqinë e individit për të shpërthyer kufizimet sociale. Përvojat e saj personale me dhunën dhe traumën, humbjet dhe izolimin emocional, gjenden në çdo karakter dhe narrativë; ata nuk janë thjesht fiktivë, por përfaqësime të një blloku të brendshëm që kërkon të shprehet, të kuptohet dhe të ekzistojë në botë. Trauma e fëmijërisë dhe humbjet e jetës së hershme nuk e shtynë vetëm drejt shkrimit, por e thelluan perceptimin e saj mbi jetën dhe mendimet njerëzore. Ajo u bë mjeshtre e rrjedhës së vetëdijes, duke eksploruar ndjenjat, kujtimet dhe perceptimet me një ndjeshmëri të jashtëzakonshme. Shkrimi nuk ishte thjesht profesion; ishte mënyra e saj për të mbijetuar, për të kuptuar dhe për të transformuar vuajtjen në art, duke krijuar një trashëgimi që ende rezonon në psikologjinë dhe letrat moderne. Me një stil që do ta bëjë atë një nga shkrimtaret më të mëdha moderniste të shekullit të 20-të. "Ajo punoi si eseiste dhe kritike letrare për The Times Literary Supplement që nga 1905, duke ndërtuar një zë të mprehtë dhe të pavarur. Shkrimi u bë mënyra e saj për t’i dhënë formë kaosit të brendshëm dhe për të mos u zhdukur nën peshën e tij." Në 1912 u martua me Leonard Woolf, me të cilin themeloi në 1917 Hogarth Press, një shtëpi botuese e pavarur ku u botuan jo vetëm veprat e saj, por edhe autorë si T.S. Eliot dhe Sigmund Freud në anglisht. Ky akt ishte edhe ekonomik, edhe simbolik: kontroll mbi fjalën, mbi botimin dhe mbi ritmin e krijimit. --- ---- ----- ----- Katër ngjarje jetësore vendimtare, të rrëfyera si përvojë e jetuar dhe njëkohësisht si burim kuptimi, të ndërthurura natyrshëm me mendimin e saj dhe me kohën historike, rrëfim ku jeta dhe fjala shkrihen. 1. Që në fëmijëri, ngjarja e parë themelore që e formësoi Virginia Woolf-in ishte vdekja e nënës, Julia Stephen, më 1895. Ishte një humbje që nuk u përjetua vetëm si dhimbje personale, por si shembje e rendit të botës. Deri atëherë, shtëpia kishte një qendër emocionale të qëndrueshme; pas kësaj, gjithçka u bë e pasigurt, e përkohshme, e ekspozuar ndaj zhdukjes. Kjo përvojë e hershme e mësoi se jeta nuk ecën drejt përpara, por rrotullohet rreth mungesave, dhe kjo ndjesi u bë më vonë boshti i mënyrës së saj të të shkruarit, ku prania dhe mungesa bashkëjetojnë në çdo faqe. 2. Ngjarja e dytë shënuese ishte kriza e rëndë mendore pas vdekjes së babait, Sir Leslie Stephen, në 1904. Me humbjen e tij, Virginia nuk humbi vetëm një figurë autoriteti, por edhe strukturën që i kishte mbajtur mendjen të lidhur me botën. Ajo përjetoi halucinacione, izolim dhe frikë nga shpërbërja e vetvetes. Por pikërisht këtu lind një nga bindjet e saj më të qëndrueshme: mendja njerëzore nuk është një mekanizëm racional i pandërprerë, por një territor i brishtë që mund të thyhet nga pesha e realitetit. Ky përjetim personal e bëri atë të shkruajë më vonë për mendjen e plagosur jo si devijim, por si pasojë logjike e një bote që ushtron presion të vazhdueshëm mbi individin. 3. Ngjarja e tretë, më pak dramatike në pamje, por thelbësore në ndikim, ishte themeli i Hogarth Press në vitin 1917, së bashku me Leonard Woolf. Në mes të Luftës së Parë Botërore, ky akt përfaqësonte një formë rezistence të heshtur: kontroll mbi fjalën, mbi botimin dhe mbi ritmin e krijimit. Për herë të parë, Virginia kishte jo vetëm zë, por edhe mjetet për ta mbrojtur atë nga tregu, nga kritika patriarkale dhe nga censura morale. Kjo pavarësi materiale dhe simbolike u bë kushti që i lejoi të eksperimentojë me formën, të prishë strukturat tradicionale të romanit dhe të flasë me liri për përvojën femërore dhe mendjen njerëzore. 4. Ngjarja e katërt, përmbyllëse dhe më e rëndë në kuptim, ishte vendimi i saj për t’i dhënë fund jetës më 28 mars 1941, gjatë bombardimeve të Luftës së Dytë Botërore. Ky akt nuk mund të kuptohet si impuls i çastit, por si rezultat i një ndjeshmërie që nuk mund të përballonte më dhunën kolektive, frikën e pushtimit dhe rikthimin e krizave mendore. Letra e saj e fundit drejtuar Leonardit tregon një vetëdije të kthjellët për kufijtë e mendjes së vet. Kjo ngjarje e fundit e shndërron jetën e saj në një dëshmi se moderniteti, me gjithë premtimin e përparimit, mbart edhe një barrë psikike që jo të gjithë mund ta mbajnë. Këto katër ngjarje, humbja e nënës, shembja pas vdekjes së babait, fitimi i pavarësisë përmes botimit dhe fundi i jetës në mes të luftës formojnë një vijë të brendshme kuptimi. Ato shpjegojnë pse Virginia Woolf e pa identitetin si të paqëndrueshëm, gjininë si strukturë penguese, traumën si përvojë kolektive dhe kujtesën si forcë krijuese. Jeta e saj nuk ishte thjesht sfond i veprës, por materiali i saj më i thellë. Për herë të parë, ajo kishte hapësirë reale për të shkruar sipas ligjeve të saj. Romanet e saj lindin drejtpërdrejt nga përvoja jetësore. “Mrs Dalloway” (1925) buron nga jeta urbane londineze dhe nga trauma e Luftës së Parë Botërore, duke e shndërruar një ditë të zakonshme në një hartë të mendjes njerëzore. “To the Lighthouse” (1927) është një elegji për nënën dhe për familjen, ku koha shfaqet si forcë që shuan dhe ruan njëkohësisht. “A Room of One’s Own” (1929) lind nga ligjëratat e saj në Newnham dhe Girton College, Cambridge, dhe nga përvoja e përjashtimit institucional të grave. Stili i saj është i ndërtuar mbi rrjedhën e vetëdijes, ku mendimet, kujtimet dhe ndjesitë ndërthuren pa hierarki. Ajo hoqi dorë nga tregimi linear për të kapur jetën ashtu siç ndjehet, jo siç raportohet. Në këtë mënyrë, ajo ndryshoi përfundimisht mënyrën se si letërsia mund të përfaqësojë njeriun. Virginia Woolf vdiq më 28 mars 1941, gjatë Luftës së Dytë Botërore, duke u mbytur në lumin Ouse, pas një letre lamtumire drejtuar Leonardit. Ky fund nuk ishte një gjest spektakolar, por një tërheqje e qetë nga një botë që po bëhej shumë e dhunshme për një mendje tepër të ndjeshme. Ajo e mbylli jetën siç e jetoi: në heshtje, por me peshë të thellë. Sot, Virginia Woolf është e famshme sepse ajo e bëri jetën e brendshme temë qendrore, në një epokë që vlerësonte vetëm veprimin e jashtëm. Ajo flet drejtpërdrejt me diskursin bashkëkohor mbi identitetin, gjininë, traumën dhe kujtesën, sepse pyetjet që ngriti ende nuk kanë marrë përgjigje përfundimtare. Ajo mbetet në memorien kolektive sepse tregoi se njeriu nuk përkufizohet nga ajo që bën, por nga ajo që përjeton . Virginia Woolf e kanalizoi dhimbjen dhe traumën e saj të hershme në veprat letrare me një thellësi që rrallë shihet tek shkrimtarët. Tek librat e saj : Në Mrs Dalloway (1925), ajo eksploron jetën e një gruaje të klasës së mesme, Clarissa Dalloway, duke e ndërlidhur me vuajtjet e brendshme të veteranit të Luftës së Parë Botërore, Septimus Warren Smith. Këtu, trauma nuk është vetëm personale, por edhe shoqërore; Woolf tregoi sesi plagët e brendshme mund të jenë të padukshme për botën e jashtme, duke krijuar një paralelizëm mes izolimit të individit dhe pritshmërive shoqërore. Ndjenja e humbjes dhe ankthit që ajo ndjeu si fëmijë gjendet në çdo faqe, në rrjedhën e ndërgjegjes së karaktereve, ku mendimet dhe emocionet rrjedhin pa ndërprerje, si ujë që gërmon shkëmbin. Libri tjeteŕ: Në To the Lighthouse (1927), tema e kohës dhe e kalimit të jetës është e përshkruar në mënyrë poetike dhe të holla. Familja Ramsay dhe vizita në far shërbejnë si metaforë e përjetimeve të jetës dhe humbjeve të saj. Woolf përshkruan konfliktin midis dëshirës për krijimtari dhe pengesave shoqërore, sidomos për gratë, duke reflektuar mbi kufizimet që ajo vetë i përjetoi. Kjo vepër është gjithashtu një meditacion mbi humbjet personale – si vdekja e babait të saj dhe të dashurve të hershëm – dhe mënyrën se si njeriu përpiqet të gjejë kuptim dhe art nga dhimbja. Orlando (1928) dhe A Room of One’s Own (1929) janë reagime të drejtpërdrejta ndaj diskriminimit gjinor dhe kufizimeve që Shoqëria i vendos grave. Përmes satirës dhe ironisë, Woolf sfidon normat, duke treguar fuqinë e individit për të shpërthyer kufizimet sociale. The Waves (1931) eksploron identitetin fluid dhe perceptimin e ndërgjegjes, duke ndjekur gjashtë personazhe gjatë gjithë jetës së tyre dhe duke theksuar mënyrën sesi koha, kujtesa dhe përvojat formojnë qenien. Moments of Being (1976, botim posthum) ofron shkrime autobiografike të papublikuara më parë, duke zbuluar përvojën personale, traumën dhe zhvillimin intelektual të Woolf-it. Përvojat e saj personale me dhunën dhe traumën, humbjet dhe izolimin emocional, gjenden në çdo karakter dhe narrativë; ata nuk janë thjesht fiktivë, por përfaqësime të një blloku të brendshëm që kërkon të shprehet, të kuptohet dhe të ekzistojë në botë. Leonard Woolf, bashkëshorti i saj, ishte shkrimtar, eseist dhe botues britanik. Ai dhe Virginia themeluan Hogarth Press në 1917, një shtëpi botuese e pavarur që u bë hapësira ku Virginia mund të eksperimentonte me formën narrative dhe të botonte veprat e saj dhe të autorëve të tjerë si T.S. Eliot dhe Sigmund Freud. Leonardi ishte mbështetësi i saj më i madh emocional dhe intelektual, duke siguruar stabilitetin dhe mjetet për të mbrojtur krijimtarinë e saj nga presionet shoqërore dhe ekonomike. Trauma reale e Virginia Woolf filloi rreth moshës 10–13 vjeç, kur ajo u abuzua nga gjysmë-vëllai i saj, George Duckworth, një përvojë që do të lërë gjurmë të pashlyeshme në jetën e saj. Humbjet e nënës në moshën 13 vjeç, babait në 22 vjeç, dhe episodet e mëvonshme të depresionit dhe çrregullimeve mendore e shtrinë ndikimin e traumës në të gjithë jetën e saj. Shkrimi ishte mënyra e saj për të përballuar këto plagë të brendshme dhe për t’i kthyer në art dhe mendim. Ajo sfidoi mentalitetin e kohës në Britani dhe e bëri krijimtarinë të shihej si të drejtë universale dhe jo luks, duke i dhënë zë ndjeshmërisë dhe mendimit femëror. Në kohën e saj, shoqëria britanike ishte konservatore, hierarkike dhe paternaliste, ku gratë prisnin të mos kërkonin pavarësi materiale dhe të ruanin moralin publik; Woolf u shfaq si anomali e vetëdijshme, duke kërkuar hapësirë fizike dhe intelektuale dhe duke transformuar përvojën e saj personale dhe traumën në rrjedhën e vetëdijes dhe eseun feminist. Në romanet e saj, veçanërisht Mrs Dalloway dhe To the Lighthouse, individi nuk përkufizohet nga profesioni apo statusi, por nga mënyra se si përjeton kohën dhe veten në heshtje, sfiduar shoqërinë britanike pas Luftës së Parë Botërore dhe strukturat e vjetra gjinore. Në A Room of One’s Own, ajo tregon se krijimtaria nuk dështon për shkak të mungesës së talentit, por për shkak të mungesës së hapësirës, kohës dhe pavarësisë ekonomike, duke e bërë tekstin një themel të mendimit feminist të shekullit XX. Virginia Woolf vdiq më 28 mars 1941, duke u mbytur në lumin Ouse, duke lënë pas një trashëgimi që e ka shndërruar jetën e brendshme në temë qendrore dhe ka ndryshuar përfundimisht mënyrën se si shoqëria sheh identitetin, gjininë, traumën dhe kujtesën. Referenca e veprave të saj përfshin: Woolf, V. (1925). Mrs Dalloway. London: Hogarth Press. Woolf, V. (1927). To the Lighthouse. London: Hogarth Press. Woolf, V. (1929). A Room of One’s Own. London: Hogarth Press. Woolf, V. (1928). Orlando. London: Hogarth Press. Woolf, V. (1931). The Waves. London: Hogarth Press. Woolf, V. (1976). Moments of Being: Unpublished autobiographical writings. New York, NY: Harcourt Brace Jovanovich. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Rrevista Prestige #InspirationDaily Titulli: George C. Marshall Arkitekti i Qetë i Shpëtimit të Evropës, mesime aktuale. Në historinë e shekullit XX, shumë figura u ngjitën në skenë me zhurmë, me deklarata që dridhnin botën, me dramatikën e epokës. "Por një nga njerëzit që ndikoi më thellë në fatin e civilizimit perëndimor ishte, paradoksalisht, njeriu më i heshtur në dhomë: George Catlett Marshall." Kush ishte George C. Marshall George C. Marshall lindi në Uniontown të Pensilvanisë, në vitin 1880, larg qendrave të mëdha politike dhe kulturore të vendit që një ditë do ta quante arkitekt të paqes. Arsimin e tij ushtarak e mori në Virginia Military Institute, një institucion i njohur për disiplinën e hekurt, ku Marshall u dallua jo thjesht për performancën akademike, por për qetësinë, mendjen analitike dhe një aftësi të rrallë për të marrë vendime pa dramë , një cilësi që do ta përkufizonte gjithë jetën e tij. Ai shërbeu në Filipine, në Meksikë, në Luftën e Parë Botërore dhe në dhjetëra pozicione komanduese që i dhanë një kuptim të thellë të mekanizmave të luftës, por edhe të çmimit të saj njerëzor. Në Pentagon e njihnin si njeriun që punonte pa pushim, që fliste pak, që nuk kritikonte askënd në publik dhe që mori besimin absolut të Franklin D. Roosevelt , një gjë e rrallë për një president që rrallë i dorëzohej autoriteteve ushtarake. Marshall nuk ishte hero sipas përkufizimit klasik amerikan. Nuk ishte karizmatik. Nuk mbante fjalime të zjarrtë. Nuk kërkonte lavdi. Ai besonte se nderi i vërtetë qëndronte te qartësia, përgjegjësia dhe shërbimi. Edhe sot, shumë e cilësojnë si një nga mendjet më të disiplinuara që prodhoi ndonjëherë Amerika. Me këtë bagazh, me këtë qetësi të çuditshme stoike dhe me përvojën e njeriut që ka parë qindra mënyra sesi një shoqëri mund të thyhet, Marshall hyri në politikën e madhe të pasluftës — në një botë që po shembej në heshtje. --- George C. Marshall hyri në Zyrën Ovale më 29 prill 1948 duke mbajtur një dosje të mbushur me raporte që e tmerronin. Evropa po vdiste nga uria. Qeveritë po shembeshin. Partitë komuniste po rriteshin në çdo drejtim. Kongresi kërkonte të shkurtonte fondet. Marshall e vendosi dosjen në tavolinën e Trumanit dhe shqiptoi frazën që do të ndryshonte historinë botërore: "Nëse nuk i ndihmojmë tani, do ta paguajmë më vonë." Ai nuk po dramatizonte. Ai po paralajmëronte. Në pamje të parë Marshall nuk ngjante si arkitekti i një plani global shpëtimi. Qetësia e tij kufizohej me ashpërsi. Ai e trajtonte emocionin si çështje private, vendimmarrjen si çështje të logjikës. Gjatë Luftës së Dytë Botërore rindërtoi Ushtrinë Amerikane nga më pak se 200 mijë ushtarë në mbi 8 milionë. Ai ishte truri organizator i shumicës së strategjive që Roosevelt miratonte. Por kur armët pushuan së foluri, Marshall pa një kërcënim që pak të tjerë e pranonin: Evropa po shembej më shpejt në paqe sesa ishte thyer gjatë luftës. Në zyrën e tij në Departamentin e Shtetit grumbullonte kabllograme, raporte të terrenit, letra që sillnin lajme të zymta. Një raport nga Greqia listonte qytete të tëra pa bukë. Një tjetër nga Franca paralajmëronte se mungesa dramatike e qymyrit do të mbyllte fabrikat gjatë dimrit. Një njoftim nga Berlini shënonte rritje të tmerrshme të vdekshmërisë foshnjore — shifra që tronditnin edhe ushtarakët më të ashpër. Me një laps blu, Marshall nënvizoi një fjali që e ndiqte natën: "Njerëzit po zgjedhin midis urisë dhe ekstremizmit." Në qershor të vitit 1947, në Universitetin e Harvardit, Marshall mbajti një fjalim që zgjati vetëm dymbëdhjetë minuta — por ndryshoi një epokë. Nuk ishte fjalim politik. Ishte një inventar i dëmeve. Tonazhe dërgesash ushqimore. Linja hekurudhore të shkatërruara. Përllogaritje financiare që paralajmëronin shembjen e demokracive. Ai i sfidoi europianët të bashkëpunonin dhe i kërkoi Amerikës të ndihmonte pa kushtëzuar politikisht. Ishte formula e pazakontë e një fuqie që vendosi të udhëhiqte botën përmes përgjegjësisë, jo dominimit. Kongresi e luftoi idenë për muaj të tërë. U quajt bamirësi naive. U kundërshtua nga izolacionistët. Por Marshall udhëtoi nga një komision te tjetri, me dosjen që mbante prova, shifra, realitet. Argumentet e tij ishin të njëjtat që përdorte në planifikimin e fushatave ushtarake: të qarta, të ftohta, të pakontestueshme. Në takime të mbyllura u tha senatorëve një gjë që rrallë e shprehte publikisht: "Ne nuk po blejmë miq. Ne po parandalojmë luftërat." Plani u miratua. Gjatë katër viteve që pasuan, Plani Marshall shpërndau mbi 13 miliardë dollarë ndihmë — një shumë gjigande për kohën. Ai rindërtoi fabrika, stabilizoi valuta, rihapi shkolla, ringjalli ekonomi të tëra. Perëndimi europian u ngrit nga rrënojat pa u dorëzuar te autoritarizmi. Edhe kritikët më të zëshëm e pranuan më vonë se politika e tij shmangu një katastrofë gjeopolitike. Më poshtë po ta shtoj të dy elementet që kërkove — përshkrimin e Marshall si ushtarak/oficer gjeneral dhe shpjegimin e qartë të Planit Marshall, në mënyrë organike dhe estetike, brenda editorialit. E lë të strukturuar që të mund ta fusësh kudo të duash në versionin final. Marshall si ushtarak, Oficer i qetë, gjeneral i ftohtë, strateg i hekurt George C. Marshall nuk ishte thjesht një diplomat me uniformë; ai ishte një nga mendjet më të strukturuara që ka nxjerrë ndonjëherë ushtria amerikane. Si oficer karriere, ai u rrit nëpër radhët e ushtrisë me një ritëm të qetë, por të pamëshirshëm në profesionalizëm. Ai u bë Gjeneral me pesë yje , gradë që në historinë amerikane e kanë mbajtur vetëm pak njerëz , dhe shërbeu si Shef i Shtabit të Ushtrisë së SHBA gjatë Luftës së Dytë Botërore. Marshall kishte reputacionin e një oficeri që nuk ngrinte zërin, nuk përdorte fjalor emocional dhe nuk e humbte toruan, as në mëngjesin e Pearl Harbor-it, as në mbledhjet e tensionuara me aleatët. Oficerët e rinj e shikonin si model të disiplinës intelektuale: planifikonte fushatat në mënyrë matematikore, shmangte favorizimet, dhe detyrën e shihte si një detyrim moral, jo si një trampolinë karriere. Kur Roosevelt e emëroi, ai tha: “Marshall është burrë i ndershëm. Dhe njeriu më i përgatitur për një luftë globale.” Pikërisht ky karakter i ftohtë, i pakorruptueshëm, strategjik, e bëri Marshallin arkitektin jo vetëm të fitores ushtarake, por edhe të shpëtimit të paqes në kohë paqeje. ✨️✨️ Çfarë ishte Plani Marshall dhe për kë u krijua Plani Marshall — i quajtur zyrtarisht European Recovery Program (ERP) — ishte programi më i madh ekonomik i rindërtimit që kishte parë bota deri atëherë. I prezantuar në vitin 1947, ai synonte të rimëkëmbte Europën Perëndimore, e cila ndodhej buzë kolapsit pas Luftës së Dytë Botërore. Ky plan nuk ishte një paketë humanitare tradicionale. Marshall e konceptoi si një mekanizëm strategjik për të shpëtuar demokracitë evropiane nga tri kërcënime ekzistenciale: 1. uria dhe varfëria ekstreme, 2. kolapsi institucional dhe financiar, 3. përhapja e ekstremizmave, sidomos komunizmit sovjetik. Programi përfshinte: ndihmë financiare direkte, ushqime, farëra, qymyr, çelik, asistencë teknike, rindërtim fabrikash, portesh, hekurudhash, stabilizim të monedhave dhe qeverive. Plani u krijua për të gjitha vendet evropiane të goditura nga lufta, përfshirë ato të bllokut lindor. Marshall e la të hapur për këdo; por Bashkimi Sovjetik ndaloi shtetet satelite të merrnin pjesë. Kështu, përfituesit kryesorë u bënë: Franca Gjermania Perëndimore Italia Holanda Belgjika Austria Greqia Danimarka Norvegjia Britania e Madhe …dhe shumë të tjera të Evropës Perëndimore. Në total, mbi 13 miliardë dollarë u shpërndanë gjatë katër viteve — ekuivalenti i qindra miliardëve sot. Plani Marshall nuk ndihmoi vetëm ekonomikisht. Ai krijoi bazat e integrimit evropian, bashkëpunimit ndërkufitar dhe, në mënyrë të tërthortë, të asaj që sot quhet Bashkimi Evropian. Ishte investimi më i suksesshëm strategjik që Amerika ka bërë ndonjëherë. ✨️✨️ Kur Marshall mori Çmimin Nobel për Paqen në vitin 1953, nuk e pa si një kurorëzim personal. Nuk dha fjalime vetëlavdëruese. Ai tha vetëm një fjali që sintetizonte gjithë filozofinë e tij të shërbimit: "Problemet e botës janë të krijuara nga njeriu dhe njeriu mund t’i zgjidhë ato." Marshall mbetet ende sot kujtesë se lidershipi i vërtetë s’ka nevojë për zhurmë. Mjafton qartësia, përgjegjësia dhe vullneti për të parë përtej horizontit të krizës. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine