Search Results

#RevistaPrestige #InspirationalDaily #PoetNdreMjeda Ndre Mjeda (1866–1937): Poet, Jezuit dhe Pionier i Gjuhës Shqipe Hyrje: Ndre Mjeda është një nga figurat më të shquara të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Ai ishte poet, jezuit, gjuhëtar dhe publicist, dhe ka luajtur një rol kyç në zhvillimin e gjuhës shqipe dhe në afirmimin e identitetit kombëtar shqiptar. Veprimtaria e tij shtrihet në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX, një periudhë vendimtare për konsolidimin e kulturës dhe letërsisë shqiptare. Ndre Mjeda lindi më 28 shkurt 1866 në Shkodër, një qytet me tradita të forta kulturore dhe fetare. Ai e filloi arsimin fillor në vendlindje, ku u shqua për zgjuarsi dhe dëshirë për dijen. Më pas ndoqi studimet në Shkollën Jezuit të Krosit në Shkodër, një qendër ku edukimi fetar bashkëjetonte me njohuritë klasike evropiane. Pasi përfundoi studimet në vendlindje, Mjeda vazhdoi arsimin e tij në Itali, ku u diplomua si jezuit dhe mori njohuri të thella në filozofi, teologji, gjuhësi dhe letërsi. Edukimi i tij evropian ndikoi shumë në formimin e stilit të tij letrar dhe në angazhimin e tij për përhapjen e kulturës shqiptare. Ndre Mjeda ishte një nga pjesëmarrësit aktivë të Kongresit të Manastirit në vitin 1908, ku u vendos alfabeti i standardizuar i gjuhës shqipe. Ai kontribuoi në diskutimet mbi ortografinë dhe strukturën e gjuhës, duke ndihmuar në zhvillimin e një standardi që do të shërbente për letërsinë dhe arsimin shqiptar. Përveç pjesëmarrjes në kongres, Mjeda publikoi punime gjuhësore, artikuj dhe mësime që ndihmuan në pasurimin e leksikut dhe në standardizimin e sintaksës së shqipes. Ai ishte një nga intelektualët e pakët të kohës që mund të bashkonte dijet evropiane me traditën kulturore shqiptare, duke e bërë gjuhën një instrument të fuqishëm për afirmimin e identitetit kombëtar. Poetika e Mjedës karakterizohet nga një stil romantik, reflektiv dhe atdhetar. Poezitë e tij përqendrohen në tre tema kryesore: dashurinë për atdheun, virtytet morale dhe besimin fetar. Ai përdorte një gjuhë të pasur, të muzikshme dhe shpesh të metaforizuar, që reflekton ndikimet e letërsisë klasike dhe romantike evropiane. Veprat kryesore “Andrra e jetës” (1900) – një poezi filozofike që eksploron ëndrrat dhe aspiratat e njeriut. “Lissus” (1901) – poezi historike dhe patriotike, që lidhet me ngjarje dhe figura të historisë shqiptare. “Juvenilia” (1895–1905) – përmbledhje e veprave të hershme, ku shfaqen temat e rinisë, dashurisë dhe natyrës. Artikuj dhe komente për gjuhësinë, ortografinë dhe kulturën shqiptare, botuar në revista dhe gazeta të kohës. Poezia e Mjedës shpesh është e mbushur me simbole të natyrës, dritës, agimit dhe fëmijërisë, duke e lidhur shpirtin njerëzor me natyrën dhe me atdheun. Një nga vargjet më të njohura të tij nga “Andrra e jetës” është: “Përmbi zabel të blertë shtrihet agimi, Drita e diellit zgjon gjumin e lirisë…” Ndre Mjeda konsiderohet një figurë kyçe e Rilindjes Kombëtare Shqiptare, pasi veprat e tij letrare dhe kontributi gjuhësor luajtën një rol vendimtar në formimin e identitetit shqiptar. Ai ndërtoi një urë midis trashëgimisë kulturore evropiane dhe traditës shqiptare, duke i dhënë letërsisë shqiptare dimension universal. Trashëgimia e tij përfshin: Poezi me temë atdhetare, morale dhe fetare. Punime gjuhësore që ndihmuan në standardizimin e shqipes. Kontribut në arsim dhe përhapjen e kulturës shqiptare në komunitetet katolike dhe më gjerë. Ndre Mjeda vdiq më 22 gusht 1937 në Shkodër. Pas vdekjes, ai la një trashëgimi të pasur letrare dhe kulturore, që vazhdon të studiohet dhe të përdoret si model i letërsisë dhe mendimit patriotik shqiptar. Burime dhe referenca kryesore Ndre Mjeda, Andrra e jetës, Shkodër, 1900. Ndre Mjeda, Lissus, 1901. Ndre Mjeda, Juvenilia, 1895–1905. Stefanaq Pollo, Historia e Shqipërisë, Tiranë, 1981. Fan Noli, Poezia Shqiptare, Boston, 1921. Kristo Frashëri, Shkodra dhe Rilindja Kombëtare, Tiranë, 1999. © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Author Exp.Informatix Prestige Magazine.

#RevistaPrestige Susan Sarandon: Fituesja e Çmimit Ndërkombëtar Goya 2026 në Barcelonë. Aktorja me çmim Oscar dhe aktivistja e njohur për rolin në Thelma & Louise do të nderohet në 40-vjetorin e çmimeve spanjolle të filmit për karrierën e saj "jashtëzakonshme" dhe angazhimin social. Susan Sarandon (New York, 79 vjeçe) do të marrë Çmimin Ndërkombëtar Goya në Barcelonë më 28 shkurt 2026. Ky çmim është vetëm i pesti që jep Akademia e Filmit spanjoll, pas Cate Blanchett, Juliette Binoche, Sigourney Weaver dhe Richard Gere, gjatë 40 viteve të ekzistencës së tij. Aktorja kryesore e Hollywood-it është gjithmonë e njohur për natyrën e saj të pakapërcyeshme dhe luftarake. Për shumë vite, Sarandon ishte e vetmja aktore që mund të i kërkoje autograf në demonstrata. Ajo, ish-bashkëshorti i saj dhe babai i dy nga tre fëmijët e saj, Tim Robbins, dhe Sean Penn, janë konsideruar “trilogjia zyrtare e të majtëve” në industrinë e filmit, ku Sarandon – emri i lindjes Susan Abigail Tomalin – nuk ka hezituar kurrë të kritikojë. Akademia e Filmit ka vënë në dukje “një filmografi të jashtëzakonshme, me role të paharrueshme në kryevepra dhe gjithashtu në filma që janë pjesë e kulturës popullore”, si dhe “angazhimin e saj të guximshëm politik dhe social”. Vajza e një ekzekutivi televiziv dhe e një nëne italiane, Sarandon ka studiuar dramën në Catholic University of America në Uashington. Ajo ka punuar si modele për agjencinë Ford, por ishte “shumë e bujshme” për pasarelën. Debutoi me Billy Wilder në Front Page, tregoi talentin e saj komik në muzikalin kult The Rocky Horror Picture Show dhe mori nominimin e parë për Oscar në vitin 1980 me filmin e Louis Malle, Atlantic City. Popullariteti dhe një aurë rebelimi erdhën me filmin Thelma & Louise në 1991. Ky film rilind karrierën e regjisor Ridley Scott dhe shpërndan Geena Davis në famë. Ai ishte disa dekada përpara kërkesave feministe dhe lëvizjes #MeToo. Para se personazhet të niseshin në udhëtimin në Kanionin e Kolorados me një Ford Thunderbird 1966 – një makinë që deri atëherë në film drejtohej vetëm nga burra – Sarandon e vizitoi Grand Canyonin me një nga djemtë e saj, pa e ditur se ishte përvjetori i filmit. “Është fantastike që njerëzit kanë gjetur kuptim në diçka që nuk e dinit se do të kishte kuptim kur e bëtë. Kur e bëmë, nuk mendonim se po bënim ‘filmin e madh feminist’. Aspak. Ishte thjesht argëtuese të ngisnim makinën dhe të mbuleshim me baltë, të punonim me Ridley dhe Geena në lokacione fantastike,” tha ajo për EL CORREO në BCN Film Fest 2023. Sarandon ka theksuar gjithashtu rëndësinë e kujdesit në tregimin e historive: “Prandaj duhet të jesh i kujdesshëm me atë që bën, sepse mund të përfundojë duke bërë diçka homofobike ose duke justifikuar dhunën, duke forcuar stereotipe. Ka shumë filma ku gratë përdhunohen dhe duket se u pëlqen. Ata thonë jo, por në thelb thonë po. Historia gjithmonë tregohet nga perspektiva e pushtuesve.” Gjatë karrierës së saj, Sarandon ka bashkëpunuar me yje si Paul Newman, Jack Nicholson, Jack Lemmon, Richard Gere, Burt Lancaster, Kevin Costner, Ed Harris, Tommy Lee Jones, Tim Robbins, David Bowie, Sean Penn, Cher, Michelle Pfeiffer dhe Julia Roberts. Ajo ka marrë nëntë nominime për Golden Globe dhe pesë për Oscar – për Atlantic City, Thelma & Louise, The Oil of Life dhe The Client – duke fituar për Dead Man Walking (Death Penalty), ku luan një murgesh që i bën një të dënuari me vdekje një rrëfim kundër dënimit me vdekje në SHBA, në filmin e drejtuar nga miku i saj Sean Penn. Sarandon ka qenë gjithashtu e angazhuar politikisht: u arrestua në 2018 për protestë kundër politikës së emigracionit të presidentit Trump dhe në 1993 përdori çmimin e saj Oscar për të denoncuar situatën në Guantánamo Bay. Ajo ka folur kundër pushtimit të Irakut dhe për kthimin e trupave, duke marrë kërcënime me vdekje dhe veto nga studio të ndryshme. Si Ambasador i OKB-së për Ushqimin dhe Bujqësinë, ishte aktive në lëvizjen Occupy Wall Street dhe mbështeti pezullimin e marrëdhënieve me Izraelin së bashku me Viggo Mortensen, Peter Gabriel, Marianne Faithful dhe Angela Davis. Angazhimi i saj politik nuk e pengoi të bënte bujë duke deklaruar biseksualitetin e saj në emisionin e Jimmy Fallon. Ajo mori mbiemrin Sarandon nga aktori Chris Sarandon, i vetmi burrë me të cilin ka qenë e martuar, dhe u nda nga Tim Robbins në 2009 pas 23 vitesh bashkëjetesë. Në rrjetin X (ish-Twitter), me mbi 800,000 ndjekës, Sarandon përshkruhet si “nënë, aktiviste dhe aktore”, megjithëse nuk ka postuar prej dy vitesh. Pas komenteve të saj për Palestinën në 2023, agjencia e saj United Talent Agency (UTA) e largoi: “Më kanë përdorur si shembull se çfarë të mos bësh nëse dëshiron të vazhdosh të punosh”, tha ajo. Burimi i këtij artikulli është Diario Sur – Diario de Málaga, versioni në anglisht, në linkun: https://www.surinenglish.com/ Artikulli origjinal për Susan Sarandon u publikua më 2 shkurt 2026 nga Oskar Belategui dhe titullohet: “Susan Sarandon: Winner of Spain's International  © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

"Gruaja juriste, studiuese dhe avokate është themeli i drejtësisë së ndershme; ajo është mbartëse e ligjit, por gjithashtu ruhëse e vlerave dhe zëri i guximshëm i së drejtës, emri i saj është Av. Brikena Kasmi. Fuqia e saj qëndron në dijen, drejtësinë dhe përkushtimin ndaj të vërtetës, sepse pa to, grave të tilla, drejtësia humbet balancën dhe zemrën e saj." Çfarë dallova ne bashkëbisedimin me juristen, studiuesen, Av.Dr. Brikena Kasmi. Sinjikative tek portreti i saj frymëzues ishte; humanizmi, profesionalizmi, ligji, pasioni për të drejtën e medias, avokati, studimi shkencor, që reflektojnë fuqinë dhe ndikimin e Dr. Brikena Kasmi: Humanizmi i saj është themeli i çdo vendimi. Profesionalizmi i Brikenës e shndërron dijen në drejtësi të prekshme. Ligji per të nuk është vetëm rregull, por mjet për të mbrojtur të drejtën. Ajo interpreton realitetin me saktësi dhe vizion. Avokati në duart e saj është zë i paanshëm dhe i guximshëm. Media është hapësira ku ajo komunikon dijen dhe moralin. Studimi shkencor i jep fuqinë për të kuptuar çdo sfidë ligjore. Ajo bashkon teorinë dhe praktikën me elegancë dhe siguri. Çdo veprim i saj reflekton integritet dhe përkushtim. Dr. Brikena Kasmi është shembull i një juristeje që sjell transformim, me dijen dhe zemrën. Zonja Kasmi lindi në Krujë në një familje intelektuale, ku prindërit e saj, të kërkuar dhe të përkushtuar ndaj komunitetit, e rritën me idenë se jeta e individit nuk mund të ndahet nga përgjegjësia ndaj të tjerëve. Familja e saj, me tradita të forta krutane dhe një strukturë sociale të qëndrueshme, transmetonte jo vetëm emrin, por edhe një ndjenjë të thellë komunitare dhe moraliteti. Që në fëmijëri, në sajë të insistimit të prindërve, iu bashkua grupeve që ndihmonin zonën e Krujës, duke mësuar se veprimi praktik i drejtë është më i fuqishëm se teoria abstrakte. Dy mjeke të organizatës “Mjekë pa Kufij” që qëndruan në familjen e saj i mësuan rëndësinë e shërbimit ndaj të pafavorizuarve, duke i dhënë një kuptim pragmatik filozofisë sociale të Martha Nussbaum që lidh të mirën me barazinë. Zonja Kasmi kreu studimet e larta në Fakultetin e Drejtësisë, Tiranë. Si studente, nuk u ndal tek teoria; ajo punoi me organizata jo fitimprurëse dhe drejtoi “Grupin Rinor i të Drejtave të Njeriut”, duke marrë pjesë në projekte për të drejtat e njeriut, përfshirë fakt-mbledhjen gjatë luftës në Kosovë (1998‑1999). Kjo eksperiencë e vendosi atë në qendër të një dinamike ndërkombëtare, ku ligji dhe humanizmi bashkëjetojnë mes konfliktit dhe shpresës. Siç Ruth Bader Ginsburg shpesh kujtonte, drejtësia nuk është abstrakte, por jetohet në realitet. Pas përfundimit të studimeve, punoi për një vit me organizata jo fitimprurëse dhe më pas iu bashkua Ministrisë së Drejtësisë, ku punoi për më shumë se një dekadë. Gjatë kësaj kohe, drejtoi grupin shqiptar në komitetin “Moneyval” të Këshillit të Evropës, duke hartuar udhëzime dhe akte nënligjore për luftën kundër terrorizmit dhe pastrimit të parave, drejtoi grupet e punës në kuadrin e projekteve të Bankës Botërore për dixhitalizimin e kadastrës, duke krijuar një lidhje dinamike midis dokumentit dhe algoritmit – metaforë e kohës ku norma dhe inovacioni bashkëjetojnë. Nga viti 2011 deri në 2025, ajo ishte lektore dhe pedagoge në Albanian University dhe për 4 vite lektore në Shkollën e Magjistraturës. Prej vitit 2016, është lektore në Fakultetin e Drejtësisë, Universiteti i Tiranës. Zonja Kasmi është bashkëpunoëtore dhe lektore në disa institute trajnimi, mbi procedurat administrative dhe të drejtat e njeriut. Pedagogjia e saj është një mjet emancipimi, ku ligji bashkëvepron me etikën dhe qytetarinë, sipas filozofisë së Martha Nussbaum. Prej më tepër se një dekade, ajo është partnere dhe menaxhere e zyrës ligjore AFortiori Legal Counsels, duke përfaqësuar klientë vendës dhe ndërkombëtarë në çështje gjyqësore, pronësie, kontrata, licencime, fintech, ndërtim dhe energji. Motoja e saj – “Përkushtimi dhe profesionalizmi lokal hap pas hapi për të arritur maja e ekselencës ndërkombëtare” – është një filozofi praktike që përputhet me konceptin e Kantit mbi detyrën morale të individit në veprim. Krijimtaria Shkencore dhe Publikimet Zonja Kasmi është autore e dy librave: “E Drejta e Medias (pjesa e përgjithshme)” dhe “E Drejta e Medias (pjesa e posaçme)” janë dy vepra themelore në literaturën juridike shqiptare dhe ndërkombëtare mbi të drejtën e medias. Ato ofrojnë një udhëzim të plotë për kuptimin e lirisë së shprehjes, të drejtës për informim dhe përgjegjësisë së mediave. Librat trajtojnë: Jurisprudencën e Gjykatës Evropiane të të Drejtave të Njeriut, duke përfshirë rastet e njohura Groppera Radio AG a.o. v. Zvicër dhe Delfi v. Estonisë, duke treguar mënyrën sesi standardet evropiane integrohen në praktikën shqiptare; sfidat e kohës në rregullimet juridike të shpifjes, fyerjes, cënimit të reputacionit në raport me ushtrimin e të drejtave të tjera sipas legjislacioneve të ndryshme, gjithashtu gjejnë sqarim në dy librat për të drejtën e medias. Rregullimi i biznesit të medias dhe licencave, në raport me transparencën, përgjegjësinë dhe zhvillimin e sektorit mediatik si çështje të rregullimit të lirisë së shprehjes dhe të drejtës për të dhënë e marrë opinion pa ndikim shtjellohen me shpjegime të parashikimeve ligjore dhe ilustrime të jurisprudencës së GJEDNJ-së. Sfida teknologjike dhe digjitalizimi i informacionit, duke ilustruar nevojën për të balancuar lirinë e medias me mbrojtjen e të dhënave dhe privatësinë. Rëndësia filozofike dhe praktike: Librat shërbejnë si ura midis teorisë dhe praktikës së ligjit; ato tregojnë se ligji nuk është një mekanizëm abstrakt, por një veprim moral që lidhet me përgjegjësinë qytetare. Si Simone de Beauvoir, Kasmi e sheh ligjin si një mjet emancipimi, ku etika dhe ekzistenca konkrete ndërthuren. Në kontekstin shqiptar dhe rajonal, këto libra janë një pikë referimi për juristët, gazetarët, pedagogët dhe politikëbërësit që synojnë një shoqëri të drejtë dhe të informuar. Ka botuar në rreth 18 revista shkencore dhe juridike, duke përfshirë Journal Optime (ISSN 2220-461X), Journal MEDIUS (RS1952), Revista Avokatia nr. 17 & 34, Revista JETA nr.6 (2014), Revista Shqiptare për Çështjet Ekonomike dhe Sociale (2015), si dhe revista ndërkombëtare ECRTD. Ka marrë pjesë në mbi 30 konferenca ndërkombëtare dhe kombëtare, përfshirë IAFL, Frankfurter Medienrechtstage, KAS Media Program South East Europe, Article 10 ECHR Task Force, BRIGHTON UK “ECHR Future”, Podgorica “Western Balkans at the Crossroads”. Në të gjitha këto profile, juriste, avokate, pedagoge, studiuese dhe grua angazhuar , Zonja Kasmi përfaqëson harmoninë midis mençurisë, guximit dhe përkushtimit. Znj.Kasmi jeni e mireseardhur ne Prestige. Fillojmë Intervisten. Pyetje 1. Ligji dhe Etika: Si mund të bashkohen detyrimi ligjor dhe përgjegjësia morale në vendimmarrjen e përditshme të një juristeje? Përgjigje1. Ratio Decidenti është themeli i cdo vendimmarrjeje qoftë kjo politikbërëse por edhe gjyqësore. Radio është burimi i drejtësisë ligjore dhe në një vend demokratik, arsyeja që ka sjellë ligjin në zbatim duhet të jetë edhe frymëzimi i zbatimit të këtij ligji. Nëse ligjet janë hartuar sic duhet, ato duhet të kenë etikën bazë e mbështetje të tyre ndaj raport ndërmjet moralit dhe detyrimit ligjor duhet të jetë si rregull një dhe e pandashme. Gjatë eksperiencës sime nuk kam patur raste që të vendosin pikëpyetje ndërmjet njërës apo tjetrës sepse zbatimi i saktë i ligjit përmban domosdoshmërisht dhe etikën, moralin dhe të mirën publike. Pyetje 2 Drejtësia dhe Humanizmi: Në çfarë mase humanizmi duhet të ndikojë në interpretimin e ligjit, dhe a mundet të ekzistojë një drejtësi “e ftohtë” pa humbur balancën morale? Përgjigje 2 Ulpinani ka thënë se: “Drejtësia është vullneti i vazhdueshëm për ti dhënë secilit atë që i takon me të drejtë”. Parimet ligjore si ato që kanë lidhje me kufizimin e të drejtave apo ato që lidhen me reformatio in peius kërkojnë një kujdes të shtuar në lidhje me parashikimin dhe qartësinë ligjore pikërisht për faktin se humanizmi është dhe duhet të jetë baza e cdo ligji. Nëse një ligj cenon humanizmin, zbatimi i tij duhet të sfidohet. Drejtësia është gjithmonë e “gjallë” pikërisht për të ruajtur balancën morale në një shoqëri që evolon dita ditës. Pyetje 3. Ligji dhe Media: Si duhet të rregullohet raporti midis lirisë së medias dhe përgjegjësisë juridike, kur këto dy vlera duket se janë në tension? Përgjigje 3. Çështjet e raportit ndërmjet lirisë së shprehjes (liria e medias) dhe rregullimit të saj apo licencimit janë çështje të cilat kanë hasur vështirësitë e tyre në vende të ndryshme të botës. Zhvillimi i teknologjisë në marrjen dhe dhënien e informacionit ka sjellë sfida për shtetet në kuadër të mbrojtjes së lirisë së shprehjes por dhe garantimit të të drejtave të tjera. Ky zhvillim kërkon vëmendjen e shteteve ndaj krimit kibernetikë, i cili në rastet më të thjeshta dëmton të drejtat e ligjshme të një individi. Platformat e ndryshme të transmetimeve online në formën audiovizuale apo dhe medias së shkruar online nëpërmjet internetit krahas përfitimeve të mëdha që sjellin për të drejtën për informim të publikut, kanë rritur vështirësitë e shteteve për të normuar kuadrin rregullues të asaj çfarë përfshin media. Në epokën e një shoqërie dixhitale, media është zhvilluar vrullshëm. Ky zhvillim në përmasat e tij ka forcuar rolin e medias në ndarjen e pushteteve në një demokraci të konsoliduar. Rrjedhimisht është e natyrshme nevoja për kuptimin dhe informimin e funksionimit të medias të ndërlidhur dhe me faktorët e tjerë ekonomikë, socialë, kulturorë. Pyetje 4. Teoria dhe Praktika: A mund të ekzistojë një “drejtësi ideale” në teori që nuk mund të zbatohet praktikisht, dhe si mund ta kapërcejë juristi këtë hendek? Përgjigje 4. Në metodat klasike të vlerësimit të ligjit si ex ante dhe ex post, zbatueshmëria është elementi kryesor për mundshmërinë e rregullimit të një çështje me ligj. Sigurisht që Drejtësia ideale është një lluks i pamundur në botën reale por afërsia me vlerat, të mirën e përgjithshme dhe zgjidhjet më llogjike e objektive janë elementët që i afrohen ideales. Pyetje 5..Juridik dhe Transformim Shoqëror: Cili është roli i ligjit në emancipimin e individit dhe ndryshimin e shoqërisë, dhe si mund një juriste ta përdorë dijen dhe eksperiencën për këtë qëllim? Përgjigje 5. Roli i ligjit në emancipimin e individit dhe shoqërisë është themelor. Prej kohësh diskriminimi pozitiv ka gjetur një shembull të shkëlqyer që tregon se pikërisht ligji është ai që ndriçon mendjet e njeriut dhe përparon shoqërinë. Çështje si barazia gjinore, ndihma ndaj të pafavorizuarve, mbështetja e grupeve të marxhinalizuara apo atyre në nevojë janë çështje që janë evidentuar ndër shekuj me ndihmën e parashikimeve ligjore në fillim. Transformimi i shoqërisë në lidhje me të drejtën e votës e ka marrë shkëndijën e parë prej një Akti ligjor. Disa nga të drejtat themelore janë fituar për shkak të nismave ligjore përfshi lirinë e shprehjes, arimimin e grave dhe liritë e punëmarrësve. Shembuj të tillë frymëzimi vendosin peshën e rëndë të cilësisë së hartimit të ligjeve nga ligjvënësit. Nëse ligjet bëhen nga mendje të ndritura, shoqëria e atij vendi do të ndriçojë. Pyetje 6. Integriteti dhe Karriera Profesionale: Si ruhet integriteti profesional në një mjedis ku kompromisi mund të jetë i përhershëm, dhe cili është ekuilibri midis suksesit dhe përgjegjësisë? Përgjigje 6. Babai im shpesh thotë nëse integriteti dhe kompromisi sulmojnë njëra tjetrën, prioritet merr integriteti. Kjo kërkesë e tij më ka qëndruar gjithmonë si çekiç mbi kokë dhe mendoj se kam bërë mirë që këshillat e tij i kam patur më të vyerat. Pyetje 7.Globalizimi dhe Juridiku Lokal: Si mund të integrohet ligji ndërkombëtar në praktikën lokale pa humbur identitetin dhe kontekstin kulturor të vendit? Përgjigje7. Ligji është një instrument që si rregull duhet të ndërthurë qëllimin me rezultatin duke marrë në konsideratë ndjenjat e një komuniteti (traditat, kulturën, ritet e doket). Një jurist i mirë është ai që di të hartojë pikërisht këto ligje që përmbajnë ruajtjen e identitetit për të arritur rezultatin e përgjithshëm si vendet e zhvilluara. Pyetje 8. Dija si Fuqi: Në çfarë mase studimi dhe njohuria shkencore fuqizojnë veprimin juridik, dhe sa është e nevojshme të interpretohet ligji me “zemër” dhe jo vetëm me “logjikë”? Përgjigje 8. Kësaj pyetje i përgjigjet më së miri vepra e William Shekspir “Tregtari i Venedikut”. Themra e llogjikës duhet të jetë “zemra”. Një njeri i ditur por pa zemër nuk shërben për asgjë përveçse egos së tij që edhe kjo (ego) një ditë do të vyshket e do të thahet. Ju faleminderit znj.Liliana per intervistën. Faleminderit ju znj.Kasmi.Ishte vertet kenaqesi biseda me ju. © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Author Idepedent Researcher.Exo.IT. Prestige Magazine.

Portret - Intervistë me Prof. Dr. Drita Halimi-Statovci  Prof. Dr. Drita Statovci: Një jetë në shërbim të dijes dhe kulturës.  Hyrje:  Prof. Dr. Drita Statovci është një grua e shkelqyer, studiuese e devotshme dhe familjare model Prof. Drita Është bija e etnologut të parë shqiptar në Kosovë, Profesor Kadri Halimi, me disa vepra shkencore të botuara. Është frymëzuar dhe formuar pranë tij. Bashkëshorti i saj, Prof. Dr. Ejup Statovci, jurist, pedagog dhe shkencëtar me shumë studime shkencore të botuara dhe rektor i Universitetit të Prishtinës 1991–1997, nuk është në jetë. Ka tri vajza të mrekullueshme: Anila Statovci, ekonomiste; Brikena Statovci, ing. e telekomunikacionit dhe informatikës; dhe Ardita Statovci, pianiste. Me dijen, mirësinë dhe përkushtimin e saj, ajo ndërtoi një jetë ku shkenca, kultura dhe familja bashkëjetojnë në harmoni.  1945 – Rrënjët e dijes.  E lindur në Gjilan më 14 prill 1945, ajo u rrit në një familje ku etnologjia ishte frymë e përditshme. Çdo histori për të ishte një dialog me të kaluarën, një rrugëtim drejt kuptimit të së tashmes.  1965–1969 – Universiteti i Prishtinës  Diplomimi në Gjeografi i hapi sytë ndaj peizazhit si tekst kulturor dhe territorit si histori e gjatë. Si Fernand Braudel, ajo mësoi të lexojë malet dhe fushat si simbole të identitetit kolektiv.  1971–1973 – Universiteti i Zagrebit  Teza mbi Gjilanin e shihte qytetin jo vetëm si qendër rajonale, por si metaforë të ndërthurjes së ekonomisë dhe kulturës. Studimi i saj e bëri urbanistikën një narrativë të gjallë të jetës qytetare.  12.03.1981 – Doktoratura në Zagreb  Punimi mbi zejtarinë e ngriti mjeshtërinë në nivel simbolik dhe e tregoi si gjuhë të heshtur që ruan kulturën. Kjo u bë akt i përkushtimit ndaj trashëgimisë materiale dhe shpirtërore.  1969–1977 – Institucionet e para  Në Oda Ekonomike, Entin Krahinor dhe Institutin e Historisë, ajo ndërthurte kërkimin me shërbimin publik. Dijeni e saj ishte akt etik, një mënyrë për të formuar dhe pasuruar shoqërinë.  1977–1989 – Instituti Albanologjik i Prishtinës.  Ajo vendosi etnologjinë shqiptare në një bosht interpretues modern, duke i lexuar veshjet, ritet dhe objektet si kode identitare. Studimi i saj u bë një kujtesë vizuale e qytetërimit shqiptar.  1994–2001 – Universiteti i Prishtinës  Themelimi i Departamentit të Etnologjisë dhe Antropologjisë Kulturore ishte si ngritja e një laboratorri të kombit. Ajo krijoi një shkollë mendimi, duke formuar breza që shohin kulturën si art jetese.  1995–2005 – Universiteti Shtetëror i Tetovës  Ligjëratat e saj lidhën dijen mes Kosovës dhe Maqedonisë së Veriut. Kultura shqiptare u bë bazë e ndërgjegjes kolektive, një urë mes hapësirës dhe identitetit.  2003–2013 – Profesorate BA & MA  Në auditorët e saj, çdo objekt dhe tekst u kthye në performancë intelektuale.   Ajo i jepte jetë njohurisë si një kuratore e kujtesës kolektive.  2013–2017 – Universiteti i Prizrenit  Trashëgimia trajtohej si kapital kulturor, një pasuri simbolike që ruan identitetin. Ligjëratat e saj kishin jehonën e gurëve të kalldrëmeve të qytetit historik të Prizrenit.  Vepra shkencore  Nga monografia mbi zejtari (1982) te “Shije Kulturore” (2022), veprat e saj janë enciklopedi identiteti. Kontributi në Berg Encyclopedia of World Dress and Fashion vendosi kulturën shqiptare pranë studimeve globale.  Si deputete dhe aktiviste e Lëvizjes së Pajtimit, ajo dëshmoi se intelektuali duhet të jetë zë etik në kohë sfidash. Kultura dhe politika për të janë përgjegjësi morale, një dialog i vazhdueshëm me shoqërinë.  Prof. Dr. Drita Statovci mbetet figurë themeluese e etnologjisë universitare në Kosovë. Jeta e saj është një mozaik ku çdo vit dhe çdo institucion formojnë gurë të çmuar të ndërtesës së kulturës shqiptare.  Një jetë ndërmjet shkencës dhe artit të kujtesës. Një emër i nderura do tè  mbetet dhe kujtohet nga historia.. ------------------ E nderuara Prof. Drita jeni e mirëseatdhur ne Prestige. Fillojme intervisten.  Pyetje 1:  Si e keni ndërthur jetën familjare me karrierën akademike dhe kërkimin etnografik, duke ruajtur ekuilibrin mes përgjegjësive personale dhe profesionale?  Përgjigje 1:  Për gruan dhe nënën posaçërisht, nuk është e lehtë të kordinojë dhe të ekuilibrojë mbarëvajtjen e familjes në njëren anë, ndërsa në tjetrën anë karrierën akademike, hulumtimet shkencore e profesionale etnografike në terren, hulumtimet kabinetike në bibliotekat tona dhe në  ato botërore, bërjen e shkencës së antropologjisë së kultures ose etnologjisë dhe punën e ndritëshme të pedagogut. Vërtetë jo! Dhe kur tani e shikoj këtë realitet nga distanca, them se vetëm dashuria e sinqertë për familjen, por edhe për punën profesionale që e bënë dhe që e zgjedhë vetë, të japin vullnet e force të tejkalohen e të koordinohen të gjithat. Prandaj ecin pandashëm familja në vend të pare, e përkujdesur e mbajtur tok bashkë dhe në anën tjetër përpjekja maksimale për ta njohur drejtë shpirtin e popullit, për ta njohur gjerësisht trashëgiminë kulturore e kombëtare me të gjitha elementet e saj dhe tani paraqitja në punë zyrtare si e kërkonin rregullat e kohës dhe krahas me të gjithë të tjerët. Sigurisht se kishte edhe sakrifica, nga unë, por edhe nga familja natyrisht. Megjithatë në familje mbretëronte harmonia dhe mirëkuptimi.  Pyetje 2:  Cilat janë sfidat më të mëdha që keni hasur si grua, nënë dhe intelektuale në një shoqëri në zhvillim?  Përgjigje 2:  Duhet ta pranoj se po, kishte sfida gjatë punës time të pandërprerë për 51 vit. Kam filluar punën shumë e re, e prirur nga dëshira që ta ndihmoj familjen, meqë babain e kisha shkencëtar por edhe atdhetar e veprimtar, që disa herë e për disa vite u privua nga puna dhe u detyrua të mbaj burgime nga ish pushteti jugosllav, ndërsa nanën e kisha pa punë në ndonjë institucion. Sfidë ishte, fjala vjen përkujdesja dhe sigurimi i çerdhes për akomodimin e fëmijëve, sepse atë kohë nuk kishte qerdhe të mjaftueshme për fëmijë. Pastaj sa herë shkoja për hulumtime në terren për javë të tërë e më tepër, nana ime Kadrije kujdesej për fëmijët e mij, ndryshe nuk do t’ia dilja. Por edhe puna në terren kishte sfidat e veta, nuk kishte Instituti veturen e vetë, prandaj me autobus e pjesërisht ecje këmbë. Mirëpo, terreni kishte edhe befasitë e këndshme, ndonjëherë ndodhi jo edhe të mirëpritura. Mësoja realitetin tonë të kohës dhe gjendjen drejtpërdejtë në terren, por mësoja edhe trurin e mendësinë tonë, të popullit tonë. Më ka ndodhur të përshëndetem me fjalët: mirë se vjen bija e fisit, e kjo do mendje për ta kuptuar drejtë domethënien e mirëpritjes! Ose, atje në terren, drejtpërdrejtë në shtëpitë e tyre në fshatra të ndryshme, gratë thërrisnin njëra tjetrën: ejani oj gra, se kjo po flet sikur na-shqip, e kjo më bënte të kuptoj se më parë ato gra s’kishin pasur mundësi ta takojnë një hulumtuese të kombit të vetë, një shqiptare. Në qytete më thoshin: profesorka, ajo shkolla e nanës është më e mira! Pra, flisnin për edukatën që njeriu merrë që në fëmijëri! A nuk janë këto momente që të japin shtysë të punosh, e të punosh pa u ndalur! Nuk kam hetuar asnjëherë ndonjë pengesë pse isha grua, mirëpritesha ku do që punoja. Kjo ishte e bukura e hulumtimit të drejtpërdrejtë në çdo vend, në fshatra, në qytete, në institucione shoqërore etj.  Pyetje 3:  Si mund dijenia dhe etnografia të shndërrohen në mjet për ruajtjen e identitetit dhe vetëdijes kolektive të një kombi?  Përgjigje 3:  Nga vetë fakti se etnologu, apo antropologu i kulturës bënë etnografinë e terrenit, hulumton kulturën materiale, shpirtërore, artistike ose shoqërore dhe të gjitha këto i fotografon, i inçizon dhe me studime të veta i bënë të flasin për vete, por edhe për të tjerët, na bindë se kështu vërtetë ruajmë identitetin dhe vetëdijen kolektive, ruajmë trashëgiminë tonë kulturore, ruajmë identitetin kulturor dhe kombëtar, kujtesën e mbajmë gjallë. Mbështetje e mirë më vijnë fjalët e humanistit dhe filozofit Elie Wiesel kur thotë se ”pa kujtesë nuk ka kulturë, pa kujtesë nuk mund të ketë qytetërim as shoqëri e të ardhme”! Ndërsa në një punim timin pata shkruar se trashëgimia kulturore ka vlera të veçanta, ajo të ushqen kulturalisht, emocionalisht, të mëson për kohën, i mëson të tjerët për ty dhe ty për të tjerët. Tradita është proces në lëvizje, por ajo të bën rrënjës, ta ngritë krenarinë dhe me sukses të vendosë edhe në modernitet, të mban me kohën!  Pyetje 4:  Sa e rëndësishme është të studjojmë trashëgiminë kulturore për të kuptuar të tashmen dhe për të ndikuar në të ardhmen e shoqërisë?  Përgjigje 4:  Sa po thash diçka për trashëgiminë kulturore. Po se kuptuam drejtë e thellësisht të kaluarën, nuk e kuptojmë as të tanishmen, prandaj edhe e ardhmja do të na vijë e cunguar, e pa kuptimtë, e pa shpjeguar, e trishtë, e pa definuar. Trashëgiminë e vendit e të popullit, të kombit duhet trajtuar me shumë seriozitet dhe ashtu do ta njohim vetvetën dhe të krahasohemi edhe me botën, me kulturat botërore. Trashëgimia kulturore na joshë, na thërret, por edhe na obligon. Pata shënuar në një studim timin për fushen e veshjeve popullore, por edhe tani po i lejoj vetës një simbolikë të veçantë dhe një krahasim disi me fushën e gjerë të artit muzikor. Trashëgimia kulturore është tepër e gjerë, është jeta e njeriut human dhe për natyrat e shumënduarshme të saj, dëshiroj ta shoh, ta perceptoj e ta trajtoj si një harmoni notash, tingujsh e nuancash tingullore, ritmesh e muzikalitetesh që vërtetë na joshin, na thërrasin, por edhe na obligojnë. Trashëgimia kulturore është mrekullia vetë.  Pyetje 5:  Si mund mjeshtëria tradicionale, zejtaria dhe kultura materiale të interpretohen etnografikisht si gjuhë që ruan kujtesën kolektive?  Përgjigje 5:  Shumë thjeshtë. Kujtesa jeton e vepron bashkë me ne, por duhet pasur aftësi që ta njohim e përdallojmë. Si do të ndodhte UÇK-ja po s’patm traditë e kujtesë. Aty ishim bashkë, burrat në front e me pushkë në dorë, ndërsa gratë mbanin mirë, aq sa ishte e mundur, fëmijët dhe shtëpinë dhe në mënyra të mundshme vetëm për to, ndihmonin luftëtarët e UÇK-ës, ndihmonin luftën çlirimtare. Dhe, kur njohim dhe interpretojmë mjeshtëritë popullore, zejtarinë dhe kulturë materiale etnografikisht dhe pastaj krijojmë antropologji të kultures, realisht interpretojmë, dekodojmë dhe shpjegojmë e kuptojmë gjuhën që ruan kujtesën kolektive. Këtë edhe e kemi detyre e nderë.  Pyetje 6:  Cili është roli i intelektualit-etnograf në shoqëri: thjesht studiues apo edhe aktor moral dhe social?  Përgjigje 6:  Hëëëm, të gjitha nga pak. Etnologu intelektual është edhe etnograf edhe antropolog i kultures. Ky është roli i tij. Për të pasur sukses shpesh here duhet ta tejkalojë vetvetën, në terren me bujkun që mbjell arën, me magjetoren që gatuan ushqimin, me mjeshtrin që krijon artefakte të mrekullueshme argjendore filigraniste, me nxënës të shkollës që meson zellshëm, me fëmijën që luan lirshëm, pra ku do që gjendet, i detyrohet fare natyrshëm nivelit përkatës dhe të qenit tepër i sinqertë e social. Vetëm kështu e fiton besimin dhe rezulton suksesi në hulumtime e në bërje të shkencës.  Pyetje 7:  Si mund një departament universiteti të kthehet në një laborator të kombit, ku dijenia dhe kultura bashkëjetojnë për të formuar ndërgjegjen kolektive?  Përgjigje 7:  Në këtë distancë kohore ndjej satisfaksion dhe jam e lumtur që u mundova tej mase për themelimin e Departamentit Etnologji dhe Antropologji kulturore pranë Fakultetit Filozofik, i cili vazhdon punën me sukses edhe sot. Nuk ka ndjesi kënaqësie më të madhe se kur sheh rezultatet e punës vetanake që ke bërë për ta jetësuar një dëshirë, një domosdoshmëri për shoqërinë tonë, por edhe një ideal të caktuar-në rastin tim themelimin e Departamentit Etnologji dhe antropologji kulturore në vitin 2001. Më parë s’kishim studime të tilla në trojet shqiptare, ama askund. Këtu në Departamentin e Prishtinës, të Fakultetit Filozofik, punojnë së bashku një staf i zellshëm antropologësh të rinj, disa madje ish-studentë që i përcolla deri në titullin dr. shkence, madje edhe jasht vendit tonë. Në këtë Departament mësohet për t’u bërë antropolog, por jo vetëm antropolog, edhe më gjerë si gazetarë, analist, udhëheqës turistik, hulumtues në kompanitë kompjuterike e tj., pastaj, këtu realizohen performanca, realizohen ekspozita etnografike, ose të profileve të përzgjedhura, këtu realizohen projekte të guximshme për fusha të ndryshme shoqërore, qoftë kjo për kulturë natyrash të ndryshme ose për tematika të ndërgjegjës kolektive në veçanti. Këtu kolegialiteti është në nivel për t’u lavdëruar, andaj ka rezultate të prekshme, të këndshme, frytdhënëse dhe serioze. Këtu bashkëpunojnë mësimdhënësit me studentët, por edhe me bashkëpunëtorë të terrenit dhe anasjelltas dhe fare pa komplekse, madje të gjithë janë të moshave të ndryshme, por janë autentik, shprehin mendime e ndonjë herë edhe emocione, por qëllimin e kanë një e të pa ndarë – të gjithë punojnë për dije e për ndriçimin e trashëgimisë kulturore. Vallë, nuk i ngjan kjo një laboratori?!  Pyetje 8:  Si mund trashëgimia kulturore të trajtohet si kapital simbolik, që ruan jo vetëm objektet dhe njohuritë, por edhe shpirtin dhe identitetin e një kombi?  Përgjigje 8:  Po zonja Pere, ju me vetë pyetjen e pohoni këtë realitet. Antropologu dhe linguisti amerikan R. Keesing kishte një teori që thotë se kultura është trashëgimi e sjelljeve simbolike të mësuara (të trashëguara) që i bënë njerëzit qenie humane. Megjithëse kjo teori ka evoluar dhe ka edhe interpretime të tjera, baza disi mbetet e njëjtë. Më bëhet se folëm qartë e mirë për trashëgiminë kulturore, madje si identitet dhe si pasuri, dhe për shpirtin e identitetit kombëtar. Objektet e traditës ruhen e paraqiten për të tjerët në muzeume, simbolika e tyre flet vetë, identiteti vjen nga puna dhe mendësia e popullit, ndërsa studimet e antropologur të kulturës i jetësojnë të gjithat në shkrime. Me komentet e mia, nuk dëshiroj ta prish këtë bukuri.  Pyetje 9:  Cili është mesazhi juaj për gratë, zhvillimin dhe të ardhmen e Kosovës, në kuadër të dijes, kulturës dhe angazhimit shoqëror?  Përgjigje 9:  Së pari, të shprehem shlirë se fare s’e kemi idenë për fatbardhësinë që jetojmë në Kosovën e lire me një popull të mrekullueshëm. Së dyti, s’e keni fare idenë sa shumë duhet punuar, sa shumë sinqeritet e punë të ndershme duhet dhënë për vendin, për atdheun. Gruaja në çdo kohë ka mbajtur shtëpinë e familjen, ajo është ruajtëse dhe bartëse, transmetuese ndër më të mirat e trashëgimisë e të identitetit kulturor, por edhe pranuese e risive në jetën shoqërore. Gruas nuk i pengoi aspak organizimi i vjetër shoqëror, që dikur kishte rregullat dhe normat e veta dokesore-zakonore të pashkruara, me të cilat rregullohej tërë jeta shoqërore e që për gruan ishin jo gjithherë të favorshme. Gruaja shqiptare ka mbajtur kulturën gjallë. Sot bëjmë jetë të mileniumit të tretë, madje në kohë të globalizimeve. Shoqëria po se po që duhet të ndihmojë, por se gruaja duhet të tregojë vullnet e force për dije e për angazhime pa u stepur asnjëherë. Sami Frashëri që moti pat vërejtur se kombet e zhvilluara nuk arrijnë përparimin duke i lënë vajzat pa shkollë…, arsimi i tyre është themeli i së ardhmes. Po komentova më tutje, druaj se e prishi bukurinë e kësaj thënie epokale.  Pyetje 10:  Çfarë është për ju Kosova dhe si e shihni rolin e saj në zhvillimin kulturor dhe akademik të breznive të ? Pergjigje 10. Kosova është vendi, është atdheu im që më dha tabanin kombëtar shqiptar, vendi ku fitova edukimin bazë dhe prej nga vazhdova më tutje. Çajupi do të këndonte: “Mëmëdhe quetë toka//Ku më ka rënuër koka//Ku më ka dashur’ mem’ e atë…”. Sot, Republika e Kosovës mund të bëjë shumë për kuadrot tona të reja, për bashkëpunimin me botën akademike e për krahasueshmërinë me botën përgjithësisht. Po të më pyetni pse, duhet të them se tani jemi të zotë në shtëpinë tonë, ndërsa mundësitë e bashkëpunimit në këto rrethana të reja shoqërore dhe ekonomike janë të pakufishme. Por, secili individ, natyrisht përfshirë edhe vetën time, me ndërgjegjësimin dhe punën e vetë individuale mund dhe duhet të ndihmojmë shumë në këtë këndvështrim e për shoqërinë tonë. Secili brez ndërton epokën e vetë. Ju faleminderit Znj Liliana Ju dua. Ishte nder per mua Prof. Drita te intervistoja nje grua me profil te lartë akademik e qytetar. Shume respekt e inspirim. © Liliana Pere. Founder. Publisher.Author . Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

Rrugëtimi i butësisë,  historia e Dr. Silvana Loka që ktheu psikologjinë në mision jete. Shkenca e mendjes, për të, mbetet mbi të gjitha mision i shpirtit. Dr. Silvana Loka është Doktore e Shkencave në Psikologji, psikologe klinike e licencuar në SHBA, me aktivitet profesional në Ilinois dhe  Pensilvani. Rrugëtimi i saj nisi në Shqipëri, ku ndërtoi themelet e një karriere të pasur në praktikën klinike dhe në auditorët universitarë si pedagoge e përkushtuar në disa universitete. Me një formim të thellë akademik dhe përvojë shumëvjeçare në punë me fëmijë, të rritur dhe familje, ajo e ka parë gjithmonë psikologjinë si një mision në shërbim të dinjitetit njerëzor. Çdo rast klinik për të ka qenë një univers më vete, një proces i kujdesshëm drejt ndërgjegjësimit dhe shërimit. Sot, në Shtetet e Bashkuara, Dr. Silvana Loka ushtron profesionin si psikologe klinike e licencuar. Ajo ka themeluar praktikën e saj private Mudita Counseling and Consulting si dhe bashkëpunon me qendrën e shëndetit mendor WES Health Systems në Filadelfia sj dhe me klinikën e njohur në Çikago Sejdaras Psy.D. & Associates Inc. Në këtë dimension ndërkombëtar, ajo përfaqëson profesionalizëm, etikë dhe standarde të larta klinike. Midis Shqipërisë dhe SHBA-së, Dr. Loka mbetet një figurë e konsoliduar profesionale dhe humane, një urë dijesh dhe vlerash që dëshmon se shkenca e mendjes është, mbi të gjitha, shkencë e shpirtit njerëzor Njè jete qe meson shërimin  Intervistë – Rrëfim intim mbi rrënjët, sfidat dhe misionin e një psikologeje klinike Sinops Ka histori që tregojnë suksesin. Ka histori që tregojnë forcën. Por ka edhe histori që tregojnë butësinë – dhe pikërisht aty qëndron transformimi i vërtetë. Kjo intervistë rrëfen udhëtimin personal dhe profesional të një psikologeje klinike për të cilën shërimi nuk është vetëm profesion, por mënyrë jetese. E formuar nga rrënjët familjare, nga përvoja e amësisë, nga sfida e përballjes me kancerin e gjirit dhe nga procesi i rindërtimit të jetës si emigrante, ajo fton lexuesin në një reflektim të thellë mbi rëndësinë e vetëdijes, butësisë ndaj vetes dhe pranisë në marrëdhëniet tona. Silva e fton lexuesin të ndalet dhe të mendojë për veten. Sepse ndonjëherë, historia e tjetrit bëhet pasqyrë për jetën tonë. --------------------- Intervista E dashur Silva. Kush jeni ju përtej titullit profesional? Përtej titullit “psikologe klinike”, jam një grua që ka mësuar të dëgjojë – veten dhe të tjerët. Kam kaluar vite duke studiuar mendjen njerëzore, por mësimet më të thella nuk erdhën as nga auditorët dhe as nga librat. Erdhën nga heshtjet. Nga frikërat. Nga netët pa gjumë si nënë. Nga pritja në korridoret e spitalit. Nga momentet kur duhej të filloja nga e para në një vend të ri. Unë nuk e ndaj jetën personale nga ajo profesionale. Gjithçka që kam jetuar është bërë pjesë e mënyrës si ulem përballë një personi në terapi. Nuk jam aty vetëm si eksperte. Jam aty si njeri. Cfare kujtinesh ruan Silva nga femijria dhe sa e rendesishme ka qene në formimin tuaj? Fëmijëria ime është rrënja e sigurisë sime të brendshme. Të rritesh me dy prindër që ishin gjithmonë aty për mua dhe vëllanë tim, si fizikisht ashtu edhe emocionalisht, krijoi tek unë një ndjenjë të brendshme sigurie. Kjo siguri më mësoi besimin, qëndrueshmërinë emocionale dhe rëndësinë e të qënurit e pranishme– vlera që sot përpiqem t’i sjell në çdo marrëdhënie, personale apo profesionale. Sot jeta është bërë e vrullshme, për prindërit janë shtuar presionet financiare për të përballuar jetesën me dinjitet dhe teknologjia e sfidon vazhdimisht vëmendjen dhe praninë e tyre në jetët e fëmijëve. Unë e konsideroj veten me shumë fat që çdo ditë,  prindërit ishin aty për mua dhe vëllanë tim dhe na nxisnin të tregonim për ditën tonë. Ata arrinin të na shikonin tejpërtej dhe ne bënim biseda të vogla ose të mëdha (deri në biseda për moralin, filozofinë e jetës dhe rëndësinë e njerëzores) luanim me letra apo domino (që shpesh mbylleshin me të qeshurat e fituesit dhe lotët e nervat e humbësit) apo bënim punët tona duke u përplasur në apartamenin e vogël një dhomë e kuzhinë prej 48m katror. Në familje pashë se një burrë mund të gatuajë dhe të kujdeset më së miri për fëmijët dhe punët e shtëpisë ashtu sikurse pashë se një grua mund të ulet në tavolinë me të njëjtën peshë fjale si çdo burrë. Dhe këto janë mësime për jetën që unë nuk i kam marrë asnjëherë për të mirëqena.  Ata nuk ishin aspak të përkryer. Kishin frikërat, lodhjet, kufizimet e tyre. Por ishin aty, si dy njerëz për të cilët bota vërtitej rreth dy fëmijëve të tyre. Dhe për një fëmijë, kjo krijon një ndjenjë themelore: “Unë jam e mbrojtur. Unë jam e rëndësishme.” Kjo ndjenjë më ka shoqëruar gjatë gjithë jetës dhe për këtë iu jam mirënjohëse. Perveç dashurise se madhe si cdo femije, cfare keni fituar ne formimin e karakterit nga nëna juaj? Mamaja ime, mësuese e ciklit fillor, më mësoi se edukimi nuk është vetëm dije, por mbi të gjitha është dashuri. Ajo ishte po aq e fokusuar në mbështetjen emocionale të nxënësve sa edhe në suksesin e tyre akademik. E shikoj me sytë e mendjes se si iu korrigjonte detyrat ndërsa përgatiste ca pëlhura për t’i vendosur në kurrizet e djersitura të nxënësve. Prej saj mësova se çdo njeri ka nevojë të ndihet i parë dhe i dëgjuar – dhe se një fjalë e butë ka më shumë ndikim se çdo notë. Nga ana tjetër më duhet ta pranoj se mamaja ime, si shumë gra shqiptare, ishte rritur nën presionin për të marrë sa më shumë gjëra përsipër, për të qenë e gatshme për t’iu gjendur gjithkujt që i kërkonte ndihmë dhe për të qenë më e mira në gjithçka bënte. Dhe të gjitha këto ngarkesa përtej të arsyeshmes, jo vetëm që kishin krijuar tek ajo tendencën për t’u konsumuar kaq shumë për të tjerët, por edhe sensin e lartë të kritikës ndaj vetes dhe ndaj meje sigurisht. Sot unë kam mësuar të them “Jo!”, t’i kujtoj vetes vazhdimisht se perfeksionizmi është forma më e rëndë e dhunës ndaj vetes dhe të mos e kritikoj më veten si të jetë armiku im më i keq. Mbi të gjitha bëj çmos t’ua kultivoj këtë formë dashurie për veten vajzave të mia. Ndonjëherë, më duhet ta pranoj, janë ato që ma mësojnë mua këtë gjë.   Cfare vetish ka trasheguar Silva nga babai ? Babai im ishte inxhinier në aviacionin ushtarak. Disiplina ishte pjesë e natyrës së tij. Gjithçka kishte rend, përgjegjësi, standard. Nuk ishte e lehtë të bëja mësimet me tim atë, sepse unë jam fëmija e parë ndaj edhe pritshmëria për të qenë “fëmijë i mbarë në çdo drejtim” ishte e konsiderueshme; sidomos të isha nxënëse model në të gjitha lëndët dhe çdo drejtim. Kushedi sa lot janë derdhur mbi fletoret e matematikës! Por babai im është gjithashtu një natyrë e butë. Ai e ka të vështirë të të përkëdhelë me fjalë apo të bëjë biseda intime pa u emocionuar, e megjithatë ia ka dalë të më tregojë sa shumë më do duke më siguruar vazhdimisht se është krenar për mua. Personalisht e kuptoj sa e vështirë është për tim atë si për shumë të tjerë (sidomos burra) që ta shprehin dashurinë me fjalë, por nga ana tjetër, tani që jam e rritur dhe prind gjithashtu, e kam ndihmuar tim atë të pranojë se gjëja më e rëndësishme ka qenë se më ka dashur, pa e përfshirë në këtë mes krenarinë për arritjet e mia, sepse dashuria nuk është diçka që duhet të meritohet.  Kompleksiteti i nënës dhe babait tim kanë krijuar brenda meje një ekuilibër që sot më ndihmon të jem më empatike dhe pranuese ndaj vetes dhe të tjerëve. Cilat përvoja ju kanë transformuar më thellë? Amësia më mësoi përulësinë. Fëmijët na vendosin përballë vetes sonë; me durimin, me irritimin, me dashurinë e pakushtëzuar. Vajzat e mia më mësojnë çdo ditë gjëra për veten, herë duke më bërë objekt të shpotive të tyre, herë duke më vënë në pah kufizimet e mia (edhe pse jam psikologe) dhe herë duke më përqafuar në heshtje sepse dashuria ka nevojë thjesht për prani. Por përvoja që më mësoi vërtet të ngadalësohem dhe të dëgjoj veten ishte përballja me kancerin e gjirit. Mbaj mend një moment shumë të qartë: ulur në një dhomë të bardhë, duke dëgjuar fjalë mjekësore që papritur kishin të bënin me trupin tim. Në atë moment koha u ngadalësua. Aty truri im u godit prerë me idenë se jeta nuk është e garantuar. Dhe se nuk mund ta jetojmë gjithmonë me ngut. Nga ana tjetër, në moshën 40-vjeçare, emigrimi më sfidoi të rindërtoj identitetin tim, me besim dhe përulësi. Çdo përvojë këtu ku jetoj tanimë prej disa Vitesh, më afroi më shumë me thelbin tim.  Cfare do te shprehni per mardhenjen me vajzat tuaja si nene e psikologe dhe ne cfare mase reflektojne tek ju? Vajzat e mia janë pasqyra ime më e sinqertë. Kanë humor, më shpotisin pa mëshirë dhe jo rrallë, për faktin që jam psikologe. Sa herë që bëjmë biseda kur unë jam “pacienti që po ekzaminohet”, Abi nuk harron të më thotë: “Jepi Silva, gërrmo akoma nën lëkurë, se sa më shumë të zbulosh për veten, aq më shumë do na kursesh lekët për terapi mua dhe Korinës!” (qesh).  Ato më kanë mësuar se fëmijët nuk kanë nëvojë për prindër të përkryer, por për prindër që punojnë me veten, që reflektojnë, që kërkojnë falje, që rriten bashkë me ta. Dhe sipas vajzave të mia, unë kam akoma shumë punë për të bërë me veten (qesh). Ato janë natyra të pavarura, më sfidojnë, më mësojnë përulësinë dhe më kujtojnë çdo ditë se dashuria nuk është kontroll, është prani dhe shoqërim. Si nënë dhe si grua, ato më kanë mësuar se rritja personale nuk duhet konsideruar as si dëshirë dhe as si luks, por si përgjegjësi ndaj fëmijëve tanë. Si ndikoi tek ju neëe gjendjen shpirterore sëmundja Ju dobesoi, ju forcoi? Më bëri më të butë me veten. Para saj, si shumë gra profesioniste, isha tejet kërkuese ndaj vetes. Doja të arrija, të isha e fortë, të vazhdoja të isha modeli i gruas që ishte instaluar në kokën time qysh prej fëmijërisë. Sëmundja më mësoi se të jesh e fortë nuk është të mos rrëzohesh. Të jesh e fortë do të thotë të lejosh veten të ndjesh frikën, të pranosh ndihmën, të qash kur duhet. Ajo më lidhi edhe me shumë gra të tjera. Në sytë e tyre pashë të njëjtën pyetje që kisha edhe unë: “Si vazhdohet përpara?” Dhe përgjigjja ishte gjithmonë e njëjtë: “Çdo ditë bëj një hap të vogël, me vetëdije, e lumtur që je ende mes të gjallëve”. Si ishte të fillonit nga e para si emigrante? Ishte përzierje emocionesh – entuziazëm dhe pasiguri. Të rindërtosh identitetin profesional në një vend të ri do të thotë të pranosh që për një kohë do të ndihesh e padukshme. Do të dyshosh tek vetja dhe tek gjithçka tjetër. Do të pyesësh veten nëse do t’ia dalësh. Por çdo fillim i ri zbulon brenda nesh fuqi që nuk e dinim se i kishim. Emigrimi më mësoi fleksibilitetin dhe besimin tek procesi. Dhe sigurisht më dha mundësinë të mbështetesha tek vetja dhe tek familja dhe të besoja se gjithçka kisha mësuar dhe bërë në Shqipëri nuk kishin shkuar kot. Jam përpjekur të jem modeli i gruas që dua që vajzat e mia të bëhen; të kenë besim tek vetja dhe t’i presin sfidat e jetës me zemrën dhe mendjen e hapur. Jeta do ta tregojë sa ia kam dalë në këtë drejtim. Disa mbresa ju lutem, çfarë keni mësuar nga puna me njerëzit? Kam mësuar se shumica e njerëzve janë shumë më të fortë nga sa mendojnë. Por janë edhe shumë më të ashpër me veten nga sa e meritojnë. Kam mësuar se njerëzit i kushtojnë pak kohë eksplorimit të vetes dhe, sapo ndihen të sfiduar, nxitojnë të kritikojnë ashpër gjithkënd, duke i mohuar vetes mundësinë të rriten dhe evoluojnë.   Ne jetojmë kaq shumë për të tjerët dhe jepemi kaq shumë pas dukjes dhe kotësive duke harruar se ne jemi përgjegjësit e vetëm për të vendosur se ç’kuptim duam t’i japim jetës sonë. Ne e quajmë ankthin dobësi. E quajmë lodhjen dështim. E quajmë ndjeshmërinë problem. Në të vërtetë, emocionet janë mesazhe. Ato kërkojnë të dëgjohen, jo të shtypen. Dhe ne dëgjojmë pak, shumë pak. Si e përkufizoni një jetë të shëndetshme? Një jetë e shëndetshme është një jetë me vetëdije dhe ekuilibër. Është aftësia për të ndaluar vrapin e të përditshmes dhe për të pyetur: “A po e respektoj veten?”, “A po i dëgjoj dhe respektoj kufijtë e mi?” Jeta e shëndetshme nuk është të vrapojmë drejt të përkryerës dhe produktivitetit; është të bëjmë vend për të papërkryerën, për dështimin, për humbjen, për dhimbjen ashtu sikurse për çdo gjë tjetër që na e mbush zemrën me gëzim. Jeta e shëndetshme është harmonia e brendshme, ajo që sipas një gruaje që kam njohur dikur do të thotë që ‘të jetosh në mënyrë të tillë që të mos duash të jetosh jetën e askujt tjetër’. Cila është fjala që ju përfaqëson më shumë? Vetëdije. Sepse gjithçka që transformon jetën tonë fillon nga momenti kur bëhemi të vetëdijshëm për mendimet, emocionet dhe zgjedhjet tona. Nuk është e lehtë të bëhesh e ndërgjegjshme për veten, as për mua si psikologe. Vite të tëra si terapiste dhe kliente në terapi, e kanë bërë pak më të lehtë zbulimin e vetes, por jo edhe aq pranimin e atyre që të kam zbuluar për veten. Nuk ka qenë e lehtë të kuptoja dhe të pranoja burimin e ndjenjave të turpit dhe frikës, arsyen përse për vite të tëra jam përpjekur të jem më e mira në atë që bëj edhe kur nuk kam patur pikë fuqie në trup prej pagjumësisë si nënë apo efekteve të kemioterapisë apo edhe tendencën time për të parë me sy kritik gjithkënd dhe gjithçka. Vetëdijësimi më ka ndihmuar të shquaj traumat, humbjet, kufizimet ashtu si edhe forcën, kurajon dhe aftësitë. Sokrati thotë se “Një jetë e pashqyrtuar nuk vlen të jetohet” dhe unë e kam vendosur se jeta ime vlen.  Çfarë do të thotë për ju lumturia? Lumturia për mua është qetësi. Unë kam mësuar të mos e kërkoj lumturinë. Gjykoj se kërkimi i lumturisë është si të duash të kapësh hijen tënde. Për mua lumturia është të jetosh në përputhje me vlerat e tua dhe të mos jesh në luftë me veten. Është të pranosh papërsosmërinë tënde pa u ndjerë më pak i vlefshëm. Është një bisedë e sinqertë, një përqafim i gjatë, një moment heshtjeje pa ankth. Lumturia është të zgjohesh, të ndjesh se je gjallë dhe të mos duash asgjë më shumë. Cilin tipar tek të tjerët vlerësoni më shumë? Autenticitetin, të jesh vetja pa frikën se do të gjykohesh dhe se do të mbetesh vetëm.  Sigurisht që autenticiteti kërkon si parakusht që ta njohim veten dhe ky, jo vetëm që është mision i vështirë, por është edhe mision që nuk ka një fund. E megjithatë unë besoj se të qënurit autentik (unik dhe të papërsëritshëm) është detyrimi më i madh që i kemi borxh jetës; kush do jetë ne, nëse jo ne vetë?! Për më tepër, vetëm njerëzit që kanë guximin të jenë vetja krijojnë hapësira ku edhe të tjerët guxojnë të jenë të vërtetë. Dhe unë shikoj me dhimbje se shoqëria jonë po e vuan humbjen e këtyre hapësirave ditë pas dite.  Kur ndiheni më autentike? Kur jam plotësisht e pranishme dhe nuk ngutem të bëj njëqind gjëra njëkohësisht për hir të të ndjerit produktive apo për të mos humbur ritmin e kohës. Kur dëgjoj pa gjykim. Kur flas me zemër të hapur. Kur nuk përpiqem të dukem e fortë, por thjesht të jem e pranishme për veten dhe për të tjerët. Autenticiteti për mua është përputhje mes asaj që ndiej dhe asaj që shpreh. Nuk është gjithmonë e lehtë të arrihet, por ka ditë kur i kujtoj vetes se edhe thjesht të përpiqem është arritje. Çfarë do të dëshironit që lexuesi të marrë me vete nga kjo bisedë? Do të doja që, pasi ta mbyllë këtë intervistë, të ndalet për një moment. Të pyesë veten: “A po e dëgjoj trupin tim?”; “A po sillem me dhembshuri me veten?”; “A po jetoj sipas vlerave të mia?”;  Sepse ndryshimi i vërtetë nuk fillon me vendime të mëdha. Fillon me një akt të vogël vetëdijeje. Dhe ndoshta me një zgjedhje të thjeshtë: të jemi pak më të butë – me veten dhe me njëri-tjetrin. Ju faleminderit znj.Li liana për intervisten. Faleminderit ju e dashur Silva. © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

#RevistaPrestige. #QirjaziFamilypatriot #Inspirationaldaily. Qiriazët: Një familje që shkroi historinë e arsimit shqiptar. Familja Qiriazi lindi në fshatin Peras të Kolonjës dhe më pas u zhvendos në Manastir, qytet që sot gjendet në Maqedoninë e Veriut.  Në këtë qendër të Vilajetit të Manastirit, ku kultura dhe kombësia përziheshin, Dhimitër dhe Maria Qiriazi ngritën një familje të madhe me dhjetë fëmijë: shtatë djem dhe tri vajza.  Emrat e tyre ishin Tashko, Konstandin, Gjerasim (1858–1894), Gjergj (1868–1912), Naum, Kristo, Pandeli, Fankë, Sevasti (1871–1949) dhe Parashqevi (1880–1970). Edhe pse jetonin në një qytet me popullsi të përzier, ata ruajtën me fanatizëm traditat dhe gjuhën shqiptare, duke edukuar fëmijët me frymën e dashurisë për kombin dhe arsimin. Etapa e Gjerasimit: drita e parë Gjerasim Qiriazi, i lindur më 1858, ishte frymëzimi dhe themeluesi i rrugës edukative të familjes. Ai filloi të shkruante një gramatikë shqipe, duke predikuar dhe mësuar në gjuhën amtare, duke sfiduar dominimin kulturor të kohës.  Abetarja e parë shqipe u krijua nga Gjerasim Qiriazi rreth 1883–1884, si pjesë e përpjekjes së tij për të edukuar fëmijët shqiptarë dhe për të përforcuar ndërgjegjen kombëtare, dhe kjo përgatiti rrugën për hapjen e shkollës së parë për vajza në Korçë më 15 tetor 1891. Kjo është data dhe veprimi kryesor historik për abetaret dhe arsimin fillestar shqip. Më 12 nëntor 1884, gjatë udhëtimit të tij në malet pranë Liqenit të Ohrit, ai u sulmua nga banditë dhe mbeti i mbajtur për një vit e gjysmë, një periudhë e cila do të mbetej e njohur më vonë si tregimi i tij gjashtëmujor, i përkthyer në anglisht nga J. W. Baird si Captured by Brigands (Londër, 1902). Frymëzuar nga hapja e shkollës së parë shqipe për djem në Korçë (1887),  Gjerasimi vendosi së bashku me motrat e tij Sevasti dhe Parashqevi të hapin shkollën e parë shqipe për vajza. Me ndihmën e Naim Frashërit, ata siguruan autorizimet e duhura në Stamboll, dhe më 15 tetor 1891 hapën shkollën, duke hapur rrugë për edukimin e grave shqiptare.  Më pas, shkolla u zhvendos në një ndërtesë më të madhe për të pranuar më shumë nxënëse. Megjithatë, rruga e tyre nuk ishte e lehtë. Hierarkia ortodokse greke kundërshtoi hapjen e shkollës, duke tentuar të sabotojë përpjekjet e tyre dhe madje refuzoi të varrosë birin e një prej mbështetësve të shkollës. Tragjikisht, më 4 janar 1894, Gjerasim Qiriazi ndërroi jetë në moshën 36-vjeçare, por vepra e tij u vazhdua nga vëllai Gjergj, i cili botoi përmbledhjen e shkrimeve të tij, Hristomathi më katër pjesë (Sofje, 1902), duke ruajtur trashëgiminë e tij arsimore dhe kulturore. Etapa e Gjergjit: ruajtësi dhe zhvilluesi Gjergj Qiriazi, i lindur më 1868, mori drejtimin e shkollës për vajza pas vdekjes së Gjerasimit dhe e zhvilloi atë në një qendër të njohur arsimore. Ai mori pjesë në Kongresin e Manastirit (1908), ku u diskutua për standardizimin e alfabetit shqip, dhe në vitin 1909 themeloi gazetën shqipe Bashkim i Kombit. Përveç menaxhimit të shkollës dhe gazetës, Gjergji botoi edhe një përmbledhje të vargjeve fetare, Kënkë të shenjtëruara (Sofje, 1906), duke krijuar një urë mes edukimit, moralit dhe artit. Ai kujdesi që trashëgimia e Gjerasimit të mos humbë dhe të frymëzojë brezat e ardhshëm. Etapa e Sevasti Qiriazi-Dako: drita e arsimit femëror Sevasti Qiriazi-Dako, e lindur më 1871, ishte femra e parë shqiptare që përfundoi studimet në Robert Koleji të Stambollit (1891), me ndihmën e Naim Frashërit.  Ajo ishte ndër mesueset kryesorë të edukimit të grave në Shqipëri. Menjëherë pas kthimit, ajo themeloi shkollën e vajzave në Korçë dhe pas Luftës së Parë Botërore, shkolla vazhdoi të njihej si Shkolla Qiriazi. Sevasti botoi një gramatikë fillestare për shkollat fillore (Manastir, 1912) dhe redaktoi tekste të historisë. Së bashku me burrin e saj, Kristo Dako, dhe motrën Parashqevi, ajo udhëtoi në Rumani dhe më pas në Shtetet e Bashkuara, ku bashkëpunoi në periodikun Yll’ i mëngjezit (1917–1920), duke sjellë kulturën dhe edukimin shqiptar në diasporë. Etapa e Parashqevisë: arsimi dhe kultura në shërbim të kombit Parashqevi Qiriazi, e lindur më 1880, pas mbarimit të studimeve në Robert Koleji, u kthye në Shqipëri për të dhënë mësim dhe për të organizuar arsimin e fëmijëve.  Në vitin 1909, ajo botoi shqiptues për shkollat fillore dhe organizoi shkolla nate për të rinjtë në jug të Shqipërisë.  Ajo ndihmoi gjithashtu në krijimin e sistemit të bibliotekave dhe në SHBA kontribuoi në themelimin e shoqërisë Yll’ i mëngjezit dhe botoi revistën periodike të ilustruar me të njëjtin emër. Parashqevi mori pjesë në Konferencën e Paqes në Paris (1919), duke përfaqësuar komunitetin shqiptaro-amerikan dhe duke treguar se përkushtimi ndaj arsimit nuk njeh kufij.  Ajo vazhdoi misionin e saj deri në vitin 1970, duke lënë pas një trashëgimi të pashlyeshme arsimore dhe kulturore. Trashëgimia e familjes Qiriazi Emri i familjes Qiriazi u respektua në të gjitha trojet shqiptare dhe institucione të ndryshme mbanin emrin e tyre. 7 marsi u shpall si Dita e Mësuesit në Shqipëri, në kujtim të shkollës së hapur nga familja në vitin 1891. Historia e tyre është një testament i përjetshëm i dashurisë për gjuhën, arsimin dhe shpirtin kombëtar, duke treguar se një familje e përkushtuar mund të ndryshojë fatin e një kombi. Bashkëpunimi i familjes Qiriazi me Fan Nolin dhe Petro Nini Luarasin Familja Qiriazi, e lindur në Kolonjë dhe e zhvendosur në Manastir, përfaqëson një nga shtyllat e arsimit dhe kulturës shqiptare në fund të shekullit XIX dhe fillim të shekullit XX. Edhe Fan Noli dhe Petro Nini Luarasi, si kolonjare të përkushtuar, ndanë të njëjtën mision: mbrojtjen e gjuhës, arsimit dhe identitetit kombëtar shqiptar. 1. Gjerasim, Gjergj, Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi Gjerasim Qiriazi (1858–1894) krijoi abetaren dhe gramatikën e parë shqipe, predikoi në gjuhën amtare dhe frymëzoi hapjen e shkollës së parë për vajza në Korçë më 15 tetor 1891. Gjergj Qiriazi (1868–1912) mori drejtimin e shkollës pas vdekjes së Gjerasimit, themeloi gazetën shqipe Bashkim i Kombit (1909) dhe botoi përmbledhjen e vargjeve fetare Kënkë të shenjtëruara (Sofje, 1906). Sevasti Qiriazi-Dako (1871–1949) dhe Parashqevi Qiriazi (1880–1970) kontribuan në edukimin e grave dhe në përhapjen e arsimit shqip, duke punuar më vonë edhe në SHBA për periodikun Yll’ i mëngjezit dhe për organizimin e bibliotekave dhe shkollave. 2. Fan Noli (1882–1965) Fan Noli ishte një nga figurat kryesore të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, dhe si kolonjare, kishte lidhje të ngushta me Qiriazët. Ai ndihmoi në hapjen e shkollave shqipe dhe përhapjen e literaturës shqipe, veçanërisht në diasporë, ku Sevasti dhe Parashqevi publikuan Yll’ i mëngjezit. Marrëdhënia e tyre ishte ideore dhe praktike: Noli e vlerësoi rolin e Qiriazëve në edukimin e grave dhe nxiti bashkëpunime në promovimin e kulturës shqiptare në SHBA dhe Evropë. 3. Petro Nini Luarasi (1880–1930) Petro Nini Luarasi, gjithashtu kolonjare, ishte një arsimtar, shkrimtar dhe patriot, i përkushtuar për zhvillimin e arsimit shqip. Ai bashkëpunoi me familjen Qiriazi në mënyra konkrete: Promovimi i shkollave shqipe: Luarasi ndihmoi në organizimin dhe mbrojtjen e shkollave për vajza dhe djem në Shqipëri. Shpërndarja e teksteve dhe abetareve: Ai punoi për të shpërndarë abetaren e Gjerasimit dhe libra të tjerë, duke përhapur arsimin në rrethet shqiptare. Lidhja me Fan Nolin dhe Qiriazët: Ai ishte pjesë e rrjetit të patriotëve kolonjare që përkrahnin krijimin e literaturës shqipe, hapjen e shkollave dhe përmirësimin e edukimit. 4. Bashkëpunimi i të gjithë kolonjareve Qiriazët, Fan Noli dhe Petro Nini Luarasi ishin pjesë e të njëjtës rrugë edukative dhe patriotike: Të gjithë punuan për të mbrojtur gjuhën shqipe, për të hapur shkolla dhe për të promovuar literaturën shqipe. Në Korçë, Manastir dhe më vonë në diasporë, ata krijuan një rrjet edukativ dhe kulturor, duke mbështetur njëri-tjetrin. Lidhja ishte ideore, kombëtare dhe praktike: Qiriazët hapnin shkolla dhe botojnë tekste, Fan Noli frymëzonte dhe lobonte për kulturën shqiptare, dhe Petro Nini Luarasi ndihmonte në përhapjen dhe organizimin e arsimit. Përmbledhje filozofike Ky bashkëpunim tregoi se kolonjaret ishin zemra e rilindjes shqiptare: një rrjet patriotesh që shihnin arsimin si rrugën për të ndriçuar mendjet dhe shpirtin e kombit. Çdo shkollë, abetar dhe tekst ishte një gur i vendosur në themelet e identitetit shqiptar, dhe lidhjet mes tyre ishin më të forta se thjesht miqësia: ishin bashkëpunimi i një misioni të shenjtë për edukimin dhe emancipimin kombëtar.

#RevistaPrestige. #InspirationalDaily. Gjergj Fishta – Poeti i Kombit dhe Homeri i Shqipëtareve. Gjergj Fishta është një nga figurat më të ndritura të letërsisë shqiptare, i njohur si “Homer i shqiptarëve”. Ai ishte poet, françeskan, dramaturg, satirist, përkthyes dhe veprimtar i shquar kombëtar. Vepra e tij reflekton dashurinë e thellë për atdheun, besimin në Zot dhe dëshirën për të ngritur ndërgjegjen kombëtare të shqiptarëve Poezi të Gjergj Fishtës Himni i Flamurit (Gjergj Fishta) Prej lartësive t’malit t’Shenjtë, Ku fryn era e lirë e maleve t’tona, Valon Flamuri kuq e zi, Si gjak e si nji rreze drite. Ai s’asht veç shenjë ngjyrash n’letër, Por zemër që rreh për Shqipni; Ai s’asht vetëm copë pëlhure, Por besë, nderë e burrni. Nën hijen e tij u rrit kombi, Nën gjakun e tij mori dritë, E kush guxon me e pre, Shqiptari s’e len pa britë. --- Atdheu (nga “Lahuta e Malcis”) Mos e shkel me kambë, o i huaj, këtë dhe, Se asht shenjt tok’ e Shqiptarit, Ktu n’çdo gur rreh nji zemër, E n’çdo plumb ka nji kujtim t’varrit. Mos e çaj me parmendë, mos e përlye me baltë, Se gjak burash ka përziem, Kjo tokë s’asht tokë, po shpirt i nji kombi, Që për liri kurrë s’ka mbyllë syem. --- Gjuha Shqype (nga “Lahuta e Malcis”) Përmbi za që lshon bylbyli, Gjuha shqype m’shungullon, Porsi t’bje nji pikë n’ergjeli, Zemrën tandë ajo t’a shtron. Përmbi za t’cilin t’bjen zana, Përmbi t’kandshme t’kambanore, Gjuha shqype, t’âmbël nana, T’bjen nji za qi t’ngjall shpirtin n’kthjellore. Ah! sa t’mirë, sa t’kandshme fjalë, T’shpërthejnë n’gojë si engjëllim, Kur me to, si n’nji përrallë, Folë Shqiptari n’gaz e trishtim! --- Po t’isha unë Zot (nga “Anzat e Parnasit”) Po t’isha unë Zot, N’parajsë s’kishte me m’rrnue kurrkush, As shenjt, as engjëll, as françeskan, as jezuit, Veç ndonjë fukara, ndonjë grue e ndonjë fëmijë. Se këta tjerë — T’pametun për nji thelë, t’pangishëm për nji kafshatë, E bajnë Zotin, si me kenë shok, E folin me Të, si me pasë letër n’xhep! E kur thonë “besa, për popullin punojmë”, Merr vesh se për barkun e vet mundohen; E kur thonë “kjo âsht për të mirën e vendit”, E din se për xhepin e tyne e kanë mendue. --- Shqiptari i mençëm (nga “Anzat e Parnasit”) Kur t’duhet me folë, rri; Kur s’di çka me thanë, fol; Kur t’thonë “ke faj”, betohu; Kur s’ke punë, shtyhu n’krye t’punës. Kur t’thonë “s’ke dije”, kqyr me kallxue Se din gjithçka — prej qiellit deri n’nandtokë; E kur t’pyesin: “A e din kush e bani botën?” Thuaj: “Unë kisha kenë aty, por s’më lanë me pa!” E kështu, more bir, Shqiptari i mençëm del gjithmonë faqebardhë: Se s’ka punë që s’e ban, as fjalë që s’e din, Veç vetëm nji gja s’e kupton — të vërtetën! --- Politikani shqiptar (nga “Anzat e Parnasit”) Kur s’ka bukë, flet për atdhe; Kur ka bukë, harron popullin. Kur s’ka pushtet, thotë “dua drejtësi”; Kur e merr, s’e len ma askënd me folë. Kur âsht n’opozitë, âsht i ndershëm si shenjt; Kur hyn n’pushtet, e harron Zot e fe. E për çdo gja që s’shkon si duhet, Fajin e ka gjithmonë “tjetri”. Rrin tue folë për bashkim e flamur, E n’xhep mban letër me nji ambasadë; Fol për popullin, për varfërinë, për nderin — Por s’ia sheh kurrë fytyrën n’fshat, Veç n’kohë t’zgjedhjeve, me premtime e fjalë t’arta. --- Shqypnija (nga “Lahuta e Malcis”) Shqypni, mos t’kesh frikë, se i fortë asht Zoti, Qi s’ta laftë dritën, kurrë mos t’ta prishi moti; Se kush lufton për t’drejtën e vet, Në fund fiton, pse i drejtë asht vet’! Ti ke kenë mot e do t’jesh prap, Se n’gjak t’bijve ke zjarr e flakë; E sa t’ket n’botë dritë e diell, Shqypnia kurrë s’ka me dekë nën hi e pluhun! Këto poezi përmbledhin shpirtin e Gjergj Fishtës — poetin, fratin, humoristin dhe atdhetarin që ngriti gjuhën dhe kombin në art e në ndërgjegje. I lindur në vitin 1871 në Fishtë të Lezhës, Fishta mori një arsim të gjerë fillimisht në shkollat françeskane në vendin e tij, dhe më pas vazhdoi studimet në Bosnjë, ku thelloi dijet fetare, filozofike dhe gjuhësore. Këto njohuri i dhanë një bazë të fuqishme që ta shfrytëzonte më vonë në letërsinë e tij dhe në veprimtarinë kombëtare. Stili i Fishtës është unik dhe i fuqishëm. Në “Lahuta e Malcis”, epopeja e tij kombëtare, ai përdor gjuhën e pastër popullore dhe ritmin epik për të treguar trimërinë, besën dhe dashurinë për atdheun. Po ashtu, ai shfaqet mjeshtër i satirës, sidomos në “Anzat e Parnasit”, ku ironizon hipokrizinë, korrupsionin dhe veset e dobësitë e shoqërisë shqiptare me humor të hollë dhe mendim të thellë. Poezitë e tij nuk janë vetëm këngë lirie, por edhe mësime morali, reflektime mbi jetën dhe mbi fatin e kombit. Fishta nuk ishte vetëm poet, por edhe arsimtar dhe veprimtar kulturor. Ai kontribuoi në zhvillimin e arsimit shqiptar dhe në ruajtjen e gjuhës shqipe, duke marrë pjesë në Kongresin e Manastirit dhe duke mbështetur alfabetin kombëtar. Përmes veprave të tij, Fishta ngriti ndërgjegjen e shqiptarëve dhe krijoi një trashëgimi të pavdekshme letrare që frymëzon breza të tërë. Gjergj Fishta mbetet një figurë e madhe e kulturës shqiptare: poet i zjarrtë, satirist i mprehtë, dhe françeskan i përkushtuar. At Gjergj Fishta, Portret i plotë me veprat, rolin dhe mendimet At Gjergj Fishta lindi më 23 tetor 1871 në fshatin Fishtë, në zonën e Zadrimës, pranë Shkodrës. Emri i lindjes, sipas disa burimeve, ishte Zef, dhe prindërit e tij quheshin Ndok dhe Prenda Kaçi. Ai ishte më i vogli nga tre vëllezër dhe një motër. Rritja në këtë mjedis malësor dhe katolik ndikoi fort në formimin e tij personal dhe shpirtëror, duke i dhënë vlerat e fesë, nderit dhe përkushtimit ndaj kombit që do të shfaqeshin më vonë në veprat e tij. Arsimi filloi në shkollat lokale të Shkodrës, por më vonë Fishta ndoqi studime të avancuara në seminaret françeskane, përfshirë edhe ato në Bosnje, ku u njoh më thellë me filozofinë, teologjinë dhe letërsinë evropiane. Në këto vite ai u njoh me autorë si Njegoši dhe poetë kroatë, të cilët ndikuan në stilin dhe temat e krijimtarisë së tij. Në vitin 1894 u shugurua si meshtar dhe u kthye në Shkodër, duke u përkushtuar ndaj misionit edukativ, fetar dhe letrar. Fishta ishte një figurë multidimensionale: meshtar françeskan, edukator, shkrimtar, poet, përkthyes dhe politikan i përkushtuar. Ai punoi për përkthime nga latinishtja dhe italishtja, ndërsa angazhimi i tij në arsim dhe letërsi e bëri strateg të rëndësishëm të njësimit dhe zhvillimit të gjuhës shqipe. Si drejtor i shkollave françeskane në Shkodër që nga fillimi i shekullit XX, ai futi shqipen si gjuhë mësimi dhe luftoi kundër përzierjes së dialekteve pa kriter. Ai shprehte se “ajo nuk është gjuhë, ajo është si mushka”, duke kritikuar përdorimin e pakontrolluar të dialekteve të ndryshme. Në fushën e letërsisë, Fishta krijoi vepra që mbeten themelore për identitetin dhe kulturën shqiptare. Ndër veprat më të rëndësishme janë: Lahuta e Malësisë – epope kombëtare, botuar plotësisht më 1937, me 30 këngë, që përshkruan luftërat dhe jetën e malësorëve veriorë. Anzat e Parnasit – satirë, botuar më 1907. Pika voese / Vallja e Parrizit – rreth 1909. Shqiptari i qytetnuem – melodramë, 1911. Vëllaznia apo Shën Françesku i Assisit – 1912. Juda Makabe – tragjedi, 1914. Gomari i Babatasit – satirë, 1923. Mrizi i Zanave – vepër poetike, 1924. Fishta ishte gjithashtu një nga themeluesit e Shoqërisë Bashkimi për njësimin e gjuhës shqipe, ku bashkëpunoi me intelektualë si Preng Doçi dhe Ndre Mjeda. Ai besonte fuqishëm se njësimi i gjuhës ishte shenja më e qartë e kombësisë dhe se edukimi i drejtë mund të forconte vetëdijen kombëtare. Një dimension tjetër i rëndësishëm ishte patriotizmi i Fishtës. Ai nuk e kishte të lehtë të jetonte nën regjime të huaja apo pushtime. Përmes poezisë dhe artikujve, ai sulmonte çdo kërcënim ndaj tokës shqiptare, qoftë nga fqinjët, qoftë nga fuqitë e mëdha. Profesor Arshi Pipa ka theksuar se Fishta ishte më militant dhe luftarak se shumica e intelektualëve të kohës, duke mbrojtur interesat kombëtare edhe përballë rreziqeve politike. Ky patriotizëm dhe pavarësia e mendimit i bënë veprat e tij objekt të censurës nga regjimi komunist pas vitit 1945. Komunizmi e paraqiti Fishtën si fanatik fetar dhe reaksionar, duke e marginalizuar edhe pas shembjes së diktaturës. Sipas Pipas, Fishta u sakrifikua si përfaqësues i madhor i vlerave kombëtare dhe shpesh u trajtua padrejtësisht përmes ideologjisë komuniste. Megjithatë, pjesëmarrja e Presidentit Ilir Meta në aktivitetet përkujtimore në Lezhë dhe shprehjet e tij rreth rolit të Fishtës janë tregues se vlerësimi i figurës së tij po rivendoset në nivel institucional. Fishta është i njohur edhe për thënie të fuqishme që reflektojnë mendimin e tij mbi kombin, gjuhën dhe bashkëjetesën fetare: “Ma kollaj asht me mbushun një thes me pleshta sesa me i ba bashk dy shqiptarë!” “Njerëzit janë tanë njisoj prej natyrës, edukata i ban me u dallue!” “Shqiptarët kallzojnë njatë çka s’duhet, e mshehin njatë çka e di tanë bota!” “Në kjoftë se provon, mundesh me hupë, por në kjoftë se nuk provon – je i hupun gjithsesi!” Për unitetin kombëtar pavarësisht fesë: “In case they don't want us in a single state, because Albanians say they are Muslim… Then … We Christians, we will melt our crosses and make bullets, protect me our Albanian Muslim brothers.” Për gjuhën: “Tani që është bërë Shqipëria, duhen të bëhen shqiptarët.” Për edukimin dhe vetëdijen: “Ignoranca dhe krenaria shkojnë së bashku si hije.” At Gjergj Fishta vdiq më 30 dhjetor 1940, në moshën 69 vjeçare. Ai la pas një trashëgimi të pasur letrare, kulturore dhe patriotike. Vepra e tij, veçanërisht “Lahuta e Malësisë”, mbetet epope kombëtare dhe simbol i shpirtit luftarak shqiptar. Ai nuk ishte vetëm poet, por një edukator, strateg gjuhësor, politikan dhe mendimtar që përdori penën për të formësuar identitetin kombëtar dhe vetëdijen e shqiptarëve.

Tefta Tashko-Koço: Zëri që u bë atdhe, sopranoja e përjetshme e skenës shqiptare. Në historinë e muzikës shqiptare Tefta Tashko një emer që nuk mbetet në partitura apo në arkiva zanore, por është një frymë, në kujtesë e arte në identitet. Tefta Tashko-Koço eshtë sopranoja që i dha zë shpirtit shqiptar dhe e ngriti muzikën lirike në lartësinë e një misioni kombëtar. Tefta Tashko-Koço lindi më 2 nëntor 1910 në qytetin e Faiyumit në Egjipt, në një familje me origjinë shqiptare, ku tradita patriotike dhe dashuria për atdheun gërshetoheshin natyrshëm me edukimin kulturor dhe human. Babai i saj, Thanas Tashko, njihej në komunitetin shqiptar të Egjiptit për gjykimin e gjerë, integritetin moral dhe përkushtimin ndaj ruajtjes së identitetit kombëtar. Nëna, Eleni Zografi, ishte e njohur për edukimin e thellë kulturor dhe njohuritë e fuqishme të gjuhës dhe artit. Fëmijëria e Teftës u rrit mes tingujve të gjuhës shqipe dhe përpjekjeve për të mbajtur të gjallë identitetin dhe traditat shqiptare në diasporë. Pas vdekjes së të atit në vitin 1915, familja vendosi të kthehej në atdhe dhe, në vitin 1921, Tefta së bashku me nënën u vendos në Korçë, qytet që për shumë breza njihej si vatër e kulturës, arsimit dhe patriotizmit krijues. Që në moshë të hershme, ajo shfaqi një talent të jashtëzakonshëm vokal. Zëri i saj kishte një timbër të rrallë, një ndjeshmëri që prekte dhe një shprehje që tejkalonte moshën. Më 26 qershor 1926, në moshën vetëm 15-vjeçare, Tefta Tashko u ngjit për herë të parë në një skenë publike në Korçë. Duartrokitjet e zjarrta nuk ishin thjesht entuziazëm rinor, por paralajmërim i një rruge që do ta çonte drejt majave të artit liriko-muzikor. Ajo u dallua për harmoninë mes teknikës, artikulimit të pastër dhe interpretimit emocional, duke fituar respekt e admirim brenda dhe jashtë Shqipërisë. Në shtator 1927, e etur për formim të thellë profesional, u nis drejt Francës dhe filloi studimet në konservatorin e Montpellier. Aty u njoh nga afër me repertorin operistik dhe liriko-muzikor evropian, duke u ushtruar me disiplinë të hekurt në teknikën vokale. Nga viti 1932 deri në vitin 1936, ajo vazhdoi studimet në Conservatoire National de Musique et de Déclamation në Paris, nën drejtimin e pedagogëve të shquar si André Gresse dhe personalitete të tjera me famë ndërkombëtare. Studioi teori muzikore, teknikë vokale, interpretim liriko-muzikor dhe deklamacione dramatike, duke u formuar si një artiste e plotë, e përgatitur për çdo skenë të rëndësishme evropiane. Në vitin 1930, Tefta regjistroi incizimet e para pranë shoqërisë diskografike “Pathé” në Paris, duke u bërë një ndër interpreteset e para shqiptare që hyri në qarkullimin ndërkombëtar të muzikës diskografike. Këto regjistrime dhe bashkëpunimet me muzikantë të njohur theksuan profesionalizmin e saj dhe e çuan zërin e saj në nivele botërore. Ajo ndërthurte repertorin liriko-muzikor evropian me këngë urbane dhe popullore shqiptare, duke dëshmuar se tradita dhe moderniteti mund të bashkëjetojnë në një harmoni të rrallë. Pas përfundimit të studimeve, në vitin 1935, u rikthye në Shqipëri, ku aktiviteti i saj mori një intensitet të jashtëzakonshëm. Më 26 nëntor 1935, në Tiranë, dha një koncert të madh që u prit me admirim nga publiku dhe kritika. Më pas ndërmori një turne artistik në Shkodër, Korçë, Elbasan, Gjirokastër, Berat, Vlorë dhe qytete të tjera, duke e çuar muzikën lirike në skena ku ajo dëgjohej për herë të parë me atë nivel interpretimi. Në vitet 1937 dhe 1942 realizoi regjistrime historike për Columbia Records në Milano. Ndër to përfshihen “Il cuore e la mano”, “Follie… follie”, “La serenata” dhe kënga tradicionale “As aman moj lule”. Këto incizime janë sot pasuri e çmuar e muzikës shqiptare, dëshmi e një zëri që kapërceu kohën dhe hapësirën. E angazhuar thellësisht në jetën kulturore dhe patriotike, Tefta interpretoi jo vetëm repertor klasik, por edhe këngë me motiv kombëtar. Bashkëpunoi me figura si Lola Gjoka dhe Kristo Kono, duke u bërë pjesë e nismave që forconin identitetin përmes artit. Më 2 nëntor 1938, në teatrin “Luks” në Korçë, dha një koncert madhështor me krijime të Konos, një moment kulmor për muzikalitetin shqiptar. Më 30 maj 1939, përfaqësoi muzikën shqiptare në Festivalin e Folklorit në Firence të Italisë, së bashku me Marie Kraja, Adem Mani dhe Xhevat Boriçi, duke dëshmuar para një audience ndërkombëtare dinjitetin dhe forcën e traditës sonë muzikore. Që nga themelimi i Radio Tirana në vitin 1938, ajo u bë një nga zërat më të dashur të këtij mediumi, duke hyrë në mijëra shtëpi shqiptare dhe duke frymëzuar breza të tërë artistësh. Krahas skenës, ajo kontribuoi në zhvillimin e arsimit muzikor, në shoqata kulturore dhe në ngritjen e standardeve interpretative në institucione të ndryshme. Në jetën personale, u martua me Kristaq Koçon dhe pati një djalë, Eno Koçon, i cili më vonë u shqua si dirigjent, pedagog dhe studiues i njohur i muzikës shqiptare, duke vijuar traditën artistike të së ëmës. Më 22 dhjetor 1947, në moshën vetëm 37 vjeçare, Tefta Tashko-Koço u nda nga jeta në Tiranë. Humbja e saj la një boshllëk të thellë në artin shqiptar. U varros me nderime solemne, ndërsa figura e saj mbeti simbol i pasionit, devotshmërisë dhe identitetit kombëtar. Pas vdekjes u nderua me titullin e lartë “Artistes së Popullit”. Emri i saj vazhdon të përkujtohet në gala koncertesh, manifestime kulturore dhe festivale muzikore, veçanërisht gjatë 100-vjetorit të lindjes së saj, kur u organizuan evente madhore për të nderuar jetën dhe veprën e saj. Trashëgimia e Tefta Tashko-Koços është testament i fuqisë së artit për të mbajtur gjallë një komb. Në zërin e saj jeton Shqipëria , e djeshmja, e sotmja dhe e ardhmja e muzikes që do të vijë.

Rrevista Prestige #inspirationaldaily #EducationMatters Romanin “Goodbye, Mr. Chips” e shkroi James Hilton dhe u botua për herë të parë në vitin 1934. 📘 Një mesazh nga romani “Goodbye, Mr. Chips” Edukimi nuk matet vetëm me dije, por me gjurmët që lë në zemrat e nxënësve. Një mësues i përkushtuar formon karaktere,. Dashuria, durimi dhe integriteti janë mjetet më të fuqishme të një edukatori. Koha kalon, brezat ndryshojnë, por ndikimi i mirësisë mbetet i përjetshëm. Sepse një jetë e jetuar me vlera është mësimi më i madh që mund të japim. James Hilton (1899–1954) ishte një shkrimtar anglez, i njohur për romanet e tij që shpesh përqendrohen tek marrëdhëniet njerëzore, vlerat morale dhe emocionet e jetës së përditshme. Ai u bë shumë i famshëm për romanin “Goodbye, Mr. Chips” (1934), i cili trajton jetën e një mësuesi dhe ndikimin e tij tek nxënësit. Hilton shpesh përdorte një stil të ngrohtë, reflektiv dhe nostalgjik, duke përzier elemente të jetës reale me mesazhe morale dhe edukative. Veprat e tij karakterizohen nga dashuria për njerëzit, vlerat morale dhe rëndësia e karakterit në formimin e individit. Përveç “Goodbye, Mr. Chips”, ai shkroi edhe romane të tjera të njohura si “Lost Horizon” (1933), që prezanton konceptin e Shangri-La, një vend ideal dhe i qetë. Në romanin “Goodbye, Mr. Chips”, James Hilton shfaq ndikimin e tij personal mbi temën e edukimit, duke bërë që mësuesi të paraqitet jo vetëm si një transmetues i njohurive, por edhe si një udhëheqës moral dhe model jete për brezat e rinj. Rrefim mbi Romanin. Ai rrëfen jetën e një mësuesi të shkollës fillore në një internat britanik, Mr. Chipping, i cili fillimisht është i ndrojtur dhe modest, por me kalimin e viteve bëhet një figurë e dashur dhe e respektuar nga nxënësit dhe kolegët e tij. Hilton shkroi këtë roman për të treguar se arsimimi nuk është vetëm dhënie njohurish, por një mjet për formimin e karakterit, moralit dhe përgjegjësisë, dhe se ndikimi i mësuesit mund të zgjasë për breza të tërë. Elementet karakteristike dhe tiparet që e bëjnë këtë roman unik dhe të njohur. Tiparet më tipike të librit “Goodbye, Mr. Chips” Figurë mësuesi si qendër e tregimit Roman është i fokusuar kryesisht tek Mr. Chips, një mësues modest dhe i ndrojtur, i cili përjeton gjithë jetën dhe karrierën e tij në internat. Ai nuk është një hero klasik aventurash, por një njeri i zakonshëm që përmes përkushtimit dhe dashurisë për nxënësit bëhet i respektuar dhe i dashur. Ky fokus mbi mësuesin si model moral dhe edukues është tipik i librit dhe e dallon nga romanet e tjera që shpesh përqendrohen tek nxënësit ose ngjarjet dramatike. Reflektim mbi jetën dhe kalimin e kohës Libri është nostalgjik dhe filozofik, pasi Mr. Chips kujton nxënësit dhe përvojat e tij të kaluara. Kalimi i kohës dhe ndryshimet historike (si Lufta e Parë Botërore) ndikojnë tek karakteret dhe tregojnë rëndësinë e vazhdimësisë morale dhe pedagogjike. Kjo ndjenjë e rrjedhshmërisë së jetës dhe ndikimit të mësuesit në breza është tipike dhe përcjell një mesazh të fuqishëm mbi edukimin dhe moralin. Ngjarje të thjeshta, por me kuptim moral dhe pedagogjik Ngjarjet nuk janë të mbushura me aksion spektakolar; ato janë përditshmëri e shkollës, marrëdhënie me nxënësit, humbje dhe fitore morale. Çdo episod tregon një mësim për jetën, dashurinë dhe përkushtimin ndaj edukimit. Kjo është tipike e librit: dramat individuale nuk janë për sensacion, por për të nxjerrë mësime të thella morale dhe edukative. Përzierja e elementeve personale dhe profesionale Mr. Chips ka një jetë personale të thjeshtë dhe një karrierë të gjatë në shkollë, dhe libri tregon se si jeta personale ndikon në punën e tij si mësues. Humbja e gruas, emocionet dhe kujtimet i japin romanit dimension human dhe emocional, tipik për stilin e Hiltonit. Atmosferë nostalgjike dhe morale Libri ka një ton të ngrohtë, human dhe shpesh sentimental. Lexuesi ndjen dashuri për shkollën, nxënësit dhe edukimin si vlera që qëndrojnë përtej kohës. Kjo atmosferë e ngrohtë, reflektuese dhe morale është një nga tiparet më të dukshme të librit dhe e bën atë klasik. Pra, çfarë është më tipike në libër: është fokusi mbi mësuesin si figurë morale dhe edukative, rrjedhshmëria e jetës dhe kujtimet, ngjarjet e thjeshta me kuptim të thellë pedagogjik, dimensioni emocional dhe personal, dhe toni nostalgjik dhe i ngrohtë që e dallon romanin si një kryevepër për edukimin dhe ndikimin e mësuesit. Personazhet kryesore, si Mr. Chips, gruaja e tij dhe nxënësit e tij, pasqyrojnë se si marrëdhëniet personale dhe përkushtimi i edukatorit ndikojnë thellësisht në jetën e të rinjve. Nga një pikëpamje filozofike, libri ka rëndësi sepse thekson idenë se edukimi është një akt moral dhe shoqëror, jo thjesht teknik. Ai tregon se dashuria, respekti dhe përkushtimi i mësuesit janë të domosdoshme për zhvillimin e individit dhe formimin e shoqërisë. Përmes reflektimeve të Mr. Chips dhe përvojave me nxënësit, lexuesi kupton se mësuesi nuk është vetëm një transmetues i njohurive, por një model jete, i cili lë gjurmë të përhershme në karakterin dhe moralin e fëmijëve. Ky roman mbetet një shembull i qartë i lidhjes së arsimit me zhvillimin moral, emocional dhe shoqëror të individit, duke e bërë edukimin një përvojë jetësore dhe të paharrueshme. Kapitulli 1 – Fillimi i karrierës së Mr. Chips Ky kapitull hap romanin duke prezantuar Mr. Chipping, një burrë modest dhe i ndrojtur, i cili fillon punën si mësues në një internat britanik. Ai ndihet i pasigurt dhe i papërgatitur për rolin që e pret, sepse është i ri dhe nuk ka përvojë me nxënësit e disiplinuar të internatit. Personazhi kryesor është vetë Mr. Chips, ndërsa nxënësit e parë që takon shfaqin karaktere të ndryshme, disa të butë e të respektueshëm dhe disa sfidues. Hilton përshkruan mënyrën se si ai mëson të njohë secilin nxënës dhe të vendosë lidhje të ngrohta me ta, duke përdorur humor, durim dhe këshilla të mençura. Ngjarjet tregojnë se edukimi nuk është thjesht dhënia e njohurive, por edhe ndërtimi i karakterit, respektit dhe besimit reciprok, dhe kjo ndihmon Mr. Chips të fitojë gradualisht vendin e tij në shkollë. Ai përjeton momentet e para të kënaqësisë dhe përgjegjësisë si mësues, dhe lexuesi kupton se për Hilton, arsimimi i mirë fillon me ndjeshmëri dhe përkushtim personal. Kapitulli 2 – Dashuria dhe martesa Në këtë kapitull, lexuesi ndjek përjetimet emocionale të Mr. Chips, i cili takon gruan e tij, një personazh që ndryshon jetën e tij. Gruaja është e ndjeshme, e mençur dhe e dashur, dhe marrëdhënia e tyre e bën Mr. Chips më të ndjeshëm dhe më të përkushtuar. Martesa e tyre përshkruhet me detaje të hollësishme: takimi i parë, dashuria që zhvillohet ngadalë, dhe momentet e përbashkëta që e bëjnë të kuptojë rëndësinë e ndjeshmërisë dhe dashurisë në edukim. Megjithatë, fati nuk është me të, pasi gruaja e tij vdes herët, duke e lënë Mr. Chips vetëm dhe duke i ndryshuar mënyrën e të menduarit. Ai kthehet në shkollë më i përkushtuar ndaj nxënësve, duke përdorur dashurinë që ka për jetën për të nxitur karakterin dhe moralin e tyre. Kjo pjesë tregon se jetët personale dhe përjetimet emocionale ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën se si një mësues edukon dhe lidhet me nxënësit, dhe se humbjet mund të thellojnë aftësitë morale dhe ndjeshmërinë e një edukatori. Kapitulli 3 – Mësues i dashur dhe i respektuar Ky kapitull është një nga pjesët më të gjera dhe tregon se si Mr. Chips bëhet një mësues i njohur dhe i dashur për nxënësit dhe kolegët e tij. Ai zhvillon një stil unik mësimdhënieje, duke kombinuar disiplinën e butë me humor dhe respekt, dhe duke i bërë nxënësit të ndihen të vlerësuar dhe të motivuar. Për shembull, ai kujdeset për nxënësit me vështirësi të ndryshme, u jep këshilla personale dhe i mëson të jenë të përgjegjshëm për veprimet e tyre. Ngjarjet reale lidhen me ambientin e shkollave britanike të fillim-shekullit XX, ku mësuesit shpesh ishin udhëheqës moral dhe modele për nxënësit. Hilton përdor shembuj të gjallë të situatave në klasë, si diskutimet për lëndët, gjykimet për sjelljen e nxënësve, dhe momentet kur mësuesi ndërhyn për të ndihmuar një student në nevojë. Kjo pjesë tregon se arsimi është më efektiv kur bazohet në respekt, dashuri dhe lidhje personale, dhe jo vetëm në rregulla të rrepta ose disiplinë mekanike. Mr. Chips shfaqet si shembulli ideal i mësuesit që nuk e ndjek vetëm planin mësimor, por edhe zhvillon karakterin dhe moralin e nxënësve të tij. 📘 LIBRI III – Mosha 12–15 vjeç Tema kryesore: Zhvillimi i arsyes dhe edukimi intelektual praktik, duke ruajtur natyrën dhe lirinë e fëmijës. 1. Fillimi i edukimit racional Pika kryesore: Në këtë fazë, mendja e Emilit është gati të kuptojë konceptet abstrakte dhe të përdorë arsyen. Sqarimi i hollësishëm: Para kësaj moshe, fëmija mëson kryesisht përmes shqisave dhe përvojës direkte. Tani ai është gati të analizojë situata, të krahasojë dhe të nxjerr përfundime. Arsyetimi fillestar duhet të vijë përmes mësimit praktik dhe eksperimentimit, jo vetëm memorimit. Shembull: Në vend që t’i japim një ligj fizik në formë formule, Emili eksperimenton me objekte që bien dhe mëson vetë parimin e gravitetit. Pasoja: Kjo metodë krijon një mendim kritik që më vonë i shërben për të zgjidhur probleme dhe për të bërë zgjedhje morale të pavarura. Lidhja filozofike: Rousseau thekson se arsimimi duhet të ndjekë zhvillimin natyror të kapaciteteve të fëmijës, duke respektuar ritmin e tij. 2. Edukimi shkencor dhe mësimi praktik Pika kryesore: Emili mëson shkencë dhe njohuri për botën përmes eksperimenteve dhe veprimeve praktike. Sqarimi i hollësishëm: Mësimi duhet të jetë i bazuar në përvojë konkrete, jo në teori të pafundme. Njohuritë e fituara përmes eksperimenteve nguliten më mirë dhe rrisin kureshtjen. Fëmija mëson të kuptojë se konceptet teorike kanë zbatim në realitet. Shembull: Ai eksperimenton me ujë, tokë dhe objekte të ndryshme për të kuptuar gravitetin, peshën dhe lëvizjen, në vend që të lexojë formula abstrakte në librat shkollorë. Pasoja: Mënyra praktike i krijon aftësi për të menduar kritikisht dhe për të zgjidhur probleme reale, duke i dhënë siguri dhe autonom 3. Mësimi i një zanati Pika kryesore: Emili duhet të mësojë një zanat ose aftësi praktike që do ta bëjë të pavarur ekonomikisht dhe moralisht. Sqarimi i hollësishëm: Njohuritë intelektuale nuk mjaftojnë; njeriu duhet të dijë të punojë për të mbijetuar. Zanati zhvillon disiplinë, përgjegjësi dhe vetëbesim. Arsimi praktik është pjesë e formimit të karakterit, jo vetëm i mendjes. Shembull: Në vend që të mësuarit të jetë vetëm teori, Emili praktikon mjeshtri në punime druri, bujqësi ose zanate të tjera, duke kuptuar rëndësinë e punës dhe përpjekjes. Pasoja: Zhvillohet ndjenja e autonomisë dhe e dinjitetit personal. Fëmija mëson se mund të mbështetet te aftësitë e tij, pa u varur nga të tjerët. Lidhja filozofike: Rousseau thekson se pavarësia është element thelbësor i lirisë natyrore, dhe edukimi praktik e nxit atë. 4. Zhvillimi i karakterit dhe moralit fillestar Pika kryesore: Në këtë fazë, përveç dijes, Emili mëson të formojë karakter dhe ndjenja morale. Sqarimi i hollësishëm: Përvoja dhe eksperimenti praktik zhvillojnë ndjenjat e drejtësisë dhe përgjegjësisë. Edukimi nuk është vetëm i mendjes; ai duhet të formojë një njeri të përgjegjshëm, që di të zgjedhë drejt dhe të kuptojë pasojat e veprimeve të veta. Moraliteti i hershëm bazohet tek kuptimi i lidhjes shkak–pasojë, dhe jo tek frika nga ndëshkimi. Shembull: Kur Emili mëson të punojë një kopsht, ai kupton që vetëm kujdesi dhe përpjekja sjellin rezultate. Ky koncept i përgjigjes për veprimet e veta është themeli i moralit. Pasoja: Ndërgjegjja fillon të formohet dhe shërben si udhërrëfyes për vendimet e ardhshme morale. Lidhja filozofike: Rousseau mendon se ndërgjegjja lind nga përvoja, jo nga predikimi i jashtëm; kjo është baza e arsimimit moral. 5. Respekti për ritmin natyror Pika kryesore: Arsimi nuk duhet të nxitojë fëmijën, por të respektojë ritmin e zhvillimit të tij. Sqarimi i hollësishëm: Çdo fëmijë ka aftësi dhe kohë të ndryshme për të kuptuar konceptet abstrakte. Nxitja e parakohshme mund të krijojë stres, frikë ose refuzim të mësimit. Arsimi i bazuar te ritmi natyror zhvillon motivim të brendshëm dhe dëshirë për të mësuar. Shembull: Në vend që të detyrohet të kuptojë gravitetin ose matematikën në mënyrë të shpejtë, Emili punon përmes eksperimentit dhe lojës, duke mësuar në ritmin e tij. Pasoja: Mënyra e tillë e arsimimit rrit kënaqësinë dhe vetëbesimin, duke krijuar një bazë të fortë për mësim të mëtejshëm. Lidhja filozofike: Kjo lidhet me idenë kryesore të Rousseau: njeriu zhvillohet më mirë kur edukimi respekton natyrën dhe ritmin e tij unik. Kështu kemi përpunuar Libri III – Mosha 12–15 vjeç me 5 pika të zgjeruara, secila me: Sqarim të hollësishëm Shembuj praktikë Pasojë për zhvillimin e fëmijës Lidhje filozofike Nëse do, mund të vazhdojmë me Libri IV – Adoleshenca (zhvillimi moral dhe fetar) në të njëjtin stil të zgjeruar. Dëshiron të vazhdojmë me Librin IV? 7 Kapitulli 4 – Lufta dhe sfidat e jashtme Kjo pjesë e romanit trajton periudhën e Luftës së Parë Botërore, duke treguar se shumë nxënës të Mr. Chips shkojnë në front dhe disa humbasin jetën. Për Mr. Chips, këto ngjarje janë një provë e dhimbshme e efektit që edukimi ka mbi jetën reale dhe pasojat e humbjes së nxënësve që ai ka ndihmuar të formohen. Ngjarjet reale lidhen me kontekstin historik të shkollave britanike, ku nxënësit u mobilizuan për luftë dhe humbjet e tyre prekën mësuesit emocionalisht. Mr. Chips kujton momentet e përbashkëta me nxënësit, këshillat që u ka dhënë dhe mënyrën se si karakteri i tyre u zhvillua gjatë viteve në shkollë. Kjo pjesë tregon se arsimi dhe ndikimi i një mësuesi nuk ndalen me largimin e nxënësve, dhe se karakteri dhe moraliteti i zhvilluar gjatë mësimit ndihmon në situata ekstreme, si lufta. Kapitulli 5 – Mbyllja e karrierës dhe reflektimi Kapitulli i fundit tregon pensionimin e Mr. Chips dhe reflektimin mbi gjithë jetën dhe karrierën e tij. Ai kujton të gjithë nxënësit që ka ndihmuar, sukseset, humbjet dhe marrëdhëniet që ka krijuar gjatë dekadave të mësimdhënies. Nxënësit e dikurshëm dhe kolegët e tij shfaqin respekt dhe dashuri për ndikimin e tij të vazhdueshëm në jetën e tyre. Ngjarjet reale lidhen me sfidat morale dhe sociale të mësuesve britanikë të shekullit XX, dhe mënyrën se si edukimi formon karakterin e brezave. Ky kapitull nënvizon se puna e mësuesit ka një vlerë të përhershme, dhe se dashuria, përkushtimi dhe respekti ndaj nxënësve janë thelbësore për një edukim të suksesshëm dhe për ndikim afatgjatë në shoqëri. Në këtë mënyrë, romani tregon një rrugëtim të plotë: nga fillimi i karrierës së një mësuesi modest, përmes jetës personale dhe humbjeve, deri te krijimi i një ndikimi të përhershëm mbi nxënësit dhe shoqërinë. Mr. Chips dhe nxënësit e tij janë shembulli i qartë se edukimi nuk është vetëm dhënie e njohurive, por formim i karakterit, moralit dhe përgjegjësisë qytetare, duke lidhur romanin ngushtë me filozofinë pedagogjike të shekullit XX. © Liliana Pere Founder. Publisher. Idepedent Researcher Author Prestige Magazine.2023-2026

#RevistaPrestige #Inspirationaldaily. #AcademicExcellence Emin Musliu: Inxhinier, Projektuesi dijetari i Hidroenergjetikës Shqiptare. Emin Musliu ka shërbyer si Drejtor i Institutit të Studimeve dhe Projektimeve të Hidrocentraleve, Zëvendësministër i Ndërtimit dhe Ministër i Ndërtimit. Emin Musliu ishte kryeprojektues i hidrocentraleve Selitë, Ulëz, Shkopet, Bistricë dhe i kaskadës së Drinit (Vau i Dejës, Fierzë). (Ne profesion ing Hidroteknik, kryetar i grupit inxhiniero teknik) Ai hartoi dhe mbikëqyri zbatimin e digave dhe skemave hidroenergjetike, duke garantuar sigurinë ndaj prurjeve ekstreme dhe tërmeteve, si dhe mbajti poste drejtuese shtetërore në ndërtim dhe energjetik. Në historinë e hidroenergjetikës shqiptare, Emin Musliu qëndron si një gur themeli i pakrahasueshëm; vizioni dhe precizioni i tij në projektimin e hidrocentraleve e ngjason atë me Wernher von Braun, arkitektin gjerman të raketave që çoi njeriun në hapësirë. Ashtu si von Braun llogariti çdo faktor të mundshëm për të realizuar ëndrrën e eksplorimit të universit, Musliu planifikoi çdo detaj të kaskadës së Drinit dhe të digave shqiptare, duke marrë parasysh prurjet ekstreme, tërmetet, dhe ndikimet mjedisore, duke garantuar që energjia e ujërave të shndërrohej në progres dhe stabilitet për një vend të tërë. Aftësia e tij për të parashikuar rreziqet dhe për të harmonizuar teknologjinë me natyrën e bën figurën e tij jo vetëm një inxhinier, por një shjencetar universal në fushën e energjetikës. Emin Musliu është një nga figurat më të shquara të inxhinierisë shqiptare, se bashku me Petrit Radovicken, udhëheqës vizionar që modeluan zhvillimin e hidrocentraleve në Shqipëri gjatë gjysmës së dytë të shekullit XX. Jetën dhe veprën e tij mund ta perceptojmë si një rrugëtim të fuqishëm të dijes, disiplinës dhe mençurisë teknike, ku çdo projekt ishte një demonstrim i logjikës perfekte, kapacitetit organizativ dhe vizionit të guximshëm për të transformuar lumin në energji dhe stabilitet për vendin. Çdo vepër e tij është dëshmi e qartësisë së mendimit dhe disiplinës së lartë teknike, një punë që sfidon kohën dhe ruhet si standard për brezat e ardhshëm. Le te mesojme me teper Kush ishte Emin Musliu Emin Musliu ka lindur në vitin 1925 në qytetin e Shkodrës, në një familje shqiptare ku edukimi dhe puna ishin vlera themelore. Terreni malor dhe lumenjtë e rajonit formuan interesin e tij të hershëm për hidroteknikën dhe ndërtimet e mëdha. Musliu kreu arsimin e mesëm teknik dhe më pas studimet universitare në Inxhinieri Hidroteknike. Gjatë viteve 1950, ai zhvilloi specializime jashtë vendit, duke marrë njohuri nga vendet e Evropës Lindore, si dhe përvoja të drejtpërdrejta teknike nga projekte në Jugosllavi dhe Kinë, duke u njohur me teknologjitë më të avancuara të kohës. Këto eksperienca e pajisën me aftësi për të menaxhuar projekte komplekse dhe për të implementuar zgjidhje teknike të sigurta dhe të qëndrueshme. Karriera profesionale dhe veprat Vitet 1950–1960: 1951: Fillon punën si inxhinier në Hidrocentralin e Selitës, përgjegjës teknik te Mali me Gropa. 1958–1960: Kryeinxhinier dhe drejtor teknik në kantieret e HEC-it të Selitës dhe Ulzës. Ai koordinoi ndërtimin e digave dhe stacioneve hidroenergjetike, duke siguruar që çdo projekt të realizohej me disiplinë perfekte. Vitet 1960–1970: 1961–1963: Hartimi i skemës së Drinit, projekt ky me kritere të rrepta sigurie: prurje ekstreme 4500 m³/s dhe tërmet deri në 9 ballë. 1962: Fillimi i ndërtimit të HEC Shkopet dhe Bistricës 1, në bashkëpunim me Petrit Radovickën dhe inxhinierë të tjerë të Institutit të Hidrocentraleve. 1967–1970: Kaskada e Drinit, përfshirë HEC-i i Vaut të Dejës, ku Musliu drejtoi qindra punonjës dhe inxhinierë, duke kombinuar eksperiencën vendase dhe njohuritë ndërkombëtare. Vitet 1970–1980: 1970: Përfundimi i HEC Shkopet. 1976: Përmirësimi i Bistricës 2 dhe digave ekzistuese. Vitet 1970–1980: Drejtimi i HEC-it të Fierzës dhe Vaut të Dejës, ku Musliu ishte garant i sigurisë maksimale, duke parashikuar çdo rrezik hidraulik dhe ndërtimor. Hidrocentrali i Fierzës (dikur i quajtur Drita e Partisë) është ndërtuar mbi lumin Drin, pranë fshatit Fierzë, dhe përbën veprën më të madhe hidroenergjetike në Shqipëri. Ndërtimi i tij nisi në nëntor 1971, ndërsa turbina e parë u vu në punë në tetor 1978, Vepra u realizua me ndihmën e shtetit kinez për sa i përket pajisjeve dhe teknologjisë, të cilat u shkëmbyen me mineral kromi, por projektimi dhe ndërtimi u kryen 100% nga inxhinierë dhe specialistë shqiptarë. Ndër figurat kryesore përmenden Niko Naska (ish-drejtori i veprave të mëdha energjetike), si dhe inxhinierët Pandi Çezmaxhiu, Nesti Lubonja, Rrahman Hanku, Emin Mysliu, Spiro Pappa, Skender Kosturi, Egon Gjadri, Petrit Radovicka, Farudin Hoxha, Dhimiter Cico, Gezim Struga, Haxhi Billa, etj. Ndërtimi zgjati 7 vite dhe sipas Naskës, hidrocentrali e shleu koston e vet brenda tre vitesh pune, pra në 1981. Diga e Fierzës është 160 metra e lartë, e ndërtuar me gurë e zhavorr me bërthamë deltine, dhe krijon Liqenin e Fierzës me një vëllim prej 2,7 miliardë m³ ujë. Me një kapacitet prodhimi prej 500 megavat (MW), Fierza renditet ndër më të mëdhenjtë në Ballkan, duke qenë për dekada burimi kryesor i energjisë elektrike në vend dhe në raste të veçanta edhe furnizues për vendet fqinje. Hidrocentrali i Komanit është një nga veprat më të mëdha energjetike mbi lumin Drin, pjesë e kaskadës Drin–Fierzë–Koman–Vau i Dejës. Punimet për ndërtimin nisën në fund të viteve 1970 (pas përfundimit të Fierzës). Hidrocentrali u vu në shfrytëzim gradualisht në vitet 1985–1986. Ai u ndërtua gjatë periudhës së sistemit totalitar dhe u konsiderua një nga investimet strategjike të energjetikës shqiptare. Ka një kapacitet të instaluar prej rreth 600 MW, duke qenë ndër më të mëdhenjtë në Shqipëri. Diga e Komanit është rreth 115 metra e lartë. Formon Liqenin e Komanit, një nga liqenet artificiale më të mëdhenj dhe më piktoresk në vend. Inxhinierët dhe specialistët Ashtu si në Fierzë, projektimi dhe ndërtimi u kryen kryesisht nga specialistë shqiptarë. Në ndërtimin e veprave të mëdha të kaskadës së Drinit (ku përfshihet edhe Komanit) morën pjesë inxhinierë të njohur të kohës si: Dhe drejtues te veorave te medha . Petrit Radovicka. Farudin Hoxha Emin Musliu. Rahman Hanku. Niko Naska Pandi Çezmaxhiu Nesti Lubonja Spiro Pappa Skender Kosturi Egon Gjadri Dhimiter Cico Gezim Struga Haxhi Billa, etj. Këta inxhinierë dhe shumë teknikë e punëtorë të tjerë kontribuan në realizimin e një prej projekteve më ambicioze energjetike të Shqipërisë. **Secila prej këtyre veprave është dëshmi e qartësisë së mendimit dhe fuqisë së organizimit, si stacionet hapësinore të astronautëve që operojnë mbi planetin Tokë me precizion dhe disiplinë.** Musliu shërbeu si: Zëvendësministër i Ndërtimit Drejtor i Institutit të Studimeve dhe Projektimeve të Hidrocentraleve Ministër i Ndërtimit Deputet Ai ruajti rolin primar në të gjitha veprat e mëdha, duke bashkëpunuar ngushtë me Petrit Radovickën dhe inxhinierë të spikatur hidroteknikë. Projektet e tij ishin gjithmonë të planifikuara me siguri maksimale dhe respekt të parimeve ndërkombëtare, duke u siguruar që lumenjtë dhe ujërat e Shqipërisë të mos shkaktonin dëm. Kushtet dhe sfidat për Shqipërinë Gjatë viteve 1950–1980, Shqipëria ishte në një fazë industrializimi të hershëm dhe infrastruktura ishte minimale. Përmbytjet e Shkodrës dhe Bunës (1962, 1963, 1970, 1976) krijonin rreziqe. Si shkencetar i shekullit XX për energjetikën shqiptare, Emin Musliu interpretoi ligjet e ujërave dhe gravitetit në mënyrë që çdo digë dhe stacion hidrocentral të funksiononte me saktësi maksimale. Musliu zbuloi rendin e fshehur të lumenjve shqiptarë, duke transformuar prurjet e tyre të pakontrolluara në energji të qëndrueshme dhe të besueshme për qytetet dhe fabrikat e vendit. Mendimi i tij strategjik dhe vizioni i tij i guximshëm janë një testament i madhësisë së tij, një kombinim i matematikës së saktë dhe intuitës teknike, që vetëm gjeni i rralle i ben. Në mënyrë të ngjashme, aftësia e Musliut për të planifikuar projekte masive dhe për të parashikuar rreziqet e natyrës e bën atë të pa krahasueshëm Musliu koordinonte qindra specialistë hidroteknikë, arkitektë dhe mekanikë për të ngritur hidrocentralet që ndryshuan fizikun e energjisë në Shqipëri. Secila vepër e tij ishte një mision i planifikuar deri në detaj, ku çdo element ishte i llogaritur për të mbijetuar dhe funksionuar në kushtet më eksistuese. Emin Musliu ishte i apasionuar kembengules i etur pas njohurive të reja dhe i praktikave teknike që nuk ishin provuar më parë në Shqipëri. Ai ndërtoi një paradigmë të re, duke shndërruar sfidat e rrezikshme të lumit Drin dhe të Bunës në mundësi të pakrahasueshme për zhvillim industrial dhe energjetik. Përmes saktësisë, përkushtimit dhe guximit të tij,Radivicka ngushtesisht me Musliun arriten të shndërrojne natyrën në shërbim të qytetarëve,. Musliu hartoi projekte që mund të përballonin prurje ekstreme dhe tërmete, duke integruar standarde ndërkombëtare dhe teknologji të avancuara të asaj kohe. Çmimet dhe njohja publike Për kontributin e jashtëzakonshëm në ndërtimin e hidrocentraleve, Musliu ka marrë cmime dhe dekorata shtetërore, duke e vlerësuar si një nga arkitektët më të mëdhenj të energjetikës shqiptare. Publiku shqiptar e sheh si heroin e dritës, një udhëheqës i disiplinuar dhe vizionar, i cili garantoi energji për qytetet, fshatrat dhe industrinë e vendit. Vlerësimi i punës së tij krahasohet me figurat botërore të shkencës dhe astronautikës, ku çdo vendim është i matur, çdo llogaritje e sakte dhe çdo vepër e përjetshme. Rrefim i Emin Musliut Emin Musliu: Si u ndërtuan hidrocentralet Hidrocentrali i parë që filloi në Shqipëri ishte hidrocentrali i Selitës. Filloi që në 1949 dhe u vu në shfrytëzim në nëntor 1951. Është një hidrocentral me tunele duke filluar që nga Mali me Gropa kalon në Malin e Dajtit ku ka një tunel 1600 metra të gjatë dhe zbret në Lanabregas ku është ndërtesa e centralit. Është një central i vogël po i vështirë në ndërtim. Ai ka thuajse 66 vite që funksionon dhe nuk i ka ndodhur asgjë. Është i vetmi hidrocentral i inauguar natën sepse në atë kohë me 7 nëntor 1951 ishin grumbulluar në sallën e makinerisë, autoritetet e vendit ndërsa në Tiranë ishin mbledhur qytetarë para bashkisë së Tiranës që prisnin të vinin dritat. Ç’ është e vërteta, në atë kohë, në 1949 ne ishim analfabetë totalisht, që s’merrnim vesh ç’është hidrocentrali, diga etj. Në 1949 erdhi një këshilltar sovjetik Grigori Petrenko i cili kishte aftësi të jashtëzakonshme. Ishte shumë njerëzor dhe na dha një ndihmë kolosale, që bëmë edhe organizimin e punës për ndërtimin e veprave të hidrocentralit. Tirana kishte në atë kohë, mesa di unë, një central të vogël që vlente vetëm për institucionet shtetërore dhe disa familje që jetonin në Tiranë. Pjesa tjetër ishin me kandila, llamba me vajguri, ca me pishë e kjo ishte gjendja e Shqipërisë në atë kohë. Si nisi faza e dytë, pas Selitës a kishte një projekt për të shtrirë programin e hidrocentraleve në të gjithë territorin e vendit? Në atë kohë u pa që ne filluam të bëjmë një hidrocentral dhe u përgatitën mjaft njerëz të talentuar dhe filluan të aftësohen me mendimet e tyre teknike shkencore. Ishte hidrocentrali i parë i projektuar nga sovjetikët dhe i ndërtuar nga ne. Në hidrocentralin e Selitës, linja e tensionit të lartë 35 kilovolt nga Selita dhe deri ku është qendra kryesore në Tiranë erdhën të gatshme nga Bashkimi Sovjetik. Edhe nënstacionet erdhën të gatshme nga Bashkimi Sovjetik se nuk ishim në gjendje t’i prodhonim vetë. Pas saj, të gjitha linjat e nënstacionit u prodhuan në vend, të gjitha shtyllat e tensionit të lartë e të gjitha ato që duheshin. Pas tij, filloi hidrocentrali i Ulzës që përballoi nevojat e asaj periudhe për Shqipërinë. Në hidrocentralin e Ulzës, që ishte një hidrocentral shumë serioz, dhe në atë kohë në Bashkimin Sovjetik ishte i dyti që ndërtohej e projektohej. Po ne patëm shumë njerëz të talentuar. Unë isha drejtor i digës së ndërtimit të hidrocentralit. Kisha dhe dy zëvëndës shumë të zotë dhe dhjetëra inxhinierë që u kualifikuan nga dita në ditë dhe i dolën para të gjitha problemeve. Aq sa në vitin 1956, unë u nisa në Bashkimin Sovjetik për të kërkuar projektet se po na mungonin. Dhe në atë kohë morëm disa masa të jashtëzakonshme. Blloqet e digës nga 3 metra i bëmë 6 metra të larta, blloqet e piklave nga 3 metra gjysmë i bëmë 11 metra të larta, me qëllim që të fitonim kohë. Pjesët e sipërme të urës i bëmë me kapriata çeliku që nuk kishin nevojë për mbështetje. Dhe shumë gjëra të tjera të nevojshme që e bënë të mundur përfundimin e hidrocentralit të Ulzës në 1958. Në janar të 1958 u inaugurua dhe u vu në shfrytëzim. Në përgjithësi, në të gjithë këto vepra, krahas projektit, bëhej dhe preventivi I veprës që përcaktonte se çfarë duhej për një vepër të tillë. Dhe aty ishin edhe fondet e caktuara për punonësit që ishin në hidrocentral. Ishin të zgjidhura këto gjëra në ato kohë. Edhe shpërblimi i punonjësve ishte shumë i madh. Sidomos për shoferët, eskavatoristët, buldozeristët, që kishin makineri të mëdha. Ata kishin paga speciale që arrinin nga 20 mijë deri në 25 mijë lekë në muaj. Kryeministri merrte 22 mijë e unë si drejtor i hidrocentralit 12 mijë e 500 lekë. Ishte stimulim i jashtëzakonshëm i këtyre njerëzve që punonin edhe nga 12 orë në ditë, me turne. Ishte 24 orë punë. Nuk pushonte asnjë minutë puna. Krahas hartimit të projekteve bëhej edhe plani e kalendari i zhvillimit të punimeve. Në mënyrë të tillë, me programin tonë arrimin që të bënim projektzbatimin e punimeve 2 muaj para afatit të planifikuar nga qeveria. A besoni se natyra e ndërtimit të hidrocentraleve ishte në përgjigje të stadin zhvillimor të vendit? Ishte e jashtëzakonshme, se ne ishim një vend që në 1944 pas luftës kishim 5 kilovat orë energji elektrike për frymë të popullsisë në vit. Ishte një gjë mizerabël. Sot kemi 20-40-50 në ditë dhe atëhere ishte në vit, Ishte e tmerrshme. Pjesa dërrmuese e Tiranës; ne ishim të gjithë me llamba me karbit, me llamba vajguri ndërsa pjesa matanë ishte me pisha e gjëra të tilla që nuk jetonin dot fare. Hidrocentralet mbi lumin Drin janë hidrocentralet më të famshme le të themi, jo vetëm për shkak të madhësisë së projekteve por edhe për shkak të varësisë së tyre nga zhvillimet politike të kohës. Me ndërprerjen e marrëdhënieve që u bë në vitin 1961 me Bashkimin Sovjetik, mbetem pothuaj vetëm, se dhe vendet e lindjes nuk na ndihmonin. Ndaj u desh mundësia që të njiheshim me zhvillimin e projektimit dhe ndërtimit të hidrocentraleve me Francën, Italinë, Zvicrën apo Çekosllovakinë. Kjo na mundësoi që të njiheshim deri në themel me këto gjëra, që të merrnim përgjegjësinë për t’i çuar vetë përpara. Në mesin e 1961 na vjen një vendim nga qeveria që të studiojmë skemën e Drinit. Ngritëm grupet e veçanta. Bëmë 12 variante se si duhej shfrytëzuar Drini. Përjashtuam 8 dhe lamë 4 variante dhe u thelluam te këto të fundit. Në këtë variant, ishte varianti i tretë që u vendos që të ndërtohej dhe hidrocentrali i Skavicës, Fierzës, Komanit, Vaut të Dejës dhe i Bushatit. Me 5 hidrocentrale, skema e Drinit jep rreth 7 miliard kilovat orë energji elektrike në vit. Hidrocentrali i parë në Drin ishte ai i Vaut të Dejës. Vau i Dejës ka diga me lartësi deri në 60 metra për të cilën ne e kishim krijuar një farë besimi në këtë drejtim se kishim ndërtuar Ulzën e Shkopetin dhe 2 Bistricat e ishim në gjendje të bënim atë. Në këtë kohë, u munduam që ta studiojmë në themel të gjithë punën për ndërtimin e hidrocentralit të Vaut të Dejës. Ishte e vështirë por me ndarjen që bëmë në Institut mes grupeve të projektimit për secilën pjesë të hidrocentralit, u bë e mundur të projektohet dhe pastaj të ndërtohet plotësisht e në mënyrë të shkëlqyer. Ky hidrocentral problemin më të madh e kishte te perdja kundër filtrimit në shtratin e lumit. Sepse aty u desh të bëhej një perde në thellësi 50 metra për të ndërprerë filtrimin. Këtu na ndihmuan realisht kinezët dhe arritëm ta bëjmë siç duhet. Hidrocentrali i Fierzës ishte i dyti. Ka një digë 167 metra të lartë, ka prurje të mëdha që duan tunele të mëdha për devijimin e për shkarkimin, duhen për ndërtesën e centralit dhe tunelet e turbinave që çojnë ujë në hidrocentral. U studiuan me shumë kujdes, me përgjegjësi të jashtëzakonshme, me kontrolle periodike që firmosesin nga një grup inxhinierësh dhe u bë e mundur që çdo gjë të bëhej në rregull. Ishin rreth 70-80 inxhinierë, 100 teknikë dhe punonjës të tjerë që ishin specialist, minatorë, betonistë, karpentierë, saldatorë etj. Në Fierzë prodhuam edhe tubacionet që u futën në tunelet e turbinat me diametër 7.2 metra që ishte e jashtëzakonshme. U transportuan dhe futeshin në tunele e betonoheshin. Të gjitha u bënë sipas një programi, gjithmonë 2 muaj para afatit të caktuar. E kishim si zakon. Edhe në hidrocentralin e Ulzës dhe pastaj sidomos në Vaun e Dejës, bënim çdo vit programimin nga kantierët për punën që do të bënim, vëllimin që do kryhej, njerëzit e materialet që duheshin. Veç kësaj çdo fund tremujor, shtabi i kantierëve vinte para ndërmarrjes e raportonte për punën e 3 mujorit të kaluar e për punën që do bëhej 3 mujorin tjetër. Ishte angazhim serioz që të bëheshin këto vepra. Në Vaun e Dejës ne filluam minimin e parë të madh kurse në Fierzë arritëm atë më kolosalin, që të gërmohen rreth 600 mijë metër kub gurë në një plasje të vetme ku u desh në një plasje të vetme të fusnim 360 ton dinamit, 360mijë kilogram dinamit, një gjë e paimagjinueshme. Vetëm në Bajram Curr ra tërmet 3 ballë. Po realizimi ishte i përsosur. Një problem tjetër ishte edhe bërthama e digës. Duke qenë se argjilat e Vaut të Dejës ishin të dobëta, ne u munduam shumë gati 1 vit e gjysëm se si do të bënim me këtë punë. Dhe përfundimisht pamë vetëm në Japoni një hidrocentral që ishte ndërtuar me përzierje të argjilës me zhavor për bërthamën e digës. Bëmë 1 milion metër kub argjilë e zhavor për bërthamën e digës dhe që sot diga nuk pyet fare. Ne patëm arritur me kinezët, që për hidrocentralin e Fierzës të kishim përgjegjësi të përbashkët për projektimin dhe ndërtimin. Në 1974 kinezët u tërhoqën dhe thanë se do të furnizojnë të gjithë pajisjet, po për projektimin dhe ndërtimin duhet ta mbanim vetë përgjegjësinë. Nga ‘74 e më vonë e mbajtëm ne të gjithë përgjegjësinë për projektimin dhe zbatimin Nuk pati probleme. Ne 1961 kishim krijuar Drejtorinë e Përgjithshme të Studimit, Projektimit dhe Ndërtimit të Hidrocentraleve. Kisha dy zëvëndësdrejtorë dhe 30 inxhinierë të kualifikuar që u përgatitën për ta çuar përpara. Madje në 1962, ambasadës kineze i kisha kërkuar që të vinin 3 profesorë të njohur kinezë për të punuar e për të bërë si shembull projektimin e Fierzës. Këta erdhën në 1962 dhe unë vë këta të tre me tre nga inxhinierët tanë Farudin Hoxhën, Egon Gjadrin dhe Iljaz Këllezin që të punojnë bashkë në një dhomë dhe për nëj vit të merreshin me studimin dhe projektimin e digës së Fierzës, për të pasur eksperiencën e nevojshme. Kështu që pa krijuar mundësinë për të aplikuar siç duhet zgjidhjet që donte Fierza, ishte e nevojshme dhe e domosdoshme që të merrje eksperiencë nga jashtë. Ne kishim marrë eksperiencë nga Franca, Zvicra, Italia etj. dhe kishim marrë të gjithë eksperiencën e tyre. Terreni ka qenë i vështirë, kishte pak banesa në fillim po më pas u krijua një qytezë. Në ‘77 numri i punonjësve ishte 10 mijë e 3 vetë që kam firmosur borderotë e pagesës së njerëzve. Nga ana jonë u ndërtuan të gjitha godinat. Të gjithë kishin vendet e fjetjes së tyre, kishte 36 menca e të gjitha gjërat e tjera të nevojshme. 1 herë në 2 muaj shkonin në shtëpi e u kishim siguruar linjat e transportit. Po ashtu i ndihmuam punonjësit edhe me të gjitha detyrimet e tjera për çështje familjare nga familjet e tyre, se punonjësit ishin nga e gjithë Shqipëria e jo vetëm nga zona. Krijuam kinemanë, krijuam grupin e estradës nga njerëz që kishin eksperiencën në këtë punë dhe kishin dëshirë. Ishte një qytezë. Ngarkohej nga qeveria secili rreth që të dërgonte çdo vit për 1 apo 2 vite specialistë që na duheshin. Shoferët, përshembull i merrnim nga nga Korca, Saranda etj. U speciliazuan edhe më shuëm se morën makina 20-30-40 tonë. Pati një angazhim shumë serioz dhe kishim për detyrë të ndihmonim familjet. Madje, unë ndërtova 1500 apartamente për shkodranët dhe ishim të siguruar nga të gjitha anët që ta përballonim. Ajo që ka qenë më e rënda ka qenë vrasja e 9 vetëve. Ne, për gërmimet masive, hapnim tunele nga 1 kilometër thellësi, 20 metra mbi të tunele të tjerë e kështu me radhë. Në një ditë të caktuar fillon një rrebesh i madh dhe një rrufe bie nga pjesa e sipërme e zbret në 40 metra, në një zonë që ishte futur dinamiti dhe shpërtheu. Disa u vranë nga dinamiti dhe disa nga asfiksia. Nuk ishte faji i inxhinerëve po ishte nga natyra. Për këtë raportuam në qeveri. Ne kishim marrë makina nga Verona, në San Bonifacio dhe me ato ecëm. Për Fierzën na u deshën dhe 20 makina të mëdha 40 tonëshe. Kur isha në Kinë me Ministrin e Marrdhënieve Ekonomike me Jashtë i kërkova makinat. Ai më tha se nuk i kishin eksperimentuar ende dhe nuk mund t’i jepnin. Pasi shkoi në sallën matanë, thanë që do na jepnin valutë për blerjen dhe na sugjeruan Anglinë. Ne çuam një grup njerëzish në Angli, me të cilën nuk kishim as marrëdhënie ekonomike e politke. Kishim marrë oferta nga Franca e Italia, por Anglia në jepte ofertë më të lirë dhe na i sillte më shpejt. Në prill të 1974 erdhën makineritë që u bë pastaj edhe devijimi i lumit dhe u fut në tunele. Hidrocentrali i Vaut të Dejës u quajt “Mao Ce Dun” për të nderuar kryetarin kinez dhe ishte për mendimin tim një gjë pozitive sepse tregonte që ne i vlerësojmë ndihmat që na japim. Kur shkojmë atje në vitin ‘70 na duheshin 5 milion dollarë. Kryeministri më thotë që s’ka para dhe me thotë të iki në Kinë. Pasi shkova në Kinë, në vend të 5 milion dollarëve marr rreth 30 milion dollarë pajisje e makineri për ndërtimin Ndodhi që ishte hidrocentrali “Mao Ce Dun” dhe nuk duhej bërë asgjë për të nënvlerësuar Maon, ndaj na duhen këto gjëra. Edhe ata i ngarkonin eskavatorët, makineritë e buldozerët etj. në trena, u vinin parrulla dhe shkruhej ato shkojnë në hidrocentralin “Mao Ce Dun” në Shqipëri. Sa i përket takimit me Cu En Lain, me thërret Mehmet Shehu dy ditë para se të nisesha në Kinë. Me thotë: “A jeni përgatitur për Fierzën? I them PO. Me thotë që “duhet të takosh Cu En Lain”. I them që “si ta takoj, ai është kryeministri i Kinës?! “Falenderime nga populli shqiptar, falenderime nga qeveria e kryeminisri Mehmet Shehu. Faleminderit për ndihmën që na keni dhënë për Vaun e Dejës e faleminderit për ndihmën që po na jepni për Fierzën. Gjithashtu kam një propozim, që ta shpallim Kaskadën e Drinit-Kaskada e Miqësisë Shqiptaro-Kineze”. Kur arrita ta takoj Cu En Lain ia them këto. Me thotë “mirë, nuk është propozim i keq. Por unë do të porosis delegacionin qeveritar kinez që do të vijë në Shqipëri. Vendosni me ata”. Në maj 1974 vjen delegacioni kinez, takohemi me ta e bisedojmë për çdo gjë. I çoj në Vaun e Dejës dhe përfundimisht hartohet plani 20 vjeçar që Kina do i jepte Shqipërisë 1974-1994. Në këtë plan u vu që edhe Skavica të përfundonte në 1994 sëbashku me hidrocentralin e Bushatit. Qe fatkeqësi e madhe që Enver Hoxha në 1974 i prishi marrëdhëniet me Kinën dhe ne dolëm jashtë. Deri në ‘70 ishim ne të vetmit që shkonim në Kinë dhe nuk kishte asnjë përfaqësues tjetër shteti. Në ‘74 të gjitha shtete e tjera shkuan në Kinë dhe vetëm ne nuk shkuam atje. Ishte fatkeqësi e madhe. Komani përfundoi në 1986 dhe u bë me pajisje franceze. Edhe aty punuan në mënyrë të shkëlqyeshme. Ismail Ahmeti, drejtor i Përgjithshëm dhe punëtorët e tjerë. Pas Komanit, filloi hidrocentrali i Banjës për të cilin deri në 1991 u përfundua gjysma e punimeve. Më pas u bllokua komplet. Ne bëmë projektin e Skavicës që edhe pse mbyt 5 mijë hektarë tokë, për vlerën e madhe që ka për rregullimin e të gjitha hidrocentraleve të Shqipërisë ia vlen që të bëhet një vepër e tillë. Në këtë kuptim nuk na ka mbetur peng për ndonjë gjë. Hidrocentralet e Drinit janë ndërtuar me dy kritere themelore. Prurjet e Drinit janë marrë 1 herë në 10 mijë vjet. Lufta e Trojës është 3 mijë vjet, ne kemi marrë 1 herë në 10 mijë vjet se sa mund të jetë prurja. Dhe e dyta, janë marrë parasysh termetet 9 ballë, në ndërtimin e hidrocentraleve të Drinit. Duhet të shkatërrohet Europa që të dëmtohen këto hidrocentrale. Në këtë drejtim ka siguri absolute. Vetëm duhet të ketë kontroll e mirëmbajtje. Nga kjo punë nuk ka asnjë dyshim. Ndërsa sa i përket prurjeve, është fatkeqësi e madhe. Pse është fatkeqësi e madhe? Sepse duke e ditur muajt e prurjeve që vijnë, këta që i shfrytëzojnë nuk marrin masa që në kohën e prurjeve më të mëdha të ketë nivelet e liqeneve më të ulëta dhe si pasojë e kësaj kalojnë dhe ujëra më tepër. Por jo se digat mbysin, ato shpëtojnë. Se po të mos ishin digat, kalojnë mijëra kub ujë me sekondë. Ka keqkuptim të rëndë. Digat vetëm ndihmojnë disiplinimin e prurjeve në hidrocentral. Nga studimi i vitit 1963 ka rezultuar se me ndërtimin e hidrocentraleve në të gjithë vendin, mund të sigurohen 18 deri 20 miliard kilovat orë energji elektrike në vit. Është energji e madhe që përballon çdo nevojë. Por nuk është e thënë që Shqipëria të mbetet vetëm te ndërtimi i hidrocentraleve por edhe të termocentraleve, sidomos i Fierit. Termocentrali i Vlorës duhet shfrytëzuar me gaz, është turp i madh se është ndërtuar gjithë ajo vepër që nuk shfrytëzohet, Mund të ndëtohen centrale elektrike me erë; Llogaraja e zona e Milotit e zona të tjera kanë erë të jashtëzakonshme. Duhet të kesh dëshirë, vullnet e njerëz që i studiojnë këto gjëra dhe japin përcaktimin përkatës. Unë kam vetëm një gjë. Është e nevojshme që të mendohet mirë nga vijmë. Po u menduam mirë nga vijmë, do mendojmë mirë ku jemi dhe do ndërtojmë më mirë se ku do të shkojmë. Se ndryshe nuk ka si ndërtohet Shqipëria. Dhe është e nevojshme që të krijohen institutet e projektimit të hidrocentraleve, institutet e bonifikimit, hekurudhave, rrugëve, urave e institute të tjera që janë të nevojshme për Shqipërinë. U prishën në 1992 dhe sollën fatkeqësinë më të madhe në Shqipëri. Ndaj qeveria e sotme dhe parlamenti i sotëm duhet të bazohet te struktura të tilla që çojnë para vendin. Duhen krijuar struktura të nevojshme. © Liliana Pere – Founder. Publisher. Idepedent Researcher. Author Prestige Magazine 2023-2026

Rrevista Prestige  #inspirationaldaily  #excellenceTeacher #inovacionMirjetaDomi Portreti eshte ndërtuar mbi bazen e bashkebisedimit me Mirjeten. Gruaja në Shkencë dhe Teknologji ,  Inovacion i Heshtur me Ndikim të Qëndrueshëm; Mirjeta Domi  Mirjeta Domi renditet sot mes grave më inovative në botë në fushën e arsimit dhe teknologjisë, një figurë që ka ngritur arsimin shqiptar në skenën ndërkombëtare përmes vizionit dhe guximit intelektual. Vlerësimi i saj si Microsoft Innovative Educator Expert (MIEE) në Redmond (2015) përfaqëson një nga çmimet më prestigjioze globale në edukimin digjital, duke e vendosur mes edukatorëve elitarë që transformojnë mësimdhënien përmes teknologjisë. Ky çmim nga Microsoft  ishte një titull nderi, por edhe një konfirmim ndërkombëtar i ndikimit të saj inovativ dhe lidershipit në arsim. Përmes këtij vlerësimi, Mirjeta u bë pjesë e një rrjeti botëror liderësh arsimorë që formësojnë të ardhmen e të mësuarit në shkallë globale. Ajo mbetet një simbol i inovacionit të heshtur me ndikim të qëndrueshëm, duke dëshmuar se një grua shqiptare mund të jetë zë dhe forcë transformuese në arenën ndërkombëtare të shkencës dhe teknologjisë. Gratë në Fizikë dhe Informatikë janë si drita që zbulojnë rrugët e panjohura të dijes. Ato sfidojnë stereotipet, ndërthurin logjikën me intuitën shpirtërore dhe e shndërrojnë çdo ekuacion në akt krijimi. Në çdo laborator, në çdo kod dhe në çdo eksperiment, ato japin shembull guximi, përkushtimi dhe vizioni. Roli i tyre matet jo vetëm me rezultate shkencore, por me ndikimin që ushtrojnë mbi brezat e rinj. Ato janë  projektuese të së ardhmes, ku teknologjia vihet në shërbim të emancipimit dhe humanizmit. Mirjeta Domi është një nga ato figura të rralla të arsimit, ku mendimi kritik, ndjeshmëria njerëzore dhe përgjegjësia qytetare bashkohen në harmoni të natyrshme, duke e kthyer çdo hap të saj në një akt shërbimi ndaj arsimit, shoqërisë dhe së ardhmes së brezave. Ajo është mësuese e Fizikës dhe Informatikës, një grua solare, e urtë dhe metodike, një nënë shembullore që rrezaton forcë mendore dhe qetësi shpirtërore, si dhe një arkitekte e heshtur e së ardhmes, që ndërton ura të qëndrueshme mes shkencës dhe humanizmit. E lindur në Mat, në një familje ku dija dhe edukimi ishin themeli i jetës dhe i vlerave, Mirjeta e ndjeu që herët thirrjen për t’i shërbyer arsimit. Çdo libër dhe çdo përvojë shkollore ishin për të dritare që hapnin shpirtin, duke e shndërruar njohurinë në mision jetësor. Studimet universitare në Fizikë (1989–1993) i dhanë strukturë mendimit dhe një vizion të thellë shkencor, ndërsa formimi akademik u pasurua më tej me një Master në Menaxhim (2010) dhe specializime ndërkombëtare në Teknologji dhe Inovacion (2015, University of Illinois, Chicago). Çdo certifikim dhe titull , përfshirë atë të Mësuese Inovatore dhe Eksperte Ndërkombëtare MIE nga Microsoft (Redmond, 2015),  nuk ishte një dokument , një reflektim i nivelit global të arsimit shqiptar, duke e renditur Mirjetën mes edukatorëve më inovativë në botë. Në këtë rrugëtim, analogjia me Maria Montessori bëhet e natyrshme: ashtu si Montessori e shndërroi arsimin në akt emancipimi shpirtëror, Mirjeta e kthen çdo klasë në laborator mendimi, ku nxënësit mësojnë të ndriçojnë vetveten përtej kurrikulave. Karriera e saj nisi në vitin 1993 në Klos, si mësuese e Matematikës dhe Fizikës, ku shkolla ishte jo vetëm vend pune, por laborator i shpirtrave të rinj dhe i ideve të reja. Çdo vit i saj ishte një kapitull i ndriçuar, ku përkushtimi dhe durimi ndërthureshin me gëzimin e mësimdhënies. Nga viti 1996 deri në 2015, në gjimnazin “28 Nëntori” në Burrel, Mirjeta kontribuoi në formimin e brezave të rinj të qytetarëve të ndërgjegjshëm. Paralelisht, ajo u angazhua në projekte vullnetarizmi dhe qytetarie aktive, të cilat u vlerësuan në vitin 2013 nga Ambasada e SHBA-së me trofeun ACT NOW! Champion, duke i dhënë jehonë vizionit të saj edukues edhe përtej kufijve të Shqipërisë. Në çdo etapë të rrugëtimit të saj profesional, Mirjeta shfaqet si një lider i heshtur, që , pa bujë, por me vendosmëri – ndryshon botën përmes edukimit dhe guximit moral. Inovacioni dhe ndikimi ndërkombëtar Që prej vitit 2015, Mirjeta vijoi kontributin e saj në Tiranë, në gjimnazet “Aristoteli”, “Partizani” dhe “Fan S. Noli”, duke integruar teknologjinë dhe pedagogjinë inovative, dhe duke u kthyer në model frymëzues për mësuesit shqiptarë. *** "Në vitin 2017 themeloi Qendrën Inovative Edu ACT, një urë bashkëpunimi ndërkombëtar, ku bashkëpunon me organizata si World Youth Clubs, Boys & Girls Clubs of America, Scientix, Science on Stage dhe International Astronomical Union, duke mbajtur edhe rolin e koordinares kombëtare." *** Arritjet e saj përfshijnë çmime kombëtare dhe ndërkombëtare, pjesëmarrje në forume evropiane dhe botërore, si dhe festivale shkencore në Portugali (2019), Pragë (2022) dhe Finlandë (2024), duke dëshmuar se një mendje e ndritur dhe një shpirt i përkushtuar ndërtojnë ura të qëndrueshme mes Shqipërisë dhe botës. Në jetën personale, Mirjeta është bashkëshortja e një ushtaraku, simbol i disiplinës dhe shërbimit , dhe nënë e tre fëmijëve që ndjekin profesione në shkencë dhe shërbim shoqëror: një vajzë stomatologe, një vajzë farmaciste dhe një djalë inxhinier gjeoinformatike. Familja e saj përfaqëson një mikrokosmos të shoqërisë ideale, ku dijet, vlerat dhe dashuria kultivohen dhe trashëgohen. Ashtu si Montessori apo Malala, Mirjeta e shndërron edukimin në praktikë dashurie dhe ndriçimi për brezat. Ajo është një dritë që nuk verbëron, por ndriçon; një lidere e heshtur, por e fuqishme, që udhëheq pa imponuar. Në një epokë ku suksesi shpesh matet me aparencë, Mirjeta e mat atë me thellësi, cilësi dhe ndikim. Ajo nuk ndjek kohën – ajo e formëson atë. © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

#RevistaPrestige #Inspirationaldaily. #PersonalityFilozof #Aristoteli. Vrtyti është një gjendje e zgjedhur me vetëdije, që qëndron në mes, sipas arsyes.” Aristoteli. Arsyeja është ajo që na udhëheq për të dalluar të mirën nga e keqja. Virtyti nuk është as teprim dhe as mungesë, por “mesi i artë” midis dy skajeve. Njeriu bëhet i virtytshëm kur vepron sipas arsyes, jo sipas pasioneve apo impulseve. Guximi është virtyt, sepse është mesi midis frikacakërisë dhe marrëzisë. Dhe këtë mes e përcakton arsyeja. Në thelb, për Aristotelin: *** Arsyeja është udhërrëfyesi, virtyti është mënyra e të jetuarit sipas saj. Në qendër të filozofisë së Aristotelit është ideja se çdo gjë në natyrë ka një qëllim (telos). Një farë ka për qëllim të bëhet pemë; një instrument ka për qëllim të prodhojë tingull. Po njeriu? Sipas Aristotelit, qëllimi i njeriut është të jetojë në përputhje me arsyen dhe të arrijë eudaimoninë – një gjendje lulëzimi dhe përmbushjeje, jo thjesht kënaqësi kalimtare. Ai nuk e sheh lumturinë si emocion momental, por si rezultat të një jete të ndërtuar mirë. Kjo arrihet përmes virtytit. Virtyti për Aristotelin nuk është as ashpërsi ekstreme, as lëshim i tepërt. Ai flet për “mesataren e artë”: guximi është mes frikës dhe marrëzisë; bujaria është mes koprracisë dhe shpërdorimit; edhe zemërimi duhet të jetë në masën e duhur. Një tjetër shtyllë e mendimit të tij është se njeriu është qenie shoqërore dhe politike. Askush nuk realizohet i izoluar. Lumturia jonë lidhet me familjen, miqtë, qytetin dhe ligjet e drejta. Prandaj etika dhe politika për të janë të lidhura: një shoqëri e mirë ndihmon individin të bëhet i mirë. Ndryshe nga Platoni, që kërkonte një botë ideale përtej realitetit, Aristoteli është më praktik dhe më tokësor. Ai studion natyrën, psikologjinë, sjelljen konkrete njerëzore. Ai pranon se kemi instinkte dhe emocione, por beson se me edukim dhe ushtrim mund t’i drejtojmë ato drejt një jete të balancuar. Pra, rryma e Aristotelit është një filozofi e realizmit, arsyes dhe maturisë. Ajo thotë se lumturia nuk na jepet nga jashtë, as nuk vjen nga pasuria apo fama, por ndërtohet përmes karakterit, zgjedhjeve të mençura dhe jetës në komunitet. Është një ftesë për të jetuar me vetëdije, përgjegjësi dhe ekuilibër. Aristoteli i përket periudhës së Greqisë së Lashtë, konkretisht shekullit IV para erës sonë (384–322 p.e.s.). Ai jetoi në fund të periudhës klasike, në një kohë kur Athina ishte qendër e madhe e filozofisë dhe mendimit intelektual. Ai lindi në Stageira, në Maqedoni. Në moshën rreth 17-vjeçare shkoi në Athinë për të studiuar në Akademinë e Platonit. Aty qëndroi për afro 20 vjet, fillimisht si nxënës dhe më pas si bashkëpunëtor në mësimdhënie. Kjo ishte baza e formimit të tij filozofik, megjithëse më vonë ai zhvilloi idetë e veta, të ndryshme nga ato të Platonit. Aristoteli nuk studioi vetëm filozofi në kuptimin e ngushtë. Ai u mor me etikë, politikë dhe metafizikë, por edhe me logjikë, biologji, retorikë dhe artin e poezisë. Ishte një mendimtar shumëdimensional, që interesohej për natyrën, njeriun dhe shoqërinë. Më vonë ai u bë edhe mësuesi i Aleksandrit të Madh. Pas kësaj u kthye në Athinë dhe themeloi shkollën e tij, Liceun, ku zhvilloi dhe sistemoi mendimin e vet filozofik. https://revistprestige.wixsite4.com/prestige/post/aristoteli-virtyti-është-një-gjendje-e-zgjedhur-me-vetedije © Liliana Pere Founder. Publisher. Idepedent Researcher Author Prestige Magazine.2023-2026

Prof. Dr. Magdalena Cara; Një Udhëtim në Botën e Shkencës dhe Bujqësisë të Qëndrueshme. Hyrje  Magdalena Cara është një studiuese dhe profesore e përkushtuar, që bashkon dije të thella shkencore me pasion për mësimdhënien dhe inovacionin në bujqësi. Ajo është një udhëheqëse që transformon sfidat komplekse të shkencës në mundësi për të kuptuar botën rreth nesh. Për botën e bimëve dhe studimin e sëmundjeve të tyre në laborator: Bota e bimëve është një univers i ndërlikuar ku çdo qelizë, virus apo kërpudhë flet një gjuhë të fshehtë natyrore. Studimi problemeve fitosanitare të tyre është një udhëtim meditativ, që lidh njohuritë teknike dhe laboratorike me respektin për ekosistemet dhe ciklin e jetës. Prof. Magdalena Cara shfaqet si një ure dijeje midis njohurive shkencore dhe harmonisë me natyrën. Përmes punës së saj, ajo na tregon se shkenca nuk është vetem një koleksion eksperiencash dhe të dhënash, por një mënyrë për të kuptuar lidhjen delikate midis jetës së bimëve, problemeve që ato kanë dhe mjedisit që na rrethon. Prof. Cara përfundoi studimet e saj në Kimi, duke ndërtuar bazat e një kualifikimi që sot shtrihet mbi tre dekada. Që nga marrja e gradës Doktor Shkencash në vitin 2007, ajo ka kombinuar kërkimin shkencor me mësimdhënien, duke sjellë një qasje të thellë dhe reflektuese në fushën e mbrojtjes së bimëve dhe sigurisë ushqimore. Ekspertiza dhe kapacitetet e saj shtrihen nga diagnoza molekulare e patogjenëve bimorë me metoda si PCR dhe LAMP, deri tek studimet mbi mbetjet e pesticideve dhe ndikimin e tyre në shëndet dhe mjedis. Në këtë udhëtim, Prof. Cara ka bashkëpunuar me rrjete shkencore europiane e më gjerë, duke kontribuar në programe si ERASMUS, READ, ADRION, Horizon Europe, etj. Ajo prej 6 vitesh ka përfaqësuar Shqipërinë si anëtare e Komitetit Shkencor të Bashkëpunimi Evropian në Shkencë dhe Teknologji (COST), si edhe anëtare në panelet e Organizatës Evropiane dhe Mesdhetare për Mbrojtjen e Bimëve (EPPO) dhe Autoritetit Evropian për Sigurinë Ushqimore (EFSA), duke theksuar se kërkimi i njohurive të reja është gjithmonë një dialog midis teorisë dhe praktikës, midis njeriut dhe natyrës. Ajo prej disa vitesh është pjesë e Komisionit të Biologjisë, Bujqësisë, Veterinarisë pranë Akademisë së Shkencave si edhe drejton një grup kërkimor pranë Njësisë së NanoBalkan.  Në projektet e saj më të fundit, ajo udhëheq iniciativa të avancuara si diagnostika me teknologjitë e gjeneratës së ardhshme (NGS, nanopore - MinION) dhe studime mbi zhvillimin e bujqësisë së qëndrueshme, mjekësisë bimore dhe sigurinë ushqimore, duke kthyer çdo sfidë shkencore në një mundësi për të kuptuar më thellë ekosistemet që na ushqejnë. Publikimet dhe librat e saj, të shoqëruara me një kuriozitet të pandërprerë, reflektojnë një përkushtim që tejkalon kufijtë kombëtarë dhe nënvizon rëndësinë e bashkëjetesës midis njeriut dhe natyrës. Prof. Cara ka publikuar një numër të konsiderueshëm artikujsh ne revista prestigjiose dhe të indeksuara në Scopus si: Plant Disease, Phytopathologia Mediterranea, Journal of Plant Pathology, Journal of Plant Diseases and Protection, Toxins, Proceedings of the National Academy of Sciences, Science of the Total Environment (PNAS), Sustainability, Cells, Crop Protection, Science of the Total Environment, Italian Journal of Agronomy, Journal of Electrochemical Science and Engineering, Journal of the Institute of Brewing, Journal of Animal and Plant Sciences, Acta Horticulturae, Biotechnology and Biotechnological Equipment.  Magdalena Cara Portret - Intervistë  Intervistë: Liliana Pere – Prof. Magdalena Cara Pyetje për Prof. Magdalena Cara Pyetja 1: Si ka ndikuar familja dhe vlerat e saj në zgjedhjen tuaj për të ndjekur një rrugë të jetës shkencore dhe përkushtimin ndaj botës së bimëve? Familja ime ka qenë themeli i rrugëtimit tim drejt shkencës. Jam edukuar me respektin për punën, natyrën dhe dijen, të cilat më orientuan natyrshëm drejt shkencave natyrore dhe më pas drejt mbrojtjes së bimëve. Me kalimin e viteve, kjo zgjedhje u kthye në përgjegjësi. Në laborator, çdo analizë nga më të thjeshtat deri te PCR dhe më tej te teknologjitë moderne të sekuencimit – nuk ishte thjesht një rezultat, por pjesë e një zinxhiri të besueshëm njohurish. Shkenca kërkon saktësi, por edhe një lloj gjurmueshmërie të punës sonë: të dimë si prodhohen të dhënat dhe si ndikojnë ato në praktikë, në bujqësi dhe shëndetin e bimëve.  Vlerat familjare më kanë dhënë këmbënguljen dhe qetësinë për të përballuar sfidat e kërkimit. Sot, një dimension po aq i rëndësishëm është edukimi i brezit të ri. Besoj se të rinjtë duhet të njihen herët me shkencën si mënyrë për të kuptuar botën, duke zhvilluar kuriozitetin dhe mendimin kritik.   Pyetja 2: Kur reflektoni mbi tre dekadat e punës suaj, çfarë ju motivon më shumë: zbulimi i ri, zgjidhja e problemeve praktike apo ndikimi që mund të keni në shoqëri dhe mjedis? Kur reflektoj mbi këtë rrugëtim të gjatë, kuptoj se motivimi im nuk ka qenë kurrë një element i vetëm. Zbulimi shkencor ka një bukuri të veçantë, por ai bëhet vërtet i vlefshëm vetëm kur lidhet me zgjidhjen e problemeve konkrete. Në fushën e mbrojtjes së bimëve, çdo rezultat laboratorik ka kuptim kur përkthehet në përmirësim të prodhimit, në mbështetje të ekonomisë dhe në rritje të sigurisë ushqimore. Ajo që më motivon më shumë sot është pikërisht kjo ndërlidhje midis shkencës dhe praktikës. Të dish që një analizë, një metodë diagnostike apo një projekt kërkimor mund të ndihmojë drejtpërdrejt fermerët në vendimmarrjen e tyre, të mbrojë kulturat dhe të reduktojë ndikimin në shëndet dhe mjedis, është një shtysë shumë e fortë. Fermerët janë hallka që lidh kërkimin shkencor me realitetin, dhe për mua është shumë e rëndësishme që puna ime të ketë vlerë konkrete për ta. Shkenca nuk është vetëm njohuri, por përgjegjësi. Dhe kjo përgjegjësi është ajo që më ka mbajtur të motivuar gjatë gjithë këtyre viteve. Pyetja 3: Çfarë ka ndryshuar dhe përparuar më shumë në sektorin bujqësor shqiptar: teknologjia, edukimi apo ndërgjegjësimi mjedisor, dhe cilat janë sfidat më të mëdha që ende mbeten? Në dekadën e fundit, sektori bujqësor shqiptar ka njohur përparim të dukshëm, veçanërisht në aspektin teknologjik. Modernizimi i serrave, zgjerimi i sistemeve të ujitjes me pika, mekanizimi i kulturave intensive dhe përdorimi i inputeve më të kontrolluara kanë rritur produktivitetin dhe cilësinë e prodhimit. Programet mbështetëse për bujqësinë kanë ndikuar ndjeshëm në këtë drejtim. Edukimi agro-mjedisor ka përparuar gjithashtu përmes projekteve ndërkombëtare dhe rritjes së bashkëpunimit akademik, por transferimi i dijes nga universitetet drejt fermerëve mbetet i kufizuar. Ndërgjegjësimi mjedisor është rritur në nivel diskutimi publik, por zbatimi praktik i standardeve të qëndrueshmërisë, përdorimi racional i pesticideve dhe kontrolli i tregut të inputeve ende paraqesin sfida. Ndër problemet më të mëdha që mbeten janë fragmentimi i fermave, kapacitetet e kufizuara institucionale, informaliteti në treg dhe përshtatja ndaj ndryshimeve klimatike. E ardhmja kërkon integrim më të fortë midis teknologjisë, shkencës dhe politikave publike. Pyetja 4: Në rrugëtimin tuaj të gjatë në mbrojtjen e bimëve, cili ka qenë momenti kur shkenca dhe intuita juaj filozofike janë takuar papritur, duke sjellë një zgjidhje që nuk prisnit? Në rrugëtimin tim në mbrojtjen e bimëve, një nga momentet domethënëse ka qenë kur përballë një rasti kompleks diagnostik, arrita të izoloj nga një bime simptomatike më shumë se një patogjen kërpudhor. Në pamje të parë, të gjithë izolimet dukeshin kandidatë të mundshëm për shkakun e sëmundjes. Analizat molekulare konfirmuan identitetin e tyre, por kjo nuk mjaftonte për të përcaktuar etiologjinë reale. Pikërisht në atë moment, intuita ime më kujtoi se prania nuk është e barabartë me shkakun. U bë e domosdoshme kryerja e testit të patogjenicitetit në kushte të kontrolluara, e ndjekur nga ri-izolimi i patogjenit nga bima e infektuar artificialisht, duke përmbushur kriteret klasike të verifikimit shkak-pasojë. Vetëm njëri prej izolimeve riprodhoi simptomat dhe u konfirmua si shkaktari i vërtetë. Ishte një moment ku analiza laboratorike dhe reflektimi filozofik u takuan: shkenca kërkon prova, por kërkon edhe aftësinë për të mos u kënaqur me përgjigjen e parë. Studimi u publikua në “The journal  Plant Disease , published by the American Phytopathological Society”. Aty kuptova se zgjidhja lind nga dialogu mes metodës rigoroze dhe intuitës që të shtyn të kërkosh më thellë. Pyetja 5: Si e shihni lidhjen midis diagnostikës molekulare të patogjenëve dhe ruajtjes së ekuilibrit natyror? A mund të themi se çdo analizë laboratorike reflekton harmoninë e biosferës? Diagnostika molekulare e patogjenëve nuk është vetëm një mjet teknik për identifikimin e sëmundjeve, por një mënyrë për të kuptuar ndërveprimet e padukshme brenda agroekosistemit. Ajo na ndihmon të analizojmë marrëdhënien midis patogjenit, bimës pritëse dhe faktorëve mjedisorë, duke treguar se sëmundja shpesh është rezultat i një çrregullimi të ekuilibrit ekologjik dhe jo thjesht prania e një mikroorganizmi. Në këtë kuptim, diagnostika kontribuon në ruajtjen e stabilitetit të agroekosistemit, sepse mundëson ndërhyrje më të sakta dhe redukton përdorimin e panevojshëm të pesticideve. Megjithatë, çdo analizë laboratorike përfaqëson vetëm një fragment të realitetit biologjik. Harmonia e agroekosistemit kuptohet kur këto të dhëna interpretohen në kontekst ekologjik dhe përdoren me përgjegjësi për të ruajtur balancën midis prodhimit bujqësor dhe mjedisit. Pyetja 6: Teknologjitë e reja si NGS dhe MinION kanë transformuar mënyrën se si kuptojmë mikrobotën e bimëve. Si mund të bashkëjetojë përparimi teknik me respektin etik ndaj natyrës? Teknologjitë si NGS dhe MinION kanë revolucionarizuar mënyrën se si e kuptojmë mikrobotën e bimëve, duke na lejuar të analizojmë jo vetëm një patogjen të izoluar, por të gjithë komunitetin mikrobial që ndërvepron me bimën. Kjo qasje e re na ka treguar se sëmundja shpesh është rezultat i një çekuilibri ekologjik dhe jo thjesht prania e një mikroorganizmi të vetëm. Sa më i thellë bëhet kuptimi ynë për këto ndërveprime, aq më i saktë dhe më i matur duhet të jetë reagimi ynë. Përparimi teknik mund të bashkëjetojë me respektin etik ndaj natyrës nëse përdoret për të reduktuar ndërhyrjet e panevojshme dhe për të mbështetur zgjidhje më të qëndrueshme. Diagnostika e avancuar duhet të çojë drejt trajtimeve të targetuara, uljes së përdorimit të pesticideve dhe forcimit të mekanizmave natyrorë  Pyetja 7: Në botën ku çdo pesticid dhe substancë biologjike ndikon në mjedis, si vendosni për balancën midis produktivitetit bujqësor dhe kujdesit për ekosistemet? Në një sistem bujqësor modern, balanca midis produktivitetit dhe mbrojtjes së ekosistemeve nuk është vetëm një zgjedhje midis dy ekstremeve, por një proces i vazhdueshëm vlerësimi shkencor dhe ekonomik. Çdo pesticid apo substancë biologjike duhet analizuar përmes raportit rrezik–përfitim, duke marrë parasysh jo vetëm ndikimin mjedisor, por edhe qëndrueshmërinë ekonomike për fermerin. Diagnostika e saktë, pragjet ekonomike të dëmit dhe parimet e menaxhimit të integruar të dëmtuesve (IPM) janë thelbësore për të ndërhyrë vetëm kur është realisht e nevojshme. Megjithëse biopesticidet përfaqësojnë një alternativë më miqësore me mjedisin, ato ende mbeten relativisht të kushtueshme për shumë fermerë shqiptarë, çka e bën tranzicionin drejt praktikave më të gjelbra gradual dhe sfidues. Prandaj, balanca arrihet duke kombinuar efikasitetin agronomik, mbrojtjen e ekosistemit dhe realizueshmërinë ekonomike. Produktiviteti afatgjatë nuk mund të shkëputet nga shëndeti i tokës dhe biodiversiteti, por as nga aftësia e fermerit për të përballuar kostot. Qëndrueshmëria reale ekziston vetëm kur këta tre faktorë ecin së bashku. Pyetja 8: Nga eksperienca juaj në rrjetet evropiane (COST, EPPO, EFSA, Horizon Europe), çfarë keni mësuar për rëndësinë e bashkëpunimit ndërkombëtar kur natyra nuk njeh kufij? Nga përvoja ime në rrjete si COST, EPPO, EFSA dhe në projektet Horizon Europe, kam kuptuar se bashkëpunimi ndërkombëtar nuk është vetëm shkëmbim njohurish, por edhe përfaqësim i përgjegjshëm i kapaciteteve kombëtare. Shqipëria, si pjesë e këtij sistemi, nuk është thjesht përfituese, por kontribuese aktive në ndërtimin e standardeve dhe qasjeve të përbashkëta.Natyra nuk njeh kufij, dhe për këtë arsye as përgjigjja ndaj rreziqeve fitosanitare nuk mund të jetë lokale. Ajo që kam sjellë nga eksperienca ime është pikërisht kjo qasje: integrimi i metodave të avancuara diagnostike, forcimi i gjurmueshmërisë së të dhënave dhe përafrimi me standardet evropiane, duke i përshtatur ato në kontekstin shqiptar. Këto rrjete më kanë mësuar se ndikimi real nuk vjen vetëm nga kërkimi, por nga aftësia për ta lidhur atë me politikat, sistemet rregullatore dhe ndërtimin e kapaciteteve. Përmes këtij angazhimi, roli ynë shkon përtej laboratorit — bëhemi pjesë e një arkitekture evropiane që synon siguri ushqimore, mbrojtje të biodiversitetit dhe reagim të koordinuar ndaj sfidave globale.Në këtë kuptim, bashkëpunimi ndërkombëtar është edhe një mënyrë për të pozicionuar Shqipërinë si një partner serioz dhe kompetent në shkencë. Pyetja 9: Publikimet dhe librat tuaj janë një thesar dijesh mbi sigurinë ushqimore dhe mbrojtjen e bimëve. Si mund të bëhet shkenca një dialog me shoqërinë dhe jo vetëm një depo informacioni? Shkenca bëhet dialog me shoqërinë kur del nga kufijtë e laboratorit dhe komunikon në mënyrë të kuptueshme, të hapur dhe të përgjegjshme. Publikimet shkencore janë thelbësore për komunitetin akademik, por ato nuk mjaftojnë për të ndikuar drejtpërdrejt te fermerët, konsumatorët apo politikëbërësit. Për ta kthyer shkencën në dialog, duhet përkthim i dijes në gjuhë të thjeshtë, aktivitete informuese, trajnime në terren dhe përfshirje aktive e komunitetit në diskutim. Kur fermeri kupton pse një analizë laboratorike është e rëndësishme për rendimentin e tij, apo kur konsumatori kupton lidhjen midis sigurisë ushqimore dhe praktikave bujqësore, shkenca pushon së qeni abstrakte. Dialogu kërkon gjithashtu dëgjim. Shoqëria ka shqetësime reale për pesticidet, mjedisin dhe shëndetin, dhe roli i shkencëtarit është të ofrojë fakte, por edhe të kuptojë kontekstin social dhe ekonomik. Shkenca nuk duhet të jetë vetëm një depo informacioni, por një urë midis njohurive dhe vendimmarrjes. Ajo fiton vlerë të plotë kur kontribuon në zgjidhje praktike, të qëndrueshme dhe të ndërtuara në bashkëpunim me komunitetin. Pyetja 10: Në vizionin tuaj për bujqësinë e qëndrueshme dhe sigurinë ushqimore, si mund të ndërthuren inovacioni, përgjegjësia mjedisore dhe ndjeshmëria estetike ndaj jetës që na rrethon? Në vizionin tim për bujqësinë e qëndrueshme, inovacioni nuk është qëllim në vetvete, por një mjet për të ndërtuar sisteme prodhimi që respektojnë ciklet natyrore dhe garantojnë sigurinë ushqimore afatgjatë. Teknologjitë moderne, nga diagnostika molekulare te sistemet inteligjente të monitorimit, duhet të përdoren për të rritur saktësinë e ndërhyrjeve, për të reduktuar humbjet dhe për të minimizuar ndikimin në tokë, ujë dhe biodiversitet. Përgjegjësia mjedisore kërkon të mendojmë përtej rendimentit të një sezoni dhe të investojmë në shëndetin e agroekosistemit. Ndjeshmëria estetike ndaj natyrës plotëson këtë vizion, sepse një agroekosistem i balancuar nuk është vetëm produktiv, por edhe shprehje harmonie. Kur teknologjia udhëhiqet nga etika dhe respekti për jetën, bujqësia bëhet jo vetëm prodhim, por edhe kujdes afatgjatë për shënderin dhe mjedisin. Intervistoi: Liliana Pere.

Monica Bellucci është një aktore dhe ish-modele italiane me famë ndërkombëtare, e njohur për bukurinë e saj të përjetshme, elegancën kinematografike dhe karrierën e suksesshme në filmin evropian dhe hollivudian. Disa kujtime te saj nga Festivali i filmit. Festivali i Filmit në Taormina, ne 18 korrik 2020 Sicili, Itali, u shndërrua në një skenë të ndriçuar teksa Monica Bellucci hijeshoi një mbrëmje kushtuar shtëpisë legjendare të modës Dolce & Gabbana. Rreth kësaj periudhe, Bellucci e kishte konsoliduar tashmë statusin e saj si ikonë ndërkombëtare e elegancës kinematografike dhe sofistikimit italian, ndërsa prania e saj u ndërthur natyrshëm me trashëgiminë e pasur kulturore të festivalit dhe madhështinë siciliane. Aktiviteti, i mbajtur në sfondin e Teatrit Antik të Taorminës, ofroi një ndërthurje mbresëlënëse të trashëgimisë kinematografike italiane me përsosmërinë e haute couture, teksa të ftuarit u mblodhën për të festuar modën dhe filmin në një verë të shënuar nga sfida globale të paprecedenta. Paraqitja e Bellucci-t atë mbrëmje evokoi linjën historike të stilit dhe famës italiane, duke rikujtuar fillimet e saj në Perugia dhe Milano gjatë viteve 1980 dhe 1990, kur ajo tërhoqi për herë të parë vëmendjen globale si modele në fushata të modës së lartë. Deri në vitin 2020, bashkëpunimi i saj me Dolce & Gabbana simbolizonte më shumë se elegancë sartoriale; ai përfaqësonte një vazhdimësi narrative që lidhte glamurin kinematografik italian të viteve 1960 dhe 1970 — përmes figurave si Sophia Loren dhe Claudia Cardinale — me shprehjen kulturore bashkëkohore. Fotografët fiksuan hyrjen e saj plot hijeshi, ndërsa loja delikate e dritës pasqyronte finesën e saj karakteristike, ndërkohë që organizatorët e festivalit, së bashku me stilistët Domenico Dolce dhe Stefano Gabbana, theksuan ndikimin e saj të qëndrueshëm në estetikën globale të modës dhe filmit. Mbrëmja në Taormina u shndërrua në një pikëtakim simbolik mes së kaluarës dhe së tashmes, me praninë e përjetshme të Bellucci-t që ndriçonte bregdetin sicilian rreth vitit 2020. Teksa ajo u përzie me aktorë, stilistë dhe figura të kulturës, çdo moment mbartte një domethënie të shumëfishtë: trashëgiminë e kinemasë italiane, evolucionin e modës evropiane dhe rrëfimin personal të vetë Bellucci-t, që lidh dekada arritjesh artistike. Nga tarracat me pamje nga Mali Etna deri në sallat e stolisura të festivalit, paraqitja e saj nënvizoi një vazhdimësi të thellë kulturore, duke forcuar vendin e saj mes ikonave më të kremtuara të Italisë dhe duke përforcuar angazhimin e Dolce & Gabbana për të festuar artin, bukurinë dhe trashëgiminë kinematografike në një natë të paharrueshme.

#RevistaPrestige #inspirationalday Intervistè me Dr Lira Gjika. Dr. Lira Gjika është mjekePediatre per mireritjen dhe zhvillimin dhe një nga zërat më të njohur në Shqipëri në fushën e zhvillimit të fëmijës, adoleshencës dhe prindërimit. Ajo njihet për qasjen e saj të thellë psikologjike dhe filozofike mbi marrëdhëniet njerëzore, duke e vendosur në qendër të vëmendjes ndërgjegjen, etikën dhe rolin e familjes në formimin e individit. Rëndësia e saj qëndron në kontributin publik për edukimin e prindërve dhe shoqërisë mbi: rolin vendimtar të 1000 ditëve të para të jetës, rëndësinë e figurës së babait krahas nënës, komunikimin e shëndetshëm me adoleshentët, zhvillimin e inteligjencës emocionale dhe respektit për individualitetin e fëmijës. Përmes intervistave, shkrimeve dhe qëndrimeve publike, Dr. Gjika ka ndikuar në ndryshimin e diskursit mbi prindërimin në Shqipëri, duke promovuar një model më të vetëdijshëm, jo autoritar dhe të bazuar në marrëdhënie, besim dhe përgjegjësi. Dr.Lira jeni e mirëseardhur në Prestige për Intervistë Pyetje për intervistën me Dr. Lira Gjikën: Pyetje A e formëson tradita prindërimin tonë, apo prindërimi ynë duhet tëriformësojë traditën? Pergjigje. Për tu bërë prind nuk mjafton vetëm instinkti i jetës apo pulsioni seksual. Njeriut i duhet më shumë. I duhet ajo që është baza e njerëzores, vetëdija për veten dhe jetën si një proces dhe marëdhënie. Faktorët që influencojnë dhe luajnë një rol të rëndësishëm në procesin e prindërimit janë disa por, memorja, tradita, gjuha, fjalët, inteligjenca emocionale dhe niveli kulturor janë vendimtarë në zhvillimin e njeriut si prind, pasi ato kanë formësuar nënën ose babain. Prindërit e ardhshëm, sidomos nëna që është personi kryesor për cilësinë e 1000 ditëve të para (që nga ngjizja e deri në 2 vjeç). Prindërimi nuk është një proces i lehtë, kjo edhe për faktin që njeriu ka fëmijërinë më të gjatë ndër të gjitarët; njeriu bëhet i pavarur shumë vonë. Në traditën tonë rritja e fëmijës lë për të dëshiruar, ne fëmijën nuk e shohim njeri por e shohim të vogël që nuk merr vesh dhe se ka kohë. Gjithashtu tradita jonë gati e nxjerr jashtë loje babain, gati si hallkë e tepërt.  Babai është figurë po aq rëndësishme sa dhe nëna. Që në 1000 ditët e para babai është faktor kyç për të suportuar gruan, sidomos kur ajo ndjehet e lodhur dhe fëmija grindet, është babai qetësuesi më i mirë si për nënën dhe për fëmijën. Edhe në rastet nëna është e qetë fëmija po ndenji pranë babait e ka më të lehtë të qetësohet pasi ai nuk është objekti që e ushqen.     Pyetje Kur nis të bëhet i vetëdijshëm njeriu që mund të bëhet edhe prind? Përgjigje. Vetëdija për veten si individ e person më vete nis në adoleshencë, kur konstaton ndryshimet në zë, në trup, si zgjatja, dalja e qimeve, formimi muskulaturës, zhvillimi i zonës seksuale; te vajzat fillon cikli menstrual dhe te djemtë fillon të prodhohet sperma. Në këtë periudhë të jetës njeriu fillon të bëhet i vetëdijshëm për trupin dhe veten e tij. Si ta menaxhojë dhe të kujdesët. Ndryshimet që i ndodhin atij, a po i ndodhin edhe tjetrit?  I gjithë ky ndryshim që ndodh me adoleshentin organizohet nëpërmjet gjuhës, etikës dhe edukimit që i ofron tradita e mjedisit ku jeton adoleshenti.  Gjëja e parë, që i duhet mësuar adoleshentit, është: pse është e bukur të jesh djalë, apo vajzë dhe çfarë është ajo karakteristikë vetëm e djalit, apo vetëm e vajzës? Është e vërtetë, ato kanë shumë gjëra të përbashkëta, pasi janë të dy njerëz, por kanë edhe karakteristikat individuale që ja u jep vetë trupi dhe gjinia e tyre dhe ajo ç’ka i dallon ata të dy është: trupi i djalit prodhon farën e jetës, ndërsa trupi i vajzës prodhon vezën, dhe ka vendin ku ka fillesat jeta. Fara e jetës është gjëja e gjallë, që prodhon trupi i mashkullit dhe ai nuk duhet ta keqpërdorë dhe ta perceptojë si jashtëqitje. Sperma dhurohet nuk shpërdorohet. Sperma është gjë e gjallë. Respekti për veten fillon pikërisht këtu, tek njohja e vetes, pranimi i tjetrit dhe dallimi i vetive dhe karakteristikave të të qenit njeri dhe më pas mashkull apo femër. Detyra më e madhe e të rriturit, prindërve dhe mësuesve ndaj adoleshentëve, ti ndërgjegjësojnë dhe mbështesin në këtë proçes të njohjes dhe pranimit të vetes. Edhe pse të gjitha “gjërat” adoleshenti do ti përjetojë vetë, i rrituri është aty si ajo drita, që ndihmon udhëtarin natën të gjejë rrugën. Një i rritur, kushdo qoftë ai, prind, mësues, apo i njohur, që arrin të ndihmojë një të ri, tregon, që edhe ai vetë rritet si një njeri i përgjegjshëm, apo thënë në gjuhën e Piazhesë, psiha e tij kalon nga një stad i caktuar në një stad të më të avancuar. Pra të dyja palët kanë nevojë për njëri-tjetrin për tu realizuar në njerëzore, gjithsekush në kohën e tij.  Pyetje. I rrisim ne të rriturit fëmijët apo na rrisin ata apo rritemi së bashku?  Pergjigje. Rritja është marëdhënie, pra të dy palët e zhvillojë këtë proces që është gjithë kohës në evoluim. Pa fëmijën i rrituri nuk bëhet dot prind. Ashtu si pa nxënësit, mësuesit nuk bëhen dot mësues. E mësuara realizohet nëpërmjet marëdhënies. Pa ndërveprimin i rritur-i parritur procesi nuk zhvillohet në më të mirën e mundëshme. Problemi qëndron si do ta zhvillojmë e mësojmë. A duhet ti vëmë në dukje fëmijës, adoleshentit atë që ai vetë e di shumë mirë, që ende nuk di bëjë “gjërat”, apo ti tregojmë atë “gjënë” e vogël që ai ka bërë mirë?  I rrituri duhet të ndjekë këshillën e Sokratit të madh, ta asistojë fëmijën, adoleshentin që ta “lindë” vetë mëndjen dhe mendimin e tij.   Pyetje Njerëzorja është e lindur apo mësohet? Pergjigje. Njerëzorja mësohet dhe zhvillohet. Mjedisi i parë ku fëmija mëson njerëzoren është marrëdhënia burrë-grua e nënës dhe babait të fëmijës. Nëna dhe babai nuk ia mësojnë fëmijës me “urdhër” por nëpërmjet qenies së tyre, sjelljes, fjalorit të tyre dhe sidomos me shikimin dhe zërin e tyre. Ata janë ekzistencë dhe modeli i fëmijës. Fëmija ka potencialët e tij por është mjedisi ai i zhvillon ose i pengon ato. Mjedisi është si toka, dhe siç thotë populli “toka e mirë përmirëson farën e keqe dhe toka e keqe prish farën e mirë.” Pyetje Cfarë është prinëdrimi?  Pergjigje. Prindërimi është ajo formë marëdhënie që bashkon të shkuarën dhe të ardhmen ku të dy palët evolojnë, fëmija si njeri i rritur dhe prindërit si persona të aftë për të mbështetur fëmijët të bëhen edhe me të mirë se ata. Ligji i jetës i tillë është, që qeniet janë gjithnjë në evoluim.  Gjithashtu prindërimi nuk duhet parë si sakrificë, por si pranim I fëmijës, adoleshentit si një njeri tjetër që po rritet. Prindërit nuk mund dhe nuk duhet të bërtasin apo të fyejnë me të “drejtën” e të qenit i rritur dhe të kërkojnë nga fëmijët, adoleshentët bindje pa kushte. I rrituri që bërtet nuk tregon gjë tjetër vetëm se është pa edukatë dhe e ka të pa zhvilluar inteligjencën emocionale. Është e vërtëtë, të ndërtosh një marrëdhënie, nuk është e lehtë. Kjo vlen edhe për marrëdhënien prind-fëmijë por të ndërtosh një lidhje do të thotë të zhvillosh në radhë të parë veten nëpërmjet tjetrit. Një i rritur, prind, sheh çdo fëmijë si fëmijën e një prindi.   Pyetje. A është liria dhuratë apo fitohet? Roli i prindit në këtë proces. Pergjigje. Njeriu që në lindje është totalisht i varur nga tjetri, edhe pse tjetri në këtë rast është nëna. Procesi i rritjes shoqërohet me zhvillimin e potencialëve të individit të ri drejt pavarësisë së tij si person më vete. Ky proçes edhe pse pretendohet se bëhet me shumë dashuri nga familjarët, nuk është i përkryer. Është një proçes që zhvillohet në mënyrë të dy anëshme; në njërën anë janë prindërit dhe të rritur të tjerë, dhe në anën tjetër qëndron fëmija, i vetëm në proçes rritje. Ashtu si fëmija, edhe truri i tij është në proçes rritje dhe zhvillimi. Dhe që zhvillimi i fëmijës në përgjithsi dhe truri i tij në veçanti, të bëhet në mënyrë të shëndetshme dhe në kohën e duhur (mos të harrojmë që jemi qenie kohore), duhet që nëna dhe babai ta shohin fëmijën e tyre si një njeri tjetër. Ai vërtetë është i vogël dhe pa ndihmën e prindërve, fëmija nuk mund të ekzistojë, por ai çdo gjë e realizon vetë. Tërë informacionin që i vjen, nga ushqyerja, nga prekjet, nga fjalët, ai i përpunon dhe i zhvillon me mekanizmat e tij në zhvillim. Pikërisht falë informacionit që vjen nga jashtë, këta mekanizma, zhvillohen nga një stad i caktuar në një stad të avancuar. Që ky proçes të jetë cilësor, prindërit duhet të jenë të vetëdijshëm për faktorin kohë dhe për faktin që fëmija është një njeri tjetër. Pa këtë vetëdije nga ana e prindërve dhe të rriturve që rrethojnë fëmijën, koncepti i lirisë nuk realizohet i plotë, por ngelet në nivel rebelimi ose nënshtrimi. Mëmësia/prindërimi ka një fillim dhe një fund. Nëse nuk realizohet kjo, fëmija ngelet skllav i vetes së tij. Është nëna ajo që e nxit fëmijën drejt lirisë dhe babai ai që e mbështet fëmijën në këtë rrugë.  Pyetje. Si mund të ruhet komunikimi prind-adoleshent? Pergjigje. Komunikimi i prindërve me fëmijën e tyre adoleshent, në pamje të parë duket sikur ka humbur “peshën” që kishte deri para pak kohësh, kur fëmija ishte ende pa u pjekur seksualisht. Vëmendja e adoleshentit, nuk është më e drejtuar kundrejt fjalës që vjen nga prindërit. Këtë fjalë ai tashmë e pret nga të rritur të tjerë jashtë familjes; mësues, udhëheqës shpirtërorë, trainerë sporti, etj.  Familja, për adoleshentin, është vendi ku ai mund të ulë shkallën e vetëkontrollit. Ai në shtëpi, mund të sillet dhe të flasë atë që ka parë e dëgjuar jashtë saj, dhe të testojë reagimin e prindërve, në mënyrë që të kuptojë vlerën dhe cilësinë e sjelljes. Edhe pse sjellja mund të duket harbute, prindërit duhet të ruajnë gjakftohtësinë, nuk duhet të dënojnë ngritjen e zërit nga adoleshenti, pasi ai tashmë e ka kuptuar që është një person më vete dhe do që të ketë një fjalë të tijën, të cilën të paktën prindërit tia dëgjojnë. Prindërit, në këto momente, kur fëmija bërtet, nuk duhet të ndërhyjnë, por në një moment të dytë, kur janë përsëri të afërt, me takt duhet ti kujtojnë adoleshentit që duhet të jetë i kujdesshëm për etikën e komunikimit. Pyetje Si mund të kultivohet bindja e butë? Pergjigje.  Siç thotë Hegel “Etika regullon dhe drejton regullat e sh oqërisë. Morali drejton regullat e individit”. Fëmija duhet të rritet e të mësojë të ketë rregullat dhe bindjet e veta, por jo që të bindet duke u nënshtruar ndaj të rriturit, pa arritur të shfrytëzojë tërë potencialet që ka brenda vetes. Marrëdhënia i rritur-fëmijë duhet të ndërtohet në bazë të besimit reciprok dhe durimit të të rriturit, në mënyrë që fëmija të mos ndjehet i kërcënuar dhe i përçmuar nga ai por ta shohë të rriturin si mbështetjen e tij të sigurtë. Pa u ndërtuar kjo lloj marrëdhënie, nuk do të kemi asnjëherë fëmijë që kur të rriten të kenë bindjet e tyre dhe respekt ndaj jetës, vetes, tjetrit.  Fëmijët dhe adoleshentët nuk e kanë ende të zhvilluar psihën që të mund të pyesin kur nuk kuptojnë atë që u kërkohet të bëjnë, ose nuk duan ta bëjnë për ndonjë arsye që as vetë nuk dinë ta thonë. Këtë gjë, i rrituri duhet ta dijë dhe ta mbajë në vëmendje që të mos shpërthejë në inate apo etiketime, pra të mos imitojë sjelljen e fëmijës; i rrituri duhet të shmangë sjelljen në mënyrë urdhërore. I rrituri duhet të tregojë përkujdësin dhe durimin e tij dhe të përpiqet të kuptojë reagimin e fëmijës/adoleshentit në këto raste.  Pyetje. Çfarë roli luan inkurajimi i prindërit për tu bërë fëmija i fortë? Pergjigje. Nuk ka fëmijë të fortë. Fëmija është duke u rritur. Nëse fëmija është i fortë, atëherë ai është një fëmijë i braktisur dhe që i është dashur dhe duhet ta përballojë i vetëm rritjen, pra ka ngritur muret e heshtjes. Ai dhe prindërit nuk kanë një komumikim të mbështetur mbi besimin te njëri tjetri. Gati-gati janë të huaj. Forca që duket si vlerë, në të vërtetë është mbështjella që fsheh frikën e madhe të fëmijës “së fortë” nga vetja e sidomos nga prindërit. Fëmija jo gjithnjë arrin ti kuptojë veprimet e tij, i duhet fjala e të rriturit, mbështetja e tij dhe jo etiketimi apo përçmimi. Shkencëtarët insistojnë që me fëmijën të jemi të vëmendshëm, respektues dhe jo paragjykues apo të dallojmë te ai vetëm atë çfarë fëmija bën “keq”. Fëmija nuk duhet dhe nuk mund të gjykohet. Nëse ne do të gjykojmë fëmijën, atëhere ne bëhemi menjëherë pengesa kryesore e rritjes së tij dhe pengimit të zhvillimit të potencialeve që ai ka.  Ajo që pretendojmë ne të rriturt për fëmijë “të fortë”, është një pretendim gjykues që tregon më shumë për paaftësitë dhe të metat tona si të rritur, prindër, edukatorë, mësues. Nëse do të kërkojmë forcën si tregues cilësor i fëmijës atëherë të biem dakort për termin “i fortë”, çfarë përfaqëson forca? E forta = e ngurtë. Pra është “diçka” vështirësisht e përpunueshme. Mos të harrojmë, njeriu kur lind është i butë, elastik dhe i pafuqishëm ndërsa kur vdes është i fortë dhe i ngurtë. Pra karkateristikë e së gjallës nuk është forca, por butësia dhe elasticiteti. Siç thonë specialistët, karakteri duhet të jetë elastic, jo i ngurtë, jo i fortë. Në mungesë të elasticitetit karkateri bëhet i ngurtë dhe i paaftë për të dhënë dhe marrë pa frikë nga mjedisi dhe tjetri. Ju faleminderit znj.Liliana per Intervistën Faleminderit ju Dr. Lira Gjika. © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

Fjodor Dostoevski: Pastërtia e shpirtit dhe tragjedia e njerëzimit Tragjedia e shumicës së njerëzve të mirë, siç thekson Fjodor Dostoevski, qëndron në paaftësinë për të kundërpërgjigjur kur sulmohen. Por kjo nuk është shenjë e mungesës së inteligjencës; është një formë e pastërtisë së shpirtit, një transparencë që shumë herë tejkalon logjikën dhe fuqinë e këtij bote. Në këtë perceptim, vepra e Dostoevskit nuk është thjesht letërsi, por një reflektim filozofik mbi natyrën njerëzore, mbi dobësinë dhe madhështinë e shpirtit njerëzor. Librat dhe temat e tij Dostoevski dallon për thellësinë psikologjike dhe moralitetin që ndërton tek personazhet e tij. Ai nuk shkruan për thjesht argëtim; ai shkruan për të kuptuar pse njerëzit vuajnë, pse ligësia triumfon dhe pse shpirti i mirë shpesh humbet në betejën e jetës. Disa nga librat më të njohur të tij janë: 1. Krim dhe Ndëshkim (1866) – Raskolnikov, një student i ri i Moskës, mendon se është i drejtë të vrasë një grua të pasur, të cilën e konsideron të dëmshme për shoqërinë. Pas vrasjes, ai përballet me fajin, vuajtjet morale dhe dritën e ndërgjegjes. Libri eksploron temat e fajit, shpëtimit dhe moralitetit, duke treguar se shpirti i pastër nuk mund të rrëshqasë pa ndjerë pasojat e veprimeve të tij. 2. Idioti (1869) – Princi Myskin, një njeri krejtësisht i mirë dhe i pafajshëm, kthehet në shoqërinë ruse pas një qëndrimi në spitalin psikiatrik. Ai përballet me intrigat, tradhtitë dhe ligësinë e botës së rrethuar nga lakmia dhe egoizmi. Myskin është një simbol i pastërtisë shpirtërore që nganjëherë e bën të paaftë për të mbrojtur veten në një botë të padrejtë. 3. Vëllezërit Karamazov (1880) – Një roman filozofik dhe moral i cili trajton familjen, besimin dhe dilemën e ekzistencës njerëzore. Katër vëllezër përballen me padrejtësitë, mëkatet dhe faje të ndryshme, ndërsa babai i tyre është një figurë e korrupsionit dhe ambicies. Libri eksploron pyetje të mëdha mbi moralin, Zot-in dhe përgjegjësinë individuale. 4. Shënimet e nënçmuarit (1864) – Novela e shkurtër që përshkruan jetën e një personazhi të izoluar, Nënçmuari, i cili lufton me vetminë dhe keqkuptimin shoqëror. Ky libër është një studim i ndjeshmërisë së thellë njerëzore dhe përballjes me absurditetin e jetës. 5. Djalli (1872) – Një satirë politike dhe filozofike që përshkruan revolucionarët rusë dhe idealet e tyre të deformuara. Libri shfaq anën destruktive të ideologjive radikale dhe pasojat e tyre mbi individin . Familja, koha dhe motivacioni Dostoevski lindi në Moskë më 1821 dhe jetoi në një kohë të trazuar historikisht, midis ndryshimeve sociale dhe politike të Rusisë. Përvoja e tij personale – arrestimi për aktivitetin anti-czar, vuajtjet në burg dhe humbjet familjare – formësuan vizionin e tij. Këto përvoja e shtynë të eksploronte tragjedinë dhe shpirtin e njeriut, duke i dhënë veprave të tij një rezonancë  Vepra e Dostoevskit është një pikë referimi për letërsinë botërore. Kritika e ka vlerësuar për thellësinë psikologjike, ndjeshmërinë morale dhe filozofinë ekzistenciale. Ai ka frymëzuar shkrimtarë si Kafka, Sartre dhe Camus, duke lidhur letërsinë me filozofinë dhe psikologjinë. Citati që përmendim mbi njerëzit e mirë që nuk reagojnë menjëherë lidhet ngushtë me personazhet e tij: shpirtërat e pastër shpesh kuptojnë përgjegjësitë e jetës vetëm pas sulmit moral. Shpirti i mirë i personazheve të Dostoevskit mund të krahasohet me ujërat e qetë të një lumi: të pastër, të thellë dhe të fortë, por shpesh të pafuqishëm për t’u përballur me stuhi të jashtme. Ndërkohë, ata që shfrytëzojnë dobësinë e të tjerëve janë si era e shpejtë, që bën përplasje momentale, por shpesh pa qëllim të qëndrueshëm. Thënie dhe lidhje me veprat Citati mbi tragjedinë e njerëzve të mirë lidhet me Raskolnikovin në Krim dhe Ndëshkim, Myskin në Idioti dhe vëllezërit Karamazov, të cilët përballen me padrejtësitë dhe mëkatet e shoqërisë. Ai tregon se shpirtërat më të pastër nuk kanë gjithmonë armë për të reaguar në momentin e duhur, por mësojnë nga dhimbja dhe reflektimi. Dostoevski nuk mori shumë çmime gjatë jetës, por ndikimi i tij mbi letërsinë botërore është i pamasë. Frymëzimi që ai dha mbi filozofinë, psikologjinë dhe artin është i përhershëm, duke e bërë një nga shkrimtarët më të mëdhenj të historisë. Dostoevski na mëson se shpirtrat e mirë nuk janë gjithmonë fitimtarë në momentin e betejës, por ata bartin një dijeni të thellë dhe një ndjeshmëri unike që kupton jetën pas momentit. Ai i fton lexuesit të reflektojnë mbi brishtësinë, fuqinë dhe bukurinë e shpirtit njerëzor, duke na kujtuar se madhështia shpirtërore shpesh qëndron në heshtje dhe reflektim, jo në reagim të menjëhershëm. Fjodor Dostojevski, një nga shkrimtarët më të mëdhenj të letërsisë botërore, nuk ka marrë çmime letrare gjatë jetës së tij, pasi shumica e veprave të tij u botuan pas vdekjes së tij.  Megjithatë, pas vdekjes, ai është nderuar me shumë çmime dhe nderime që pasqyrojnë ndikimin e tij të përhershëm në letërsi dhe kulturë.  Çmime dhe Nderime Pas Vdekjes Çmimi Yomiuri Prize (2012): Në vitin 2012, libri i Dostojevskit Nazotoki “Akuryō” (Unraveling the Mysteries of Demons) fitoi Çmimin Yomiuri në Japoni, duke treguar vazhdimin e vlerësimit të veprës së tij në letërsinë moderne.   Medalja "Dostoevsky Star" (2021): Në vitin 2021, qeveria ruse i dha medaljen "Dostoevsky Star" një shkrimtari japonez për kontributin e tij në përkthimin dhe promovimin e veprave të Dostojevskit në Japon. Ky çmim është një nderim i veçantë për ata që kanë kontribuar në ruajtjen dhe përhapjen e trashëgimisë së Dostojevskit.   Çmime për Përkthime të Veprave të Dostojevskit: Përkthimet e veprave të Dostojevskit në gjuhë të ndryshme janë nderuar me çmime të ndryshme. Për shembull, në vitin 1993, përkthimi i A Writer's Diary: Volume I nga Kenneth Lantz fitoi Çmimin e Përkthimit të Shkëlqyer nga AATSEEL.   Stampa Postare Sovjetike (1956): Në vitin 1956, Bashkimi Sovjetik lëshoi një pullë postare me ngjyrë ulliri e gjelbër për të nderuar Dostojevskin, duke simbolizuar vlerësimin e tij në kulturën dhe historinë ruse.   Muza Dostojevskaja në Shën Petersburg (1991): Në vitin 1991, u hap stacioni i metrosë "Dostoevskaya" në Shën Petersburg, si një nderim për shkrimtarin. Ky stacion është dekoruar me vepra arti që pasqyrojnë skena nga veprat e Dostojevskit, duke e bërë atë një vend të rëndësishëm për adhuruesit e tij.   Krateri dhe Planeti i Vogël i Emëruar Pas Dostojevskit: Në vitin 1979, një krater në planetin Merkur u emërua "Dostoevsky" për të nderuar shkrimtarin. Po ashtu, një planet i vogël i zbuluar në vitin 1981 nga astronomja Lyudmila Karachkina u emërua "3453 Dostoevsky". Këto emërtime janë një dëshmi e ndikimit të tij të përhershëm në shkencë dhe kulturë.   Edhe pse Dostojevski nuk mori çmime letrare gjatë jetës së tij, pas vdekjes ai është nderuar me shumë çmime dhe nderime që pasqyrojnë ndikimin e tij të thellë dhe të përhershëm në letërsi, kulturë dhe shkencë.  Veprat e tij vazhdojnë të lexohen dhe studiohen në mbarë botën, duke e bërë atë një figurë të pavdekshme në historinë e letërsisë. © 2024–2025 Liliana Pere –   Botuese, Autore

Referennte e elites globale: Udhëheqëse të dijes dhe platformave dixhitale, frymëzuese dhe reference për brezat e ardhshëm” Liliana Pere – Idealizëm, Pasion dhe Frymëzim për Gratë, eliten shqiptare, dhe ate globake Liliana Pere lind në një familje me tradita patriotike në Kolonjë,(Kolonje emer parfumi)  ku aroma e historisë dhe hiri i kulturës bashkohen në një trashëgimi shpirtërore të thellë dhe të pasur. Gjyshi i saj, Tefik Rrogu, i dekoruar nga Kuvendi Popullor për veprimtari të jashtëzakonshme jashtë Shqipërisë, krijoi shkolla dhe ura dijesh që shtrihen mbi kohën dhe hapësirën, duke lënë gjurmë të qëndrueshme në zemrat dhe mendjet e brezave. Nga ky trashëgimi, Liliana mëson se çdo veprim i madh lind nga përgjegjësia, dashuria dhe idealizmi, se secili hap që ndërmerr duhet të jetë i ngulitur me dritën e ndërgjegjes dhe vizionin e një bote më të drejtë dhe frymëzuese. > “Gratë, kur flasin, nuk flasin për veten; fjalët e tyre janë dritare drejt botës, drejt atyre që duan të frymëzojnë dhe të ndryshojnë shoqërinë.” – Liliana Pere Në jetën personale, Liliana është e martuar me Pëllumb Pere, inxhinier elektronik dhe drejtues në Autoritetin e Komunikimeve Elektronike. Bashkë kanë ndërtuar një familje ku çdo ide, ëndërr dhe arritje lidhen në një mozaik harmonik të dijes dhe dashurisë. Dy fëmijët e tyre janë diplomuar në Universitetin La Sapienza, Romë, duke ndjekur rrugën e shkencës, kulturës dhe artit, duke u bërë vetë burim frymëzimi për botën përreth. Familja e saj është një testament i integritetit, vizionit dhe bashkëpunimit, një shembull se suksesi i vërtetë buron nga uniteti dhe respekti për dijen dhe artin. > “Dija është si drita e një ylli në natën e errët; jo vetëm që ndriçon rrugën tonë, por ndez ëndrrat e atyre që do të vijojnë pas nesh.” – paraphrase nga Victor Hugo Nga Petro Nini Luarazi në Universitetin Politeknik të Tiranës, rruga e formimit arsimor të Lilianës është një udhëtim i thellë i shpirtit dhe i mendjes, një rrëfim i pandërprerë mbi atë çfarë do të thotë të mësosh, të kuptosh dhe të reflektosh mbi botën që na rrethon.  Ajo mësoi të lexojë e të shjruaj  jo vetëm fjalët, por edhe shpirtin e njerëzve dhe shenjat e natyrës, duke zhvilluar një sens të hollë për artin, humanizmin shjebcen dhe filozofinë që rri në çdo veprim dhe vendim.  Çdo ditë ishte një kapitull i ri ku dija teknike, arti dhe reflektimi filozofik ndërthureshin në mënyrë harmonike, duke krijuar një kuptim të ri për mënyrën se si njerëzit dhe shoqëritë ndërveprojnë. > “Dija nuk është vetëm të dish faktet; është të kuptosh botën, të ndiesh shpirtin e saj dhe të veprosh me mençuri mbi atë që ke mësuar.” – paraphrase nga Confucius Ky citat thekson llojet e dijes që Liliana ka ndjekur gjatë jetës së saj: ajo nuk kërkonte vetëm informacion teknik, por gjithashtu kuptim, lidhje dhe frymëzim; ajo kërkonte të bashkonte dijen praktike me atë shpirtërore, shkencën me artin, dhe informacionin me etikën.  Arsimi nuk ishte thjesht një certifikatë apo titull; ishte një udhëtim reflektiv, një mënyrë për të kuptuar se çdo veprim dhe ide duhet të ketë thelbin e dijes së qëndrueshme, humaniste dhe globale. > “Veprimi i madh nuk është rezultat i forcës, por i qëllimit dhe qëndrueshmërisë së shpirtit.” –   nga Aristoteli Rrugetimi i  saj në telekomunikacion nuk është thjesht një rrugë profesionale; është një udhtim i pandërprerë i përkushtimit, vizionit dhe frymëzimit. Ajo ka përdorur teknologjinë si një mjet për të krijuar ura komunikimi dhe njohjeje, duke treguar se puna pa kompromis është themeli i çdo arritjeje të qëndrueshme.  Çdo sfidë e re është një mundësi për të treguar se vizioni dhe vullneti janë instrumente të fuqishme për të ndriçuar rrugët e të tjerëve. > “Idealizmi nuk është utopi; është fuqia për të parë të panjohurën dhe për të ndriçuar rrugën që të tjerët ende nuk e kanë parë.” – paraphrase nga Liliana Pere Liliana me idealizem dhe shume punë korrekte,  ka ndërtuar ura dhe platforma për të frymëzuar dhe fuqizuar gratë shqiptare në botë.  Si presidente e organizatës “Gruaja Shqiptare në Botë”, ajo ka krijuar një hapësirë ku çdo zë, talent dhe ide e grave mund të lulëzojë dhe të ndikojë në mbarë shoqërinë.  Ajo ka qenë një frymëzim i drejtpërdrejtë për qindra gra, duke ndriçuar rrugën për eliten intelektuale dhe duke treguar se veprimi idealist dhe pa kompromis mund të ndryshojë botën. > “Gratë janë forca e heshtur që lëviz botën; veprimi i tyre është histori që shkruhet pa zhurmë, por me ndikim të përjetshëm.” – paraphrase nga Simone de Beauvoir Pjesëmarrja e saj në WIN – Women’s International Network tregon se lidershipi, vizioni dhe bashkëpunimi ndërkombëtar mund të jenë instrumente të fuqishme për ndryshimin shoqëror, duke ofruar një model frymëzimi për brezat e rinj. Liliana kombinon dijen teknike, shkencën, teknologjinë, artin dhe diplomacinë, duke krijuar një profil unik ku arta, logjika dhe idealizmi bashkohen për të frymëzuar dhe edukuar.  Përkushtimi i saj dhe serioziteti i punës i janë vlerësuar ndërkombëtarisht; ajo është Këshilltare në misionin diplomatik dhe mban titullin Dr. IT nga OKB, një njohje e përpjekjeve të saj të jashtëzakonshme dhe kontributit cilësor në platformat globale.  Ky rol tregon se idealizmi i saj nuk është thjesht teori, por një praktikë e përkushtuar ndaj dijes, shërbimit publik dhe ndikimit global. > “Një grua e aftë dhe e edukuar është udhëheqës i shoqërisë dhe shenjë e kulturës që mbetet e pavdekshme.” – paraphrase nga Maya Angelou Liliana Pere eshte themeluese botuese autore e  Revistes  Prestige – Oaz Kulturor dhe Dixhital,   një platformë e larmishme  infokulturore dhe akademike ku gjen artikuj intervista, analizat, studimet, reflektimet filozofike dhe artistike, te cilt  bashkohen për të krijuar një hapësirë reflektimi dhe frymëzimi. Revista mbështetet mbi shtyllat e dijes, integritetit, artit dhe inovacionit, duke u bërë një referencë për studiues dhe intelektualë në mbarë botën. Revista Prestige është anëtare prezente në Academia.edu , duke ofruar akses global dhe duke u bërë një burim referencash cilësore dhe të besueshme për studiuesit dhe profesionistët që kërkojnë informacion të verifikuar dhe të pasur me analizë.  Çdo botim është i strukturuar për të mbështetur dijen dhe zhvillimin e gruas dhe elitës intelektuale, duke lënë gjurmë të qëndrueshme në historinë dixhitale. > “Shkrimi është një urë që lidh shpirtin e autorit me shpirtin e lexuesit; çdo faqe është një botë e re, një sfidë dhe një dritë.” – paraphrase nga Virginia Woolf Liliana ka kontribuar intensivisht me Gazetën Dielli (New York) dhe Gazetën Bota Sot (Zvicër), duke shkruar e publikuar qindra artikuj dhe intervista që frymëzojnë gratë dhe eliten shqiptare e me tej.  Çdo shkrim është reflektim i pasionit, dijes dhe aktivizimit, duke ndriçuar temat më të rëndësishme të kohës dhe duke lënë gjurmë të paharrueshme në historinë dixhitale. > “Inspirimi nuk është luks; është detyrë morale për ata që kanë aftësi, pasion dhe vizion.” – paraphrase nga Albert Camus E martuar me Pëllumb Pere, Liliana ka ndërtuar një familje të fuqishme dhe të harmonishme, ku fëmijët vazhdojnë traditën e dijes, angazhimit dhe integritetit. Familja e saj mbart vlera të thella patriotike dhe edukative, ku respekti për dijen, artin dhe shoqërinë është themeli i çdo veprimi. > “Trashëgimia më e madhe nuk është prona; është ndikimi që lëmë tek të tjerët dhe shpirti që frymëzojmë.” – paraphrase nga Ralph Waldo Emerson https://www.revistaprestige.com {{Infobox person | name = Liliana Pere | image =  | caption =  | birth_date = 11 shtator 1962 | birth_place = Ersekë, Shqipëri | nationality = Shqiptare | occupation = Aktiviste, publiciste, botuese, themeluese organizate | spouse = Pëllumb Pere | children = 2 | website = [ https://www.revistaprestige.com Revista Prestige] }} '''Liliana Pere''' (lindur më 11 shtator 1962 në Ersekë, Shqipëri) është aktiviste e shoqërisë civile, publiciste dhe themeluese e organizatës ndërkombëtare ''Gruaja Shqiptare në Botë'', që promovon arritjet e grave shqiptare globalisht. Ajo është gjithashtu themeluese, botuese dhe autore e revistës infokulturore akademike ''Revista Prestige'', e cila përfshin analiza dhe studime, dhe është anëtare e platformës '' Academia.edu '' dhe e ''Akademisë Dixhitale Edu''. Revista Prestige citohet dhe përdoret si referencë nga studiues ndërkombëtarë.   Liliana Pere është bashkëpunëtore e rregullt e gazetës “Bota Sot” (Zvicër) dhe e gazetës “Dielli” (New York), ku ka publikuar qindra shkrime dhe intervista me emrin e saj. ==Jeta personale== Liliana Pere është e martuar me Pëllumb Pere, inxhinier elektronik dhe drejtues në Autoritetin e Komunikimeve Elektronike. Të dy fëmijët e tyre janë diplomuar në Universitetin La Sapienza, Romë. Vjen nga një familje me tradita patriotike; gjyshi i saj, Tefik Rrogu, është dekoruar nga Kuvendi Popullor me titullin “Patriot” për veprimtari të shquara jashtë vendit, duke përfshirë hapjen e shkollave shqipe në Turqi. --- ==Arsimi dhe kualifikimet== * Diplomuar në Universitetin Politeknik të Tiranës, Fakulteti i Teknologjisë së Informacionit (IT) * Mban titullin Dr. IT nga AGPU (pjesë e OKB-së) ==Karriera dhe aktiviteti== * Eksperiencë e gjatë në sektorin e telekomunikacionit dhe projekte ndërkombëtare * Këshilltare Nderi në Misionin Diplomatik për Paqe dhe Prosperitet (DMPP){{cite web |title=Misioni Diplomatik për Paqe dhe Prosperitet |url= https://www.dmpp.org |access-date=2025-09-06}} * Aktiviste e shoqërisë civile dhe promotore e grave shqiptare * Presidente dhe themeluese e organizatës ''Gruaja Shqiptare në Botë'' * Themeluese, botuese dhe autore e ''Revista Prestige'', anëtare e '' Academia.edu '' dhe e ''Akademisë Dixhitale Edu''{{cite web |title=Revista Prestige |url= https://www.revistaprestige.com |access-date=2025-09-06}} --- ==Media dhe publikime== Liliana Pere është publiciste aktive në median shqiptare dhe ndërkombëtare. Ajo ka publikuar qindra shkrime dhe intervista në:   * '''Gazeta Dielli (New York)''': ** ''Liliana Pere – Personalitet në shërbim të botës së gruas moderne''{{cite web |title=Liliana Pere – Personalitet në shërbim të botës së gruas moderne |website=Gazeta Dielli |url= https://gazetadielli.com/liliana-pere-personalitet-ne-sherbim-te-botes-se-gruas-moderne/?utm_source=chatgpt.com}} ** ''Vizioni autentik i Liliana Peres tek ‘Gruaja Shqiptare në Botë’''{{cite web |title=Vizioni autentik i Liliana Peres tek ‘Gruaja Shqiptare në Botë’ Gazeta Dielli |url= https://gazetadielli.com/vizioni-autentik-i-liliana-peres-tek-gruaja-shqiptare-ne-bote/?utm_source=chatgpt.com}} https://gazetadielli.com/flet-sevim-arbana-te-dobishme-per-nje-bote-me-te-mire/ * '''Gazeta Bota Sot (Zvicër)''': ** [ https://www.botasot.info/diaspora/1249239/njihuni-me-inxhinieren-e-elektroteknikes-merita-ramadani-qe-sot-punon-si-mesuese-e-gjuhes-shqipe-nevjene-te-austrise/?utm_source=chatgpt.com ** [ https://www.botasot.info/diaspora/1716741/shqiponja-shqiptare-ndash-eriketa-kollcaku-qorlazja-ndash-mesuese-e-gjuhes-shqipe-ne-greqi-meson-shqip-dhe-trashegimine-kultururore-pa-u-lodhur/?utm_source=chatgpt.com https://www.botasot.info/intervista-opinione/670424/anila-fejzo-profesorene-universitetin-e-kebekut-ne-montreal-nga-liliana-pere/ ** [ https://www.botasot.info/kultura/1267485/prof-dr-najada-como-heroina-e-diteve-te-sotme/?utm_source=chatgpt.com ** [ https://www.botasot.info/intervista-opinione/592993/shqiptarja-lorida-hysenbegas-hali-piktorja-diplomuar-excellent-ne-akademise-se-arteve-te-bukura-te-firences/?utm_source=chatgpt.com . ** [ https://www.botasot.info/diaspora/506483/flet-merita-mccormack-shkrimtare-shqiptare-ne-amerike-nder-sukseset-suksesi-me-e-i-madh-per-mua-eshte-familja/?utm_source=chatgpt.com ** [ https://www.botasot.info/libra-sporti/869376/majlinda-rama-zeri-qe-magjeps-lexuesin-dhe-trondit-kritiken-letrare/?utm_source=chatgpt.com ** [ https://www.botasot.info/diaspora/588735/shqiptarja-tringa-rexhepi-ndash-ne-kanada-nje-artiste-e-kompletuar-me-zemer-te-madhe/? https://www.botasot.info/tag/deshira-subashi/ https://www.botasot.info/shqiperia/1860047/histori-suksesi-prof-dr-alma-cani ==Referenca== Wikipedia: https://sq.m.wikipedia.org/wiki/Liliana_Pere https://gazetadielli.com/e-para-grua-ministre-mbrojtjes/ https://krahu.wordpress.com/?s=liliana+Pere&submit=Searchhttps://krahu.wordpress.com/?s=liliana+Pere&submit=Search https://shqiptarja.com/lajm/vizioni-autentik-i-liliana-peres-tek-gruaja-shqiptare-ne-bote

Titulli: “Heshtja që Fluturon: Zëri i Anri Salës Mes Fotove e Tingujve” Anri Sala është një artist vizual bashkëkohor, i njohur ndërkombëtarisht për krijimin e instalacioneve video, zanore dhe hapësinore, që shpesh ndërthurin muzikën, arkitekturën dhe kohën si elementë poetikë të rrëfimit. Ai nuk është thjesht regjisor, as thjesht piktor apo muzikant — por një ndërtues atmosferash, një kompozitor emocionesh vizuale që përdor videon si një instrument për të krijuar ndjesi të padukshme, por të fuqishme. Ai punon në kufijtë mes artit pamor dhe muzikës, ku tingulli nuk është vetëm sfond, por protagonist; ku imazhi nuk rrëfen një histori të drejtpërdrejtë, por krijon një gjendje, një rezonancë emocionale. Vepra e tij shpesh është një udhëtim meditativ, ku kamera lëviz ngadalë, tingujt ndizen e shuhen si frymëmarrje, dhe çdo gjë që mungon – fjala, zëri, përfundimi – bëhet vetë mesazhi. Në fakt, Anri Sala është një filozof i heshtjes dhe i harmonisë së prishur, një shqiptar universal që ka ditur ta kthejë mungesën – qoftë të fjalës, të ngjyrës apo të vendit – në forcë krijuese që prek dhe fton në reflektim botën mbarë. Anri Sala (lindur në Tiranë, 1974) është artist bashkëkohor shqiptar, i njohur ndërkombëtarisht për instalacionet e tij të bazuara te videoja dhe tingulli. Karriera e tij, e nisur në Shqipërinë post‑komuniste dhe realizuar ndërkombëtarisht në Francë dhe Gjermani, është një sintezë e kujtesës historike dhe ndjeshmërisë poetike. Vepra si Intervista, Dammi i colori, dhe Ravel Ravel Unravel e kanë vendosur në qendër të skenës europiane të artit. Anri Sala lindi në Tiranë në vitin 1974. Prindërit janë Valdete Sala dhe Bashkim Sala — të dy intelektualë dhe të angazhuar në jetën kulturore të Tiranës. Valdete luajti një rol kyç në historinë e veprës Intervista, ku reprezentohet figura e saj në këndvështrimin e kujtesës së humbur dhe heshtjes së politizuar  . Midis viteve 1992–1996, Sala studioi pikturë në Akademinë e Arteve të Bukura në Tiranë, por u tërhoq nga video-arta dhe filmi. Pasardhësisht u zhvendos në Francë, ku studioi video në École Nationale Supérieure des Arts Décoratifs në Paris dhe më vonë regji filmi në Le Fresnoy në Tourcoing  . Intervista (Finding the Words) (1998): Ai dokumenton nënën e tij duke folur në një kongres të rinisë komuniste pa zë, duke kërkuar të rikrijojë komunikimin me ndihmën e lexuesve të buzëve — një meditacion mbi heshtjen dhe memorien kolektive  . Dammi i colori (2003): Vepër vizuale dhe poezike lidhur me projektin e Edi Ramës për ngjyrosjen e Tiranës. Ekspozuar në Tate Modern në Londër, thekson ndikimin urban dhe ndryshimin simbolik të qytetit  . Ravel Ravel Unravel (2013): Dy interpretime të ndara cinematografike të një koncerti Ravel, të shfaqura në pavijonin francez të Bienales së Venedikut—një alegori për kohën, sinkronizimin dhe perceptimin njerëzor  . Le Clash & Doldrums (2010–2014): Instalacione zanore dhe konceptuale që lidhen me tensionet politike dhe historinë, për të cilat fitoi Vincent Award në 2014  . Vepra të tjera të rëndësishme: Answer Me, If and Only If, 1395 Days Without Red, Time No Longer, të gjitha duke luajtur me konceptin e tingullit si objekt narrativ dhe reflektues. 🏅 Çmime, famë dhe vlerësime ndërkombëtare Young Artist Prize, Bienali i Venedikut (2001)  . Prix Gilles Dusein (2000), Absolut Art Award (2011), dhe nominim për Hugo Boss Prize (2002)  . Vincent Award (2014) për “Le Clash” dhe instalacionet audio-konceptuale që përzihen me politikën  . Përfaqësues i Francës në Bienalen e Venedikut 2013  . Përmendur ndër artistët më me ndikim në lista si ArtReview Power 100 dhe zyrtar i tre fishëm si artisti më i rëndësishëm në Francë nga ArtIndex France deri më 2025  . Anri Sala jeton dhe punon kryesisht mes Parisit dhe Berlinit. Ekspozitat e tij personale dhe kolektive shtrihen në mbarë Europën, Amerikën e Veriut dhe Azi: Centre Pompidou (Paris), Tate Modern (Londër), New Museum (NY), Moderna Museet (Stockholm), Kunsthalle Wien (Vjenë), Fundacion Botín (Santander), MUDAM (Luksemburg) etj.  . Artisti është krahasuar me emra si Christian Boltanski, Steve McQueen dhe Christian Marclay, për përdorimin e tingullit dhe kujtesës si element narrativ. Por dallimi i tij qëndron në sensin poetik dhe hapësinor ku heshtja bëhet akt, e cila sipas kritikëve si Hans Ulrich Obrist, e bën atë “piktor i dritës zanore”  . Punët e tij janë si simfoni të heshtura: çdo zë që mungon, çdo tingull i prerë është një fragment kampión i rezonancës humane. Analogjia më e bukur është me filmin poetic të Tarkovskyt—të ndjeshmit, të ndaluar, të kthjellët.  Është i famshëm në Francë e me tej? Po, Anri Sala është një nga artistët më të famshëm në Francë. Ai përfaqëson lidhjen mes estetikës shqiptare dhe botës evropiane të artit bashkëkohor. Vepra më të nderuara mbeten Ravel Ravel Unravel dhe Dammi i colori, të cilat e bënë emrin e tij global dhe simbol të reflektimit urbane dhe historik  .  Një zë shqiptar që ndriçon botën Anri Sala është më shumë se një artist - ai është një rrëfimtar që përdor heshtjen, tingujt dhe kohën për të përcjellë historinë e humbur. Ai nuk shpjegon; ai çon të shohësh brenda vendit-ndeshjes të kujtesës. Me një origjinë shqiptarësh dhe një biçim europian, ai e integron identitetin kombëtar në artin global. Vepra e tij është një dritë që ndriçon thellësitë e historisë, kujtimit dhe gjuhës universale të artit. © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese,Botuese. Autore   Revista Prestige   Të gjitha të drejtat e rezervuara.

“Revista Elitare Prestige” #inspirationdaily #albanianartist #actress #PersonazhnderiBujarLako. Fisnikëria e heshtur e një aktori që e ktheu aktrimin në mendim. Aktorët nuk jetojnë vetëm në kujtesën e ekranit, por në ndërgjegjen e një shoqërie që ka mësuar të ndiejë përmes tyre; kujtimi i tyre është një akt kulture që ruan mënyrën se si një komb ka menduar, ka vuajtur dhe ka ëndërruar. Në historinë e artit skenik shqiptar ekzistojnë dhe figura që e kanë ndërtuar peshën mbi heshtjen. Bujar Lako i përket kësaj. Ai ishte aktor i pranishëm edhe kur nuk fliste, artist që e shndërroi interpretimin në akt reflektimi dhe figurë që e tejkaloi kohën pa e sfiduar atë. I lindur në Tiranë më 23 maj 1947, Bujar Lako u formua në një mjedis qytetar ku vetëpërmbajtja, dinjiteti dhe përgjegjësia morale ishin vlera themelore. Kjo origjinë nuk ishte thjesht biografike, por u shndërrua në themel estetik të artit të tij. Personazhet që interpretoi mbartnin gjithmonë një fisnikëri të brendshme, edhe kur ishin të thyer apo tragjikë. Arsimi – aktori si mendimtar Diplomimi në Institutin e Lartë të Arteve në vitin 1973 e pajisi Bujar Lakon me një disiplinë të rrallë analitike. Ai i përkiste asaj linje aktorësh europianë që e shohin rolin si strukturë mendore, jo si shfaqje emocionale. Në këtë qasje, ai afrohet me figura si Max von Sydow apo Laurence Olivier, ku forca buron nga përmbajtja dhe qartësia e brendshme. Profesioni – mision dhe jo ekspozim Pas studimeve, ai u bë pjesë e Teatrit Kombëtar, duke e ushtruar profesionin e aktorit si mision etik. Për Bujar Lakon, skena nuk ishte vend afirmimi personal, por hapësirë përgjegjësie. Ai nuk kërkonte të binte në sy, por të ishte i domosdoshëm. Ky qëndrim e bën të krahasueshëm me aktorë si Gian Maria Volonté, ku arti është akt ndërgjegjeje. Kinematografia – rreth 30 filma, një univers i plotë njerëzor Bujar Lako realizoi rreth 30 filma, duke ndërtuar një galeri personazhesh që sot përbëjnë një atlas emocional të kinemasë shqiptare. Filmat (të listuar pa ndryshime): Në fillim të verës – Gëzim Erebara Përballimi – Viktor Gjika Gjeneral Gramafoni – Viktor Gjika Udha e shkronjave – Vladimir Prifti Ballë për ballë – Kujtim Çashku, Piro Milkani Kthimi i ushtrisë së vdekur – Dhimitër Anagnosti Gurët e shtëpisë sime – Dhimitër Anagnosti Amiko – Cizia Zyke (produksion francez) Magic Eye – Kujtim Çashku Filmi kulmor – “Gjeneral Gramafoni” Në konsensus kritik dhe publik, “Gjeneral Gramafoni” mbetet interpretimi më i bukur dhe më përfaqësues i Bujar Lakos. Roli i Halit Beratit është një figurë tragjike e ndërtuar mbi heshtjen, dinjitetin dhe konfliktin moral. Lako nuk e luan personazhin – ai e përçon atë. Është një interpretim që i afrohet estetikës së kinemasë së Ingmar Bergman, ku drama zhvillohet në brendësi të shpirtit. Momente filmike – fjala e thënë me pak fjalë Në “Përballimi” dhe “Ballë për ballë”, Bujar Lako e trajton konfliktin ideologjik si dramë njerëzore, jo si deklaratë. Ai i jep personazhit peshën e dyshimit, jo sigurinë e dogmës. Në “Kthimi i ushtrisë së vdekur”, roli i gjeneralit është një meditim mbi absurditetin e historisë, ku autoriteti dhe zbrazëtia bashkëjetojnë – një interpretim që të kujton Alec Guinness në dramën e përmbajtur britanike. Teatri – hapësira e së vërtetës absolute Me rreth 70 role teatrale, nga Çehovi te Büchner, nga Miller te Mrożek, Bujar Lako e bëri skenën vend të zhveshjes shpirtërore. Në vitin 1992, interpretimi i tij në “Varrtarët” në Teatrin e Kombësive në Shkup konfirmoi dimensionin e tij ndërkombëtar. Filmat e Bujar Lakos Në fillim të verës – Gëzim Erebara Përballimi – Viktor Gjika Gjeneral Gramafoni – Viktor Gjika Udha e shkronjave – Vladimir Prifti Ballë për ballë – Kujtim Çashku, Piro Milkani Kthimi i ushtrisë së vdekur – Dhimitër Anagnosti Gurët e shtëpisë sime – Dhimitër Anagnosti Amiko – Cizia Zyke Magic Eye – Kujtim Çashku Kjo filmografi përfaqëson një hark të plotë artistik, nga realizmi poetik i viteve të hershme deri te reflektimi modern dhe universal i periudhës së vonë. Në këta filma, Bujar Lako dallohet për qasjen e tij të përmbajtur, ku personazhi ndërtohet mbi konfliktin e brendshëm dhe jo mbi retorikën, duke e kthyer çdo rol në një akt mendimi dhe dinjiteti njerëzor. Çmimet – njohja e një arti të palëkundur Bujar Lako u vlerësua me 8 çmime dhe tituj madhorë, ndër të cilët: – Çmime të veçanta për “Përballimi” dhe “Ballë për ballë” – Aktori më i mirë & Kupa e Festivalit për “Gjeneral Gramafoni” – Çmimi i Republikës, shkalla e parë – Urdhri “Naim Frashëri”, Klasi I – Titulli “Artist i Merituar” – Palma e Artë, Cairo International Film Festival (2005) për “Magic Eye” Ky vlerësim i fundit e vendos atë në një linjë elitare të aktorëve që kanë tejkaluar kufijtë kombëtarë përmes artit. Analizë. Bujar Lako dallohej për: heshtjen domethënëse, etikën e rolit, refuzimin e patetizmit, universalitetin njerëzor. Ai ishte aktor i pyetjes dhe jo i përgjigjes. Një figurë që e shndërroi aktrimin shqiptar në reflektim moral. Sot, Bujar Lako kujtohet si një klasik modern. Një aktor që nuk ka nevojë për rikthim, sepse nuk u largua kurrë nga kujtesa. Ai jeton në filmat që rishihen me respekt dhe në heshtjen e admirimit profesional. Bujar Lako mbetet një figurë elitare e kulturës shqiptare – një aktor që e bëri artin të mendojë.

Portret- Intervistë. Linda ështe nje profesioniste e spikatur. Linda Lupi. Një rrugëtim i pasur me dije, art dhe kulturë. Në rrugëtimin krijues të Linda Lupit, arti shfaqet si një gjendje mendore dhe shpirtërore, ku edukata, dija dhe ndjeshmëria bashkohen në një gjuhë të vetme. Ajo lëviz natyrshëm mes artit vizual, medias dhe pedagogjisë, duke e kthyer çdo hap profesional në një plotesim dhe rritje. Formimi i saj nis në Liceun Artistik “Naim Frashëri” në Vlorë që prej vitit 2005, aty ku shikimi edukohet të vërejë thellësinë dhe dora mëson disiplinën e formës. Ky fillim i hershëm shënon kontaktin e parë me artin si thirrje, jo si profesion, duke i dhënë krijimtarisë së saj një bazë të ndjeshme dhe të qëndrueshme. Studimet universitare në Torino, Itali, në profilin DAMS (Disiplina e Artit, Muzikës dhe Spektaklit), i hapën horizontin teorik dhe kritik, duke e vendosur artin në marrëdhënie me shoqërinë dhe mendimin bashkëkohor. Më pas, studimet që prej vitit 2013 në degën e Pikturës/Multimedias në Universitetin e Arteve në Tiranë forcuan raportin mes idesë dhe materialit, mes konceptit dhe figurës. Diplomimi në Master Shkencash në Shkenca Komunikimi dhe Marrëdhënie Publike Politike në Universitetin Europian të Tiranës e pasuroi më tej profilin e saj, duke e pajisur artin me vetëdije komunikimi dhe përgjegjësi publike. Në këtë pikë, krijimtaria nuk mbetet më vetëm personale, por merr dimension shoqëror dhe narrativ. Angazhimi akademik si asistente pedagoge që prej vitit 2018, për gati pesë vjet në Universitetin e Arteve në Tiranë, e më pas si pedagoge e Fotografisë në Universitetin New York Tirana, e vendos Lindën në rolin e ndërmjetëses së dijes. Mësimdhënia për të nuk është transmetim, por dialog estetik dhe filozofik me brezat e rinj. Paralelisht, prania e saj në media shndërrohet në një hapësirë kulturore të menduar me kujdes. Programi “Art Cult” në Euronews Albania, si autore dhe moderatore, krijoi një urë mes publikut dhe elitës artistike shqiptare, duke e trajtuar artin si nevojë shpirtërore dhe jo si luks. Programi radiofonik “E Bukura Je Ti” zgjeroi këtë vizion, duke sjellë mbi 100 histori suksesi nga Shqipëria dhe diaspora. Fjala, në këtë kontekst, bëhet formë përcimi dhe mjet frymëzimi, një pasqyrë ku individi dhe shoqëria njohin veten. Si artiste pamore, Linda Lupi ka ekspozuar në Shqipëri, Kosovë, Maqedoni, Itali, Turqi, Egjipt, Rusi dhe në SHBA, duke e vendosur veprën e saj në një dialog ndërkombëtar. Pjesëmarrja në konkurse prestigjioze dhe çmimet e fituara për artin konceptual dëshmojnë një krijimtari që kërkon kuptim, jo thjesht vëmendje. Kulmi simbolik i këtij rrugëtimi është ekspozita personale “E Kuqja”, e realizuar në nëntor të vitit 2025 në Gracie Mansion, rezidenca historike 300 vjeçare e Kryetarit të Bashkisë së New York-ut, me ftesë të z. Eric Adams. Këtu, ngjyra e kuqe shfaqet si energji, kujtesë dhe prani, një metaforë e fuqishme e identitetit dhe pasionit krijues. Sot, Linda Lupi vijon të jetë pedagoge në Universitetin New York Tirana dhe moderatore e emisionit “Ora e Tiranës” në Top News, duke e mbajtur artin të lidhur me jetën publike dhe mendimin bashkëkohor. Krijimtaria e saj mbetet një hapësirë ku estetika dhe kuptimi ecin së bashku, si dy forma të së njëjtës dritë. --------------------------------- E dashur Linda je e mirëseardhur ne Prestige. Fillojmë intervistën. Linda Lupi ~ Intervistë Pyetje. Si kanë ndikuar origjina familjare dhe rrugëtimi juaj arsimor në formimin e identitetit profesional, nga hapat e parë të edukimit deri te mënyra se si sot e konceptoni artin, median dhe mësimdhënien si përgjegjësi kulturore dhe shoqërore? Jam një vajzë e lindur dhe e rritur në qytetin e bukur të Vlorës. Jam rritur me respekt për dijen, punën dhe ndjeshmërinë njerëzore, vlera që më kanë udhëhequr natyrshëm drejt artit. Një qytet që më ka frymëzuar shpesh në krijimtarinë time, mëngjeset e hershme me rrezet e para të diellit buzë detit, ujin kaltër kristal dhe dallgët e larta që përplasen në shkëmbinjtë e Nestor Jonuzit, Skënder Kamberit, Agim Sulajt… Në këtë Vlorë u formova artistikisht deri në përfundimin e studimeve në Liceun Artistik për pikturë/skenografi. Më pas, rrugëtimi im arsimor vazhdoi drejt Italisë, për t’u rikthyer sërish në Shqipëri, në Tiranë. Ky udhëtim më ka formësuar një identitet profesional që sot më lejon të komunikoj me publikun përmes artit, medias dhe mësimdhënies, si mjete të fuqishme komunikimi me ndikim të drejtpërdrejtë shoqëror dhe kulturor. Pyetje. Si ndryshon kuptimi i artit kur ai kalon nga hapësira personale në atë publike dhe mediatike, duke marrë një rol edukues dhe formues? Në momentin që arti del nga intimiteti i studios dhe hyn në hapësirën publike, ai pushon së qeni vetëm një përjetim personal. Nuk është më dialog vetëm me veten, por me tjetrin, me publikun; bëhet mesazh. Janë copëza shpirti që vendosen në arenën mediatike, ku arti fiton një dimension të ri. Sfida është ta afrosh artin tënd me publikun, pa ia hequr shpirtin. Pyetje. A e shihni median si një aleate të edukimit kulturor apo si një sfidë që kërkon vazhdimisht ekuilibër mes thellësisë dhe aksesueshmërisë? E shoh median si një aleate të fuqishme të edukimit kulturor, por edhe si një sfidë njëkohësisht. Sepse media ka fuqinë të frymëzojë, të edukojë dhe të ndërtojë shije kulturore, por duhet përdorur me kujdes, që të ruhet përmbajtja dhe të kuptohet nga të gjithë, që të mos krijoj deformime shoqërore. Ekuilibri nuk është një formulë fikse, por është një proçes i vazhdueshëm. Pyetje. Çfarë roli ka mësimdhënia në ndërtimin e mendimit kritik dhe të vetëdijes kulturore tek brezat e rinj? Mësimdhënia është një nga format më të drejtpërdrejta të ndikimit kulturor tek të rinjtë. Nuk ka të bëjë vetëm me transmetimin e njohurive, por me formimin e mendimit kritik të tyre, aftësinë për të pyetur, për të reflektuar dhe për të ndërtuar qëndrime. Studentët kanë nevojë për hapësirë dialogu, për të nxitur mendimin e tyre, jo vetëm për leksione të imponuara. Pyetje. A është edukimi për ju një proces i vazhdueshëm formimi personal dhe profesional, apo një etapë që përfundon me arsimin formal? Për mua edukimi nuk përfundon kurrë. Arsimi formal është vetëm një strukturë fillestare. Por formimi i vërtetë ndodh përmes përvojës, reflektimit, leximit, gabimeve dhe dialogut të vazhdueshëm me botën që na rrethon. Pyetje. Si ruhet integriteti intelektual dhe etik në ndërthurjen e artit me median dhe komunikimin publik? Integriteti ruhet duke qenë besnik ndaj vlerave personale dhe duke mos e trajtuar publikun si konsumator pasiv kalimtar. Pyetje. Në ç’masë përvoja profesionale ndikon në mënyrën se si transmetohet dija dhe përgjegjësia kulturore? Përvoja profesionale i jep dijes kontekst dhe besueshmëri. Është ajo që të mëson se teoria pa praktikë mbetet e brishtë, ndërsa praktika pa reflektim nuk ka kuptim. Përvoja profesionale ndihmon të flasësh me përgjegjësi dhe vetëdije të plotë. Pyetje. A formon më shumë një pedagog përmes dijes teorike apo përmes shembullit dhe qëndrimit personal? Patjetër që dija teorike është e domosdoshme, por qëndrimi, etika dhe shembulli personal është forma më e fortë e mësimdhënies. Pyetje. Si e përkufizoni raportin mes profesionalizmit dhe misionit kulturor në një shoqëri në ndryshim të vazhdueshëm? Pyetje. Për mua, këto dy elementë duhet të ecin së bashku, sidomos në një shoqëri që ndryshon shpejt dhe ka nevojë për orientim kulturor. Pyetje. Kur arti, media dhe mësimdhënia bashkohen në një rrugëtim të vetëm, a shndërrohen ato në një formë shërbimi ndaj shoqërisë? Absolutisht po. Kur arti, media dhe mësimdhënia bashkohen në një rrugëtim të vetëm, ato nuk janë thjesht mjete për komunikim apo edukim, por funksionojnë si tre dimensione që i përkasin një frekuence të lartë. Nuk janë thjeshtë një formë shërbimi ndaj shoqërisë, por në thelb ky bashkim është një forcë që përçon energji mendore dhe shpirtërore në ngritje të shoqërisë. ©️ 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine. Albumi fotografik.

#RevistaPrestige #Inspirationdaily #Prof.#AurelaAnastasi #Constitutional history. Prof. Aurela Anastasi, me këtë vepër të shkëlqyer shkencore, sjell një rishikim të thellë të historisë kushtetuese shqiptare, duke evidentuar me argumente të pakundërshtueshme rolin themelor të Këshillit të Shtetit në formësimin e shtetit të së drejtës. Së pari, ajo provon mbi bazë kërkimesh arkivore se Këshilli i Shtetit (1929) ka ushtruar realisht kontrollin e kushtetutshmërisë, duke e pozicionuar si pararendës të institucioneve moderne kushtetuese. Së dyti, libri thekson fuqinë e parimit të ligjshmërisë – “Nuk ka taksë dhe as dënim pa ligj” – si një standard themelor që garantonte rendin juridik dhe kufizimin e pushtetit. Së treti, trajtohet me thellësi raporti midis të drejtës së brendshme dhe asaj ndërkombëtare, duke dëshmuar një qasje vizionare dhe të avancuar për kohën. Një kontribut madhor që pasuron doktrinën juridike shqiptare dhe lartëson standardin e studimit kushtetues. Prof. Dr. Aurela Anastasi KËSHILLI I SHTETIT DHE E DREJTA KUSHTETUESE NË PERIUDHËN E MBRETËRISË SHQIPTARE (1928-1939). “ Këshilli i Shtetit për mbrojtjen e së drejtës në Shqipëri (1929-1944) ”, është botimi që një grup pedagogësh të Universitetit të Tiranës kanë sjellë me punimet e tyre mbi bazën e gjetjeve arkivore të vendimeve të Këshillit të Shtetit. Ai ka rëndësi për njohjen e traditave juridike të shtetit shqiptar, si dhe për të reflektuar edhe sot për drejtën në Shqipëri.   Deri tani kemi njohur Gjykatën Kushtetuese të krijuar në vitin 1992, si organin e parë për kontrollin e kushtetutshmërisë së normave. Njohja me jurisprudencën e Këshillit të Shtetit, i krijuar në vitin 1929, na bën të rishikojmë sa kemi shkruar deri tani, pasi Ky Këshill duket të jetë organ i parë i shtetit shqiptar që ka ushtruar kontrollin e kushtetutshmërisë së normave. Nga studimi i vendimeve dhe këshillimeve të tij, rezulton se Këshilli i Shtetit ka ushtruar shpesh kontrollin e pajtueshmërisë së ligjeve dhe akteve të tjera normative me dispozitat e Statutit Themeltar të Mbretërisë Shqiptare (1928). Seksioni i administratës pranë tij, ushtronte veprimtarinë si një gjykatë e lartë administrative. Me jurisprudencën dhe praktikën e këshillimeve ky Këshill ka kontribuar në zhvillimin e të drejtës kushtetuese në shtetin shqiptar të pavarur. Ai vijoi veprimtarinë gjatë pushtimit fashist deri në vitin 1944, vit pas të cilit kishim humbur çdo kontakt me të. Në kuadër të këtij studimi, mundësohet njohja me disa nga vendimet dhe këshillimet e tij më të rëndësishme, mjaft nga të cilat kanë vendosur standarde kushtetuese që i rezistojnë kohës edhe sot.  Ky punim është përqendruar tek sistemi normativ i kohës, duke analizuar jurisprudencën e Këshillit të Shtetit. Parimet kryesore të ndërtimit të sistemit normativ, ishin sanksionuar në dispozitat e Statutit Themeltar, por Këshilli i Shtetit i ka jetësuar ato. Gjejmë interpretime të parimit të Kushtetutshmërisë (sipas termit të sotëm), si dhe atij të ligjshmërisë.  Parimi i Kushtetutshmërisë u sanksionua nga dispozitat e fundit të Statutit, i cili theksonte: Dispozitat e ligjeve që vijnë në kundërshtim me dispozitat e këtij Statuti, janë të pafuqishme ). Megjithatë, jurisprudenca e Këshillit të Shtetit e vendosi në vendin e vet, si një parim shumë të rëndësishëm për ndërtimin e sistemit normativ.  Parimi i ligjshmërisë afirmohej në disa dispozita të Statutit Themeltar të Mbretërisë. Këto nene janë interpretuar nga Këshilli, duke u mëshuar detyrimit të rregulloreve të dekretuara prej Mbretit dhe akteve të tjera nënligjore, për të qenë në përputhje me ligjet. Në mjaft raste është evidentuar  veçanërisht parimi i njohur “Nuk ka taksë pa ligj”, si dhe rezerva të tjera ligjore.  Një aspekt tjetër i jurisprudencës së Këshillit të Shtetit, shprehet përmes raportit që vendos jurisprudenca e tij midis të drejtës së brendshme dhe asaj ndërkombëtare. Këshilli i ka vendosur marrëveshjet ndërkombëtare në rend të barabartë me ligjet duke theksuar se, “ Detyrimet e marra nga Shteti Shqiptar kundrejt një shteti tjetër mbi bazën e një marrëveshjeje ndërkombëtare, nuk mund të ndryshohen me një ligj të brendshëm, sa kohë që kjo marrëveshje është në fuqi.”  Mbi bazën e jurisprudencës së Këshillit të Shtetit, evidentojmë konkluzione dhe mësime që mund të jenë të vlefshme edhe për sot. Mbi bazën e kësaj analize evidentojmë konkluzione dhe mësime që mund të jenë të vlefshme edhe për sot. Gjithashtu, bazuar në jurisprudencën e Këshillit të Shtetit, aktet normative, ligjore e nënligjore, si dhe aktet ndërkombëtare, mund t’i vendosim në hierarkinë e normave sipas piramidës së Hans Kelzenit. Në ndryshim nga hierarkia që është sanksionuar sot në nenin 116 të Kushtetutës së Shqipërisë, Këshilli interpretoi se konventat ndërkombëtare kanë fuqi ligjore dhe jo mbiligjore. Megjithatë, ai argumentoi qartë se nuk mund të ndryshohen me ligj detyrime që lindin nga marrëveshjet ndërkombëtare të shtetit shqiptar. Kjo e përafron më shumë jurisprudencën e tij me sanksionimin e sotëm kushtetues.  Në vijim po trajtojmë disa vendime të arsyetuara nga Këshilli i Shtetit, të cilat na japin mesazhe edhe për realitetin sot.  Në Vendimin nr. 652, datë 10/3/1931 Këshilli i Shtetit mori në shqyrtim shkresën e Ministrisë së Arsimit për të kërkuar mendim mbi projekt-rregulloren për argëtimet dhe shfaqjet publike. Rregullorja u shqyrtua paraprakisht nga seksioni i Administratës. Mbi këtë mendim, si dhe në bazë të raportit justifikativ të paraqitur nga Ministria e Arsimit, arsyetoi dhe vendosi Mbledhja e Përgjithshme e Këshillit.  Pikësëpari Këshilli vështroi pajtueshmërinë e Rregullores me Statutin Themeltar të Mbretnis’. Ai iu referua nenit 78 të Statutit që sanksiononte: “Mbreti ka të drejtë të dekretojë rregullore që shpjegojnë mënyrën e zbatimit të ligjeve; këto rregullore nuk mund të përmbajnë dispozita të reja që nuk i përfshin ligji”. Mbi këtë bazë Këshilli theksoi se “ rregulloret nuk mund të përmbajnë dispozita të reja që nuk i përfshin ligja. Në fakt, kjo rregullore nuk mbështetet në asnji ligj të caktueme dhe importon në legjislatën shqiptare dispozita krejt të reja .”  Nga përmbajtja e përgjithshme e aktit, Këshilli theksoi se rregullorja parashikon masa drakoniane, nga të cilat mund të rezultojë mbyllja njeri pas tjetrit e teatrove dhe kinemave të Shqipërisë. Këshilli theksoi se ndalimet dhe obligimet e vendosura në rregullore janë shumë të mëdha. Krijohen komisione mbi komisione për shqyrtimin e  filmave, në të cilat rolin kryesor e luajnë komisarë të policisë dhe xhandarmërisë, njerëz që nuk mund të kenë asnjë farë kompetence në këtë pikë. Madje, ai vinte në dukje se rregullorja parashikonte një degë qeveritare, Drejtorinë e Sigurisë Publike, e cila nuk ekziston fare në vendin tonë. Për më tepër, ajo përmban dispozita ndëshkimore të reja të paparashikuara me ligj. Mbledhja e përgjithshme e Këshillit theksonte se projekt rregullorja në fjalë është në kundërshtim me nenin 78 të Statutit Themeltar, për arsye se përmban dispozita të reja ndëshkimore të cilat nuk mund të bëhen veçse me ligj. Këshilli vendosi  “... të mospasunit vend për shqyrtimin e  rregullores dhe kthimin e saj Kryesisë së Këshillit Ministruer.”  Në këtë rast, shohim mbrojtjen e parimit kushtetues sipas të cilit rregulloret dalin në bazë e për zbatimin e ligjit. Rregulloret dalin në bazë e për zbatimin e ligjeve. Ato nuk mund të përmbajnë dispozita të reja që nuk i përfshin ligji. Por, nga leximi i vëmendshëm evidentojmë edhe mbrojtjen e parimit të përgjithshëm “Nuk ka dënim pa ligj”.  Në vendimin nr. 837, datë 10 IX.1931 , Këshilli i Shtetit mori në shqyrtim projektdekretin Mbretnuer për mbartjen e një fondi prej 6000 franga Ari, nga fondi rezervë e Ministrisë së Financave për blerjen e Pikturës me Helmetën e Skënderbeut. Në këtë rast, Këshilli i Përgjithshëm, në mënyrë unanime, u shpreh se projekti i paraqitur ishte i papranueshëm, pasi në bazë të ligjit “ Mbi Administrimin e Pasunis dhe te Kontabilitetit te Pergjitheshem te Shtetit ”, mbartja e një fondi nga fondi rezervë mund të kryhej vetëm në rast nevoje të paparashikuar. Në këtë rast, Këshilli nuk konstatoi një nevojë të tillë. Prandaj vendosi se, projekti i paraqitur ishte i papranueshëm, pasi në bazë të ligjit, mbartja e një fondi nga fondi rezervë mund të kryhej vetëm në rast nevoje të paparashikuar. Në këtë rast, Këshilli nuk konstatoi një nevojë të tillë. Në vendimin e tij nr. 129, date 9 v 1934, Këshillit të Shtetit i ka ardhur për konsultim një shkresë nga Ministria e Brendshme që kërkon mendim për lejet e qenve të stanit. Ajo thekson se ka parë të nevojshme regjistrimin e tyre me qëllim parandalimin e përhapjes së tërbimit, dhe pajisjen me leje të barinjve mbi bazën e komunave. Por, disa prefektura pyesin nëse duhet të vendosin pullën e taksës mbi këto leje? Sa parashtron shkresa u shqyrtua në dy sesione të Këshillit të Shtetit, seksionit të drejtësisë dhe seksionit të Administratës. Mbi bazën e mendimit të shprehur prej tyre, Mbledhja e Përgjithshme arsyetoi çështjen dhe dha mendimin në emër të Këshillit të Shtetit.  Këshilli arsyeton se, ligji Për Bashkitë (1922) vendos që të regjistrohen qentë që mbahen në shtëpi për luks, për gjueti, si dhe qentë e stanit. Por vetëm të parët dhe të dytët do të pajisen me leje kundrejt taksës (2 franga ari). Në vitin 1926 me ndryshimet e kryera në këtë ligj u parashikua që taksa për qentë e shtëpisë për luks të shkonte10 franga ari. Kurse, qenve të barinjve u jepej leje pa pullë e pa taksë. Këshilli arsyeton se akti me të cilin detyrohen komunat të regjistrojnë dhe të pajisin me leje qentë e barinjve, është një akt me karakter administrativ dhe nuk ka karakter të përgjithshëm. Pra nuk përbën një ligj. Këshilli thekson se në bazë të Statutit Themeltar, pa një autorizim ligjor nuk mund të prelevohet (vendoset) asnjë taksë.  Për sa më sipër, Këshilli vendosi që të japë mendimin si vijon: “… lejet që do t’u jepen staneve, ose barinjve, ose shtëpiakëve për qentë e shtëpisë nuk i nënshtrohen ndonjë takse komunale ose fiskale as taksës së pullave .” Barinjve u jepet leja të mbajnë qentë e stanit pa pullë e pa taksë. Ministria nuk mund të nxjerrë akte që vijnë në kundërshtim me ligjin. Nuk ka taksë pa ligj.   “Nuk ka taksë pa ligj” është një nga aspektet më të rëndësishme të parimit të ligjshmërisë, një standard i fituar që nga aktet e para kushtetuese. Ai është sanksionuar shprehimisht në Statutin Themeltar të Mbretnis’. Në bazë të tij, Këshilli i Shtetit këshilloi Ministrinë përkatëse se nuk mund të nxjerrë akte që të kushtëzojnë lejet për mbajtjen e qenve të stanit nga barinjtë, kundrejt taksave, pasi kjo vjen në kundërshtim me ligjin për Bashkitë. Ky qëndrim është i njëjtë me raste të tjera të ngjashme.  Ky rast është i vlefshëm sot për të reaguar, në radhë të parë, për masat që duhet të merren nga institucionet vendore për mbrojtjen e higjienës së mjediseve nga ndotjet e kafshëve. Më tej, ka nevojë për masa për të garantuar mbajtjen e tyre.    Prof. Aurela Anastasi

Anila Hetoja Portret–Intervistë. Një zë gruaje që flet me mjeshtërine , arkitektes, ekonomistes dhe ngjyrat e pikturës, ajo ka një emër: Anila Hetoja. Anila, një emër që mishëron hijeshi, inteligjencë dhe qetësi aristokratike, ku bukuria nuk është qëllim në vetvete, por pasojë e një mendimi të kultivuar dhe një shpirti të edukuar. Mos harroni ajo eshtë Shkodrane! “Piktura dhe arti janë zëri me të cilin gratë flasin për botën, jo për ta zbukuruar atë, por për ta ndjerë dhe ndërtuar më thellë.” Në këtë fjali kombinohet  qartë konteksti bashkëkohor, e ushqyer nga përvoja, arsimi dhe kontakti i drejtpërdrejtë me kulturat perëndimore të mendimit dhe krijimit te Aniles. Anila Hetoja është një artiste bashkëkohore shqiptare e nivelit të lartë profesional, e cila shpreh këtë zë përmes pikturës dhe arkitekturës së brendshme, duke ndërtuar një dialog të rafinuar mes emocioneve, hapësirës dhe mendimit strukturor.  Qasja e saj është e matur, e kthjellët dhe e përpunuar, një tipar që dëshmon formim serioz dhe ndjeshmëri urbane. Rrugëtimi i saj krijues nis që në moshën 5-vjeçare, jo si lojë fëmijërore, por si një instinkt i bukur i hershëm, që me kalimin e viteve u kultivua përmes disiplinës, studimit dhe ekspozimit ndaj horizonteve më të gjera kulturore. E lindur dhe e formuar në Shkodër, Anila Hetoja mbart finesën e një qyteti që ka ditur gjithnjë të komunikojë me Europën përmes artit dhe kulturës.  Ky identitet qytetar, i ndërthurur më vonë me përvojën akademike jashtë vendit, e ka ndihmuar të ndërtojë një gjuhë vizuale të hapur, bashkëkohore dhe ndërkombëtare. Formimi akademik në Ekonomi & Biznes në Tiranë, i përfunduar në vitin 2005, i ka dhënë asaj aftësinë për të menduar artin edhe si sistem, organizim dhe përgjegjësi profesionale. Ndërsa diploma Bachelor në Arkitekturë të Brendshme në RCC Yorkville University, Toronto, Kanada, në vitin 2012, e ka futur natyrshëm në një kulturë perëndimore të funksionalitetit, estetikës së pastër dhe respektit për hapësirën njerëzore. Aromen e kultures se saj perendimore e ndjen kur e ke pranë. Po ndjehet gjithashtu dhe ne botkuptimin e saj si e sheh ajo botën. Ky kombinim mes formimit vendas dhe atij perëndimor reflektohet qartë në veprën e saj, ku çdo element është i menduar, i matur dhe i lirë nga tepricat, një qasje tipike e shkollave bashkëkohore të Perëndimit. Ekspozitat personale “Love” (2016), “Nature” (2018), “Sensitive” (2022), “Art Expo” (2023) dhe “Folk” (2024) dëshmojnë një vijë kërkimi të qëndrueshme, ku arti nuk ndjek modën, por zhvillon një identitet të vetin, të edukuar dhe të pjekur estetikisht. Pjesëmarrja në ekspozita dhe simpoziume ndërkombëtare në Gjermani, Canada, Egjipt, Kosovë, Maqedoni të Veriut, Turqi dhe Bullgari nuk është thjesht prani fizike, por dialog kulturor, ku Anila Hetoja përfaqëson me dinjitet një frymë europiane të artit shqiptar. Nje cilesi e vyer e saj , eshte se ajo kontribuon si mentore në artet pamore, duke transmetuar jo vetëm teknikë, por edhe etikë profesionale, respekt për procesin dhe kulturë pune de edukatë,  elementë thelbësorë të një formimi perëndimor të konsoliduar. Si nënë e mire e perkushtuar e dy vajzave, të cilat studiojnë në Commercial Law dhe IT, ajo mishëron modelin e gruas që beson te arsimi si themel i lirisë dhe pavarësisë mendore, duke e parë edukimin jo si privilegj, por si domosdoshmëri shoqërore.Si detyren e saj te parë si nënë. Sot, Anila Hetoja qëndron si një figurë e plotë dhe e denjë e artit bashkëkohor shqiptar, ku eleganca perëndimore, ndjeshmëria shqiptare dhe profesionalizmi i lartë ndërthuren natyrshëm.  Ajo është një yll i qetë, që ndriçon  , duke sjellë kulturë, standard dhe vizion. Dhe ke qef te bashkëbisedosh.                  ---------------------- E dashur Anila jeni e mirëseardhur në Prestige per intervistë  Fillojmë: Pyetje. Si e ndërtoni ekuilibrin mes funksionalitetit dhe përvojës, si në pikturë ashtu edhe në arkitekturën e brendshme, në mënyrë që hapësira dhe vepra t’i flasin njëkohësisht mendjes dhe ndjenjës? Përgjigje. Gjithçka nis nga ndjesia. Funksioni është i domosdoshëm sepse sjell rregull dhe qetësi, por pa ndjenjë mbetet i ftohtë, pa jetë. Kur krijoj, mendoj gjithmonë për njeriun që do ta përjetojë hapësirën apo veprën. Dua që ajo të mos imponohet, por të të bëjë të ndihesh mirë, të qetësojë dhe të të ftojë të ndalesh për një moment dhe të gjesh veten. Pyetje. A e shihni krijimtarinë tuaj si vazhdimësi të kulturës suaj apo si dialog me të? Përgjigje. Është një vazhdimësi e natyrshme e cila rrjedh brenda venave të mia. Nuk përpiqem ta theksoj me zë të lartë, por e mbaj brenda vetes dhe ajo shfaqet vetë në punën time. Krijimtaria për mua është një dialog i qetë mes asaj që kam qenë dhe asaj që jam sot. Pyetje. Në ç’mënyrë reflektohet kujtesa kulturore shqiptare në gjuhën tuaj vizuale, edhe kur punoni në kontekste ndërkombëtare? Përgjigje. Në mënyrë shumë të heshtur, në ndjeshmëri, ritëm, dizajn, balancë, në zgjedhjen e ngjyrave dhe harmonisë së tyre.  Edhe jashtë Shqipërisë, kjo kujtesë më ndihmon të mos humbas veten dhe të ruaj autenticitetin tim. Si do ta përshkruanit stilin tuaj në pikturë dhe evolucionin e tij me kalimin e kohës? Stili im është bërë më i thjeshtë, më i qetë dhe më emocional, ka më shumë empati. Përvoja jetësore më ka mësuar të vendos zemrën në çdo punë krijuese.  Sot, në punët e mia pasqyrohet shpirti i Anilës, i cili kërkon hapësirë dhe qetësi në çdo vepër. Pyetje. Sa rol luajnë talenti, puna dhe këmbëngulja në ndërtimin e një vepre arti? Përgjigje. Talent është baza, por pa punë dhe këmbëngulje nuk mjafton për të realizuar një vepër të mirë artistike. Procesi krijues kërkon durim dhe përqendrim. Ka ditë kur gjithçka rrjedh lehtë dhe ditë kur duhet shumë përpjekje, por të dyja janë pjesë e rrugëtimit tim artistik. Pyetje. Si e ruani identitetin tuaj artistik, ne mendesine dhe botkuptimin tuaj kualitativ, në një realitet ku trendet janë gjithnjë e më të përkohshme? Përgjigje. Trendet i vëzhgoj, por nuk i ndjek verbërisht.  Dëgjoj zërin tim të brendshëm dhe ec me ritmin tim. Ndër vite kam ndërtuar identitetin tim, si në arkitekturën e brendshme, ashtu edhe në artin vizual. Kur ndjek intuintën tënde, puna jote gjen gjithmonë vendin e saj. Pyetje. A mendoni se arti ka për mision të frymëzojë apo të reflektojë realitetin bashkëkohor? Përgjigje. Për mua, arti ka një mision të dyfishtë, të reflektojë realitetin dhe njëkohësisht të zgjojë vetëdijen. Arti është pasqyrë dhe dritë; ai na ndihmon të shohim botën jo vetëm siç është, por edhe siç mund të ishte. Siç thoshte Leo Tolstoi: “Arti duhet të na bëjë ta shohim botën jo vetëm siç është, por siç mund të jetë.” Arti krijon ura ndjeshmërie dhe lidhje mes njerëzve. Pyetje. Si ka ndikuar mentorimi juaj plot qetesi durim e dije, i brezit të ri të artistëve në qasjen tuaj personale ndaj artit? Përgjigje. Puna me të rinjtë më bën më të vetëdijshme për përgjegjësinë që kemi si artistë. Ata më kujtojnë pasionin e fillimit dhe dëshirën për të kthyer ëndrrën në vepër. Është një shkëmbim i bukur që pasuron dhe të mban të lidhur me realitetin. Pyetje: Si i koordinoni ju ekonomikun, si formimin tuaj të parë, me pikturën dhe arkitekturën, të kurorëzuara si dije, disiplina që duken të largëta, por që bashkëjetojnë në veprën tuaj? Përgjigje: Ekonomiku më mësoi masën, peshën e burimeve dhe etikën dhe  Vlerene  vendimit; piktura më dha lirinë e shenjës, intuitën dhe ngjyrën e ndjenjës; arkitektura i bashkoi të dyja në një rend ku ideja bëhet hapësirë.  Nuk i shoh si etapa të ndara, por si një dialog të brendshëm: ekonomiku vendos kornizën e arsyes, piktura hap horizontin e imagjinatës, ndërsa arkitektura i pajton duke i kthyer në formë të jetueshme. Kështu, racionalja dhe poetikja nuk përplasenato balancohen. Pyetje. Kur e konsideroni një vepër të përfunduar? Përgjigje. Një vepër nuk mbaron kurrë nëse nuk e le atë, thotë Vincent Van Gogh: “Nëse nuk lë penelin, do ketë çdo ditë diçka për të ndryshuar.” Është një ndjesi e brendshme që më thotë se vepra ka akoma për të thënë. Pyetje. Çfarë reflektimi do t’u ofronit grave te reja profesioniste të artit? Përgjigje. Të besojnë në vetvete dhe të mos nxitojnë. Rruga artistike kërkon punë, durim dhe përkushtim. Edukimi dhe formimi i vazhdueshëm janë forca që japin pavarësi dhe qëndrueshmëri. Pyetje. Si do ta imagjinonit pikturën e së ardhmes? Përgjigje. E imagjinoj të qetë, me ngjyra pastel, plot dritë dhe jetë. Një pikturë që nuk imponohet, por të fton të ndalesh, ta ndjesh dhe të gjesh vetveten. Pyetje. Duke ju njohur ju që jeni nje grua mjaft kerkuese e mencur mirekuptuese dhe exloruese  kualitative ne kulturen tuaj dua te di- Cilat janë planet tuaja për të ardhmen? Përgjigje. Do të vijoj krijimtarinë pranë studios sime, duke realizuar projekte që pasqyrojnë vizionin tim artistik. Mentorimin me durim. Dge pa e lene menjane arkitekturen e brendshme. Kam ftesa për ekspozita kombëtare dhe ndërkombëtare, si p.sh . International Exhibition / ArtQuake 17 “Humanity Wake Up” në Niğde, Cappadocia, Turqi.  Çdo ekspozitë dhe projekt më pasuron profesionalisht dhe shpirtërisht, duke më shtyrë të thelloj kërkimin tim artistik. Ju faleminderit znj.Liliana. Faleminderit ju e dashur Anila. © Liliana Pere Founder. Publisher.  Idepedent Researcher Author Prestige Magazine.2023-2026

Prof.Petrit Radovicka – Njeriu i Dritës dhe Arkitekti i Energjisë dhe i drite Petrit Radovicka eshtë Gurthemeli i Hidroenergjetikës Shqiptar, një nga mendjet më të shquara të Shqipërisë, është emblemë e shkencës dhe inovacionit në fushën e hidroenergjetikës. Lindur në Leskovik më 1 tetor 1920, ai që në rininë e hershme shkëlqeu për intelektin dhe vendosmërinë e tij, duke transformuar energjinë e lumenjve shqiptarë në një sistem elektroenergjetik unik, ai inxhinierine me perkushtim dhe serozitet e ktheu në një mision jetësor, një ndërthurje e dijes, vizionit dhe pasionit për zhvillimin e Shqipërisë. Në atë periudhë, kur hidroenergjia në vend ishte pothuajse e panjohur, puna e tij kishte ndikim të krahasueshëm me kontributet e pionierëve botërorë të energjetikës si Andrei Tupolev në aeronautikë ose Oskar von Miller në hidrocentralet gjermane. Arsimi dhe Formimi Akademik Gjimnazi: Tiranë, përfunduar më 1939 me rezultate të shkëlqyera. Studime Universitare: Instituti Politeknik i Torinos, Itali (1939–1942; ndërpreu për të marrë pjesë në Luftën Nacionalçlirimtare). Studime të Mëtejshme: Institut Energjitik, Moskë, 1945–1950. Diplomohet si Inxhinier Hidroenergjitik, me temën: “Skema e Shfrytëzimit Energjitik të Lumenjve”, duke marrë notë maksimale. Pozicionet Kryesore dhe Karriera Profesionale Petrit Radovicka u shqua si udhëheqës i padiskutueshëm i hidroenergjetikës shqiptare. Pozicionet e tij: Inxhinier Hidroenergjitik Drejtues i parë i Kombinatit Energjitik (bazë e Sistemit Unik Elektroenergjetik) Kryeinxhinier i projektimit të Hidrocentralit të Selitës Zv. Ministër i Industrisë (1951) Drejtor i Drejtorisë Qendrore për Elektrocentralet (1952) Drejtor i Drejtorisë Elektro Mekanike (1953) Drejtor i Drejtorisë së Centraleve Elektrike dhe Industrisë Mekanike (1954) Nënkryetar i Institutit të Shkencave (1955) Docent (1957) Profesor (1971) Drejtor i Katedrës së Centraleve, Fakulteti i Inxhinierisë Elektrike, Universiteti i Tiranës Zëvendës Rektor, Universiteti i Tiranës (1965–1968) Rektor, Universiteti i Tiranës (1975–1981 Zëvendës Kryetar i Akademisë së Shkencave (1972–1980) Kryetar i Komitetit të Shkencës dhe Teknikës (1981–1985) Kryetar i Komitetit të Digave të Larta të Shqipërisë Përfaqësues i Shqipërisë në Kongrese Ndërkombëtare: Moskë, Pragë, Edinburg, Stamboll, Meksiko, Paris, Torino, Pekin Drejtor dhe Redaktor i revistës “Shkencat Natyrore”. Kryeinxhinier i projekteve hidroenergjitike strategjike mbi lumin Drin. Mentor i brezave të rinj të inxhinierëve elektrikë dhe hidroenergjitikë Veprat dhe Projektet Kryesore Hidrocentrali Selitë Hidrocentrali Ulzë Hidrocentrali Shkopet Hidrocentralet Bistrica 1 dhe 2 Studimi kompleks i Shfrytëzimit Hidroenergjitik të Kaskadës së Drinit, bazë për: Hidrocentrali i Fierzës Hidrocentrali i Vaut të Dejës Hidrocentrali i Komanit Puna e tij e bëri të mundur që Shqipëria të kalojë nga një vend pothuajse pa energji të elektrike në një shtet me sistem të zhvilluar hidroenergjetik, duke e pozicionuar në hartën botërore të shkencës dhe teknologjisë. Petrit Radovicka, krahasohet me Nikola Tesla i energjisë hidraulike, shquhej për saktësinë perfekte në projektim, duke kthyer studimet komplekse të lumenjve shqiptarë në hidrocentrale funksionale dhe model për standardet botërore të inxhinierisë. Meritat, Çmimet dhe Nderimet. Çmimi i Republikës, Shkalla e Parë, 1965 – për HC të Bistricës Çmimi i Republikës, Shkalla e Parë, 1974 – për HC të Vaut të Dejës Punonjës i Shquar i Shkencës dhe Teknikës, 1977. Titulli “Hero i Punës”, 1978 Ai u nderua gjithashtu për rolin e tij diplomatik në bashkëpunimet ndërkombëtare për menaxhimin e lumenjve, veçanërisht marrëveshjen me Jugosllavinë për HC Petrit Radovicka ishte thjesht inxhinier kalibri shkencetar; Aii ishte arkitekti i energjisë së Shqipërisë, një pionier që shtriu vizionin e tij përtej kufijve kombëtarë dhe kohës. Kontributet e tij mund të krahasohen me figurat botërore të viteve 70 në hidroenergjetikë dhe inxhinieri elektrike, duke bërë të mundur elektrifikimin e një vendi të tërë. Gjithë jetën ai kombinoi profesionin, dijen dhe shërbimin publik, duke lënë pas një trashëgimi që vazhdon të frymëzojë breza të tërë inxhinierësh dhe shkencëtarësh shqiptarë. Eshtë një nga figurat më të shquara të shkencës dhe teknologjisë shqiptare, një intelektual i rrallë që lidhi vizionin akademik me ndërtimin konkret të shtetit modern. Ai u shqua si njeri i dritës, i cili jo vetëm që solli energji elektrike në çdo shtëpi shqiptare, por formoi një epokë të tërë të zhvillimit shkencor dhe teknik në vend. Sot, elita intelektuale dhe akademike e sheh figurën e tij si një simbol të përkushtimit ndaj dijes, qytetarisë dhe progresit, një model për gjeneratat e reja të njeriut të ditur dhe kritik. Veprat e tij dhe roli në ndërtimin e hidrocentraleve dhe në krijimin e sistemit energjetik shihen si një testament i vizionit të tij strategjik dhe akademik, ndërthurur me një filozofi të thellë për zhvillimin e kombit dhe qytetarisë së tij. ------------- Etapat e jetes me detaje dhe analizë. I . Zanafilla dhe formimi i hershëm (1920–1939) Petrit Radovicka lindi në Leskovik në një Shqipëri që kërkonte të shfaqte dritën e saj mes errësirës historike. Arsimin e mesëm e kreu në Tiranë në vitin 1939 me rezultate të shkëlqyera, duke shfaqur herët një mendje që kërkonte të transformonte dijen në fuqi reale, një lloj “llambë që ndizte qiejt e dijes”. Në këtë fazë, ai filloi të formësohej si një njeri i dritës, që me disiplinën dhe kurajon e tij intelektuale synonte të krijonte një trashëgimi për brezat e ardhshëm. Nga perspektiva e sotme, figura e tij perceptohet si fillestar i një evolucioni të brendshëm dhe kombëtar të mendimit shkencor, një model që nuk e kufizon dijen në librat e shkollës, por e përçan atë në veprime konkrete për mirëqenien e njerëzve. II . Studimet në Torino dhe kthimi për atdheun (1939–1942) Studimet në Institutin Politeknik të Torinos i dhanë Radovickës shijen e rritjes akademike dhe rigorozitetin metodik që vetëm qendrat më të mëdha të dijes evropiane mund t’i ofronin. Ndërprerja e tyre në vitin 1942 për t’u kthyer në Shqipëri dhe për të marrë pjesë në Luftën Nacionalçlirimtare e shndërroi dijen në mision moral dhe patriotik. Qysh në këtë fazë, ai demonstroi se e vërteta e shkencës nuk është abstrakte, por një instrument për ndërtimin e një shoqërie të ndritur. Sot, elitës akademike i duket si njeri që bashkoi kurajon, shkencën dhe idealin, një shembull i rrallë i intelektualit që i paraprin kohës së vet. III . Shkolla sovjetike dhe konsolidimi profesional (1945–1950) Në Moskë, në Institutin Energjitik, Radovicka përjetoi përzierjen e disiplinës akademike me vizionin inxhinierik të shekullit XX. Diplomimi në vitin 1950 me temën “Skema e Shfrytëzimit Energjitik të Lumenjve” e shndërroi atë në një primar të hidroenergjisë shqiptare. Ai nisi të kuptonte se energjia elektrike nuk ishte vetëm fuqi teknike, por një metaforë e fuqisë së njerëzve për të ndriçuar jetën e tyre. Sot, kjo periudhë shikohet si themeli i epokës moderne të energjetikës, ku Radovicka ka vepruar si njeri i dritës, që ka krijuar themelet për çdo hidrocentral dhe sistem shpërndarës të energjisë. IV. Drejtimi shtetëror dhe zhvillimi i sistemit energjetik (1950–1955) Pas kthimit në Shqipëri, Radovicka mori detyra kyçe: drejtues i Kombinatit Energjitik, Zv. Ministër i Industrisë, Drejtor i Drejtorive Qendrore për Elektrocentralet dhe më pas Nënkryetar i Institutit të Shkencave. Ai nuk ishte thjesht administrator; ai ishte arkitekt i një sistemi që do të ndriçonte qytetet dhe fshatrat e Shqipërisë. Roli i tij primar në ndërtimin e hidrocentraleve dhe koordinimin e sistemeve energjetike është i pakrahasueshëm. Sot, elita akademike e percepton këtë periudhë si shembull të menaxhimit të dijes dhe fuqisë së shkencës në shërbim të shoqërisë. V. Titujt akademikë dhe misioni pedagogjik (1957–1971) Në vitin 1957 mori titullin Docent, dhe në 1971 titullin Profesor, duke afirmuar autoritetin e tij si udhëheqës akademik. Ai themeloi dhe drejtoi Katedrën e Centraleve në Universitetin e Tiranës, duke ndriçuar mendjet e breznive të studentëve si një “ndriçues i qytetërimit”. Ky është një shembull i njeriut të dritës që ndërthur energjinë teknike me pasionin për formimin e intelektualëve të rinj. Sot, figura e tij qëndron si paradigma e pedagogut modern, që krijon kombinimin unik të shkencës, filozofisë dhe përgjegjësisë qytetare. VI. Hidrocentralet dhe veprat konkrete (1953–1963) Radovicka drejtoi ndërtimin dhe projektimin e hidrocentraleve të Selitës, Ulzës, Shkopetit dhe Bistricës 1 dhe 2. Ai ishte primar në të gjitha vendimet teknike dhe kreative, duke dhënë çdo ide dhe vizion, sikur të shfaqte një poezi të energjisë në çelik dhe ujë. Secili hidrocentral nuk ishte vetëm objekt teknik, por një vepër e qytetërimit shqiptar, një dritë që ngrihej mbi lumë. Sot, këto veprime perceptohen si kryevepra të një intelektuali që nuk la asnjë pjesë të rrugës së zhvillimit pa shënuar me vizion dhe inovacion. VII. Kaskada e Drinit dhe vizioni strategjik kombëtar Studimi dhe projektimi i kaskadës së Drinit u bë shembulli më i spikatur i mendimit sistemik dhe vizionar. Radovicka ishte kryeinxhinier dhe primar në hartimin e skemës që do të mundësonte hidrocentralet e Fierzës, Vaut të Dejës dhe Komanit. Ai mishëroi filozofinë se energjia është e gjithëpranishme, një metaforë e fuqisë së njerëzve për të ndriçuar jetën dhe historinë. Sot, kjo periudhë e shfaq atë si lider të pashoq, që i shërbeu kombit me dije dhe me veprime konkrete. VIII. Përfaqësimi ndërkombëtar dhe shkenca globale (1956–1964) Radovicka përfaqësoi Shqipërinë në Moskë, Pragë, Edinburg, Stamboll, Meksiko, Paris, Torino dhe Pekin. Ai kontribuoi në pranimin e vendit tonë në organizata ndërkombëtare të shkencës dhe energjetikës, duke e bërë Shqipërinë pjesë të botës së njohurive globale. Në këtë rol, ai ishte njeriu i dritës që ndërtoi ura ndërkombëtare për dijen dhe zhvillimin. Sot, figura e tij perceptohet nga komuniteti akademik si shembull i një intelektuali global, që kombinon shkencën, filozofinë dhe diplomacinë. IX. Diplomacia ujore dhe përgjegjësia rajonale Ai luajti rol vendimtar në marrëveshjet për përdorimin e ujërave të përbashkëta me Jugosllavinë, sidomos për ndërtimin e HC të Fierzës dhe liqenit të tij. Radovicka demonstroi se energjia dhe uji nuk janë vetëm resurse teknike, por instrumente të bashkëjetesës dhe zhvillimit rajonal. Sot, kjo periudhë e figurës së tij shihet si model i përgjegjësisë, intelektit dhe etikës së njeriut të dritës, që mendon jo vetëm për vendin, por për ekuilibrin rajonal. X . Nderimet, drejtimi universitar dhe trashëgimia (1965–1991) Petrit Radovicka u nderua me Çmimin e Republikës së Shkallës së Parë për HC të Bistricës (1965) dhe HC të Vaut të Dejës (1974), titujt Punonjës i Shquar i Shkencës dhe Teknikës (1977) dhe Hero i Punës (1978). Ai shërbeu si Zëvendësrektor, Rektor, Zëvendëskryetar i Akademisë së Shkencave dhe Kryetar i Komitetit të Shkencës dhe Teknikës, duke lënë një trashëgimi akademike që sot shihet si model i zhvillimit të shkencës në Shqipëri. Radovicka është njeri i dritës që krijoi një histori të ndritur të evoluimit të energjisë dhe arsimit, duke shënuar jo vetëm rrugën e hidrocentraleve, por edhe mendjen e brezave të ardhshëm. Në këtë ese, çdo etapë e jetës së Prof. Dr. Petrit Radovickës përshkruhet si një kapitull i evolucionit të dijes, ku energjia, intelektualiteti dhe filozofia bashkohen për të krijuar një trashëgimi të ndritur, të vlerësuar sot nga elita akademike dhe e gjithe shoqeria shqiptare. Prof. Dr. Petrit Radovicka – Analizë Multidimensionale Sublime: Filozofike, Akademike, Profesionale dhe Strategjike Prof. Dr. Petrit Radovicka është një figurë multidimensionale e rrallë, ku secili aspekt i jetës së tij shfaq një integrim të shkencës, filozofisë dhe përgjegjësisë shoqërore. Ai nuk është vetëm inxhinier apo profesor; ai është arkitekt i energjisë dhe i dijes, një njeri i dritës që ka ndriçuar jo vetëm lumenj, por edhe mendjet dhe shpirtrat e breznive shqiptare. Veprimtaria e tij tregon një vizion të thellë filozofik: energjia nuk është vetëm elektrike, por simbol i fuqisë transformative të dijes dhe qytetarisë. Analiza multidimensionale e jetës dhe veprës së tij e pozicionon atë si primar në ndërtimin e zhvillimit kombëtar dhe si një model të integrimit të shkencës, edukimit dhe filozofisë së veprimit. 1. Dimensioni profesional – inxhinierik dhe projektuese Si kryeinxhinier dhe primar në projektimin dhe ndërtimin e hidrocentraleve më të mëdha të Shqipërisë – Selitës, Ulzës, Shkopetit, Bistricës 1 dhe 2, Vaut të Dejës, Fierzës dhe Komanit – Radovicka e interpretoi energjinë si një burim që shërben jo vetëm për nevoja materiale, por edhe për ndriçimin metaforik të kombit. Secili hidrocentral ishte një “varkë dritash” mbi lumin e historisë, një metaforë e fuqisë së dijes dhe vizionit njerëzor. Ai drejtoi ekipet me primaritet të plotë, duke kombinuar kreativitetin me rigorozitetin shkencor, dhe duke siguruar që çdo vendim teknik të shërbente si mjet emancipimi social. Sot, elitës akademike dhe energjetike figura e tij shihet si model i integrimit të vizionit filozofik me aftësinë projektuese dhe profesionalizmin maksimal. 2. Dimensioni akademik – pedagogjik dhe shkencor Si profesor dhe docent, Radovicka themeloi Katedrën e Centraleve në Universitetin e Tiranës, ku çdo student mësonte të shihte energjinë jo thjesht si fuqi mekanike, por si një “rrjedhë dritash” që ngrihet mbi mendjet dhe shpirtin e njeriut. Ai integroi teorinë me praktikën dhe mësimdhënien me vizionin filozofik, duke formuar breza të tërë “njerëzish të dritës”, pedagogë dhe inxhinierë të aftë të ndërtojnë sisteme energjetike dhe shoqëri të ndriçuar. Dimensoni akademik i Radovickës nuk është thjesht institucional; është filozofik dhe civilizues, duke shfaqur idenë se edukimi është një proces ku shkenca, morali dhe qytetaria bashkohen për të ndriçuar të ardhmen. Sot, pedagogjia e tij konsiderohet një model universal i integrimit të mësimdhënies, filozofisë dhe zhvillimit profesional. 3. Dimensioni drejtues – organizativ dhe strategjik Radovicka udhëhoqi me vizion multidimensional institucione si Zv. Ministër i Industrisë, Drejtor i Drejtorive Qendrore për Elektrocentralet, Rektor i Universitetit të Tiranës, Zëvendëskryetar i Akademisë së Shkencave dhe Kryetar i Komitetit të Shkencës dhe Teknikës. Drejtimi i tij nuk ishte thjesht administrativ, por një filozofi e menaxhimit të dijes dhe fuqisë, ku çdo vendim shërbente për progresin e kombit dhe zhvillimin akademik. Analiza filozofike tregon se për Radovickën drejtimi është një “urdhër i dritës” që harmonizon teknologjinë, edukimin dhe shoqërinë. Ndikimi i tij drejtues sot perceptohet si shembull i integrimit të shkencës, etikës dhe vizionit strategjik në çdo nivel institucional. 4. Dimensioni filozofik – vizion, energji dhe dritë Filozofia e Radovickës është themeluar mbi konceptin se energjia, njohuria dhe veprimi janë të pandashme. Secili lumenj që u projektua, secili hidrocentral që u ndërtua, ishte një metaforë e rrjedhës së dijes dhe fuqisë transformuese të njeriut. Ai shihte shkencën jo si instrument teknik, por si mjet emancipimi dhe evolucion civilizues. Në këtë kuptim, Radovicka ishte një njeri i dritës, i cili konceptoi çdo veprim profesional dhe akademik si pjesë e një evolucioni më të madh njerëzor. Sot, kjo filozofi perceptohet si një model global i integrimit të vizionit filozofik me veprimin praktik dhe ndikimin shoqëror. 5. Dimensioni i ndikimit dhe rëndësisë Trashëgimia e Petrit Radovickës është e trefishtë: Teknike – krijimi i hidrocentraleve dhe sistemit energjetik që transformoi vendin. Akademike – formimi i brezave të pedagogëve dhe inxhinierëve të shquar, njerëz të dritës që vijojnë trashëgiminë e tij, përhapja e një vizioni të energjisë dhe dijes si mjete për ndriçimin e shoqërisë dhe emancipimin e njeriut. Ndikimi i tij multidimensional tregon se çdo veprim, qoftë teknik, akademik apo drejtues, ishte pjesë e një sistemi ku energjia, dijet dhe qytetaria ndërthuren. Ai krijoi një rrugë që kombinon shkencën, filozofinë, pedagogjinë dhe drejtimin strategjik, duke e bërë trashëgiminë e tij një model të pakrahasueshëm për evoluimin e shoqërisë dhe qytetarisë. Çdo dimenson i figurës së Petrit Rdovickës lidhet me filozofinë, shkencën dhe ndikimin shoqëror, duke e shfaqur atë si një njeri multidimensional i dritës, një intelektual i rrallë që formoi infrastrukturën, mendjet dhe filozofinë e Shqipërisë moderne. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Lucinda Riley: Rrëfimtare e Rrënjëve, Identitetit dhe Dashurisë Lucinda Riley ishte një  shkrimtare që shkruan  romane dhe ndërton universë emocionalë, ku koha, kujtesa dhe dashuria ndërthuren si fijet e një sixhadeje të vjetër familjare.  Ajo është një rrëfimtare e qetë, që le jehonë pas çdo faqeje. Lucinda Riley lindi më 16 shkurt 1965 në Lisburn, Irlanda e Veriut, në një familje ku kultura dhe ndjeshmëria artistike ishin të pranishme.  U rrit kryesisht në Angli, një hapësirë që do t’i ushqente më vonë ndjenjën e përkatësisë së dyfishtë: irlandeze në shpirt dhe britanike në formim. Familja, si realitet jetësor dhe si ide filozofike, ishte boshti rreth të cilit do të sillej e gjithë krijimtaria e saj.  Në jetën personale, ajo ishte e martuar me Stephen Riley dhe nënë e katër fëmijëve, përfshirë edhe një djalë të adoptuar. Për Lucinda Riley, familja nuk ishte vetëm lidhje gjaku, por zgjedhje dashurie, ide që shfaqet vazhdimisht në librat e saj. Ajo u arsimua në Italia Conti Academy of Theatre Arts në Londër, një akademi prestigjioze për artet skenike. Ky formim si aktore i dha një dhunti të rrallë: aftësinë për të “parë” personazhet e saj si qenie të gjalla, me zë, gjeste dhe heshtje domethënëse. Në rininë e saj, Lucinda Riley punoi si aktore, duke u shfaqur në seriale televizive britanike dhe produksione të BBC-së. Ky episod i jetës së saj nuk ishte i rastësishëm: përvoja e skenës i mësoi ritmin e dialogut, tensionin dramatik dhe ndërtimin emocional të një historie. Nga aktorja te shkrimtarja Një sëmundje e rëndë në rini e detyroi të tërhiqej nga aktrimi. Ky moment, që mund të ishte fundi i një rruge, u shndërrua në fillimin e një thirrjeje tjetër. Shkrimi u bë forma e saj e re e shprehjes. Në fillim botoi romane romantike,historike, por kulmi i krijimtarisë së saj erdhi me serinë monumentale: “Shtatë Motrat” ,  vepra e jetës së saj Kjo seri është libri më i suksesshëm dhe më përfaqësues i Lucinda Riley. Ajo përbëhet nga shtatë romane (dhe një i tetë përmbyllës), secili i përqendruar te historia e një motre të adoptuar, të lidhura nga figura enigmatike e babait të tyre adoptiv. “Shtatë Motrat”. Është një meditim mbi identitetin, mbi pyetjen themelore: Kush jemi ne, kur nuk e njohim origjinën tonë? Çdo motër përfaqëson një rrugë ekzistenciale: – Maia kërkon rrënjët – Ally kërkon kuptimin përtej humbjes – Star kërkon zërin e vet – CeCe kërkon lirinë – Tiggy kërkon shpirtëroren – Electra lufton me boshllëkun modern – Motra e shtatë mbetet mister, si vetë e vërteta Lucinda Riley i vendos personazhet e saj në kontinente të ndryshme, duke e shndërruar gjeografinë në metaforë të kërkimit të vetvetes. Episode të përzgjedhura nga librat më të mirë të Lucinda Riley 1. “Shtatë Motrat” – Episodi i shtëpisë buzë liqenit të Gjenevës Në hapjen e serisë, lexuesi futet në një vilë madhështore buzë liqenit të Gjenevës. Shtëpia është e heshtur, por e mbushur me kujtime. Vdekja e Pa Salt-it, babait adoptiv, është ngjarja që trazon gjithçka. Ai u ka lënë vajzave vetëm koordinata gjeografike, jo shpjegime. Ky episod ka një peshë filozofike të fortë: e vërteta nuk jepet, por kërkohet. Shtëpia bëhet simbol i identitetit të përbashkët, ndërsa koordinatat janë metaforë e rrugës personale që secila duhet të ndjekë. 2. “Motrat – Maia” – Episodi në Rio de Janeiro Maia, motra më e madhe, mbërrin në Brazil. Në Rio, ajo zbulon një histori dashurie të ndaluar nga e shkuara: një grua e re që sakrifikon gjithçka për dashurinë dhe artin. Një nga episodet më të ndjera është kur Maia qëndron përballë një ndërtese të vjetër dhe ndien sikur koha rrëshqet, sikur gjaku i paraardhësve i flet pa fjalë. Ky është një moment ku Riley ndërthur mjeshtërisht historinë, ndjesinë dhe trashëgiminë emocionale. 3. “Motrat – Ally” – Episodi i detit dhe humbjes Ally është një sportiste detare, e lidhur me oqeanin. Në një episod kyç, ajo përballet me një humbje të papritur që e shkatërron botën e saj të rregullt. Një skenë e paharrueshme është ajo ku Ally del në det, e vetme, mes dallgëve, duke kuptuar se forca nuk është të mos ndjesh dhimbje, por ta pranosh atë. Deti këtu nuk është sfond, por personazh filozofik: i pakontrollueshëm, si jeta. 4. “Motrat – Star” – Episodi i librarisë antike në Londër Star është motra më e heshtur, ajo që jeton në hijen e të tjerëve. Një episod i bukur estetik ndodh në një librari të vjetër londineze, ku ajo ndihmon një librashitës të moshuar. Midis rafteve të pluhurosura, Star fillon të kuptojë se zëri i saj ekziston, por ka qenë i mbuluar nga frika. Ky episod është një homazh për librin si objekt shpirtëror dhe për leximin si akt çlirimi. 5. “Motrat – CeCe” – Episodi në Australi CeCe, e rritur në ndjenjën e të qenit “jashtë vendit”, udhëton drejt Australisë. Aty përballet me historinë e diskriminimit ndaj popullsisë indigjene. Një skenë e fuqishme ndodh kur ajo qëndron në një peizazh të shkretë, përballë një horizonti të pafund, dhe kupton se liria kërkon guxim për të qëndruar vetëm. Riley këtu e lidh kërkimin personal me plagët kolektive të historisë. 6. “Motrat – Tiggy” – Episodi i ritualit shpirtëror Tiggy është e lidhur me natyrën dhe spiritualitetin. Në një episod të veçantë në Skoci dhe më pas në Spanjë, ajo përjeton një ritual tradicional, ku muzika dhe vallja bëhen forma të njohjes së vetvetes. Ky episod ka një ton pothuaj mistik: jo gjithçka shpjegohet me mendje; disa gjëra ndihen. Është një nga momentet më poetike të gjithë serisë. 7. “Motrat – Electra” – Episodi i rënies dhe shpëtimit Electra është modelja e famshme, por e shkatërruar nga varësitë. Një episod i fortë emocional ndodh kur ajo arrin fundin: e vetme në një dhomë hoteli, përballë pasqyrës. Pasqyra këtu është simbol filozofik: pamja nuk është identiteti. Riley e trajton famën si maskë dhe shkatërrimin si thirrje për ndihmë. 8. “Vajza e ullirit” (The Olive Tree) – Episodi në fshatin mesdhetar Në këtë roman të pavarur, një grua mbërrin në një fshat mesdhetar për të shëruar plagët e saj emocionale. Një episod i qetë, por i thellë, është ai i mëngjesit nën hijen e ullirit, ku ajo kupton se disa dhimbje nuk zhduken, por qetësohen. Përfundim i shkurtër reflektues Episodet e Lucinda Riley nuk janë kulme dramatike të zhurmshme, por momente ndërgjegjësimi. Ajo shkruan për çastin kur njeriu ndalet, dëgjon veten dhe kupton se udhëtimi i vërtetë është ai qe ndjehet. Stili i saj është i rrjedhshëm, emocional. Ajo nuk kërkon të tronditë me eksperiment, por të përfshijë me bukuri.  Fjalitë e saj janë si dritare të hapura drejt kujtesës, dashurisë dhe dhimbjes së heshtur. Filozofia e saj nuk është e zhurmshme; ajo rrjedh butë, si një mendim që lind pas mbylljes së librit. Lucinda Riley përcjell mesazhe të qarta, por njerëzore: E shkuara nuk është barrë, por udhërrëfyes Familja është histori, jo vetëm biologji Dashuria mbijeton kohën Identiteti është një udhëtim, jo një përgjigje e menjëhershme Lucinda Riley ishte një nga shkrimtaret më të lexuara në botë. Librat e saj janë përkthyer në mbi 40 gjuhë dhe kanë shitur dhjetëra miliona kopje. Ajo ka fituar Premio Bancarella (Itali) për serinë “Shtatë Motrat”, një nga çmimet më të rëndësishme për letërsinë e lexuar gjerësisht, çmim që dëshmon jo vetëm suksesin tregtar, por edhe dashurinë e lexuesve. Lucinda Riley ndërroi jetë në vitin 2021, pas një beteje të gjatë me kancerin. Edhe në ditët e fundit, ajo punoi që historia e “Shtatë Motrave” të përmbyllej, duke ia besuar bashkëshortit të saj përfundimin e serisë, një akt që flet për përgjegjësinë morale ndaj lexuesit dhe veprës. Lucinda Riley nuk ishte një shkrimtare e zhurmës, por e kujtesës. Ajo shkroi për ata që kërkojnë rrënjë, kuptim dhe dashuri në një botë që shpesh harron të ndalet. Veprat e saj janë dëshmi se letërsia mund të jetë një shtëpi emocionale, ku lexuesi gjen veten, edhe kur nuk e di ende kush është. © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine.

Romanin “Goodbye, Mr. Chips” e shkroi James Hilton dhe u botua për herë të parë në vitin 1934. James Hilton (1899–1954) ishte një shkrimtar anglez, i njohur për romanet e tij që shpesh përqendrohen tek marrëdhëniet njerëzore, vlerat morale dhe emocionet e jetës së përditshme.  Ai u bë shumë i famshëm për romanin “Goodbye, Mr. Chips” (1934), i cili trajton jetën e një mësuesi dhe ndikimin e tij tek nxënësit. Hilton shpesh përdorte një stil të ngrohtë, reflektiv dhe nostalgjik, duke përzier elemente të jetës reale me mesazhe morale dhe edukative. Veprat e tij karakterizohen nga dashuria për njerëzit, vlerat morale dhe rëndësia e karakterit në formimin e individit. Përveç “Goodbye, Mr. Chips”, ai shkroi edhe romane të tjera të njohura si “Lost Horizon” (1933), që prezanton konceptin e Shangri-La, një vend ideal dhe i qetë. Në romanin “Goodbye, Mr. Chips”, James Hilton shfaq ndikimin e tij personal mbi temën e edukimit, duke bërë që mësuesi të paraqitet jo vetëm si një transmetues i njohurive, por edhe si një udhëheqës moral dhe model jete për brezat e rinj. Rrefim mbi Romanin.  Ai rrëfen jetën e një mësuesi të shkollës fillore në një internat britanik, Mr. Chipping, i cili fillimisht është i ndrojtur dhe modest, por me kalimin e viteve bëhet një figurë e dashur dhe e respektuar nga nxënësit dhe kolegët e tij. Hilton shkroi këtë roman për të treguar se arsimimi nuk është vetëm dhënie njohurish, por një mjet për formimin e karakterit, moralit dhe përgjegjësisë, dhe se ndikimi i mësuesit mund të zgjasë për breza të tërë.   Elementet karakteristike dhe tiparet që e bëjnë këtë roman unik dhe të njohur.  Tiparet më tipike të librit “Goodbye, Mr. Chips” Figurë mësuesi si qendër e tregimit Roman është i fokusuar kryesisht tek Mr. Chips, një mësues modest dhe i ndrojtur, i cili përjeton gjithë jetën dhe karrierën e tij në internat. Ai nuk është një hero klasik aventurash, por një njeri i zakonshëm që përmes përkushtimit dhe dashurisë për nxënësit bëhet i respektuar dhe i dashur. Ky fokus mbi mësuesin si model moral dhe edukues është tipik i librit dhe e dallon nga romanet e tjera që shpesh përqendrohen tek nxënësit ose ngjarjet dramatike. Reflektim mbi jetën dhe kalimin e kohës Libri është nostalgjik dhe filozofik, pasi Mr. Chips kujton nxënësit dhe përvojat e tij të kaluara. Kalimi i kohës dhe ndryshimet historike (si Lufta e Parë Botërore) ndikojnë tek karakteret dhe tregojnë rëndësinë e vazhdimësisë morale dhe pedagogjike. Kjo ndjenjë e rrjedhshmërisë së jetës dhe ndikimit të mësuesit në breza është tipike dhe përcjell një mesazh të fuqishëm mbi edukimin dhe moralin. Ngjarje të thjeshta, por me kuptim moral dhe pedagogjik Ngjarjet nuk janë të mbushura me aksion spektakolar; ato janë përditshmëri e shkollës, marrëdhënie me nxënësit, humbje dhe fitore morale. Çdo episod tregon një mësim për jetën, dashurinë dhe përkushtimin ndaj edukimit. Kjo është tipike e librit: dramat individuale nuk janë për sensacion, por për të nxjerrë mësime të thella morale dhe edukative. Përzierja e elementeve personale dhe profesionale Mr. Chips ka një jetë personale të thjeshtë dhe një karrierë të gjatë në shkollë, dhe libri tregon se si jeta personale ndikon në punën e tij si mësues. Humbja e gruas, emocionet dhe kujtimet i japin romanit dimension human dhe emocional, tipik për stilin e Hiltonit. Atmosferë nostalgjike dhe morale Libri ka një ton të ngrohtë, human dhe shpesh sentimental. Lexuesi ndjen dashuri për shkollën, nxënësit dhe edukimin si vlera që qëndrojnë përtej kohës. Kjo atmosferë e ngrohtë, reflektuese dhe morale është një nga tiparet më të dukshme të librit dhe e bën atë klasik. Pra, çfarë është më tipike në libër: është fokusi mbi mësuesin si figurë morale dhe edukative, rrjedhshmëria e jetës dhe kujtimet, ngjarjet e thjeshta me kuptim të thellë pedagogjik, dimensioni emocional dhe personal, dhe toni nostalgjik dhe i ngrohtë që e dallon romanin si një kryevepër për edukimin dhe ndikimin e mësuesit. Personazhet kryesore, si Mr. Chips, gruaja e tij dhe nxënësit e tij, pasqyrojnë se si marrëdhëniet personale dhe përkushtimi i edukatorit ndikojnë thellësisht në jetën e të rinjve. Nga një pikëpamje filozofike, libri ka rëndësi sepse thekson idenë se edukimi është një akt moral dhe shoqëror, jo thjesht teknik. Ai tregon se dashuria, respekti dhe përkushtimi i mësuesit janë të domosdoshme për zhvillimin e individit dhe formimin e shoqërisë. Përmes reflektimeve të Mr. Chips dhe përvojave me nxënësit, lexuesi kupton se mësuesi nuk është vetëm një transmetues i njohurive, por një model jete, i cili lë gjurmë të përhershme në karakterin dhe moralin e fëmijëve. Ky roman mbetet një shembull i qartë i lidhjes së arsimit me zhvillimin moral, emocional dhe shoqëror të individit, duke e bërë edukimin një përvojë jetësore dhe të paharrueshme. Kapitulli 1 – Fillimi i karrierës së Mr. Chips Ky kapitull hap romanin duke prezantuar Mr. Chipping, një burrë modest dhe i ndrojtur, i cili fillon punën si mësues në një internat britanik. Ai ndihet i pasigurt dhe i papërgatitur për rolin që e pret, sepse është i ri dhe nuk ka përvojë me nxënësit e disiplinuar të internatit. Personazhi kryesor është vetë Mr. Chips, ndërsa nxënësit e parë që takon shfaqin karaktere të ndryshme, disa të butë e të respektueshëm dhe disa sfidues. Hilton përshkruan mënyrën se si ai mëson të njohë secilin nxënës dhe të vendosë lidhje të ngrohta me ta, duke përdorur humor, durim dhe këshilla të mençura. Ngjarjet tregojnë se edukimi nuk është thjesht dhënia e njohurive, por edhe ndërtimi i karakterit, respektit dhe besimit reciprok, dhe kjo ndihmon Mr. Chips të fitojë gradualisht vendin e tij në shkollë. Ai përjeton momentet e para të kënaqësisë dhe përgjegjësisë si mësues, dhe lexuesi kupton se për Hilton, arsimimi i mirë fillon me ndjeshmëri dhe përkushtim personal. Kapitulli 2 – Dashuria dhe martesa Në këtë kapitull, lexuesi ndjek përjetimet emocionale të Mr. Chips, i cili takon gruan e tij, një personazh që ndryshon jetën e tij. Gruaja është e ndjeshme, e mençur dhe e dashur, dhe marrëdhënia e tyre e bën Mr. Chips më të ndjeshëm dhe më të përkushtuar. Martesa e tyre përshkruhet me detaje të hollësishme: takimi i parë, dashuria që zhvillohet ngadalë, dhe momentet e përbashkëta që e bëjnë të kuptojë rëndësinë e ndjeshmërisë dhe dashurisë në edukim. Megjithatë, fati nuk është me të, pasi gruaja e tij vdes herët, duke e lënë Mr. Chips vetëm dhe duke i ndryshuar mënyrën e të menduarit. Ai kthehet në shkollë më i përkushtuar ndaj nxënësve, duke përdorur dashurinë që ka për jetën për të nxitur karakterin dhe moralin e tyre. Kjo pjesë tregon se jetët personale dhe përjetimet emocionale ndikojnë drejtpërdrejt në mënyrën se si një mësues edukon dhe lidhet me nxënësit, dhe se humbjet mund të thellojnë aftësitë morale dhe ndjeshmërinë e një edukatori. Kapitulli 3 – Mësues i dashur dhe i respektuar Ky kapitull është një nga pjesët më të gjera dhe tregon se si Mr. Chips bëhet një mësues i njohur dhe i dashur për nxënësit dhe kolegët e tij. Ai zhvillon një stil unik mësimdhënieje, duke kombinuar disiplinën e butë me humor dhe respekt, dhe duke i bërë nxënësit të ndihen të vlerësuar dhe të motivuar. Për shembull, ai kujdeset për nxënësit me vështirësi të ndryshme, u jep këshilla personale dhe i mëson të jenë të përgjegjshëm për veprimet e tyre. Ngjarjet reale lidhen me ambientin e shkollave britanike të fillim-shekullit XX, ku mësuesit shpesh ishin udhëheqës moral dhe modele për nxënësit. Hilton përdor shembuj të gjallë të situatave në klasë, si diskutimet për lëndët, gjykimet për sjelljen e nxënësve, dhe momentet kur mësuesi ndërhyn për të ndihmuar një student në nevojë. Kjo pjesë tregon se arsimi është më efektiv kur bazohet në respekt, dashuri dhe lidhje personale, dhe jo vetëm në rregulla të rrepta ose disiplinë mekanike. Mr. Chips shfaqet si shembulli ideal i mësuesit që nuk e ndjek vetëm planin mësimor, por edhe zhvillon karakterin dhe moralin e nxënësve të tij. 📘 LIBRI III – Mosha 12–15 vjeç Tema kryesore: Zhvillimi i arsyes dhe edukimi intelektual praktik, duke ruajtur natyrën dhe lirinë e fëmijës. 1. Fillimi i edukimit racional Pika kryesore: Në këtë fazë, mendja e Emilit është gati të kuptojë konceptet abstrakte dhe të përdorë arsyen. Sqarimi i hollësishëm: Para kësaj moshe, fëmija mëson kryesisht përmes shqisave dhe përvojës direkte. Tani ai është gati të analizojë situata, të krahasojë dhe të nxjerr përfundime. Arsyetimi fillestar duhet të vijë përmes mësimit praktik dhe eksperimentimit, jo vetëm memorimit. Shembull: Në vend që t’i japim një ligj fizik në formë formule, Emili eksperimenton me objekte që bien dhe mëson vetë parimin e gravitetit. Pasoja: Kjo metodë krijon një mendim kritik që më vonë i shërben për të zgjidhur probleme dhe për të bërë zgjedhje morale të pavarura. Lidhja filozofike: Rousseau thekson se arsimimi duhet të ndjekë zhvillimin natyror të kapaciteteve të fëmijës, duke respektuar ritmin e tij. 2. Edukimi shkencor dhe mësimi praktik Pika kryesore: Emili mëson shkencë dhe njohuri për botën përmes eksperimenteve dhe veprimeve praktike. Sqarimi i hollësishëm: Mësimi duhet të jetë i bazuar në përvojë konkrete, jo në teori të pafundme. Njohuritë e fituara përmes eksperimenteve nguliten më mirë dhe rrisin kureshtjen. Fëmija mëson të kuptojë se konceptet teorike kanë zbatim në realitet. Shembull: Ai eksperimenton me ujë, tokë dhe objekte të ndryshme për të kuptuar gravitetin, peshën dhe lëvizjen, në vend që të lexojë formula abstrakte në librat shkollorë. Pasoja: Mënyra praktike i krijon aftësi për të menduar kritikisht dhe për të zgjidhur probleme reale, duke i dhënë siguri dhe autonom 3. Mësimi i një zanati Pika kryesore: Emili duhet të mësojë një zanat ose aftësi praktike që do ta bëjë të pavarur ekonomikisht dhe moralisht. Sqarimi i hollësishëm: Njohuritë intelektuale nuk mjaftojnë; njeriu duhet të dijë të punojë për të mbijetuar. Zanati zhvillon disiplinë, përgjegjësi dhe vetëbesim. Arsimi praktik është pjesë e formimit të karakterit, jo vetëm i mendjes. Shembull: Në vend që të mësuarit të jetë vetëm teori, Emili praktikon mjeshtri në punime druri, bujqësi ose zanate të tjera, duke kuptuar rëndësinë e punës dhe përpjekjes. Pasoja: Zhvillohet ndjenja e autonomisë dhe e dinjitetit personal. Fëmija mëson se mund të mbështetet te aftësitë e tij, pa u varur nga të tjerët. Lidhja filozofike: Rousseau thekson se pavarësia është element thelbësor i lirisë natyrore, dhe edukimi praktik e nxit atë. 4. Zhvillimi i karakterit dhe moralit fillestar Pika kryesore: Në këtë fazë, përveç dijes, Emili mëson të formojë karakter dhe ndjenja morale. Sqarimi i hollësishëm: Përvoja dhe eksperimenti praktik zhvillojnë ndjenjat e drejtësisë dhe përgjegjësisë. Edukimi nuk është vetëm i mendjes; ai duhet të formojë një njeri të përgjegjshëm, që di të zgjedhë drejt dhe të kuptojë pasojat e veprimeve të veta. Moraliteti i hershëm bazohet tek kuptimi i lidhjes shkak–pasojë, dhe jo tek frika nga ndëshkimi. Shembull: Kur Emili mëson të punojë një kopsht, ai kupton që vetëm kujdesi dhe përpjekja sjellin rezultate. Ky koncept i përgjigjes për veprimet e veta është themeli i moralit. Pasoja: Ndërgjegjja fillon të formohet dhe shërben si udhërrëfyes për vendimet e ardhshme morale. Lidhja filozofike: Rousseau mendon se ndërgjegjja lind nga përvoja, jo nga predikimi i jashtëm; kjo është baza e arsimimit moral. 5. Respekti për ritmin natyror Pika kryesore: Arsimi nuk duhet të nxitojë fëmijën, por të respektojë ritmin e zhvillimit të tij. Sqarimi i hollësishëm: Çdo fëmijë ka aftësi dhe kohë të ndryshme për të kuptuar konceptet abstrakte. Nxitja e parakohshme mund të krijojë stres, frikë ose refuzim të mësimit. Arsimi i bazuar te ritmi natyror zhvillon motivim të brendshëm dhe dëshirë për të mësuar. Shembull: Në vend që të detyrohet të kuptojë gravitetin ose matematikën në mënyrë të shpejtë, Emili punon përmes eksperimentit dhe lojës, duke mësuar në ritmin e tij. Pasoja: Mënyra e tillë e arsimimit rrit kënaqësinë dhe vetëbesimin, duke krijuar një bazë të fortë për mësim të mëtejshëm. Lidhja filozofike: Kjo lidhet me idenë kryesore të Rousseau: njeriu zhvillohet më mirë kur edukimi respekton natyrën dhe ritmin e tij unik. Kështu kemi përpunuar Libri III – Mosha 12–15 vjeç me 5 pika të zgjeruara, secila me: Sqarim të hollësishëm Shembuj praktikë Pasojë për zhvillimin e fëmijës Lidhje filozofike Nëse do, mund të vazhdojmë me Libri IV – Adoleshenca (zhvillimi moral dhe fetar) në të njëjtin stil të zgjeruar. Dëshiron të vazhdojmë me Librin IV? 7 Kapitulli 4 – Lufta dhe sfidat e jashtme Kjo pjesë e romanit trajton periudhën e Luftës së Parë Botërore, duke treguar se shumë nxënës të Mr. Chips shkojnë në front dhe disa humbasin jetën. Për Mr. Chips, këto ngjarje janë një provë e dhimbshme e efektit që edukimi ka mbi jetën reale dhe pasojat e humbjes së nxënësve që ai ka ndihmuar të formohen. Ngjarjet reale lidhen me kontekstin historik të shkollave britanike, ku nxënësit u mobilizuan për luftë dhe humbjet e tyre prekën mësuesit emocionalisht. Mr. Chips kujton momentet e përbashkëta me nxënësit, këshillat që u ka dhënë dhe mënyrën se si karakteri i tyre u zhvillua gjatë viteve në shkollë. Kjo pjesë tregon se arsimi dhe ndikimi i një mësuesi nuk ndalen me largimin e nxënësve, dhe se karakteri dhe moraliteti i zhvilluar gjatë mësimit ndihmon në situata ekstreme, si lufta. Kapitulli 5 – Mbyllja e karrierës dhe reflektimi Kapitulli i fundit tregon pensionimin e Mr. Chips dhe reflektimin mbi gjithë jetën dhe karrierën e tij. Ai kujton të gjithë nxënësit që ka ndihmuar, sukseset, humbjet dhe marrëdhëniet që ka krijuar gjatë dekadave të mësimdhënies. Nxënësit e dikurshëm dhe kolegët e tij shfaqin respekt dhe dashuri për ndikimin e tij të vazhdueshëm në jetën e tyre. Ngjarjet reale lidhen me sfidat morale dhe sociale të mësuesve britanikë të shekullit XX, dhe mënyrën se si edukimi formon karakterin e brezave. Ky kapitull nënvizon se puna e mësuesit ka një vlerë të përhershme, dhe se dashuria, përkushtimi dhe respekti ndaj nxënësve janë thelbësore për një edukim të suksesshëm dhe për ndikim afatgjatë në shoqëri. Në këtë mënyrë, romani tregon një rrugëtim të plotë: nga fillimi i karrierës së një mësuesi modest, përmes jetës personale dhe humbjeve, deri te krijimi i një ndikimi të përhershëm mbi nxënësit dhe shoqërinë. Mr. Chips dhe nxënësit e tij janë shembulli i qartë se edukimi nuk është vetëm dhënie e njohurive, por formim i karakterit, moralit dhe përgjegjësisë qytetare, duke lidhur romanin ngushtë me filozofinë pedagogjike të shekullit XX. © Liliana Pere Founder. Publisher.  Idepedent Researcher Author Prestige Magazine.2023-2026

Libri  Plaku dhe Deti. “Plaku dhe deti” është novela e Ernest Heminguejit që rrëfen historinë e Santiagos, një peshkatari të moshuar kuban, i cili prej 84 ditësh nuk ka kapur asnjë peshk. Në ditën e 85-të ai vendos të dalë larg në det për të sfiduar fatin e tij të keq. Atje kap një marlin gjigant dhe zhvillon një betejë të gjatë, të dhimbshme dhe të vetmuar me të. Pas tri ditësh përpjekje, Santiago arrin ta mposhtë peshkun, por gjatë kthimit në breg peshkaqenët e sulmojnë dhe ia shqyejnë prenë, duke lënë vetëm skeletin. Edhe pse kthehet pa mishin e peshkut, plaku nuk është i mundur shpirtërisht. Vepra trajton: dinjitetin njerëzor përballë humbjes, guximin për të sfiduar fatin, luftën mes njeriut dhe natyrës, idenë se njeriu mund të shkatërrohet, por jo të mposhtet. Mesazhi kryesor i novelës është se vlera e njeriut qëndron në përpjekjen, jo domosdoshmërisht në rezultatin. Motivi i shkrimit të “Plaku dhe deti” Ernest Heminguej e shkroi këtë vepër në vitin 1951, në Kubë, në një periudhë kur po përballej me kritika dhe mendime se ishte në rënie krijuese.  Ai donte të provonte se ende ishte një shkrimtar i madh dhe të krijonte një vepër të thjeshtë në formë, por shumë të thellë në përmbajtje. Një tjetër motiv ishte përvoja e tij personale me detin dhe peshkimin. Heminguej ishte i apasionuar pas detit dhe kishte përjetuar vetë beteja të forta me peshq të mëdhenj.  Santiago përmban shumë elemente autobiografike – qëndrueshmërinë, krenarinë dhe luftën e heshtur të autorit me jetën. Çfarë do të thotë vepra? (Kuptimi simbolik) Santiago përfaqëson njeriun në përgjithësi. Deti simbolizon jetën – të pafundme, të bukur, por edhe të rrezikshme. Marlin-i simbolizon ëndrrën, sfidën e madhe, idealin që kërkon sakrificë. Peshkaqenët përfaqësojnë forcat që shkatërrojnë përpjekjet tona (fati, zilia, koha, vdekja). Në thelb, libri flet për përballjen e njeriut me fatin dhe natyrën, për dinjitetin dhe krenarinë edhe kur rezultati duket humbje. Mesazhi më i fuqishëm i veprës është: “Njeriu mund të shkatërrohet, por nuk mund të mposhtet.” Pra: Rëndësi ka përpjekja, jo vetëm fitorja. Humbja fizike nuk do të thotë humbje morale. Dinjiteti dhe guximi janë më të mëdha se suksesi material. Njeriu duhet të luftojë për ëndrrën e tij, edhe kur shanset janë kundër tij. Në fund, Santiago kthehet me skeletin e peshkut, por ai kthehet me nder dhe me provën se guxoi.  Dhe kjo është fitorja e tij e vërtetë. Rrefimi i Romanit . Në një fshat të vogël bregdetar në Kubë jeton një plak i quajtur Santiago. Prej 84 ditësh ai del çdo mëngjes në det dhe kthehet pa asnjë peshk. Fshatarët fillojnë ta quajnë ters. Vetëm një djalë i ri, Manolini, vazhdon ta besojë dhe ta ndihmojë. Në ditën e 85-të, para agimit, Santiago niset më larg se kurrë më parë. Deti është i qetë. Ai hedh grepat dhe pret me durim. Rreth mesditës, një peshk i madh kap grepin. Nuk është një peshk i zakonshëm ,  është një marlin gjigant. Peshku është aq i fuqishëm sa fillon ta tërheqë varkën larg në det të hapur. Fillon një betejë e heshtur që zgjat tri ditë e tri net. Santiago nuk fle, duart i gjakosen nga litari, shpina i dhemb, por ai nuk lëshohet. Ai flet me peshkun si me një kundërshtar të denjë, madje si me një vëlla. Më në fund, i rraskapitur, arrin ta vrasë marlinin me fuzhnjë. Është peshku më i madh që ka parë ndonjëherë. E lidh anash varkës, sepse është shumë i madh për ta futur brenda, dhe nis kthimin drejt bregut. Por gjaku i peshkut tërheq peshkaqenët. I pari sulmon, Santiago e vret, por humb fuzhnjën. Pastaj vijnë të tjerë. Ai lufton me thikë, me rrem, me çdo gjë që ka. Vret disa, por ata vazhdojnë të hanë marlinin. Deri në mbrëmje, pothuajse i gjithë mishi është zhdukur. Kur arrin në breg para agimit, nga peshku ka mbetur vetëm skeleti i madh. Santiago, i lodhur deri në palcë, ngre direkun mbi supe dhe ecën drejt kasolles së tij. Bie në shtrat dhe fle thellë. Të nesërmen, peshkatarët dhe turistët mblidhen rreth skeletit të madh, të mahnitur. Manolini qan kur sheh duart e plagosura të plakut dhe vendos të peshkojë sërish me të. Santiago fle dhe ëndërron si në rininë e tij, për luanët në brigjet e Afrikës. Kështu zhvillohen ngjarjet: një betejë e gjatë, e dhimbshme, mes një njeriu të vetëm dhe natyrës, ku ai humbet prenë, por fiton dinjitetin.

#RevistaPrestige #inspirationdaily. Gëzuar ditën e pavarësise Kosova jone e dashur. 17 Shkurti: Kur Kosova u bë shtet Data 17 është dita ku historia ndryshoi kursin e vet. Për Kosovën, 17 shkurti 2008 është një prej këtyre momenteve të shquara. Në këtë ditë, pas një rrugëtimi të gjatë dhe të mbushur me sfida, Kuvendi i Kosovës mori vendimin më të rëndësishëm të epokës moderne të vendit: shpalli pavarësinë e Kosovës. Në sallën e Kuvendit, ku ishin dëshmuar dhimbjet dhe ëndrrat e një populli, 120 deputetë votuan pro Deklaratës së Pavarësisë. Ky akt nuk ishte një dokument, ai ishte manifestimi i guximit, vullnetit dhe aspiratës historike të një kombi. Në këtë moment, Kosova u bë shtet i pavarur, sovran dhe demokratik, duke garantuar të drejtat e të gjitha komuniteteve që jetojnë në territorin e saj. Në udhëheqje të institucioneve ishin: Presidenti: Fatmir Sejdiu Kryeministri: Hashim Thaçi Kryetari i Kuvendit: Jakup Krasniqi. 17 shkurti është një akt i vetëdijshëm i lirisë. Çdo flamur që valëvitet në Prishtinë, çdo ceremoni përkujtimore, është një testament i pandryshueshëm se liria kërkon kujtim, sakrificë dhe reflektim mbi të ardhmen. Në plan ndërkombëtar, Kosova është njohur nga 124 shtete, përfshirë Shtetet e Bashkuara, shumicën e vendeve të Bashkimit Evropian, Kanada, Turqi dhe shumë të tjera. Çdo njohje është reflektim i përpjekjeve diplomatike dhe i realitetit historik të vendit. Shpallja e pavarësisë ështe ndërtimi i një shoqëri ku qytetari është qendra, ku historia e së shkuarës udhëheq. Në këtë ditë, çdo qytetar bëhet krijues i historisë, duke reflektuar mbi rrënjët e sakrificës, mbi fuqinë e vendimeve të ndërgjegjshme dhe mbi ëndrrën që, ndonëse sfiduese, është gjithmonë e mundur kur guximi dhe bashkimi bëhen dritë që udhëheq një komb drejt vetëdijes dhe pavarësisë.

Rita Augestad Knudsen. Arkitektura e mendimit mbi dhunën, ligjin dhe lirinë. Në hartën bashkëkohore të studimeve mbi sigurinë ndërkombëtare, Rita Augestad Knudsen shfaqet si një figurë e qetë, por thellësisht depërtuese: një mendje që nuk e sheh terrorizmin vetëm si akt dhune, por si simptomë të një çrregullimi më të thellë midis pushtetit, identitetit dhe ligjit. Qasja e saj nuk është sensacionale; është analitike, historike dhe etike . një mënyrë e të menduarit që kërkon të kuptojë përpara se të gjykojë. Origjina intelektuale dhe estetika e mendimit Edhe pse të dhënat mbi origjinën familjare të saj mbeten të rezervuara, ajo që lexohet qartë është origjina e saj intelektuale nordike: një traditë që vlerëson qartësinë, distancën kritike dhe përgjegjësinë morale. Në analizat e Knudsen-it, mendimi nuk është vetëm instrument; është vlerë estetike dhe filozofike: një qasje që mat çdo akt dhune, çdo normë juridike dhe çdo praktikë politike sipas standardeve të etikës dhe të së bukurës – ku bukuria lidhet me drejtësinë, dhe dhuna lidhet me boshllëkun moral. Ajo ndërton konceptualisht “hapsirën e qetë të reflektimit”, ku lexuesi jo vetëm mëson, por ndien peshën e historisë dhe ndikimin e veprimeve politike. Mendimi i saj nuk është i thatë; është i ngarkuar me rezonancë estetike, si një poezi e hollë ku secili term ka peshë dhe secila ide është një gur udhërrëfyesi për të kuptuar botën. Arsimimi i saj është ne Londer. Formimi i saj akademik kulmon në London School of Economics (LSE), një laborator global ku ligji, politika dhe filozofia bashkohen në një dialog të vazhdueshëm. Doktoratura e saj mbi vetëvendosjen dhe lirinë në ligjërimin ndërkombëtar është një punë akademike; është një eksperiencë estetike e reflektimit mbi normën, pushtetin dhe lirinë. Ajo e sheh ligjin si një strukturë te ŕendesishme, ku çdo fjali ka ndikim mbi jetën dhe vetëkuptimin e komuniteteve. Në këtë kontekst, Ballkani , dhe veçanërisht Kosova , shfaqet si tekst qendror për të kuptuar rendin ndërkombëtar: një hapësirë ku historitë e dhimbshme ndërthuren me aspiratat për drejtësi, dhe ku secila veprimtari politike është një akt me peshë morale. Eksperienca akademike dhe kërkimore Si studiuese e lartë në NUPI , Instituti Norvegjez për Çështje Ndërkombëtare, dhe pjesë e Grupit për Siguri dhe Mbrojtje, Knudsen punon në kryqëzimin midis teorisë dhe politikës reale. Ajo analizon kundër-terrorizmin, ekstremizmin dhe anti-radikalizimin jo si mekanizma teknikë, por si pasqyra të frikës shtetërore dhe kufijve të demokracisë liberale. Roli i saj si drejtoreshë menaxhuese e Consortium for Research on Terrorism and International Crime, si dhe lidhja me C-REX, e vendosin atë në qendër të debatit evropian mbi sigurinë, radikalizmin dhe reagimin institucional. Ajo ndërton ura midis ligjit dhe dhunës, midis historisë dhe politikës aktuale, duke i dhënë lexuesit mundësinë të perceptojë sfidat e botës moderne përmes lenteve të reflektimit. Në çdo analizë të saj, në çdo publikim, ndihet prezenca e një mendjeje që kërkon jo vetëm të kuptojë botën, por edhe ta bëjë atë më të drejtë dhe më të bukur për brezat e ardhshëm. Ballkani dhe Kosova, hapësira e provës morale Interesi i saj i qëndrueshëm për Ballkanin dhe Kosovën nuk është rastësor. Për Knudsen-in, kjo hapësirë përfaqëson vendin ku ligji ndërkombëtar testohet ndaj realitetit, ku vetëvendosja përplaset me stabilitetin, dhe ku ndërhyrja humanitare sfidon parimet klasike të sovranitetit. Ajo i qaset Kosovës jo me romantizëm politik, por me ndjeshmëri historike dhe rreptësi konceptuale, duke e trajtuar si rast studimor për të kuptuar se si lindin shtetet në epokën moderne dhe çfarë çmimi etik paguhet për këtë lindje. Një mendje që ndërton ura. Në thelb, Rita Augestad Knudsen nuk është thjesht studiuese e terrorizmit; ajo është interprete e tensioneve të botës moderne. Ajo ndërton ura midis ligjit dhe dhunës, midis historisë dhe politikës aktuale, midis periferisë dhe qendrës globale. Brendesia e saj e heshtur akademike tregon, se siguria pa drejtësi është frikë e organizuar, dhe se liria, pa kuptim moral, rrezikon të shndërrohet në slogan bosh. Në mënyrë më filozofike, profili i saj tregon se e bukura dhe e e drejta janë jo dy entitete të veçanta, por bashkohen në aktin e të menduarit dhe veprimit: një ligj, një studim, një reflektim mbi dhunën ose një kujdes për fëmijën, të gjitha janë pjesë e së njëjtës arkitekturë etike dhe estetike. Stili dhe estetika e argumentimit , mendimi si art. Rita Augestad Knudsen nuk shkruan thjesht për të transmetuar fakte; ajo ndërton strukturë mendimi që ngjason me një arkitekturë filozofike. Çdo paragraf është një hapësirë reflektimi, ku termat dhe konceptet nuk janë thjesht fjalë, por gurë ndërtimi për të kuptuar marrëdhëniet e fuqisë, ligjit dhe etikës. Stili i saj është i qetë, por jo i thjeshtë; i analitik, por jo i thatë. Ka një ritëm të brendshëm që e bën lexuesin të ndjejë tensionin dhe kompleksitetin e temave që trajton: ekstremizmi, radikalizimi, vetëvendosja, dhe tensioni midis ligjit dhe lirisë. Ky ritëm është estetika e saj, një harmoni midis analizës dhe reflektimit filozofik, ku leximi nuk është vetëm informativ, por edhe emocional dhe konceptual. Filozofikisht, Knudsen i qaset çdo temë si një dialog midis parimeve dhe realitetit. Nuk ka kurrë absolutizëm në shkrimet e Rites: Rita reflekton mbi pushtetin, ligjin dhe dhunën si elemente që kërkojnë kuptim të vazhdueshëm. Përmes këtij lloji të mendimi, ajo e shndërron analizën në një akt etik dhe estetik njëkohësisht, ku çdo argument është pjesë e një mozaiku më të madh të kuptimit. Tradita skandinave e Rita Knudsen dhe ndikimi ndërkombëtar. Estetika e mendimit të Ritës lidhet ngushtë me traditën skandinave të reflektimit kritik. Në këtë traditë, dijetari kërkon qartësi dhe përgjegjësi, por gjithashtu ndërton horizonte humaniste: çdo teori dhe çdo analizë duhet të lidhet me jetën reale dhe me drejtësinë për individin. Pjesëmarrja e saj në debate ndërkombëtare , veçanërisht lidhja me LSE dhe konsorciumet e kërkimit për terrorizmin , i jep dimension global mendimit të saj, duke e pozicionuar si një urë midis Skandinavisë, Evropës dhe Ballkanit. Kjo ndërthurje e lokalitetit dhe universalsimit i jep veprës së saj një harmoni estetike, ku detajet historike të një rajoni pasurojnë analizën teorike globale, dhe ku konceptet filozofike bëhen të prekshme në praktikën politike. Estetika e të qenit grua, akademike dhe nënë. Përtej hapësirës akademike, Ritën e karakterizon një estetikë e veçantë e jetës personale, ku rolet e saj si grua, bashkëshorte dhe nënë janë pjesë e një strukture të bukur morale dhe filozofike. Të qenit nënë dhe studiuese njëkohësisht nuk është thjesht një kombinim i detyrave; është një praktikë estetike e balancës dhe integritetit, ku kujdesi dhe reflektimi ndërthuren me angazhimin intelektual. Në këtë kuptim, jeta dhe puna e saj janë të pandashme: analiza mbi terrorizmin ose radikalizmin bëhet më e thellë, sepse ekzistojnë përvoja njerëzore dhe etikë personale që e formësojnë qasjen e saj. Ky integrim i jetës private dhe publike e vendos Ritën në një traditë filozofike moderne: mendimi që nuk është vetëm i saktë, por edhe i drejtë dhe i bukur Rita Augestad Knudsen tregon se mendimi i thellë dhe i kujdesshëm është një formë e artit, ku estetika dhe etika nuk janë dy gjëra të ndara. Duke lexuar shkrimet e saj, përjeton një lloj ëndërrimi kritik: Çdo term ka peshë, çdo argument ka bukuri, dhe çdo reflektim filozofik është një akt përgjegjësie morale. kur dhuna, radikalizmi dhe konfliktet politike shpesh paraqiten si fenomene të thjeshta ose instrumentale, Knudsen na kujton se analiza intelektuale është e bukur kur është e drejtë, dhe se veprimi moral dhe mendimi filozofik janë të pandashëm. Ajo ndërton reflektim dhe lidhje midis të shkruarit dhe të menduarit, midis historisë dhe së tashmes, midis jetës akademike dhe asaj personale, duke e bërë figurën e saj një model estetik dhe filozofik për kohën moderne. 📚 Libra dhe vepra të botuara nga Rita. 1. The Fight Over Freedom in 20th‑ and 21st‑Century International Discourse: Moments of ‘Self‑Determination’ –ë, libër i plotë nga Rita Augestad Knudsen Ky libër i botuar nga Palgrave Macmillan trajton historinë dhe diskutimin ndërkombëtar rreth konceptit të vetëvendosjes dhe lirisë në shekujt XX dhe XXI. Ai kombinon histori konceptuale me analizë të çështjeve si liria liberale‑konservatore dhe liria radikale, duke lidhur çështje teorike me debate konkrete për rastet e vetëvendosjes (p.sh. Kosova). Springer +1 2. Moments of Self‑determination: The Concept of 'Self‑determination' and the Idea of Freedom … – punim i doktoratës së saj në LSE Ky është versioni i tezës së Ritës (doktoratës së saj në London School of Economics) ku hulumtohet koncepti i vetëvendosjes dhe lirisë në diskursin ndërkombëtar të shekujve 20‑21. Google Books 3. Psykisk Helse, Terrorisme, Ekstremisme Og Radikalisering – botim i veçantë i publikuar nga NUPI Ky libër trajton marrëdhënien ndërmjet shëndetit mendor, terrorizmit, ekstremizmit dhe radikalizimit – një temë që lidh psikologjinë me politikat e sigurisë dhe reagimet e institucioneve. Google Books 📝 Artikuj akademikë dhe punime të tjera të rëndësishëm Rita Augestad Knudsen ka publikuar edhe shumë artikuj akademikë dhe punime kërkimore në revista shkencore dhe në koleksione kërkimore, përfshirë temat si: Analiza e politikave të kundër‑terrorizmit në Mbretërinë e Bashkuar dhe radikalizimi i lidhur me nevojat komplekse të individëve. nupi.brage.unit.no Reflektim mbi konceptet e “lirisë” dhe debatet e saj kontestuese në diskursin bashkëkohor. nupi.brage.unit.no „Why Terrorism Researchers Should Care About Criminal Responsibility“ – artikull në revistë akademike duke diskutuar përgjegjësinë penale në kontekstet e terrorizmit (nga një botim i listuar në Perspectives on Terrorism). pt.icct.nl Këto publikime janë shpesh të qasshme përmes databazave akademike si ResearchGate dhe katalogjet e NUPI. ResearchGate Rita nuk është e njohur për kolumna të rregullta apo opinione të shpeshta në shtypin e përditshëm, ndryshe nga akademikët e disa institucioneve të tjera. Radio‑gazetat dhe portale raportojnë kryesisht për botimet e saj ose pjesëmarrje në debate si autore e librit apo studiues akademik. Ajo është cituar apo përmendur në raportime të mediave në kontekstin e rolit të saj si studiues dhe grua e figurave publike. Në bibliografinë e Ritës, artikujt akademikë dhe librat kryejnë rolin kryesor të publikimit. Ndërsa shkrimet e lira për opinionin në media të përditshme janë më të rralla dhe shpesh lidhen me promovimet apo komentet e saj për ngjarje specifike të fushës së sigurisë apo sigurisë . Referencat APA 📚 Libra Knudsen, R. A. (2020). The fight over freedom in 20th‑ and 21st‑century international discourse: Moments of ‘self‑determination’. Cham, Switzerland: Springer Nature / Palgrave Macmillan. https://doi.org/10.1007/978-3-030-46429-5 📝 Artikuj shkencorë Knudsen, R. A. (2018). Measuring radicalisation: Risk assessment conceptualisations and practice in England and Wales. Behavioral Sciences of Terrorism and Political Aggression. https://doi.org/10.1080/19434472.2018.1509105 Knudsen, R. A. (2023). Vad är frihet? Betraktelser över ett begrepp och en bok. Arkiv: Tidskrift för samhällsanalys. https://hdl.handle.net/11250/3072638 Knudsen, R. A. (2024). Mental health exemptions to criminal responsibility – between law, medicine, politics and security. Exchanges: The Interdisciplinary Research Journal. https://hdl.handle.net/11250/3131344 Knudsen, R. A., & Betts, P. (2024). UK counter‑terrorism and multiple and complex needs: A policy‑informed discourse analysis. European Journal for Security Research. https://hdl.handle.net/11250/3173289 📄 Working Papers / Raporte hulumtuese. Knudsen, R. A. (2017). Radicalization and foreign fighters in the Kosovo context: An analysis of international media coverage of the phenome na (NUPI Working Paper No. 875). Norwegian Institute of International Affairs. https://hdl.handle.net/11250/2442205 Knudsen, R. A., & Stormoen, O. M. (2020). Risikovurderingsverktøy mot terrorisme og ekstremisme: Erfaringer fra kriminalomsorgen i Nederland, Storbritannia, og Sverige. Norwegian Institute of International Affairs. https://www.nupi.no/content/pdf_preview/22722/file/NUPI_Report_10_2020_KnudsenStormoen_Risikovurderingsverktymotterrorismeogekstremisme.pdf Të gjitha linket dhe DOI-t janë të verifikueshme për qasje akademike © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Author Prestige Magazine.

Akademik Farudin Hoxha – Arkitekti i Ujit, Mendimtari i Energjisë dhe Etika e Ndërtimit Publik Hyrje Në ditën e lindjes së akademik Farudin Hoxhës, kujtesa kombëtare ndalet me respekt përpara figurës së një inxhinieri që e shndërroi ujin në energji, dijen në vepër dhe shërbimin publik në një formë të heshtur fisnikërie. Jeta e tij përfaqëson një bashkim të rrallë midis mendimit shkencor, përgjegjësisë shtetërore dhe etikës profesionale. Ai nuk ndërtoi vetëm diga e hidrocentrale, por edhe një koncept të qëndrueshëm për zhvillimin, ku natyra, teknika dhe shoqëria duhej të ishin në ekuilibër. Origjina dhe formimi i hershëm Farudin Hoxha lindi më 20 janar 1936 në Gjirokastër, qytet guri dhe kujtese, ku arkitektura dhe qëndrueshmëria janë filozofi e përditshme. Ky mjedis i ngurtë dhe i bukur njëkohësisht duket se i dha atij ndjeshmërinë për strukturën, masën dhe kohën. Që herët, ai u formua me bindjen se ndërtimi është një akt kulturor, jo thjesht teknik. Arsimi dhe përvetësimi i dijes Ai kreu Politeknikumin e Tiranës dhe më pas ndoqi studimet për ndërtime hidroenergjetike në Budapest dhe Sofje, duke u formuar në traditën më rigoroze teknike të Evropës Qendrore dhe Lindore. U diplomua në vitin 1961 në Universitetin e Tiranës, në një kohë kur vendi kishte nevojë jetike për ekspertë të energjisë. Arsimi i tij nuk ishte vetëm grumbullim njohurish, por një proces i thellë disipline mendore dhe metodologjie shkencore. Fillimet profesionale dhe përkushtimi studimor Që nga viti 1961, ai punoi në Institutin Shtetëror të Projektimit në Tiranë, në Drejtorinë e Hidrocentraleve dhe më pas në institutin e specializuar për hidrocentrale, nënstacione dhe linja të tensionit të lartë. Për më shumë se tri dekada, deri në mesin e vitit 1993, ai mbeti besnik i punës studimore dhe projektuese. Ky ishte një përkushtim i qetë, por themelor, ku durimi dhe saktësia ishin forma të mendimit filozofik. Specializimi dhe thellimi shkencor Në vitin 1971, Farudin Hoxha kreu specializim pasuniversitar në Francë për mekanikën e dherave dhe ndërtimin e digave të larta me materiale vendi. Ky përvojë e përballi me konceptin modern të sigurisë strukturore dhe respektit ndaj natyrës. Ai e kuptoi se diga nuk është vetëm pengesë, por dialog midis njeriut dhe forcave natyrore. Veprat madhështore të energjitikës Si projektues dhe kryetar i grupeve studimore, ai ishte një nga mendjet kyçe pas skemës së shfrytëzimit hidroenergjetik të lumit Drin. Hidrocentralet e Vaut të Dejës, Komanit, Fierzës, Banjës, Bistrica II dhe Bogovës mbajnë gjurmën e vizionit të tij teknik dhe etik. Këto vepra nuk janë vetëm struktura betoni, por monumente të një epoke që besonte në zhvillim përmes dijes. Roli institucional dhe përgjegjësia shtetërore Nga viti 1982 deri në 1988, ai shërbeu si Ministër i Ndërtimit, dhe më pas si ministër pranë Këshillit të Ministrave për bashkëpunimin ekonomik me jashtë deri në vitin 1991. Në këto role, ai solli mendësinë e inxhinierit që mendon afatgjatë dhe vepron me maturi. Për të, politika ishte vazhdim i shërbimit publik, jo devijim prej tij. Kontributi në institucione kombëtare dhe shkencore Ai drejtoi Komitetin Kombëtar Shqiptar të Digave të Larta nga viti 1991 deri në 1995 dhe më pas shërbeu si Drejtor i Përgjithshëm i KESH-it në vitet 1999–2000. Paralelisht, kontribuoi në Këshillin e Rregullimit të Territorit, në Këshillin e Politikës Shkencore dhe Zhvillimit Teknologjik, si dhe në komisione qeveritare për ekonominë ujore me vendet fqinjë. Këto role tregojnë një figurë që ndërtonte ura mes dijes, administrimit dhe diplomacisë teknike. Akademia dhe mendimi shkencor Në vitin 1986 u pranua anëtar korrespondent i Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe nga viti 1989 u bë anëtar i saj. Ai shërbeu si Sekretar Shkencor dhe më pas si zëvendëskryetar i Akademisë deri në vitin 2008. Në këtë hapësirë, Farudin Hoxha ishte zëri i racionalitetit teknik dhe i etikës së kërkimit shkencor. Vlerësimet dhe trashëgimia Dy herë i nderuar me Çmimin e Republikës të Klasit të Parë, ai u vlerësua për arritjet studimore dhe projektuese në ndërtimet hidroenergjetike. Por vlerësimi më i madh mbetet trashëgimia e qëndrueshme që la pas. Energjia që prodhojnë veprat e tij është një metaforë e energjisë morale që ai i dha shoqërisë shqiptare. Si e kujtojmë sot Akademik Farudin Hoxha kujtohet sot si një mendje e qetë, një dorë e sigurt dhe një ndërgjegje publike e rrallë. Ai përfaqëson figurën e intelektualit që nuk kërkoi lavdi por punoi dhe la gjurmë. Në kujtesën tonë , ai mbetet arkitekti i një Shqipërie që besonte te dija, puna, ndershmeria dhe përgjegjësia ndaj së ardhmes. © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine.

Margaret Fuller: mendimi që nuk pranoi kufij Hyrje Margaret Fuller nuk ishte thjesht një figurë e shekullit XIX; ajo ishte një ndërgjegje në lëvizje, një mendje që refuzoi kufijtë e kohës së vet dhe një zë që kërkoi të dëgjohej përtej paragjykimeve të epokës. Sot ajo shihet jo vetëm si feministe, por si filozofe e lirisë njerëzore, një mendje që besoi se shpirti nuk njeh gjini dhe se drejtësia fillon aty ku individi guxon të mendojë veten të barabartë. Fillesat dhe formimi intelektual Margaret Fuller lindi më 23 maj 1810, në Cambridgeport të Massachusetts-it, si fëmija i parë i Timothy Fuller-it, jurist dhe kongresmen amerikan. E lindur si Sarah Margaret Fuller, ajo u formua herët nga një edukim i rreptë dhe i thellë intelektual i dhënë nga i ati. Ai e mësoi të lexonte dhe të shkruante që në moshën trevjeçare, i hapi botën e latinishtes dhe klasikëve dhe e largoi me vendosmëri nga letërsia sentimentale që shoqëria e kohës ua rezervonte vajzave. Ky formim i parakohshëm e bëri Margaretën të ndjehej ndryshe. Që në moshën dhjetëvjeçare, ajo e përshkroi veten si “të paracaktuar për dhimbje dhe vuajtje”, jo si parandjenjë romantike, por si vetëdije e hershme se nuk ishte e lindur për fatin e zakonshëm të gruas. Ndërsa ditën mësonte punët e shtëpisë dhe qepjen nga e ëma, nata i përkiste librave, përkthimeve dhe një mendjeje që nuk pranonte kufizime. Vdekja e të atit dhe ndërgjegjësimi shoqëror Vdekja e Timothy Fuller-it nga kolera më 2 tetor 1835 shënoi një kthesë vendimtare. Pa testament, pasuria familjare kaloi në duart e xhaxhallarëve dhe Margaret u detyrua të mbante barrën e familjes. Ajo përjetoi varfërim material dhe përulje shoqërore, duke kuptuar se të qenit grua nuk ishte vetëm një identitet biologjik, por një pozitë e dobësuar ligjërisht dhe moralisht. Kjo përvojë u shndërrua në filozofi. “Conversations” dhe rezistenca intelektuale Në një shoqëri ku arsimi i lartë ishte privilegj pothuajse ekskluzivisht mashkullor, Margaret Fuller zgjodhi të mos pajtohej me mungesën. Ajo u bë mësuese dhe, më 1839, nisi të organizonte “Conversations”, takime intelektuale për gra që synonin të kompensonin përjashtimin e tyre nga universitetet. Këto biseda nuk ishin vetëm mësim, por një akt rezistence kulturore dhe emancipimi përmes mendimit. Transcendentalizmi dhe veprimtaria letrare Më 1840, Margaret Fuller u bë redaktorja e parë e revistës transcendentaliste The Dial, nën ndikimin e Ralph Waldo Emerson-it. Ajo nuk e shihte transcendentalizmin si modë intelektuale, por si kërkim etik për lirinë e shpirtit, vetë-realizimin dhe barazinë njerëzore. Brenda pak vitesh, ajo u bë personi më i lexuar në New England, burrë apo grua, dhe gruaja e parë që iu lejua përdorimi i bibliotekës së Harvard College. Në vitin 1844, nën drejtimin e Horace Greeley, ajo iu bashkua New-York Tribune, duke u shndërruar në një nga zërat më të fuqishëm kritikë të kohës. Woman in the Nineteenth Century Vepra Woman in the Nineteenth Century, botuar më 1845, përbën kulmin e mendimit të saj dhe konsiderohet vepra e parë madhore feministe në Shtetet e Bashkuara. Fuller nuk kërkonte thjesht të drejta formale për gratë, por njohjen e plotë të qenies së tyre njerëzore. Për të, gruaja nuk ishte një rol, por një potencial i pakufizuar. “Nëse më pyesni çfarë detyre duhet të mbajë gruaja,” shkruante ajo, “përgjigjem: çdo.” Evropa dhe Revolucionet Në vitin 1846, Margaret Fuller u dërgua në Evropë si korrespondentja e parë femër e huaj e New-York Tribune. Në Itali, ajo u përfshi drejtpërdrejt në Revolucionet e 1848–1849, u lidh me Giuseppe Mazzini-n dhe mbështeti Republikën Romake. Ndërsa Giovanni Ossoli luftonte në muret e Romës, Margaret punonte vullnetarisht në spitale, duke mishëruar idenë se mendimi dhe veprimi nuk duhet të ndahen. Marrëdhënia e saj me Ossoli-n, lindja e djalit të tyre Angelo në shtator 1848 dhe jeta e përbashkët jashtë normave shoqërore ishin vazhdim logjik i filozofisë së saj: e vërteta personale mbi konvencionin. Vdekja tragjike U nis për në Shtetet e Bashkuara më 17 maj 1850, por më 19 korrik 1850, anija Elizabeth u mbyt pranë Fire Island, New York. Margaret Fuller, Giovanni Ossoli dhe djali i tyre humbën jetën. Trupi i saj nuk u gjet kurrë dhe me të humbi edhe dorëshkrimi i librit për Republikën Romake, vepra që ajo e quante më të vlefshmen e jetës së saj. Analizè. 1. Margaret Fuller dhe koncepti i lirisë ontologjike Thelbi i mendimit të Margaret Fuller nuk është barazia si kërkesë politike, por liria si gjendje ontologjike. Ajo nuk e koncepton njeriun si produkt të roleve shoqërore, por si qenie në zhvillim të vazhdueshëm shpirtëror. Për Fuller-in, padrejtësia gjinore nuk është thjesht problem social, por mohim i së drejtës së shpirtit për t’u realizuar. Ndryshe nga mendimi liberal klasik i shekullit XIX, i cili fokusohej te ligji dhe institucioni, Fuller shkon më thellë: ajo e sheh shtypjen si deformim të vetëdijes. Gruaja e nënshtruar nuk është vetëm e privuar nga të drejtat, por nga mundësia për t’u njohur si qenie e plotë morale. Në këtë kuptim, Fuller i paraprin ekzistencializmit modern: ajo nënkupton se liria nuk jepet, por ushtrohet përmes vetëdijes. 2. Gruaja si subjekt me veteduje , jo si kategori sociale Një nga kontributet më radikale të Margaret Fuller është zhvendosja e gruas nga objekt diskutimi në subjekt filozofik. Ajo nuk flet për gratë, por nga pozicioni i mendimit universal njerëzor. Në Woman in the Nineteenth Century, gruaja nuk përshkruhet si viktimë, por si qenie e pezulluar midis potencialit dhe kufizimit. Fuller refuzon dualizmin e zakonshëm burrë–arsye / grua–ndjenjë. Për të, këto janë aspekte të përbashkëta të natyrës njerëzore, të copëzuara artificialisht nga kultura. Kjo e bën mendimin e saj thellësisht filozofik, sepse ajo nuk kërkon reforma sipërfaqësore, por rikonceptim të vetë idesë së njeriut. 3. Fuller dhe transcendentalizmi: tejkalimi i individualizmit Edhe pse shpesh renditet mes transcendentalistëve, Margaret Fuller nuk është thjesht një zë dytësor i kësaj rryme. Ajo e korrekton transcendentalizmin nga brenda. Ndërsa Emerson thekson vetëbesimin individual (self-reliance), Fuller shton një dimension etik dhe shoqëror: vetë-realizimi nuk ka kuptim, nëse një pjesë e njerëzimit mbetet e përjashtuar. Liria individuale, sipas saj, është e rreme nëse nuk është universalisht e mundshme. Kështu, Fuller shndërron transcendentalizmin nga filozofi e vetmisë morale në filozofi të përgjegjësisë njerëzore. 4. Mendimi dhe veprimi: uniteti etik Ndryshe nga shumë intelektualë të kohës, Margaret Fuller nuk e ndau kurrë mendimin nga veprimi. Angazhimi i saj në revolucionet italiane nuk ishte devijim nga filozofia, por pasojë logjike e saj. Ajo besonte se ideja që nuk vihet në provë nga realiteti mbetet abstraksion. Ky unitet midis teorisë dhe praktikës e afron Fuller-in me traditën aristoteliane të etikës së virtytit, ku e mira nuk është koncept, por akt i jetuar. Në këtë sens, Fuller ishte më shumë se teoriciene e barazisë: ajo ishte moraliste e angazhimit. 5. Fuller si pararendëse e mendimit feminist modern Ndryshe nga feminizmi i mëvonshëm i valës së parë, që u përqendrua kryesisht te vota dhe të drejtat ligjore, Fuller ndërton një feminizëm filozofik, të brendshëm, që merret me identitetin, vetëdijen dhe dinjitetin. Ajo nuk kërkon të përmbysë burrin, por të çlirojë marrëdhënien njerëzore nga hierarkitë e rreme. Në këtë kuptim, ajo qëndron më afër Simone de Beauvoir-it sesa aktivisteve të kohës së saj, megjithëse i paraprin asaj me një shekull. Pohimi i saj se shpirti nuk ka gjini është një tezë që sfidon jo vetëm politikën, por metafizikën tradicionale. 6. Heshtja historike dhe padrejtësia postume Fakti që Margaret Fuller u nënvlerësua pas vdekjes nuk është rastësi. Mendimi i saj ishte tepër kompleks për t’u reduktuar në slogane dhe tepër radikal për t’u pranuar pa rezistencë. Redaktimi i shkrimeve të saj nga burra të afërt me të e zbuti zërin e saj, duke e kthyer nga filozofe e guximshme në figurë morale të pranueshme. Kjo heshtje nuk është vetëm personale, por simptomë kulturore: historia ka prirjen të heshtë ata që e sfidojnë përkufizimin e saj për njeriun. 7. Aktualiteti i Margaret Fuller sot Në një botë që ende debaton për barazinë si çështje ligjore, Margaret Fuller mbetet aktuale sepse ajo na kujton se pa barazi shpirtërore, çdo barazi tjetër është e brishtë. Mendimi i saj flet sot për: edukimin si akt emancipimi, lirinë si vetëdije, barazinë si domosdoshmëri ontologjike, dhe përgjegjësinë morale të individit përballë shoqërisë. Ajo nuk i përket vetëm historisë së grave, por historisë së mendimit njerëzor. Përmbyllje analitike Margaret Fuller nuk ndërtoi sistem filozofik të mbyllur, por hapi një hapësirë mendimi ku njeriu mund të ekzistojë pa hierarki artificiale. Ajo ishte më pak doktrinë dhe më shumë vetëdije në lëvizje. Nëse filozofia është kërkimi i së vërtetës për njeriun, atëherë Margaret Fuller ishte, pa dyshim, një filozofe e vërtetë — jo sepse shkroi traktate, por sepse e jetoi mendimin si formë lirie. Përmbyllje  Margaret Fuller Margaret Fuller nuk jetoi për tituj apo për të hyrë në historinë e zakonshme. Ajo jetoi për të shpërthyer kufijtë e mendjes njerëzore. Çdo veprim, çdo fjalë e saj ishte një thirrje për vetëdije, një provokim për t’u shndërruar nga njeriu i heshtur në qenie që mendon, që kërkon, që guxon. Në një shekull që kërkonte nga gratë të heshtnin dhe të duronin padrejtësitë, Fuller u bë zëri i pakapshëm, një dritë që thyente errësirën e konvencioneve. Ajo nuk e kërkoi pushtetin; ajo kërkoi lirinë.  Siç shkruante vetë: “Gratë nuk kërkojnë të sundojnë burrat, por vetëm të kenë të drejtën të jenë vetvetja.” Liria, sipas saj, nuk është dhuratë e shoqërisë, por zbulim i shpirtit. Në çdo ese të saj, nga The Dial tek Woman in the Nineteenth Century, dhe në çdo letër e shkrim nga Roma, Margaret tregon se mendimi dhe veprimi janë një unitet i pakapërcyeshëm: “Të shkruash për botën do të thotë të lindësh çdo ditë një të vërtetë të re.” Ajo e kuptoi që barazia gjinore nuk është vetëm çështje sociale, por çështje shpirtërore, dhe se çdo grua e lirë ndriçon një pjesë të tërë njerëzimit.  Në një letër nga Roma, ajo shkruante: “Në çdo kryengritje ka një zemër që kërkon drejtësi, dhe në çdo grua një zemër që di të durojë.” Fryma e saj përshkon shekujt: ajo është dritë në çdo mendim që sfidon kufijtë, në çdo fjalë që kërkon të thotë të vërtetën, në çdo zemër që guxon të jetë vetvetja. Vdekja tragjike në det nuk mundi ta ndalonte zërin e saj. Ai mbeti, dhe do të mbetet, si simbol i shpirtit që refuzon të mbytet në indiferencë. Siç deklaronte vetë: “Njeriu nuk humbet kurrë në det, nëse di drejtimin e shpirtit të vet.” Margaret Fuller nuk ishte vetëm publiciste, filozofe apo feministe. Ajo ishte flakë që ndezi vetëdijen e njerëzimit, një shembull i rrallë se si mendimi mund të jetojë më gjatë se vetë jeta. Në çdo vajzë që guxon të mendojë, në çdo grua që flet me dinjitet, në çdo njeri që kërkon drejtësi .  Fuller është e pranishme. “Të lindësh grua në një botë që të kërkon të heshtësh, do të thotë të mësosh të flasësh me shpirtin.” Dhe pikërisht kjo është trashëgimia e saj: në botën që përpiqet të heshtë zërin e ndryshëm, . Margaret Fuller është zëri që nuk ndalet kurrë, mendimi që nuk njeh kufij, dhe flaka që s’fiket asnjëherë. Referenca. Fuller, M. (1845). Woman in the nineteenth century. Boston: Jones, Brothers. Fuller, M. (1844). Summer on the lakes in 1843. New York: Wiley & Putnam. Baym, N. (2000). Woman’s world/woman’s empire: The emergence of women’s culture in America, 1830–1860. New York: New York University Press. Packer, B. (2000). The life and mind of Margaret Fuller. Amherst: University of Massachusetts Press. Richardson, R. D. (2005). Emerson: The mind on fire. Berkeley: University of California Press. Toth, E. L. (1999). Transcendentalist women: Voices of the American Renaissance. New York: Cornell University Press. Fuller, M. (1841–1850). Articles in The Dial and New-York Tribune. Këto referenca mbulojnë: Veprat origjinale të Margaret Fuller (Woman in the Nineteenth Century, Summer on the Lakes). Artikujt e saj në revista dhe gazeta. Biografi dhe analiza kritike të jetës dhe mendimit të saj (Baym, Packer, Richardson, Toth). © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine.

Da Vinçi Detaji i Fshehur në Krenar Zgjidh Misterin 500-Vjeçar të Leonardo Da Vincit Humanet Nga Carly Cassella Leonardo da Vinci, polimata i famshëm italian që pikturoi Mona Lizën, kishte një kuptim gjeometrik shumë të avancuar për kohën e tij. Për të vizatuar Njeriun Vitruvian në vitin 1490 – një ilustrim i trupit “ideal” të njeriut – njeriu i Rilindjes mund të ketë përdorur një raport matematikor që nuk u formuluar zyrtarisht deri në shekullin e 19-të. Është një nga imazhet më ikonike të të gjitha kohërave, dhe megjithatë për më shumë se 500 vjet, askush nuk mund të kuptonte pse da Vinci zgjodhi proporcione kaq specifike për krahët dhe këmbët. Një dentist nga Londra beson se e ka zgjidhur misterin përfundimisht. E lidhur: Katër mënyra se si Leonardo Da Vinci ishte përpara kohës së tij Rory Mac Sweeney ka gjetur një detaj të fshehur të rëndësishëm, i vendosur në krenarin e Njeriut Vitruvian: një trekëndësh ekuilateral që ai mendon se mund të shpjegojë “një nga veprat më të analizuar por edhe më enigmatike në historinë e artit.” Njeriu Vitruvian është frymëzuar pjesërisht nga shkrimet e arkitektit romak Vitruvius, i cili argumentonte se trupi perfekt i njeriut duhet të përshtatet brenda një rrethi dhe një katrori. Vizatimi i Da Vincit përdor një katror për të përmbajtur në mënyrë të saktë një pozë “kryqëzore”, me krahët të shtrirë dhe këmbët të bashkuara. Rrethi, ndërkohë, përfshin një pozë ku krahët janë ngritur dhe këmbët të përhapura. Shpjegimi më i zakonshëm është se da Vinci zgjodhi proporcionet e Njeriut Vitruvian bazuar në Teorinë e Raportit të Artë, por matjet nuk përputhen plotësisht. Sipas Mac Sweeney-t, “zgjidhja e këtij misteri gjeometrik ka qenë e dukshme gjithë kohën.” > “Nëse hapni këmbët… dhe ngrini duart mjaftueshëm që gishti juaj i shtrirë të prekë vijën e majës së kokës… hapësira midis këmbëve do të formojë një trekëndësh ekuilateral,” shkroi Da Vinci në shënimet e tij për Njeriun Vitruvian. Kur Mac Sweeney bëri llogaritjet për këtë trekëndësh, ai zbuloi se përhapja e këmbëve të njeriut dhe lartësia e kërthizës krijonin një raport rreth 1.64 deri 1.65. Kjo është shumë afër raportit tetraedrik 1.633 – një formë gjeometrike unike e balancuar, e cila u zbulua zyrtarisht në vitin 1917. Ky raport përdoret për të përcaktuar mënyrën optimale për të paketuar sfera. Për shembull, nëse katër sfera lidhen sa më afër që të jetë e mundur në një formë piramidale, atëherë raporti i lartësisë ndaj bazës nga qendrat e tyre është 1.633. Mac Sweeney mendon se ai mund të ketë kuptuar rëndësinë e këtij numri për shkak të një principi të ngjashëm trekëndësh në dentistri. Në nofullën e njeriut, Trekëndëshi i Bonwill-it përcakton vendosjen optimale për funksionin e nofullës, i përdorur që nga viti 1864. Raporti i tij gjithashtu është 1.633. Si tek mineralet, kristalet dhe sistemet biologjike të paketimit të gjetura në natyrë, Mac Sweeney mendon se nofulla e njeriut organizohet natyrshëm rreth gjeometrive tetraedrike, të cilat maksimizojnë efikasitetin mekanik. Nëse raporti tetraedrik ripërdoret në trupin tonë, Mac Sweeney mendon se kjo ndodh sepse “anatonomia njerëzore ka evoluar sipas parimeve gjeometrike që rregullojnë organizimin optimal hapësinor në të gjithë universin.” Nëse Mac Sweeney ka të drejtë, Da Vinci mund të ketë zbuluar një parim universal gjatë vizatimit të Njeriut Vitruvian. > “Të njëjtat marrëdhënie gjeometrike që shfaqen në strukturat optimale të kristaleve, arkitekturave biologjike dhe sistemet koordinative të Fuller-it duket se janë të koduara edhe në proporcionet njerëzore,” shkruan Mac Sweeney, “duke sugjeruar se Leonardo intuitoi të vërteta themelore mbi natyrën matematikore të realitetit.” Nëse shkencëtarë të tjerë do të pajtohen me Mac Sweeney-n mbetet për t’u parë, por fakti që Da Vinci përmendi trekëndëshin ekuilateral në shënimet e tij sugjeron se ajo që ndodhet midis këmbëve të Njeriut Vitruvian është e rëndësishme. Studimi është publikuar në Journal of Mathematics and the Arts, 2025. . © 2023–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Author Prestige Magazine.

Greta Tahiraga. Mesuesja qe e ka kthyer mesimdhenjen ne akt edukimi me ngjyrat dhe shkelqimin e jetës. “Të mësosh është një formë e heshtur krijimi.” Greta ështe mesuesja , gruaja që mëson, krijon; gruaja që krijon: mëson të tjerët të shohin. Arti i një gruaje si Greta, mësuese nuk mbaron në kanavacë, por vazhdon tek njeriu dhe kthehet mission. Shkodra është djepi i kulturës shqiptare, një qytet që ka lindur dhe formësuar breza të tërë artistësh e poetësh që kanë lënë gjurmë të pashlyeshme në historinë letrare dhe artistike të vendit. Nje nga këto është dhe Greta. Greta Tahiraga, e lindur në Shkodër më 21 shkurt 1974, është artiste bashkëkohore e zhanrit Natura Morta dhe mësuese, ku arti dhe edukimi ndërthuren në një mision të vetëm njerëzor. E formuar në Pedagogji në Universitetin “Luigj Gurakuqi”, ajo e ka shndërruar mësimdhënien në një akt ndjeshmërie dhe besimi. Që nga viti 2014, si mësuese për fëmijë me aftësi të kufizuara në Shkollën Speciale “3 Dhjetori”, ajo punon aty ku edukimi kërkon durim, empati dhe përkushtim të thellë. Perpiqet te jete sa më kuptueshme e qetë e perkushtuar dhe metodiste e mire. Mësimdhënia për fëmijët është arti i ndriçimit të mendjes dhe zemrës së tyre, një udhëtim i butë ku dijet mbillen si fara drite dhe rriten në shpirtin e pastër të fëmijërisë. Në pikturën e Gretes " Natura Morta" nuk është nje stacion, por vëzhgim i përqendruar mbi jetën dhe kohën. Objektet ne pikture flasin për natyren , qëndrueshmërinë, lulet për bukurinë, e freskinë, ndërsa ngjyra bëhet gjuhë e brendshme qe zhvillojnë imagjinaten. Ajo pikturon me të njëjtin kujdes me të cilin mëson nxenesit. Dy fusha qe ndricojne njera tjetren Ekspozita “Ne ju sjellim ngjyrat tona” dhe projekti “Eja dhe sfido lojën” dëshmojnë se për të, arti nuk është i ndarë nga shërbimi social. Ai është mjet përfshirjeje, dinjiteti dhe komunikimi, veçanërisht për atë shtresë që shpesh mbeten nën kujdes te mirë e të vazhdueshëm Përvoja e emigrimit në Firence në vitin 2005 dhe kontakti me artin klasik i dhanë krijimtarisë së saj një maturi të qetë, ku bukuria nuk ështtë vetëm pamje por domosdoshmëri etike, jete. Në thelb, Greta Tahiraga është artiste në mënyrën si sheh botën dhe mësuese e shkëlqyer në mënyrën si i qaset nxënësve. Me të njejtën dashuri e përkushtimin e nënes, punon dhe edukon nxenesit. Këto dy role tek Greta nuk konkurrojnë, por plotësojnë njëri-tjetrin, duke formuar një portret ku krijimi dhe edukimi flasin me të njëjtën empati. “E dashur Greta, ju uroj mirëseardhjen në Prestige. Sot kemi kënaqësinë të fillojmë këtë intervistë për të njohur më nga afër rrugëtimin tuaj artistik dhe njerëzor.” Fillojmë intervistën. Pyetja 1 Si janë ndërthurur edukimi familjar dhe përvoja profesionale në formësimin e rrugëtimit tuaj njerëzor, artistik dhe shpirtëror? Edukimi familjar ka qenë themeli im moral dhe emocional. Ai më ka mësuar respektin për njeriun, punën dhe ndjeshmërinë. Përvoja profesionale, veçanërisht në fushën e edukimit special, më ka vendosur përballë realitetit të jetës, duke më mësuar durimin, empatinë dhe përgjegjësinë. Këto dy shtylla janë ndërthurur natyrshëm, duke formuar një rrugëtim ku arti dhe humanizmi ecin bashkë dhe ushqejnë njëri-tjetrin. ⸻ Pyetja 2 Në këtë rrugëtim jetësor dhe krijues, çfarë roli ka arti për ju si mënyrë njohjeje, vetëdijeje dhe kuptimi të botës? Arti për mua është një mënyrë e thellë për të njohur veten dhe për të kuptuar botën. Ai më ndihmon të lexoj emocionet, të përballoj pasiguritë dhe të gjej kuptim në përvojat njerëzore. Është një formë meditimi aktiv, një proces i heshtur vetëdijeje që më udhëheq drejt balancës dhe paqes së brendshme. ⸻ Pyetja 3 Si shndërrohet përvoja personale dhe emocionale në gjuhë vizuale dhe çfarë vendi zënë përmbajtja, ndjesia dhe kuptimi përtej ngjyrës? Çdo pikturë lind nga një ndjesi e brendshme. Ngjyra është vetëm mjeti, ndërsa përmbajtja dhe emocioni janë thelbi. Përpiqem që çdo vepër të mbartë jo vetëm estetikë, por edhe ndjesi, heshtje dhe reflektim, në mënyrë që shikuesi të mos ndalet vetëm tek ajo që sheh, por edhe tek ajo që ndien. ⸻ Pyetja 4 Pse zgjidhni Naturën e Qetë si hapësirë reflektimi të brendshëm dhe çfarë dialogu filozofik lind mes objektit, kujtesës dhe shpirtit? Natura Morta më jep mundësinë të ndalem dhe të vëzhgoj jetën në detaje. Objektet e thjeshta mbartin kujtime, emocione dhe histori të heshtura. Në këtë dialog mes sendit, kujtesës dhe shpirtit lind një reflektim mbi kohën, kalueshmërinë dhe qëndrueshmërinë, duke e kthyer pikturën në një hapësirë meditimi. ⸻ Pyetja 5 Si kanë ndikuar emigrimi, puna me njerëz vulnerabël dhe përvojat njerëzore në ndërtimin etik, emocional dhe human të artit tuaj? Emigrimi ka qenë një shkollë e vërtetë jete. Kam jetuar për gati dhjetë vjet në Firence, ku mora mësimet e para në artin që e mbaja të fshehur brenda vetes, përmes kurseve dhe kontaktit të drejtpërdrejtë me kryeqytetin botëror të artit. Aty kuptova se arti nuk është vetëm talent, por disiplinë, vëzhgim dhe përkushtim. Puna me njerëz vulnerabël më mësoi empatinë, durimin dhe përgjegjësinë morale. Këto përvoja e kanë bërë artin tim më të heshtur, më të thellë dhe më njerëzor, duke e zhveshur nga çdo artific dhe duke e mbushur me ndjenjë të pastër. ⸻ Pyetja 6 A mendoni se arti dhe edukimi janë dy forma të së njëjtës përgjegjësi morale, ndjesore dhe shoqërore ndaj tjetrit? Po, absolutisht. Arti dhe edukimi janë dy mënyra për t’i shërbyer zhvillimit të njeriut. Të dy kërkojnë ndjeshmëri, etikë dhe përkushtim. Përmes tyre ndërtohen ura komunikimi, mirëkuptimi dhe shprese. ⸻ Pyetja 7 Në një shoqëri të shpejtë, fragmentare dhe shpesh indiferente, si mund arti të ruajë thellësinë, ndjesinë dhe ndikimin në ndërgjegjen kolektive? Arti ruan fuqinë e tij duke qëndruar besnik ndaj së vërtetës emocionale. Ai krijon hapësira ndalese, reflektimi dhe heshtjeje. Në një botë të zhurmshme, arti bëhet një formë rezistence shpirtërore dhe një ftesë për vetëdije. ⸻ Pyetja 8 Çfarë roli i jepni artistit në shoqërinë bashkëkohore si dëshmitar i kohës, mbartës i kujtesës dhe përcues i mesazhit kuptimor? Artisti është dëshmitar i ndjeshëm i realitetit. Ai ruan kujtesën kolektive dhe i jep asaj formë përmes veprës. Në këtë mënyrë, ai ndihmon shoqërinë të reflektojë, të ndiejë dhe të kuptojë më thellë veten. ⸻ Pyetja 9 Si do ta përkufizonit veten me dy fjalë si piktore dhe edukatore e fëmijëve në nevojë: një mësuese misionare apo një artiste misionare? Unë do të thosha: një njeri në shërbim të jetës, sepse arti dhe edukimi për mua janë dy rrugë që çojnë drejt të njëjtit mision: të ndihmosh, të ndriçosh dhe të japësh shpresë. -------- Ju falenderoj nga zemra, zonja Liliana, për këtë intervistë, për vëmendjen, ndjeshmërinë dhe hapësirën që më dhatë për të ndarë një pjesë nga rrugëtimi im njerëzor dhe artistik. Ishte një kënaqësi e vërtetë. Faleminderit ju e dashur Greta.

Giuseppina Demetra Skirò është një nga figurat më të ndritura të komunitetit arbëresh të Italisë, një urë mes së shkuarës dhe së sotmes. Ajo nuk është vetëm një studiuese e thelluar e traditave, kostumeve dhe riteve të Horës, por edhe një poe­te që di t’i japë fjalës shpirt dhe jetë. Poezia e saj është një pasqyrë ku reflektohet identiteti arbëresh, ku kujtesa kolektive dhe emocionet individuale bashkohen në një harmoni të brendshme. Përmes veprës së saj, Skirò risjell sakralitetin e ritualeve dhe bukurinë e gjuhës amtare, duke e bërë artin instrument të ruajtjes kulturore. Çdo varg i saj është një vizatim i kujtesës, një frymëzim për brezat që vijojnë të mbajnë gjallë traditën. Ajo shfaqet si një urtëreshë e kulturës, duke bashkuar dijen akademike me ndjesinë estetike të artit, duke e kthyer trashëgiminë arbëreshe në një përvojë të gjallë, të prekshme dhe të përjetshme. Giuseppina Demetra Schirò: Poetesha Bashkëkohore Arbëreshe Giuseppina Demetra Schirò, e njohur gjithashtu si Giusi Schirò, lindi në Piana degli Albanesi, një “Hora” shqiptare e themeluar më 30 gusht 1488 nga shqiptarët e Ballkanit shqipfolës, rreth shekujve XIV. Ajo u rrit në një familje arbëreshe dhe u ushqye me ndjenjën e krenarisë për këtë komunitet të lavdishëm, të njohur jo vetëm për historikun e vet, por edhe për ruajtjen e gjuhës amëtare mbi 550 vjet, një element kyç i identitetit arbëresh. Piana degli Albanesi është një komunitet unik: për më shumë se 300 vjet, arbëreshët nuk lejuan hyrjen e asnjë etnie tjetër në territorin e tyre, përveç disa ditëve të para të shtatorit, kur kremtoheshin festat në nder të Virgjëreshës së Shën Mërisë. Kjo u dokumentua në aktin notaril të 30 gushtit 1488, i cili përmbante 16 kapituj/marrëveshje që garantonin që zyrat publike të zinin vetëm qytetarët shqiptarë të ritit grek-bizantin. Ky privilegj mbeti në fuqi deri më 1819. Në këtë komunitet, kultura dhe arsimi kishin një vend të veçantë: shkolla e parë arbëreshe u hap nga Lekë Matrënga më 1587. Marrëveshjet e vitit 1488 lejuan mërgimtarët të mbronin traditat e tyre etno-gjuhësore dhe fetare. Hora Arbërshe ka prodhuar figura të shquara që kontribuan në botën arbëreshe: Lekë Matrënga, Giorgio Guzzetta, Marco La Piana, Nilo Borgia, Tommaso Manzone, Papas Sepa Petta, Lorenzo Petta, Antonio Brancato, Giuseppe Musacchia, Paolo Schirò, Nikola Barbato, Giorgio Costantini, Papas Demetrio Camarda, Zef Kamarda, Gaetano Petrotta, Sotir Ferrara, Giuseppe Bennici, Carlo Dolce, Rosolino Petrotta, Zef Skiroi, Gjergj Nikollë Brankati, Giuseppe Schirò Di Maggio, Prof. Matteo Mandalà, etj. Në këtë traditë spikasin edhe poeteshat arbëreshe si Cristin Gentile (Mandalà) 1856–1919, e para poeteshë arbëreshe në Sicili, si dhe Argherita Scilippa, Paola Guzzetta, dhe natyrisht Giuseppina Schirò. Giusi filloi studimet e para në Sicili, kreu gjimnazin në Palermo, dhe përfundoi studimet universitare në degën Gjuhë dhe Letërsi pranë Universitetit të Palermos. Ajo është pjesë e komunitetit arbëresh të ritit bizantin, njohëse e mirë e kostumit arbëresh, pjesëmarrëse aktive në seminare gjuhësore në Kosovë, autore e artikujve në revistën “Biblos”, dhe aktiviste kulturore në Piana degli Albanesi. Sot, Giuseppina Schirò punon në bibliotekën e Horës, përgjegjëse për departamentin e autorëve të gjuhës arbëreshe-shqipe. Vepra e saj më e njohur është libri me poezi “Te dejti i Zemrës”, botuar në 2019, ku ajo eksploron detin si metaforë ekzistenciale, ndërthurur kujtime, mit dhe përjetim personal. Në veprën e saj, deti bëhet një valë e pafund që e lidh me Peleponezin, Odesenë, Itakën, por edhe me Sicilin dhe Horën arbëreshe, duke krijuar një rrjet simbolik që ngërthen historinë, mitin dhe identitetin. Poezia e Giusit përmban elemente mitologjike që nuk janë thjesht legjenda, por shërbejnë si kornizë për reflektimin mbi qenien njerëzore dhe harmoninë kozmike. Valët, stuhitë, Posejdoni me tredhëmbëshin, Gatopardi, dhe figurat e tjera simbolike nuk janë vetëm imazhe, por simbole të pasionit, vetëdijes dhe lidhjes me natyrën dhe shpirtin. Sicilia paraqitet në vargjet e saj si një grua me onde, e përjetuar midis tre kontinenteve, duke shpërndarë dritë dhe aromë, ndërsa Hora arbëreshe shfaqet në kostumin e saj të qendisur me fije të arta. Giusi tejkalon kufijtë gjeografikë përmes një rrëfimi vertikal dhe horizontal, ku ëndrrat, kujtimet dhe metaforat e valëve bashkohen në një ekspresion poetik universal. Vargu i saj është i butë, i lëngshëm, si një “alkimi shkume” i tretur në erën e algave, ndërsa përdorimi i gjuhës arbëreshe dhe formave të saj të veçanta ( p.sh ., klarash/të qarash, zhitje/zhytje, menatë/Agimi, Rrashti/Kafka) i jep një veçanti stilistike dhe historike poezisë së saj. Ajo përdor edhe elemente të alfabetit grek antik, tituj greqisht dhe shprehje bizantine për të ruajtur lidhjen me trashëgiminë e ritit të saj. Kultura bizantine dhe liturgjia arbëreshe gjenden gjithashtu në simbolikën e kopertinës së librit, ku një rozario dhe pesull në heshtësinë e dallgëve blu përfaqësojnë shpresën për humanitetin, ku shpirtërat e profanit dhe të besimtarit bashkohen në një ekuilibër kozmik midis ngjyrave të kuqe dhe ari. Giuseppina Demetra Schirò përfundon vëllimin me fjalët: “Unë thashë time, tani thoni ju tuajën. Kush më bukur se Baudelaire te Njeriu dhe Deti do të thoshte të tijën: Ti, njeriu i lirë, do ta duash gjithmonë detin! Deti është pasqyra juaj: ju sodisni shpirtin tuaj në lëvizjen e pafundme të valës. Dhe shpirti juaj nuk është më pak humnerë e hidhur.” Poezia e Giusit është një udhëtim ku mitologjia, historia, identiteti arbëresh dhe përjetimi i përsonalitetit lidhen në një valë poetike, duke e bërë atë një nga figurat më të rëndësishme të letrave arbëreshe bashkëkohore. Librat, Artikujt dhe Shkrimet e Giuseppina Demetra Schirò Giuseppina Demetra Schirò ka një veprimtari të pasur letrare dhe shkencore, ku ndërthur krijimtarinë poetike me studimet mbi gjuhën dhe kulturën arbëreshe. Veprimtaria e saj përfshin: Librat “Te dejti i Zemrës” (2019) – Vepra e saj kryesore poetike, e dyta gjuhësore (arbërisht dhe italisht) me shpjegime në gjuhën standarde. – Poezitë ndërthurin mitologjinë, historinë dhe identitetin arbëresh, ku deti shfaqet si metaforë ekzistenciale dhe hapësirë reflektimi. – Elementet kulturore përfshijnë referenca bizantine, përdorim të alfabetit grek, simbolikë liturgjike dhe toponime arbëreshe. Artikuj dhe shkrime Giusi është autore e shumë artikujve për gjuhën, letërsinë dhe kulturën arbëreshe, të botuar kryesisht në revistën: “Biblos” – artikuj mbi gjuhën shqipe dhe arbëreshe, kostumin, traditat dhe trashëgiminë kulturore. Përveç këtij, ajo ka kontribuar me ese dhe reflektime për: Seminare dhe konferenca për gjuhën shqipe në Kosovë dhe në komunitetet arbëreshe të Italisë. Studime të veçanta mbi figurat historike të Horës Arbëreshe dhe autorët klasikë si Catulo, Orazio, dhe poetë bashkëkohorë ndërkombëtarë. Kontributi në bibliotekë dhe arkivë Si përgjegjëse e departamentit të autorëve të gjuhës arbëreshe-shqipe në bibliotekën e Piana degli Albanesi, Giusi dokumenton, katalogon dhe ruan: manuskripte dhe botime historike të komunitetit arbëresh, artikuj dhe ese të autorëve arbëreshë të shekujve XIX–XX, material që lidhet me trashëgiminë kulturore dhe literare arbëreshe. Tema dhe motivet kryesore Në librat dhe artikujt e saj, Giusi trajton: Trashëgiminë dhe identitetin arbëresh Simbolikën e detit dhe mitologjinë Kulturën bizantine dhe liturgjinë arbëreshe Dialogun ndërmjet historisë, humanizmit dhe estetikës moderne Në këtë mënyrë, veprimtaria e saj botuese dhe shkencore nuk kufizohet vetëm te poezia, por krijon një rrjet të gjallë dijesh dhe artesh, duke i dhënë komunitetit arbëresh një zë të përhershëm. © Liliana Pere Founder. Publisher.  Researcher Author Prestige Magazine.2023-2026

Emili ose mbi Edukimin” Hyrje përmbledhëse: “Emili” është një roman filozofik dhe pedagogjik i shkruar nga Jean-Jacques Rousseau në vitin 1762. Vepra përshkruan rrugëtimin e një fëmije, Emilit, drejt formimit të tij të plotë si individ i lirë, moral dhe i arsyeshëm, duke respektuar ritmin natyror të zhvillimit të tij. Romani nuk është thjesht një histori për fëmijë; ai është një manifest pedagogjik që sfidon metodat tradicionale të edukimit të kohës dhe propozon një model të edukimit natyror.  Shkrimtari Rousseau ndan jetën e Emilit në pesë libra që mbulojnë të gjitha fazat e zhvillimit: lindja, fëmijëria, adoleshenca, zhvillimi moral dhe përgatitja për jetë të pavarur, dhe edukimin e grave me fokus në Sofinë dhe martesën. Përmbajtja e veprës (përmbledhje e librave): Libri I – Lindja deri në 2 vjeç: Fëmija edukohët nga kujdesi i nënës dhe përvoja direkte. Zhvillohet liria fizike, karakteri dhe ndjenjat e hershme. Parimi kryesor: edukimi negativ – të mos ndërhyhet në natyrën e fëmijës. Libri II – 2 deri 12 vjeç: Zhvillohen shqisat, autonomi dhe kureshtja për botën. Mësimi përmes përvojës, loja dhe aktivitetet praktike. Fëmija mëson përgjegjësinë nga pasojat natyrore dhe zhvillon arsyetim praktik. Libri III – 12 deri 15 vjeç: Fillon arsyeja dhe arsimimi intelektual. Eksperimente dhe zanate praktike zhvillojnë logjikën dhe pavarësinë. Fillon edukimi moral përmes përvojës dhe ndërveprimeve shoqërore Libri IV – 15 deri 18 vjeç (Adoleshenca): Zhvillohen ndërgjegja morale dhe ndjenja të brendshme. Profesi i besimit të priftit savojard: feja natyrore dhe besimi përmes arsye dhe ndjenje. Përgatitja për marrëdhënie shoqërore dhe sentimentale të shëndetshme. Libri V – Sofia dhe martesa: Edukimi i gruas dhe përgatitja për martesë. Martesa si bashkim moral dhe sentimental, jo për interes material. Zbatimi i të gjitha parimeve morale dhe natyrore në jetën reale. Rëndësia e romanit: “Emili” është një vepër themelore për pedagogjinë moderne. Ndikon në reformimin e arsimit, duke theksuar mësimin përmes përvojës, lirinë dhe zhvillimin natyror të fëmijës. Ndihmon në ndryshimin e perceptimit mbi fëmijërinë, duke e parë si një fazë të veçantë zhvillimi dhe jo thjesht përgatitje për të rriturit. Frymëzoi mendimtarë dhe reforma sociale, përfshirë Revolucionin Francez dhe teoritë e edukimit progresiv. Elementet tipike të romanit: Personazhet simbolikë: Emili dhe Sofia nuk janë vetëm individë; ata përfaqësojnë idetë e Rousseau mbi edukimin dhe moralin. Parimet pedagogjike: Edukimi negativ, mësimi përmes shqisave dhe eksperiencës, autonomia dhe përgjegjësia. Mesazhi filozofik: Liria, moraliteti dhe natyra e mirë e njeriut. Struktura në libra: Roman i ndarë sipas fazave të jetës së fëmijës, duke treguar zhvillimin gradual dhe natyror. Dialogu me shoqërinë: Kritika ndaj shoqërisë dhe arsimit të kohës, duke kundërshtuar dogmat dhe shtypjen e natyrës së fëmijës. Autori: Jean-Jacques Rousseau, filozof, pedagog dhe shkrimtar zviceran-francez. Jetoi: 1712–1778. I njohur për teoritë mbi natyrën e mirë të njeriut, lirinë dhe edukimin. Data e botimit: 1762. Mesazhet kryesore të veprës: Njeriu lind i mirë dhe edukimi duhet ta ruajë këtë natyrë. Arsimi nuk duhet të shtypë fëmijën, por të ndihmojë zhvillimin e tij natyror. Liria dhe autonomia janë thelbësore për formimin e individit. Morali buron nga ndërgjegja dhe ndjenja e brendshme, jo nga frika apo ligjet e imponuara. Martesa dhe marrëdhëniet sociale duhet të bazohen në respekt, dashuri dhe moral. Edukimi i grave dhe burrave duhet të plotësojë rolet e tyre për një shoqëri dhe familje harmonike. 📖 EMILI – Jean-Jacques Rousseau Libri I – Lindja deri në 2 vjeç 1. Edukimi fillon që në lindje Rousseau thekson se edukimi i një fëmije nuk fillon vetëm kur ai fillon të flasë apo të mësojë gjëra të dukshme, por që në momentin e lindjes. Ai shpjegon rëndësinë e kujdesit të hershëm dhe rolin unik të nënës. Sqarim i zgjeruar: Fëmija zhvillon besim dhe siguri bazuar në kontaktin emocional me nënën. Një lidhje e fortë dhe e dashur e ndihmon fëmijën të rritet i qëndrueshëm emocionalisht dhe i aftë për marrëdhënie të shëndetshme me të tjerët. Kujdesi i hershëm fizik dhe emocional vendos themelet e karakterit: fëmija mëson durim, siguri, stabilitet dhe fillon të perceptojë konceptin e drejtësisë në bazë të trajtimit që merr. Kur fëmija dorëzohet tek dadoja apo shërbëtorë, nuk krijohet e njëjta lidhje intime dhe kjo mund të ndikojë negativisht në aftësinë e tij për të formuar besim dhe dashuri reciproke më vonë. Shembull konkret: Një nënë që i jep vëmendje fëmijës kur qan, e qetëson dhe i përgjigjet nevojave, mëson fëmijën të ndjejë siguri dhe të kuptojë se ndjenjat e tij kanë vlerë. Nëse këto nevoja plotësohen nga një të huaj që nuk ka lidhje emocionale, fëmija mund të ndjejë pasiguri ose izolim emocional. Pasoja: Fëmija që rritet me kujdes të dashur dhe të përkushtuar ka më shumë gjasa të zhvillojë karakter të fortë dhe ndërgjegje morale në moshën e rritur. Lidhja filozofike: Rousseau e mbështet idenë e tij themelore: njeriu lind i mirë, dhe marrëdhëniet e hershme me nënën janë mjet për të ruajtur këtë mirësi natyrore nga ndikimi i shoqërisë. 2. Liria fizike Rousseau argumenton se fëmija duhet të ketë lëvizje të lirë dhe të mos kufizohet me rroba të ngushta apo ligje artificiale të sjelljes që nuk përputhen me zhvillimin e tij natyror. Sqarim i zgjeruar: Liria fizike ndihmon zhvillimin e trupit: muskujt, kockat, koordinimi i lëvizjeve. Një trup i shëndetshëm nxit edhe zhvillimin e mendjes. Kufizimet artificiale mund të shkaktojnë pasiguri, frikë dhe mungesë të vetëbesimit. Aktiviteti fizik i lirë gjithashtu zhvillon kureshtjen dhe eksplorimin: fëmija mëson për mjedisin rrethues duke vepruar dhe provuar. Shembull konkret: Një fëmijë që mund të ecë dhe të eksplorojë oborrin mëson të balancohet, të ndjejë hapësirën dhe të ndërveprojë me objektet natyrale. Një fëmijë i mbajtur gjithmonë në karrocë ose i kufizuar në dhomë nuk zhvillon këto aftësi dhe shpesh është i pasigurt dhe i frikësuar. Pasoja: Liria fizike është themeli për zhvillimin e vetëbesimit dhe pavarësisë. Një trup i zhvilluar dhe i aftë shoqërohet me një mendje aktive dhe të gatshme për mësim. Lidhja filozofike: Rousseau beson se njeriu zhvillohet më mirë kur nuk shtypet nga rregulla artificiale, por kur liria natyrore respektohet. 3. Edukimi negativ Ky është koncepti themelor i këtij libri: mos ndërhyrja e panevojshme në natyrën e fëmijës. Sqarim i zgjeruar: Edukimi negativ nuk është mungesë edukimi. Ai do të thotë të mos imponosh njohuri, moral ose disiplinë para kohe. Fëmija nuk është ende në gjendje të kuptojë koncepte abstrakte, ndaj çdo ndërhyrje artificiale mund të dëmtojë zhvillimin e tij të natyrshëm. Edukimi negativ nënkupton se fëmija duhet të mësojë nga pasojat natyrore të veprimeve të tij, dhe të zhvillojë arsyetimin praktiko-moral në mënyrë autonome. Shembull konkret: Nëse fëmija prek diçka të nxehtë dhe digjet, ai mëson se duhet të ketë kujdes pa pasur nevojë për një paralajmërim verbal ose ndëshkim. Përvoja e drejtpërdrejtë është mësim i fuqishëm dhe i paharrueshëm. Pasoja: Fëmija zhvillon autonomi, kupton shkak-pasojën, dhe mëson të marrë vendime të bazuara në eksperiencë, jo vetëm në frikë ose urdhra. Lidhja filozofike: Në këtë mënyrë ruhet mirësia natyrore e njeriut, duke shmangur ndikimin negativ të shoqërisë apo edukimit të parakohshëm. 4. Përgatitja e karakterit dhe ndjenjës Edhe në këtë fazë, aktivitetet e hershme formojnë karakterin dhe ndjenjat morale. Sqarim i zgjeruar: Përmes rutinës së përditshme (ushqimi, gjumi, pastërtia) fëmija mëson disiplinë të thjeshtë, që do të shërbejë si bazë për disiplinën morale më vonë. Kujdesi i dashur dhe trajtimi i drejtë i fëmijës mëson konceptet e ndjeshmërisë dhe drejtësisë pa fjalë. Fëmija nuk mëson morale komplekse, por ndjen një ndjeshmëri natyrore ndaj të mirës dhe të keqes. Shembull konkret: Fëmija që mëson të ndajë lodrat ose të presë radhën mëson vetëdisciplinën dhe drejtësinë pa predikime. Rutina e përditshme dhe vëmendja ndaj nevojave të tjetrit ndihmon formimin e ndjenjës së përgjegjësisë. Pasoja: Ky zhvillim i hershëm vendos themelet për arsyen dhe moralin e mëvonshëm. Karakteri i formuar në këtë mënyrë është më i fortë dhe më i qëndrueshëm. Lidhja filozofike: Këto praktikë mbështesin idenë e Rousseau-së: edukimi duhet të mbrojë natyrën e mirë të njeriut dhe të zhvillojë ndjenjat e duhura pa ndërhyrje artificiale. 📘 LIBRI II – Fëmijëria e hershme (2–12 vjeç) Rousseau e konsideron këtë periudhë faza më vendimtare për zhvillimin e perceptimit dhe autonomisë. Në këtë moshë fëmija nuk duhet të mësohet me libra, por përmes përvojës dhe shqisave. Këtu formohet mënyra se si ai do të kuptojë botën dhe do të zhvillojë mendimin kritik në të ardhmen. 1. Mësimi përmes përvojës dhe shqisave Pika kryesore: Fëmija duhet të mësojë për botën përmes eksperiencës së drejtpërdrejtë dhe shqisave, jo përmes librave apo fjalëve të imponuara. Sqarimi i zgjeruar: Rousseau argumenton se mendja e fëmijës mëson më mirë duke parë, prekur, dëgjuar dhe eksploruar, sesa duke dëgjuar mësime abstrakte. Përmes shqisave fëmija zhvillon aftësinë për të dalluar ngjyrat, teksturat, aromat, tingujt dhe formon kuptimin e natyrës. Kjo metodë ndihmon gjithashtu zhvillimin e kureshtjes dhe mendimit kritik, sepse fëmija mëson të vëzhgojë dhe të nxjerrë përfundime vetë. Shembull konkret: Në vend që t’i thuhet fëmijës: “Mos prek lulen, mund të të pickojë bleta”, ai lejohet të shkojë tek lulet dhe të përjetojë kontaktin. Në këtë mënyrë mëson të kuptojë botën natyrale, siç është marrëdhënia mes lulet dhe bletëve, pa pasur një urdhër të drejtpërdrejtë. Pasoja: Fëmija zhvillon aftësinë për të bërë dallime të duhura, të ndërgjegjësohet për rreziqet dhe të krijojë bazën për arsyetimin e pavarur. Lidhja filozofike: Rousseau beson se njeriu lind i mirë, por shoqëria e humbet këtë mirësi nëse e mbush fëmijën me dije artificiale para kohe. Eksperienca natyrore ruan pastërtinë dhe ndjeshmërinë e tij. 2. Parimi i pasojës natyrore Pika kryesore: Fëmija duhet të përballet me pasojat natyrore të veprimeve të tij, jo me ndëshkime të imponuara. Sqarimi i zgjeruar: Në këtë fazë, mësimi duhet të vijë nga përvoja e drejtpërdrejtë. Kur fëmija shikon rezultatet e veprimeve të tij, mëson të lidhë shkak–pasojë. Ndëshkimi i imponuar krijon frikë dhe nuk zhvillon gjykim të brendshëm. Ndërsa pasojat natyrore krijojnë ndërgjegje dhe vetëkontroll. Shembull konkret: Nëse fëmija hedh një gotë qelqi dhe thyhet, ai mëson se duhet të jetë i kujdesshëm me objektet e thyera, pa pasur nevojë për dënim. Ky mësim është më i fuqishëm dhe më i qëndrueshëm sesa paralajmërimi i një të rrituri. Pasoja: Mësohet përgjegjësia personale dhe aftësia për të kuptuar lidhjen midis veprimit dhe pasojës. Fëmija mëson të mos bëjë gabime nga frika, por nga kuptimi i natyrshëm i rrezikut. Lidhja filozofike: Ky koncept mbështet idenë e Rousseau-së për autonominë dhe lirinë e natyrshme të njeriut, që nuk duhet të shtypet me ligje artificiale. 3. Kundërshtimi i arsimit tradicional Pika kryesore: Arsimi formal dhe librat nuk janë të përshtatshëm për fëmijët e kësaj moshe. Sqarimi i zgjeruar: Shkollat tradicionale mbushin mendjen me informacione që fëmija nuk mund t’i kuptojë praktikisht. Librat ofrojnë informacion të pa-përvojshëm, që nuk lidhet me jetën reale. Rousseau propozon mësim praktik dhe konkret, që lidhet me aktivitetet e përditshme dhe përvojën personale. Shembull konkret: Në vend që t’i lexojë fëmijës për natyrën, ai duhet të shkojë në oborr, të prekë tokën, të mbjellë farë dhe të shohë se si rritet. Kështu fëmija mëson realitetin duke e përjetuar, jo duke e imagjinuar. Pasoja: Kjo metodë zhvillon mendimin kritik dhe kuptimin praktik. Fëmija nuk mëson thjesht të përsërisë fjalët, por të kuptojë fenomenet natyrore dhe të zhvillojë arsyetim. Lidhja filozofike: Arsimi duhet të jetë mbështetës i natyrës, jo i kundërshtar i saj. 4. Zhvillimi i autonomisë dhe vetëkontrollit Pika kryesore: Fëmija duhet të mësojë të jetë i pavarur dhe të marrë vendime të thjeshta vetë. Sqarimi i zgjeruar: Kur i lejohet fëmijës të zgjedhë veprime të vogla, ai zhvillon besim tek vetja. Autonomia rrit përgjegjësinë: fëmija kupton se veprimet e tij kanë pasoja dhe se mund të ndikojë në jetën e tij. Rousseau sugjeron që fëmija të udhëhiqet, jo të shtypet; ai të eksplorojë dhe të bëjë gabime të vogla, që janë pjesë e mësimit. Shembull konkret: Fëmija zgjedh vetë se çfarë loje do të bëjë ose cilën detyrë do të përfundojë i pari. Nëse gabon, e kupton nga pasojat, jo nga dënimi i prindit. Pasoja: Kjo fazë ndihmon në formimin e arsyemit të pavarur dhe vetëkontrollit, që është themeli i një edukimi të shëndetshëm moral dhe intelektual në moshat e mëvonshme. Lidhja filozofike: Vetëvendosja dhe liria e zgjedhjes janë thelbësore sipas Rousseau-së për të ruajtur natyrën e mirë të njeriut dhe për të formuar një karakter të lirë. 5. Roli i lojës dhe aktivitetit praktik Pika kryesore: Loja dhe aktivitetet praktike janë mjete kryesore për zhvillimin e mendjes dhe trupit. Sqarimi i zgjeruar: Loja nuk është humbje kohe, por mjet edukativ: ndihmon zhvillimin e imagjinatës, kreativitetit, koordinimit dhe bashkëpunimit. Aktivitetet praktike, si mbjellja, ndërtimi i objekteve të thjeshta ose kujdesi për kafshët, ndihmojnë fëmijën të mësojë rregulla natyrore dhe logjikë. Kjo metodë zhvillon ndjeshmëri, përgjegjësi dhe aftësi praktike që librat nuk mund t’i japin. Shembull konkret: Fëmija mund të mbjellë një farë dhe të ndjekë rritjen e saj, duke kuptuar ciklin natyror të bimës dhe lidhjen midis kujdesit dhe rezultateve. Kjo e bën mësimin të prekshëm dhe të paharrueshëm. Pasoja: Ai zhvillon mendim kritik, vëzhgim të detajuar dhe aftësi për zgjidhjen e problemeve në mënyrë praktike. Lidhja filozofike: Rousseau beson se njohja më e mirë buron nga përvoja, dhe kjo është baza e edukimit natyror. Ky është Libri II i Emilit, i shpjeguar në mënyrë rrjedhshme dhe të zgjeruar.  📘 LIBRI III – Mosha e arsyes (12–15 vjeç) Në këtë libër, Rousseau fokusohet tek fillimi i edukimit intelektual dhe zhvillimi i arsyes. Fëmija ka kaluar fazat e hershme të zhvillimit fizik dhe shqisave (Libri I-II) dhe tani është gati për mësim më të thellë dhe eksplorim logjik të botës. 1. Zhvillimi i arsyes Pika kryesore: Në këtë moshë, mendja e fëmijës ka aftësinë për arsyetim logjik, duke i dhënë kuptim botës përreth dhe veprimeve të tij. Sqarimi i zgjeruar: Deri tani, fëmija mësoi përmes shqisave dhe përvojës. Tani ai është në gjendje të kuptojë shkak–pasojë në mënyrë më komplekse, të dallojë parashikimin e rezultateve të veprimeve dhe të nxjerrë konkluzione. Arsimi intelektual duhet të ndërtohet ngadalë, duke respektuar ritmin natyror të zhvillimit, pa imponuar njohuri abstrakte para kohe. Kur fëmija kupton logjikën, ai bëhet vetë-mësues: fillon të analizojë dhe vlerësojë informacionin përmes mendjes së vet. Shembull konkret: Në vend që të mësohet formula e një lëvizjeje fizike pa e kuptuar, fëmija eksperimenton, sheh se çfarë ndodh nëse rrit ose ul forcën, dhe mëson vetë parimin fizik që fshihet pas veprimit. Pasoja: Zhvillohet mendimi kritik dhe aftësia për të analizuar situata të ndryshme. Fëmija mëson të gjykojë dhe të zgjidhë probleme vetë, duke u përgatitur për arritjet intelektuale të moshës madhore. Lidhja filozofike: Ky proces ndihmon që njeriu të ruajë lirinë dhe vetëvendosjen, duke mos u bërë i varur nga autoritetet ose rregullat artificiale të shoqërisë. 2. Edukimi shkencor dhe praktik Pika kryesore: Tani Emili duhet të mësojë shkencë dhe njohuri praktike, jo vetëm teori të abstrakte. Sqarimi i zgjeruar: Shkenca duhet të mësohet përmes eksperimenteve të drejtpërdrejta dhe përvojës praktike, jo duke u mbushur mendja me përkufizime të thata. Kjo metodë i mëson fëmijës si të zbulojë ligjet e natyrës vetë, duke zhvilluar mendimin shkencor. Shkenca praktike gjithashtu i mëson disiplinë, vëmendje dhe metodologji: si të formulojë hipoteza dhe si t’i testojë ato. Shembull konkret: Në vend që t’i thuhet se uji vlon në 100°C, fëmija eksperimenton, mat temperaturën dhe sheh efektin mbi objektet e ndryshme. Ai mëson për fenomenin duke e përjetuar. Pasoja: Kjo qasje zhvillon shkencëtarin e ardhshëm në miniaturë dhe aftësinë për të kuptuar botën në mënyrë logjike dhe të bazuar në prova. Lidhja filozofike: Rousseau mendon se njohja duhet të buronte nga përvoja natyrore, duke ruajtur mendjen e lirë dhe mendimin kritik. 3. Mësimi i një zanati praktik Pika kryesore: Çdo fëmijë duhet të mësojë një zanat ose aktivitet praktik që i jep aftësi për pavarësi. Sqarimi i zgjeruar: Një zanat praktik ndihmon fëmijën të kuptojë rëndësinë e punës dhe përpjekjes. Ai krijon dinjitet dhe vetëbesim, sepse fëmija arrin rezultate konkrete nga puna e tij. Zanati i mëson gjithashtu disiplinë, durim dhe organizim, cilësi të domosdoshme për suksesin në jetë. Shembull konkret: Rousseau sugjeron që fëmija të mësojë ndërtim, marangozëri ose bujqësi, ku secili hap ka rezultat të matshëm. Ai sheh se përpjekja dhe kujdesi prodhojnë frytet e punës së tij, duke lidhur veprimin me rezultatet reale. Pasoja: Fëmija zhvillon pavarësi ekonomike dhe morale, që është themeli i lirisë së individit. Ai kupton se nuk duhet të mbështetet gjithmonë te të tjerët për të mbijetuar. Lidhja filozofike: Rousseau beson se njeriu i lirë është ai që nuk varet nga të tjerët, dhe një zanat praktik është mjet për të arritur këtë pavarësi. 4. Zhvillimi i vlerave morale të hershme Pika kryesore: Në këtë fazë fëmija fillon të kuptojë ndjenjat morale dhe përgjegjësinë ndaj të tjerëve. Sqarimi i zgjeruar: Ndërgjegjja fillon të zhvillohet dhe fëmija kupton konceptin e drejtësisë dhe padrejtësisë përmes përvojës. Ai mëson ndjenjën e drejtësisë, ndihmës dhe bashkëpunimit, jo për shkak të urdhrit, por përmes kuptimit të pasojave të veprimeve të tij mbi të tjerët. Fëmija duhet të përballet me situata ku zgjedhja e tij ka ndikim mbi të tjerët, duke zhvilluar ndjenja të sakta morale. Shembull konkret: Në lojërat me bashkëmoshatarët, fëmija mëson të ndajë ose të presë radhën, të mos gënjejë dhe të marrë vendime që ndikojnë tek të tjerët. Pasoja: Kjo ndihmon në formimin e karakterit të integruar dhe ndërgjegjes morale që do të udhëheqë vendimet e mëvonshme në jetë. Lidhja filozofike: Rousseau e sheh moralen si zbulim të brendshëm, jo diçka të imponuar nga shoqëria. Kjo përputhet me idenë e tij që njeriu lind i mirë dhe edukimi duhet ta mbrojë këtë mirësi. Ky është Libri III i Emilit, i mbushur me pikë kryesore, sqarime të hollësishme, shembuj dhe pasojë, në rrjedhshmëri të plotë. 📘 LIBRI IV – Adoleshenca (15–18 vjeç) Libri IV shënon fazën ku Emili zhvillon ndërgjegjen morale dhe ndjenjat e brendshme, dhe ku fillon edukimi fetar sipas filozofisë së Rousseau-së. Kjo është faza ku arsyeja dhe ndjenja bashkohen për të formuar një karakter të plotë dhe të lirë. 1. Zhvillimi i ndjenjave morale dhe ndërgjegjes Pika kryesore: Emili duhet të mësojë të dallojë të mirën nga e keqja duke përdorur arsye dhe ndjenjat e brendshme, jo vetëm urdhrat apo frikën. Sqarimi i hollësuar: Në këtë fazë, fëmija adoleshent fillon të kuptojë parimet e drejtësisë, ndihmës dhe bashkëpunimit në një nivel më të avancuar. Rousseau thekson se ndjenja morale nuk duhet t’i imponohet, por të zhvillohet natyrshëm nga perceptimi i pasojave të veprimeve mbi të tjerët. Edukimi moral përfshin shembullin dhe përvojën, duke e udhëhequr adoleshentin të njohë parimet e drejtësisë dhe të humanizmit. Shembull konkret: Kur Emili përballet me një situatë ku një bashkëmoshatar ka nevojë për ndihmë, ai mëson të zgjedhë të ndihmojë jo sepse ka frikë nga dënimi, por sepse kupton që ndihma është e drejtë dhe e nevojshme. Pasoja: Kjo fazë është thelbësore për formimin e karakterit të integruar, që do të udhëheqë vendimet e tij në të ardhmen, duke ruajtur ndjenjat morale dhe vetëkontrollin. Lidhja filozofike: Rousseau beson se morali buron nga ndërgjegjja e brendshme dhe ndjenja, dhe jo nga ligjet artificiale të shoqërisë, duke ruajtur natyrën e mirë të njeriut. 2. Edukimi fetar – Profesi i besimit të priftit savojard Pika kryesore: Rousseau prezanton fenë natyrore, duke nxjerrë në pah besimin në Zot përmes arsye dhe ndërgjegjeje, dhe jo dogmat e imponuara. Sqarimi i hollësuar: Fetë tradicionale shpesh bazohen në dogma të imponuara dhe rregulla të panatyrshme, që mbyllin mendjen dhe ndalojnë mendimin kritik. Rousseau propozon që feja duhet të jetë natyrale dhe e brendshme, e kuptuar nga adoleshenti përmes arsyeve dhe ndjenjave. Ideja është që njeriu të besojë në Zot jo për frikë apo urdhër, por sepse e kupton brenda vetes dhe e ndjen si të vërtetë. Shembull konkret: Kur Emili sheh bukurinë e natyrës, ai mëson të admirojë krijimin dhe të ndjejë një lidhje me Zotin, jo për shkak të mësimeve të shkuara të imponuara, por për shkak të përvojës personale dhe reflektimit. Pasoja: Fëmija zhvillon një besim të pavarur dhe të brendshëm, që nuk varet nga autoritetet. Ai është i lirë në besimin e tij dhe i aftë të reflektojë mbi moralin dhe të mirën. Lidhja filozofike: Ky kapitull është qendra e filozofisë së Rousseau: liria, arsyeja dhe ndjenja bashkohen për të formuar individin moral dhe të lirë. 3. Zhvillimi i vetëdisiplinës dhe përgjegjësisë Pika kryesore: Adoleshenti duhet të mësojë vetëkontrollin dhe përgjegjësinë për veprimet e tij. Sqarimi i hollësuar: Përgjegjësia lidhet me aftësinë për të marrë vendime morale dhe të mençura. Disiplina nuk duhet të vijë nga frika, por nga kuptimi i brendshëm i pasojave dhe parimeve morale. Rousseau rekomandon që prindërit dhe edukatorët të jenë udhëheqës dhe shembull, jo autoritete të imponuara. Shembull konkret: Nëse Emili ka zgjedhur të ndihmojë një të varfër dhe përjeton pasojat e veprimit, ai mëson të jetë i përgjegjshëm për zgjedhjet e tij, jo për shkak të frikës nga ndëshkimi. Pasoja: Zhvillohet një individ i qëndrueshëm dhe i besueshëm, i aftë të marrë vendime të pavarura dhe të drejtë. Lidhja filozofike: Ky zhvillim i vetëdisiplinës është një hap thelbësor për ruajtjen e natyrës së mirë dhe lirisë morale të njeriut. 4. Përgatitja për marrëdhënie shoqërore dhe sentimentale Pika kryesore: Adoleshenti mëson të ndërveprojë me të tjerët në mënyrë të drejtë dhe me ndjenja të shëndetshme. Sqarimi i hollësuar: Rousseau këshillon që adoleshenti të mësojë respektin, dashurinë dhe bashkëpunimin me të tjerët, duke ruajtur integritetin dhe ndjenjat e tij. Ndërveprimet shoqërore i japin mundësi të zhvillojë ndjenja të drejta morale dhe empati. Kjo është faza ku ai fillon të kuptojë marrëdhëniet romantike, dashurinë dhe respektin reciprok. Shembull konkret: Kur Emili përballet me bashkëmoshatarë që kanë nevoja të ndryshme ose ndjenja të ndërlikuara, ai mëson të veprojë me drejtësi dhe ndershmëri, duke përdorur arsyen dhe ndjenjat e brendshme. Pasoja: Ai përgatitet për marrëdhënie të shëndetshme në të ardhmen, si miqësore, familjare dhe romantike. Lidhja filozofike: Rousseau beson se njeriu i lirë dhe i mirë zhvillohet më mirë kur mëson të bashkëveprojë drejtësisht me të tjerët, duke ruajtur ndjenjat morale. 📘 LIBRI V – Sofia dhe martesa Libri V trajton edukimin e gruas dhe përgatitjen për martesë, duke shpjeguar sesi Sofia, figura femërore në roman, përgatitet për t’u bërë bashkëshorte e duhur e Emilit. Rousseau e përdor këtë libër për të demonstruar idetë e tij mbi rolin e grave dhe marrëdhëniet shoqërore në një familje të idealizuar. 1. Edukimi i gruas Pika kryesore: Rousseau thekson se gruaja duhet të edukojë ndjenjat dhe moralin e saj për t’u përgatitur për rolin e bashkëshortes dhe nënës. Sqarimi i hollësuar: Edukimi i Sofisë nuk ka për qëllim zhvillimin e mendimit shkencor të thellë si te Emili, por formimin e ndjenjave morale dhe aftësive praktike. Gruaja duhet të jetë e aftë të kuptojë njerëzit, të tregojë empati, respekt dhe dashuri. Këto aftësi i lejojnë të ndërtojë marrëdhënie harmonike dhe të qëndrueshme me bashkëshortin dhe fëmijët. Rousseau argumenton se gruaja duhet të ruajë bukurinë, dashamirësinë dhe ndjeshmërinë, të cilat kontribuojnë në stabilitetin dhe lumturinë e familjes. Shembull konkret: Sofia mëson të kujdeset për Emilin, të ndihmojë të varfrit dhe të tregojë respekt ndaj autoriteteve morale, duke zhvilluar aftësi që do ta bëjnë një bashkëshorte të kuptueshme dhe të dashur. Pasoja: Kjo edukim e përgatit Sofinë për një rol të dobishëm dhe të respektuar në familje dhe shoqëri, duke ruajtur harmoninë dhe moralin e përbashkët. Lidhja filozofike: Rousseau mendon se gruaja dhe burri kanë role komplementare, ku secili kontribuon në zhvillimin moral dhe shoqëror të familjes dhe fëmijëve. 2. Përgatitja për martesë dhe bashkëjetesë Pika kryesore: Martesa duhet të bazohet në ndjenja, respekt dhe moral, jo vetëm në interes ekonomik ose shoqëror. Sqarimi i hollësuar: Rousseau paraqet Emilin dhe Sofinë si bashkëshortë idealë: ata janë të përgatitur emocionalisht dhe moral për të krijuar një familje të shëndetshme dhe të lumtur. Martesa nuk është thjesht një kontratë sociale, por një bashkim i dy individëve të lirë dhe të moralshëm, që respektojnë ndjenjat dhe integritetin e njëri-tjetrit. Kjo fazë është gjithashtu momenti ku arsimi i të dyve shihet në praktikë: Emili dhe Sofia zbatojnë të gjithë parimet morale, të ndjenjave dhe të edukimit të përvetësuar gjatë jetës së tyre të fëmijërisë dhe adoleshencës. Shembull konkret: Në vend që të martohen për pasuri ose status shoqëror, Emili dhe Sofia zgjedhin të bashkëjetojnë sepse ndihen të lidhur nga respekti dhe dashuria e ndërsjellë, dhe janë të përgatitur për detyrat dhe sfidat e jetës së përbashkët. Pasoja: Martesa e bazuar në moral dhe ndjenja të zhvilluara siguron stabilitet, lumturi dhe formim të fëmijëve të shëndetshëm. Ajo përfaqëson kulmin e edukimit të Emilit dhe Sofisë. Lidhja filozofike: Rousseau përdor këtë model për të treguar se edukimi i mirë ndikon jo vetëm individin, por edhe shoqërinë. Familja ideale është qendra e edukimit moral dhe natyror. 3. Zbatimi i parimeve të edukimit Pika kryesore: Të gjitha idetë që Emili dhe Sofia kanë mësuar gjatë jetës së tyre duhet të zbatojnë në praktikë në marrëdhëniet e tyre të përditshme. Sqarimi i hollësuar: Edukimi nuk është vetëm teori; ai matet nga veprimet në jetën reale. Emili dhe Sofia duhet të tregojnë ndershmëri, përgjegjësi, respekt dhe dashuri në çdo situatë të përbashkët. Ky zbatim i parimeve është provë e suksesit të gjithë metodës së Rousseau për edukimin natyror dhe moral. Shembull konkret: Nëse lind një konflikt midis tyre ose me të tjerët, ata përdorin arsyen dhe ndjenjat e brendshme për ta zgjidhur me drejtësi, jo me urdhër ose frikë. Pasoja: Ata krijojnë një ambient të sigurt dhe të shëndetshëm për vetveten dhe për fëmijët e tyre të ardhshëm, duke formuar një cikël të edukimit të mirë që vazhdon në brezat e rinj. Lidhja filozofike: Ky libër tregon se edukimi i natyrshëm dhe moral arrin kulmin kur individët e përvetësojnë dhe zbatojnë parimet në jetën e tyre të përditshme. 4. Kritikë dhe reflektime moderne Pika kryesore: Rousseau paraqet një model patriarkal dhe tradicional për gruan, që sot mund të shihet si kufizues. Sqarimi i hollësuar: Ai mendon se gruaja duhet të fokusohet tek familja dhe roli shoqëror i saj është përkrahës i burrit. Sot, ky model kritikohet për kufizimin e mundësive të grave dhe për moslidhjen e edukimit të tyre me pavarësinë intelektuale. Megjithatë, ideja kryesore e Rousseau mbi formimin e ndjenjave morale dhe aftësive praktike mbetet e vlefshme. Shembull konkret: Sofia është e përgatitur për të krijuar një familje harmonike dhe për të udhëhequr marrëdhëniet brenda shtëpisë, por nuk ka mundësi të zhvillojë të njëjtat aftësi shkencore ose intelektuale si Emili. Pasoja: Kjo tregon kufizimet e filozofisë së Rousseau në aspektin gjinor, megjithëse ai ofron një model të qartë për integritetin moral dhe edukimin emocional të grave. Lidhja filozofike: Edhe pse patriarkale, ideja thelbësore mbetet: edukimi dhe ndjenja morale janë themeli i një jete të mirë dhe të harmonishme, si për burrin, ashtu edhe për gruan. Përfundim i Librit V dhe i veprës së tërë Libri V përmbyll rrugëtimin e Emilit dhe Sofisë drejt një familjeje ideale, duke zbatuar të gjitha parimet e edukimit natyror, moral dhe praktik. Të gjithë librat së bashku tregojnë: Libri I: Lindja dhe kujdesi i hershëm, liria fizike dhe edukimi negativ Libri II: Fëmijëria e hershme, përvoja dhe shqisat, autonomia Libri III: Adoleshenca, arsyetimi, edukimi shkencor dhe zanati Libri IV: Zhvillimi moral dhe fetar, ndërgjegja, ndjenja dhe arsyeja Libri V: Edukimi i grave dhe martesa, zbatimi i parimeve dhe marrëdhëniet harmonike Mesazhi kryesor i veprës: Edukimi duhet të ruajë natyrën e mirë të njeriut, të zhvillojë lirinë, arsye dhe moralin, dhe të përgatisë individin për një jetë të përgjegjshme dhe të harmonishme në shoqëri dhe familje.

13 Shkurti – Dita Botërore e Radios Më 13 shkurt shënohet Dita Botërore e Radios, një ditë e shpallur nga UNESCO në vitin 2011 për të nderuar themelimin e radios së Kombeve të Bashkuara në 1946. Radioja mbetet një medium i fuqishëm dhe i qasshëm, veçanërisht për komunitetet e largëta dhe në raste emergjencash. UNESCO thekson rëndësinë e përdorimit të inteligjencës artificiale për të ndihmuar stacionet radiofonike, duke ruajtur gjithmonë besueshmërinë dhe kontaktin njerëzor me audiencën.

“Nga Hëna drejt Marsit: Strategjia Hapësinore e Elon Musk dhe SpaceX” Musk do re ngrejë qytet ne Hënë. Qasje: Analitike dhe shpjeguese Qëllim: Edukativ dhe orientues  Analizë: studimore–informuese të vizionit hapësinor të Elon Musk dhe SpaceX, bazuar në burime publike ndërkombetare Musk do të ngrejë qytet në Hënë  1. Musk do të ngrejë qytet në Hënë Elon Musk, drejtori ekzekutiv i SpaceX, ka deklaruar se kompania nuk i ka hequr dorë Marsit, por prioriteti i tanishëm është ndërtimi i një qyteti vetë-zhvillues në Hënë. Ky qytet është i menduar si një laborator hapësinor për testimin e teknologjive që do të përdoren në kolonitë e ardhshme të njerëzimit jashtë Tokës. Qëllimi i qytetit: Testimi i teknologjive për kolonizimin hapësinor në kushte reale, me rrezik më të ulët se Marsi. Sigurimi i jetesës për njerëzit pa varësi të vazhdueshme nga furnizimet e Tokës. Pikat kryesore të qytetit: Energjia: Panele diellore, bateri për ruajtje energjie dhe sisteme autonome për ndriçim dhe ngrohje gjatë netëve ose stuhive hënore. Ajri dhe uji: Riciklim i plotë i ajrit dhe ujit; përdorim i sistemeve biofiltrimi dhe oksigjenit të prodhuar në mënyrë sintetike. Ushqimi: Sera të mbyllura me dritë artificiale dhe sisteme hidroponike ose akuponike për ushqim të qëndrueshëm dhe të kontrolluar. Mbrojtja: Struktura të forta kundër rrezatimit kozmik dhe meteorëve të vegjël, si dhe sisteme emergjente për mbrojtje të ekuipazhit. Sqarim shkencor: Qyteti hapësinor nuk është vetëm vend strehimi, por një ekosistem i kontrolluar, ku çdo resurs menaxhohet dhe riciklohet për të krijuar vetë-mjaftueshmëri. Kjo është baza për kolonizimin e Marsit. 2. Objektivi kryesor i Musk dhe SpaceX Qëllimi kryesor i Musk është që njerëzimi të bëhet një specie shumë-planetare, për të ulur rrezikun e zhdukjes nga katastrofat planetare ose teknologjike. Arsyet shkencore dhe strategjike: Toka mund të përballet me katastrofa globale, si asteroidë, shpërthime vullkanike, ndryshime klimatike ekstreme ose inteligjencë artificiale e pakontrolluar. Një qytet hapësinor do të sigurojë që njerëzimi të mund të vazhdojë të ekzistojë, të mësojë dhe të zhvillohet edhe jashtë planetit tonë. Krijimi i qyteteve të vetë-mjaftueshme është hapi kyç për mbijetesën afatgjatë të njerëzimit, sepse çdo qytet i pavarur zvogëlon varësinë nga Toka. 3. Pse Hëna dhe jo Marsi për fillimin Hëna është më e afërt dhe më praktike për testime dhe ndërtimin e bazave hapësinore. Krahasimi i kushteve kryesore: Parametri Hëna Marsi Sqarim shkencor Distanca nga Toka 384,400 km 56–400 milion km Udhëtimi drejt Marsit është shumë më i gjatë dhe kërkon më shumë furnizime dhe burime. Koha e udhëtimit 2–3 ditë 6–9 muaj Koha më e shkurtër ul rrezikun për ekuipazhin dhe lejon testime të shpeshta. Frekuenca e nisjes çdo 10 ditë çdo 26 muaj Hëna mund të përdoret për eksperimente dhe përmirësime të shpeshta, ndërsa Marsi mund të arrihet vetëm gjatë periudhave të favorshme. Rreziqet logjistike të ulëta të larta Gabimet mund të korrigjohen më lehtë në Hënë; çdo dështim në Mars ka kosto shumë më të lartë. Përfundim: Hëna është laboratori praktik i Musk, ndërsa Marsi do të jetë objektivi afatgjatë. 4. Marsi – distanca, kushtet dhe sfidat 4.1 Distanca dhe koha e udhëtimit Distanca më e afërt me Tokën: 56 milion km Distanca më e largët: 400 milion km Distanca mesatare: 225 milion km Koha e udhëtimit me teknologjinë aktuale: 6–9 muaj Sqarim : Marsi dhe Toka lëvizin në orbita eliptike. Udhëtimi më i shpejtë ndodh kur planetët janë më afër (opozicioni), kjo ndodh çdo 26 muaj. 4.2 Popullsia dhe jeta Marsi nuk ka jetë të njohur. Para miliarda vitesh kishte ujë; mund të ketë pasur jetë mikroskopike. Sot nuk ka prova për jetë aktive, por kërkimi vazhdon me robotë dhe satelitë, si Perseverance dhe Curiosity. Sqarim : Agjencitë hapësinore përdorin sensorë dhe kamere të avancuara për të kërkuar biosignatures – gjurmë të jetës së kaluar ose të mundshme mikroskopike. 4.3 Sfidat për jetesën Atmosfera e hollë – kryesisht CO₂, pa oksigjen të mjaftueshëm për frymëmarrje. Temperaturat ekstreme – nga −125°C deri +20°C. Rrezatimi – mungon mbrojtja magnetike, prandaj njerëzit janë të ekspozuar ndaj rrezatimit kozmik. Graviteti – rreth 38% i Tokës, që ndikon në muskuj, kocka dhe qarkullim të gjakut. Konseguenca: Pa struktura të mbyllura, pajisje teknologjike dhe sisteme mbrojtëse, jeta në Mars është e pamundur. 5. Teknologjia kryesore – SpaceX Starship (i detajuar) Starship është raketa qendrore për realizimin e projekteve të Musk: Transporti i njerëzve dhe pajisjeve: mund të bartë mbi 100 persona dhe tonelata pajisjesh. Ripërdorshmëria: secila Starship mund të ripërdoret dhjetëra herë, duke ulur ndjeshëm koston e nisjeve në hapësirë. Modulariteti: përdoret si bazë logjistike për ndërtimin e qyteteve hapësinore dhe për testimin e sistemeve në Hënë dhe Mars. Sistemet mbrojtëse: struktura dhe teknologjitë e Starship sigurojnë mbrojtje nga rrezatimi dhe sigurojnë që ekuipazhi të qëndrojë i shëndetshëm gjatë udhëtimit. Sqarim shkencor: Ripërdorshmëria dhe modulariteti janë të domosdoshme sepse çdo dështim në distanca të largëta mund të jetë katastrofik dhe shumë i shtrenjtë. Starship lejon misione testimi të përsëritshme, sidomos në Hënë, ku çdo gabim mund të korrigjohet shpejt. 6. Qytetet hapësinore – koncept dhe rëndësi (i zgjeruar) Qytetet hapësinore janë më shumë se ndërtesa; ato janë sisteme ekosistemike të mbyllura: Energjia Panele diellore dhe sisteme baterish për ruajtje energjie gjatë netëve ose stuhive hënore. Energjia duhet të jetë e qëndrueshme për të mbajtur ajrin, ujin dhe ngrohjen. Ajri dhe uji Riciklim i plotë i ajrit dhe ujit për të garantuar që ekuipazhi të ketë kushte normale për frymëmarrje dhe konsum. Sisteme biofiltrimi që largojnë toksinat dhe prodhojnë oksigjen të mjaftueshëm për njerëzit dhe bimët. Ushqimi Sera të mbyllura që përdorin ndriçim LED me spektra të përshtatshëm për fotosintezë. Hidroponikë dhe akuponikë për të prodhuar ushqim të kontrolluar dhe të qëndrueshëm. Mbrojtja dhe infrastrukturë Struktura të forta për mbrojtje nga rrezatimi kozmik dhe meteorët e vegjël. Sisteme emergjente për evakuim dhe mbrojtje të ekuipazhit. Sqarim shkencor: Ky qytet është një model eksperimental për Marsin, ku çdo gabim ka kosto shumë më të lartë. Në Mars çdo dështim në energji, ujë ose mbrojtje mund të jetë fatal, ndërsa në Hënë mund të korrigjohet shpejt. 7. Përmbledhje e detajuar akademike Elon Musk ka vendosur Hënën si laboratorin e parë hapësinor për ndërtimin e qyteteve vetë-mjaftueshme. Qyteti në Hënë do të jetë ekosistem i mbyllur, ku riciklohet uji dhe ajri, prodhohet ushqimi, sigurohet energjia dhe mbrohet ekuipazhi. Marsi mbetet objektivi final, me sfida të mëdha: distancë e madhe, rrezatim i lartë, temperatura ekstreme dhe gravitet i ulët. Teknologjia e Starship është qendrore për ndërtimin e qyteteve hapësinore, transportin dhe testimin e sistemeve. Projekti i Musk nuk është vetëm për udhëtim, por për të krijuar bazat shkencore dhe praktike për mbijetesën e njerëzimit jashtë Tokës. Hëna është laboratori testues, Marsi është qëllimi afatgjatë strategjik, dhe çdo hap në Hënë ndihmon për të kuptuar se si mund të funksionojë një qytet në Mars. Qytetet hapësinore janë një ekosistem kompleks, ku teknologjia, riciklimi, mbrojtja dhe prodhimi i energjisë dhe ushqimit janë të domosdoshme për suksesin e çdo misioni. Burime / Referenca Schneid, R. (2026). Elon Musk Postpones Mars Plans in Favor of Building “Moon City”. TIME Magazine. https://time.com/7373155/elon-musk-mars-moon-city/ Musk, E. (2016–2025). Deklarata publike mbi kolonizimin e Marsit dhe Hënës. Platforma X (Twitter): https://x.com/elonmusk NASA. Mars Exploration Program. https://mars.nasa.gov NASA. Artemis Program – Human Missions to the Moon. https://www.nasa.gov/artemis SpaceX. Starship – Vehicle Overview and Mission Architecture. https://www.spacex.com/vehicles/starship/ CNBC. Elon Musk says SpaceX will land humans on Mars. https://www.cnbc.com/2020/12/01/elon-musk-highly-confident-spacex-will-land-humans-on-mars-by-2026.html Space.com . Humanity could settle Mars by 2055, Musk says. https://www.space.com/space-exploration/private-spaceflight/humanity-could-settle-mars-by-2055-elon-musk-says Ky shkrim është ndërtuar mbi burime publike shkencore dhe mediatike ndërkombëtare. Përmbajtja është përmbledhur, strukturuar dhe shpjeguar për qëllime edukative.

Angelina Jolie is a famous American actress, filmmaker, and humanitarian. Angelina Jolie e mrekullueshme në premierën e filmit “Couture”, ne Paris Angelina Jolie u shfaq mahnitëse në premierën e filmit “Couture” në Paris, duke rrëmbyer vëmendjen e të gjithëve në tapetin e kuq me një paraqitje elegante dhe plot finesë. Aktorja zgjodhi një krijim të shtëpisë së modës Givenchy, një fustan gjysmë transparent, të zbukuruar me xixa vezulluese që refletonin dritat e eventit. Prerja asimetrike dhe detajet me thekë të punuara me rruaza i jepnin veshjes lëvizje dhe një efekt dramatik, ndërsa transparenca e kontrolluar linte të ekspozuara pjesë të trupit, duke krijuar një balancë mes sensualitetit dhe sofistikimit. Pamja u kompletua me taka të zeza klasike dhe bizhuteri të markës Garatti – një unazë me diamant të gjelbër 15 karatësh dhe vathë të koordinuar, që shtonin një prekje luksi të rafinuar. Në filmin “Couture”, Jolie interpreton rolin e Maxine Walker, një regjisore e cila diagnostikohet me kancer në gji ndërsa punon me një shtëpi të madhe mode gjatë Javës së Modës në Paris. Historia ndërthur dramën personale me universin glamuroz të modës, duke ndjekur paralelisht edhe rrugëtimin e një modeleje dhe një grimieri që përpiqen të gjejnë vendin e tyre në një industri konkurruese dhe sfiduese. Filmi është thellësisht i përqendruar në botën e modës. Traileri përfshin skena nga pasarelat prestigjioze, si dhe shkallët ikonike të Chanel në Rue Cambon, që çojnë drejt apartamentit privat të Coco Chanel. Regjisorja Alice Vinokur ka pasur akses të plotë në studiot, punëtoritë dhe hapësirat e Chanel – një privilegj i rrallë për një prodhim kinematografik, që i jep filmit autenticitet dhe peshë vizuale. Lidhja e Angelina Jolie me modën nuk është vetëm artistike. Në vitin 2023, ajo themeloi Atelier Jolie, një kolektiv global artistësh që promovon qëndrueshmërinë, bashkëpunimin kreativ dhe sfidimin e kulturës së konsumit të tepërt. Projekti synon të ndërtojë një model më etik dhe të ndërgjegjshëm të prodhimit në industrinë e modës. Aktorja ka folur gjithashtu hapur për përvojën e saj personale me kancerin. Në vitin 2013 ajo iu nënshtrua një mastektomie të dyfishtë parandaluese, ndërsa dy vite më vonë hoqi vezoret dhe tubat fallopiane, pasi analizat mjekësore treguan një rrezik të lartë për zhvillimin e sëmundjes. Nëna e saj, Marceline Bertrand, kishte ndërruar jetë nga kanceri i gjirit dhe i vezoreve – një histori familjare që ndikoi drejtpërdrejt në vendimet e aktores. Me paraqitjen e saj në Paris, Jolie jo vetëm që konfirmoi statusin e saj si ikonë stili, por edhe solli në qendër të vëmendjes një film që ndërthur modën, forcën personale dhe përballjen me një realitet të vështirë jetësor. Burimi: Topch

Portat e pikturuara rrëfejnë historinë e arbëreshëve . Qendra e Studimeve dhe Publikimeve për Arbëreshët sjell shembullin e komunës së Shën Benedhitit në Kalabri, ku është aplikuar projekti “Dyert çë fjasën”. Portat e shtëpive arbëreshe janë pikturuar dhe secila prej tyre rrëfen një histori të caktuar dhe të kthen pas në shekuj. Përgjatë qendrës historike të komunës, portat e transformuara në vepra arti mbartin kujtesën e këtij komuniteti arbëresh dhe i japin dinjitetin e humbur shtëpive të pabanuara, që i ka mbuluar pluhuri i harresës, duke ndërtuar një rrugëtim që të shpie drejt ruajtjes së identitetit dhe trashëgimisë kulturore arbëreshe. “Dyert çë fjasën” (Porte Narranti) është një projekt inovacioni kulturor dhe social, që synon rigjallërimin e qendrave historike. Projekti është financuar nga Rajoni i Kalabrisë dhe bazuar në një ide projekti të konceptuar nga Graziella Di Ciancio brenda administratës komunale të San Benedetto Ullano. Ai angazhon artistë dhe komunitete për të lënë një gjurmë të pashlyeshme në historinë e zonës. Projekti ka potencial për t’u bërë një nxitës i zhvillimit ekonomik, duke u mbështetur në të kaluarën, ndërsa shikon drejt së ardhmes dhe duke forcuar traditat.. Burimi. ATSH

Shote Galica (Qerime Radisheva): Heroina e Drenicës. Shote Galica kujtohet si simbol i guximit dhe i sakrificës për liri. Ajo sfidoi kufijtë gjinorë të kohës dhe u bë udhëheqëse e çetave. Heroizmi i saj nuk ishte vetëm në beteja, por edhe në frymën e vendosur dhe drejtësinë që përfaqësonte. Shoteja lidhi idealin kombëtar me trimërinë personale dhe përkushtimin ndaj popullit. Qerime Halil Radisheva lindi më 10 nëntor 1895 në fshatin Radishevë, në zemër të Drenicës. Radisheva ishte një fshat malor, ku natyra dhe historia bashkëjetonin: mali, lumenjtë dhe luginat ruanin kujtimet e kryengritjeve kundër osmanëve, serbëve dhe malazezëve. Ishte e vetmja vajzë mes gjashtë vëllezërve. Të gjithë vëllezërit ishin të rritur me ide të trimërisë dhe sakrificës. Nga babai dhe të moshuarit e fshatit, ajo dëgjoi histori të Isa Boletinit, Lidhjes së Prizrenit dhe luftëtarëve lokalë që nuk pranonin pushtimin. Fëmijëria e saj u karakterizua nga kurioziteti dhe guximi; nuk u ndal vetëm tek punët shtëpiake, por mori pjesë edhe në kuvende burrash, ku dëgjohej për strategji dhe trimëri. Koment: Edhe në fëmijëri, Shoteja e tregonte shpirtin luftëtar. Nuk ishte e zakonshme për një vajzë shqiptare të dëgjonte dhe të merrte pjesë në diskursin për liri dhe luftë. Këtu fillon rruga e saj drejt heroizmit. Në vitin 1915, në mes të trazirave të Luftës së Parë Botërore, ajo u martua me Azem Galicën, prijës legjendar i çetave të Drenicës. Martesa nuk ishte një marrëveshje konvencionale. Shoteja refuzonte të vendoste shaminë dhe kishte një armë në dorë. Ishte një manifestim i brendshëm për lirinë, një grua që nuk pranonte kufizime gjinore. Thuhet se gjatë festës së martesës, në vend të recitimit të fjalëve tradicionale, Shoteja i kërkoi burrit të shkonin në mal për të planifikuar mbrojtjen e fshatit, një gjest që tregon qartë prioritetin e saj ndaj lirisë mbi konvencionet. Koment: Kjo periudhë tregon se për Shoten, martesa nuk ishte vetëm bashkim familjar, por bashkim idealesh dhe luftë për kauzën kombëtare. 3. Udhëheqja dhe betejat e saj: nga çeta tek legjenda 3.1 Fillimet e luftës (1915–1918) Shote Galica u përfshi në çetën e Drenicës, e drejtuar nga burri i saj. Luftoi kundër pushtuesve serbë dhe malazezë, të cilët donin të nënshtronin Kosovën pas shpërbërjes së Perandorisë Osmane. Ajo shpesh drejtonte patrulla dhe strategji të vogla, duke fituar respektin e burrave të çetës. Histori interesante: Shoteja shpesh përdorte maskimin me rroba të burrave për të kaluar territore të kontrolluara nga pushtuesit, një tregues i mençurisë dhe guximit. 3.2 Kryengritja e Dukagjinit (1919) Në 1919, pjesëmarrja në Kryengritjen e Dukagjinit e bëri Shoten një figurë të njohur mes shqiptarëve. Çetat luftuan për ruajtjen e fshatrave dhe maleve, kundër forcave serbe që tentonin të impononin kontrollin në veri të Kosovës. Kryengritja e Dukagjinit ishte një moment kur gratë si Shoteja filluan të njiheshin si figura kyçe jo vetëm në mbështetje, por edhe në drejtim të luftës. 3.3 Betejat e Junikut (1921–1923) Luftimet në Junik dhe zonat përreth konsoliduan idenë e rezistencës shqiptare. Shoteja organizonte çetat, siguronte ushqim dhe armë, dhe ndihmonte të plagosurit. Në këtë periudhë, ajo dallonte për guxim dhe taktika që shpesh ishin të pazakonta për gratë e kohës. Histori interesante: Një ditë, gjatë një beteje, Shoteja u fut në fushë të hapur për të nxjerrë një shok të plagosur, duke u ekspozuar ndaj armëve të armikut. Ky akt u kujtua si shembull i heroizmit të saj. 3.4 Beteja e Drenicës – “Arbania e Vogël” (1924) Shote Galica udhëhoqi çetat për mbrojtjen e Drenicës, të njohur si Arbania e Vogël për pasurinë natyrore dhe strategjike. Ajo përdori strategji surprize dhe mbështetje lokale për të ndaluar avancimin e trupave jugosllave. Azem Galica dhe Shota Galica shënuan fitore: Azem Galica, lindur në fillim të shekullit XX në Kosovë, ishte një nga figurat më të shquara të rezistencës shqiptare kundër pushtuesve osmanë dhe më vonë serbë. Së bashku me Shota Galicën, bashkëshorten e tij trime, ai udhëhoqi popullin në beteja të vendimtë që shpesh përfunduan me fitoren e tyre. Mes tyre spikasin beteja e Carralevës, ku forcat e tyre kundërshtuan ushtrinë serbe dhe mbrojtën fshatrat malore, dhe beteja e Çikatovës, ku trimëria dhe strategjia e çiftit siguroi një triumf të rëndësishëm për komunitetin shqiptar. Së bashku, Azem dhe Shota nuk ishin vetëm luftëtarë të palodhur, por edhe simbol i kurajos dhe i dashurisë që i mbante bashkë në çdo betejë. Vitet e tyre të luftës, nga 1905 deri në fillim të viteve 1910, dëshmojnë një jetë të shenjtëruar nga sakrifica, trimëria dhe besnikëria ndaj lirisë, duke lënë një trashëgimi që frymëzon çdo zemër shqiptare. 3.5 Pas vdekjes së Azem Galicës (1925) Pas vdekjes së burrit, ajo mori drejtimin e çetës. Luftoi në Has, Prizren dhe Lumë, duke bashkëpunuar me Bajram Currin. Në Çikatovë, Shote Galica kapi një komandant serb me trupat e tij, një shembull i guximit dhe inteligjencës ushtarake. Koment: Marrja e drejtimit të çetës pas vdekjes së burrit tregon se lideri nuk lidhet me gjininë, por me aftësitë dhe guximin. Pas plagosjeve të rënda, Shoteja u tërhoq në Fushë-Krujë, Shqipëri. Pati probleme shëndetësore serioze; ndërhyrjet mjekësore çuan në amputimin e disa gishtërinjve. I shkroi mbretit Zog një letër duke kërkuar ndihmë për veten dhe fëmijët jetim: “Unë jam Shote Galica… po vdes nga uria së bashku me fëmijët jetim.” Megjithatë, mbeti pa ndihmë dhe ndërroi jetë më 1 korrik 1927, në moshën 31 vjeçare. Kjo pjesë e jetës së saj është një kontrast dramatik mes lavdisë në beteja dhe tragjedisë njerëzore në fund të jetës, duke e bërë Shoten një figurë me përmasa epike dhe tragjike njëkohësisht. Në 1962, një lapidar iu ngrit në Fushë-Krujë për të përkujtuar heroizmin e saj. U shpall Heroinë e Popullit, një simbol i qëndresës dhe guximit. Në 2017, Kosova krijoi Urdhrin “Shote Galica” për gratë që kontribuojnë në barazi gjinore dhe “Jeta pa dije, si lufta pa armë.” Ajo na mëson se liria e vërtetë është bashkimi i diturisë dhe guximit. Shote Galica nuk ishte vetëm luftëtare, por edhe mendimtare që sfidoi paragjykimet e kohës. Shote Galica ishte simbol i trimërisë dhe përkushtimit. Nga fshati Radishevë deri në betejat dramatike të Drenicës, ajo kishte një jetë të shenjuar nga lufta dhe sakrifica. Emri i saj nuk është vetëm histori, por një thirrje për të reflektuar mbi guximin, barazinë dhe dinjitetin. Heroizmi i saj nuk mbaron me pushkën, por vazhdon në thëniet, urdhrin dhe kujtimin e saj. © Liliana Pere Founder. Publisher.  Researcher Author Prestige Magazine.2023-2026

Rozina Sterkaj: Një profesioniste e mirë që shndërron dijen në art, dhe në mision qytetar e human. Jeta e Rozina Sterkajt është një udhëtim i ndërtuar mbi themele njerëzore të forta, ku arsimi, arti dhe humanizmi bashkohen në një filozofi të heshtur shërbimi. Ajo përfaqëson tipologjinë e rrallë të njeriut që nuk e jeton profesionin si rol, por si fat të zgjedhur me vetëdije dhe dashuri. “Një mësuese dhe shkrimtare nuk ndërton vetëm dijen, por edhe ëndrrat e fëmijëve.” Fjala e Rozit nuk është vetëm letër, por urë që lidh edukimin dhe shpresën. Ajo mëson krijojon, lë gjurmë që nuk shuhet kurrë, tregon fuqinë që ngre brezat me dije dhe art dhe shndrohet në dritë. Perkushtohet me shpirt dhe pasion. Me origjinë matjane, Rozina Sterkaj vjen nga një familje ku misioni për njeriun ishte mënyrë jetese: babai mjek dhe nëna infermiere, të dy pjesë e “bluzave të bardha”. Nëna e saj, e vlerësuar me titullin “Qytetare Nderi”, mbetet një figurë frymëzuese e sakrificës dhe dinjitetit, duke i dhënë Rozinës shembullin e parë të humanizmit aktiv. Që në fëmijëri, Rozi u bë pjesë e festivaleve të këngës për fëmijë, aty ku skena u shndërrua në hapësirë ndjenje dhe vetëzbërthimi. Ky kontakt i hershëm me artin nuk ishte një episod kalimtar, por fara e një shpirti krijues që do të shoqëronte gjithë jetën e saj. Në vitin 2005, Rozina përfundoi studimet e larta në Universitetin “Luigj Gurakuqi” të Shkodrës, dega Mësuesi, duke kurorëzuar përkushtimin e saj ndaj arsimit. Diploma për të nuk ishte fund, por fillimi i një misioni pedagogjik me thellësi filozofike. Sot, në Shkodër, ajo njihet dhe thirret me respekt si “Mësuese Rozi”, një emër që është bërë simbol dashurie dhe autoriteti moral. Edhe pse drejtoreshë shumë e suksesshme e një institucioni arsimor, ajo mbetet thelbësisht mësuese, duke e kthyer drejtimin në shërbim dhe pushtetin në përgjegjësi. Me një karrierë të shkëlqyer në arsim, Rozina Sterkaj është dalluar për natyrën e saj inovative dhe krijuese, duke realizuar projekte mjaft të suksesshme. Gjatë punës me nxënësit, ajo ka fituar mbi 15 çmime, nga të cilat 11 çmime të para, në nivele lokale dhe kombëtare, duke dëshmuar se arsimi, kur bëhet me pasion, prodhon madhështi. Në fushën e botimeve, Rozina ka lënë gjurmë të spikatura si autore e dy librave: “Të ëndërrosh mbi dysheme”, një vepër e frymëzuar nga realitetet e jetës dhe përvoja edukative; “Treni i shkronjave të arta”, libër didaktik në ndihmë të nxënësve të klasave të para. Kjo e fundit u vlerësua si një nga librat më të bukur dhe më të shitur të vitit, duke u shndërruar në një udhërrëfyes të artë për fillimet e dijes. Rozina Sterkaj u bë pjesë e antologjisë “Pena e Shkodrës 8” në vitin 2023, “Pena e Shkodrës 9” në 2024 dhe “Pena e Shkodrës 10” në 2025. Me këtë prani të vazhdueshme, ajo dëshmon se fjala e saj është pjesë organike e kujtesës letrare të qytetit. Krijimtaria e saj u zgjerua edhe në dramaturgji, ku Rozina ishte autore dhe regjisore e dramës “Mirë se vini në këtë natë të madhe”. Vepra u vlerësua me Çmimin e Parë në Festivalin Folklorik në Shkodër dhe më pas fitoi po Çmimin e Parë në Festivalin Rajonal në Lezhë, duke konfirmuar forcën e saj skenike dhe estetike. Në vitin 2024, ajo përfundoi Shkollën e Drejtorëve, duke zgjeruar horizontet e saj profesionale në drejtimin arsimor. Ndërsa në vitin 2025, u përzgjodh si një nga 10 gratë me më shumë vlera të qytetit të Shkodrës, një nderim i dhënë nga lëvizja “Gratë që frymojnë vlera”, për kontributin e saj të jashtëzakonshëm në arsim dhe kulturë. E martuar në Shkodër, Rozina Sterkaj është nënë e dy djemve, Kevit dhe Ari, të cilët përfaqësojnë vazhdimësinë e vlerave që ajo mishëron. Familja për të mbetet hapësira ku dashuria, edukimi dhe shembulli bashkohen në heshtje. Rozina Sterkaj është një figurë unike: grua me shpirt të madh, e shoqëruar nga një altruizëm i theksuar, mësuese e palodhur, krijuese e pasionuar dhe humaniste e përkushtuar. Me vizionin e saj inovativ dhe përkushtimin e pashoq, ajo mbetet një emblemë e vërtetë e Shkodrës dhe një frymëzim i qëndrueshëm për brezat që vijnë. Figura e Rozina Sterkajt është ndërthurje harmonike mes dijes, artit dhe përkushtimit njerëzor – një mësuese që ka ditur ta kthejë profesionin në mision, krijimtarinë në shërbim dhe drejtimin në përgjegjësi morale. Në këtë intervistë, ajo vjen jo vetëm si drejtuese institucioni, shkrimtare dhe autore, por si një zë reflektues mbi arsimin, kulturën dhe rolin e njeriut në formimin e së ardhmes. Fjala e saj rrjedh qetë, por me thellësi, duke mbartur përvojë, ndjeshmëri dhe vizion. Fillojme intervistën. E dashur Rozina je e mireseardhur ne Prestige. Fillojmë intervisten. PYETJA 1 Duke qenë e lindur nga një familje e bluzave të bardha, me një baba mjek dhe një nënë infermiere të vlerësuar si “Qytetare Nderi”, sa ka ndikuar kjo origjinë familjare në formimin tuaj shpirtëror dhe në zgjedhjen për ta jetuar arsimin si mision dhe vazhdimësi vlerash? Përgjigje: Të rritesh mes bluzave vërtet të bardha do të thotë të mësohesh herët se njeriu është gjithmonë më i rëndësishëm se profesioni. Nga prindërit e mi mësova se shërbimi ndaj tjetrit është forma më e pastër e dinjitetit njerëzor. Nëna ime, e vlerësuar si “Qytetare Nderi”, më dha shembullin e njeriut shumë human, zemërgjerë, e cila fëmijët që lindnin nga duart e saj, nëse lindnin distrofe, nuk lejonte kurrë të shkonin në inst. distrofik por i sillte në shtëpi dhe kujdesej për ta derisa fëmija të arrinte peshën e duhur dhe më pas t’ia dorëzonte nënës. Arsimi për mua u bë vazhdimësi natyrale e këtij misioni. Siç thoshte Albert Schweitzer, shembulli është gjuha më e fortë e edukimit. PYETJA 2 A mendoni se profesioni i mësuesit është një thirrje e brendshme apo një zgjedhje e vetëdijshme që ndërtohet me kalimin e kohës, dhe kur e kuptuat për herë të parë se arsimi ishte rruga juaj? Përgjigje: Në fakt, në atë kohë nuk kishim shumë alternativa zgjedhjeje; mjaftonte të merrje një bursë që të shkolloheshe. Fakti që po vazhdoja shkollën, në një farë mënyre, më lumturoi pa menduar gjatë për profesionin, por gjatë rrugës arsimi m’u shndërrua në një thirrje të brendshme. E kuptova shumë herët se dija merr kuptim vetëm kur ndahet. Çdo fëmijë që më shikonte në sy më mësonte përgjegjësi dhe përulësi. Duke patur parasysh vleren e madhe te arsimit ndihem edhe e privilegjuar qe jam pjese kontribuese . PYETJA 3 Si ka ndikuar kontakti juaj i hershëm me artin dhe skenën, që nga fëmijëria, në mënyrën se si sot ndërtoni marrëdhënien me nxënësit dhe procesin edukativ? Përgjigje: Retrospektiva më nxit t’i marr nxënësit për dore për t’i ngjitur në skenë, duke pasur parasysh dy gjëra: mirënjohjen për ata që besuan tek unë dhe sa e lumtur isha kur e preka skenën në fëmijëri. Këtë emancipim kulturor e shpirtëror përpiqem ta transmetoj sot tek ata që kanë nevojë për një dorë dhe për dikë që të besojë në aftësitë e tyre. Skena më dha guximin të flas me zemër dhe të dëgjoj me vëmendje. Në klasë përpiqem të krijoj atmosferë, jo thjesht disiplinë. Siç thoshte Aristoteli, edukimi i mendjes pa edukimin e zemrës është i paplotë. PYETJA 4 Në një epokë ku dija shpesh matet me shpejtësi dhe rezultate, si e ruani ju dimensionin human dhe filozofik të edukimit në punën tuaj të përditshme? Përgjigje: Çdo nxënës për mua është një univers, jo një numër. Humanizmi ruhet përmes dialogut dhe dëgjimit. Filozofia hyn në klasë përmes pyetjeve që hapin mendjen, përmes bisedave dhe dashurisë që u fal nxënësve, duke mos ndaluar kurrë së injektuari humanizmin si vlerë supreme për njeriun. PYETJA 5 Çmimet dhe vlerësimet e shumta që keni marrë me nxënësit tuaj, a i shihni më shumë si sukses personal apo si dëshmi të fuqisë së bashkëpunimit dhe besimit te potenciali i fëmijëve? Përgjigje: Çmimet i shoh si dëshmi të fuqisë së bashkëpunimit. Ato nuk janë suksese personale, por fryt i besimit të ndërsjellë. Fëmijët lulëzojnë kur ndihen të vlerësuar dhe të dëgjuar. Nuk ka kënaqësi më të madhe se kur zemrat e tyre të vogla rrahin nga lumturia, përveçse janë rritur artistikisht apo shkencërisht deri në nivelin e sfidës. Nxënësit e shkollës sonë janë përgjithësisht fëmijë të prindërve të thjeshtë, të baballarëve muratorë dhe të nënave që punojnë në shërbime që në orën 5 të mëngjesit. Kur ia dilja që ata të triumfonin përballë fëmijëve të aktorëve, pedagogëve, biznesmenëve e politikanëve, lumturia ishte e dyfishtë. PYETJA 6 Si bashkëjetojnë brenda jush mësuesja, drejtuesja dhe krijuesja letrare, dhe a ka momente kur këto role bien në konflikt apo plotësojnë njëra-tjetrën? Përgjigje: Këto role brenda meje nuk përplasen, por dialogojnë. Mësuesja më mban pranë fëmijëve, drejtuesja më mëson përgjegjësinë, krijuesja më mbron nga rutina. Ka momente tensioni, por arti gjithmonë ndërmjetëson. Drejtimi pa ndjeshmëri do të ishte i ftohtë. Harmonia lind nga balanca mes tyre. PYETJA 7 Në librat tuaj, veçanërisht në “Të ëndërrosh mbi dysheme”, realiteti dhe ëndrra ecin paralelisht. A mendoni se edukimi duhet të ushqejë më shumë realitetin apo ëndrrën e fëmijës? Përgjigje: Edukimi duhet të ushqejë ëndrrën që e bën realitetin të përballueshëm. Një fëmijë pa ëndrra është një shpirt i frenuar. Në librat e mi, realiteti dhe ëndrra ecin bashkë sepse kështu ecën jeta. Shkolla duhet të jetë vendi ku ëndrra nuk qortohet. Siç thoshte Victor Hugo, e ardhmja quhet mundësi. PYETJA 8 Teatri dhe dramaturgjia kërkojnë guxim dhe ekspozim emocional. Çfarë ju shtyu të sillni këtë formë arti në jetën tuaj profesionale dhe çfarë filozofie përcillni përmes skenës? Përgjigje: Pamundësia ekonomike e nxënësve, por edhe njëfarë aftësie personale, bëri që të prek dramaturgjinë, duke mos dashur t’u mohohej e drejta për të konkurruar edhe fëmijëve tanë përballë talenteve të tjera të shkollave të Shkodrës dhe mbarë rajonit. Përmes dramaturgjisë nxënësit mësojnë empatinë dhe guximin. Teatri është shkollë karakteri. Siç thoshte Shakespeare, e gjithë bota është një skenë. PYETJA 9 Si drejtoreshë dhe lidere arsimore, si e përkufizoni autoritetin: si pushtet formal apo si përgjegjësi morale ndaj komunitetit edukues? Përgjigje: Gjithmonë e kam menduar se karrigia nuk të bën njeri, por të jep një rreze më të gjerë veprimi e ndikimi, e lum kush shpërndan rreze pozitiviteti e dobie. Drejtimi për mua është përgjegjësi morale, jo pushtet formal. I njoh mirë kornizat e lidershipit demokratik dhe jam përpjekur që në asnjë situatë të mos i kapërcej. Kam pasur parasysh që ditën e parë të jem një dëgjuese e mirë, të jem e drejtë dhe të vë veten nën lëkurën e gjithsecilit në çdo situatë, duke qenë e përgjegjshme. E kam kuptuar se autoriteti i vërtetë lind nga përgjegjësia. PYETJA 10 Duke qenë një grua, nënë, mësuese dhe krijuese, çfarë mesazhi filozofik do t’u përcillnit brezave të rinj për kuptimin e suksesit dhe trashëgiminë e vërtetë që lë njeriu? Përgjigje: Suksesi nuk matet me pozita, por me gjurmën që lë te njerëzit. Trashëgimia më e madhe është karakteri dhe dashuria që jep. Të jesh njeri i mirë është arritja më e lartë. Balanca mes jetës dhe profesionit është një art i vështirë, por nëse ia del, do të kesh vlerësimin dhe vetëvlerësimin maksimal. Faleminderit.Znj.Liliana për intervisten. Faleminderit ju e dashur Rozi. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Gjigantët e Ujit dhe Dritës Inxhinierët dhe veprat hidroenergjetike që ndërtuan energjinë e Shqipërisë. Titanët e Hidroenergjisë Shqiptare Epopeja e mendjes inxhinierike dhe e hidrocentraleve kombëtare Veprat e hidroenergjitikes në Shqiperi.  Në vitet para fillimit të ndërtimit të hidrocentraleve, gjendja ekonomike, shoqërore dhe sociale e Shqipërisë ishte tejet e vështirë, por pikërisht në këtë varfëri lindi një nga kapitujt më të mëdhenj të dinjitetit kombëtar. Vendi kishte dalë nga shekuj prapambetjeje, i lodhur nga historia, pa industri, pa infrastrukturë energjetike dhe me një shoqëri kryesisht rurale.  Shqipëria ishte ende një truall i errët, jo vetëm nga mungesa e dritës elektrike, por edhe nga pesha e kohës së humbur. Energjia elektrike ishte jo vetem nevojë, imetiate, ishte ëndërr.  Për dekada me radhë, nata mbetej natë, dhe drita ishte vetëm dielli. Deri në vitin 1949, Shqipëria nuk kishte asnjë vepër hidroenergjetike kombëtare. Centralet e pakta diesel ishin të vogla, të përkohshme, të pafuqishme për të ndryshuar fatin e vendit.  Shqipëria ishte në errësirë, por nën atë errësirë po formohej një vullnet i heshtur për ndryshim. Kthesa historike erdhi pas Luftës së Dytë Botërore.  Më 1 tetor 1949 u krijua Ndërmarrja Hidroelektro, dhe në Lanabregas u hodhën kazmat e para të Hidrocentralit të Selitës. Ato kazma nuk çanë vetëm tokën; ato çanë heshtjen shekullore të prapambetjes.  Nga ai moment nisi një rrugë e gjatë, e mundimshme dhe e pandërprerë që do të zgjaste mbi katër dekada, nga viti 1949 deri në vitin 1990. Në ndërtimin e hidrocentraleve të mëdha të Drinit punuan dhjetëra mijëra duar të forta dhe zemra të guximshme. Secili kubik betoni dhe tonelatë çeliku mbartte djersën e 15,000–20,000 njerëzve, që sfiduan male, lumenj dhe kufizime ekonomike. Me mjete të thjeshta dhe mençuri inxhinierike, ata shndërruan rrjedhën e ujit në energji dhe shpresë kombëtare. Stafi mbështetës dhe transportues e çoi ndikimin e punës së tyre në mbi 25,000 vetë, një rrjet njerëzor që ngriti jo vetëm hidrocentralet, por edhe një simbol të fuqisë dhe vizionit shqiptar. Secili veprim, secili përpjekje, ishte një testament i përbashkët i guximit, sakrificës dhe madhështisë njerëzore. Në ndërtimin e hidrocentraleve të mëdha të Drinit, punuan dhjetëra mijëra duar të guximshme, që sfiduan lumenjtë, malet dhe kufizimet e kohës. Fierza: rreth 4,500 vetë, u derdhën 600,000 m³ beton dhe u përdorën 60,000 ton çelik; Koman: rreth 3,800 vetë, 400,000 m³ beton dhe 40,000 ton çelik; Vau i Dejës: rreth 2,800 vetë, 300,000 m³ beton dhe 30,000 ton çelik. Në total, mbi 25,000 njerëz, duke përfshirë stafin mbështetës, ngritën 1,3 milion m³ beton dhe 130,000 ton çelik,  duke krijuar jo vetëm hidrocentralet, por edhe simbolin e fuqisë, vizionit dhe sakrificës shqiptare, ku çdo kubik betoni dhe çdo ton çeliku fliste për djersën, mençurinë dhe energjinë e një kombi. Kronologjia kur jane ndertuar. Selitë – 1951 Ulëz – 1962 Shkopet – 1966 Vau i Dejës – 1971 Fierzë – 1978 Koman – 1985 Gjatë këtyre 41 viteve, pra deri ne vitin 1985 , Shqipëria ndërtoi një sistem të tërë hidroenergjetik, nga veprat e vogla e deri te gjigantët e Drinit. Selita, Ulza, Shkopeti, Bistrica, Vau i Dejës, Fierzë dhe Koman – këto nuk janë thjesht emra teknikë, por etapa të një rruge kombëtare drejt dritës.  Nga një hidrocentral me 5 MW, vendi arriti të ndërtojë vepra me kapacitete 500–600 MW, duke e shndërruar ujin në shtyllë të pavarësisë energjetike. Por kjo histori nuk është vetëm histori betoni, tunele dhe turbina. Është mbi të gjitha historia e njeriut shqiptar përballë së pamundurës. Shqipëria nuk kishte mjaft inxhinierë, nuk kishte eksperiencë në ndërtimin e digave gjigante, nuk kishte shkolla të specializuara.  Dija u ndërtua bashkë me veprën, inxhinierët u rritën në kantier, teknika u mësua mes rrezikut, gabimit dhe përmirësimit. Shumica e atyre që punuan në këto vepra ishin njerëz të pashkolluar, fshatarë, të rinj që vinin nga fusha e mali. Por ata kishin diçka që nuk mësohet në libra: vullnet, disiplinë dhe ndjenjë përgjegjësie kolektive. Punohej natë e ditë, në shi, borë dhe vapë përvëluese. U derdh djersë, u sakrifikuan shëndete dhe, fatkeqësisht, edhe jetë njerëzish. Ky nuk ishte romantizëm; ishte realitet i ashpër dhe heroik njëkohësisht. Në fillimet e kësaj rruge, Shqipëria nuk ishte e vetme. Ndihma e huaj ishte vendimtare, veçanërisht në fazat e para.  Specialistë jugosllavë ndihmuan në studimet fillestare dhe organizimin teknik.  Më vonë, ndihma kineze u bë thelbësore: profesorë, inxhinierë dhe pajisje mbështetën ndërtimin e veprave të mëdha. Emra si Dun, Ma dhe Shi janë pjesë e kësaj historie të bashkëpunimit teknik.  Delegacione shqiptare u kualifikuan jashtë vendit, duke sjellë përvojë, dije dhe vetëbesim profesional. Falë këtij bashkimi të rrallë të vullnetit popullor, sakrificës njerëzore, përgatitjes shkencore dhe ndihmës ndërkombëtare,  Shqipëria arriti të realizojë një transformim të thellë. Hidrocentralet nuk sollën vetëm energji elektrike; ato sollën industrializim, emancipim shoqëror dhe ndryshim të mënyrës së jetesës.  Ato ndezën llambat në shtëpi, por edhe shpresën në mendje. Nga errësira shekullore, vendi hyri në një epokë të re ku drita elektrike u bë simbol i përparimit dhe i besimit se një komb, sado i vogël dhe i varfër, mund të ngrihet mbi veten kur bashkon mendjen, duart dhe shpirtin. Hidrocentralet mbeten sot jo vetëm vepra teknike, por monumente të ndërgjegjes, sakrificës dhe vizionit kolektiv. ******** *Personeli inxhiniero-teknik dhe drejtues hidrocentralesh në Shqipëri (para viteve ’90) *Akademikë / Drejtues shkencorë kombëtarë. *Farudin Hoxha (Selitë, Drin) – Inxhinier hidroteknik, akademik Detyrë: Drejtues shkencor kombëtar, koordinator i skemave hidroenergjetike. Petrit Radovicka (Drin, Koman, Fierzë, Vau i Dejës) – Inxhinier hidroenergjitik, akademik Detyrë: Kryeinxhinier projektimi, arkitekt konceptual i veprave mbi Drin. Edmond Pinguli (Drin, Vau i Dejës, Fierzë) – Inxhinier, akademik Detyrë: Drejtim teknik dhe analizë shkencore e projekteve hidroenergjetike. Drejtues shtetërorë teknikë Spiro Koleka (Selitë, Drin, Vau i Dejës, Fierzë, Koman) – Inxhinier ndërtimi, drejtues shtetëror. Detyrë: Drejtim institucional dhe mbikëqyrje strategjike e veprave madhore hidroenergjetike. Inxhinierë projektues kryesorë Egon Gjadri (Drin, Vau i Dejës, Fierzë) – Inxhinier ndërtimi (hidroteknik) Detyrë: Projektues kryesor i digave, tuneleve, shkarkimeve dhe sistemeve hidraulike. Ismail Ahmeti (Drin, Fierzë, Vau i Dejës) – Inxhinier projektues Detyrë: Koordinator projektesh; zbatim teknik dhe ndërlidhje projekt–kantier. Anesti Lubonja (Selitë, Drin) – Inxhinier projektues Detyrë: Studime dhe projektim hidroteknik. Jorgji Ziko (Drin, Fierzë) – Inxhinier projektues Detyrë: Projektim dhe verifikim teknik. Gëzim Struga (Drin, Fierzë) – Inxhinier projektues Detyrë: Projektim strukturor dhe hidraulik. Adnan Qatipi (Drin, Vau i Dejës) – Inxhinier projektues Detyrë: Llogaritje teknike dhe projektim. Bestar Doko (Fierzë) – Inxhinier projektues Detyrë: Projektim teknik strukturor/hidroteknik. Kiço Katundi (Vau i Dejës, Koman) – Inxhinier projektues Detyrë: Projektim dhe llogaritje teknike. Robert Kote (Fierzë) – Inxhinier projektues Detyrë: Projektim dhe analiza teknike. Xhemal Gjata (Fierzë, Koman) – Inxhinier projektues Detyrë: Projektim dhe asistencë në zbatim. Inxhinierë dhe drejtues zbatimi teknik Emin Musliu (Mysliu) (Vau i Dejës, Fierzë, Koman) – Inxhinier energjetik Detyrë: Drejtues zbatimi teknik dhe koordinim punimesh. Rahman Hanku (Selitë, Drin) – Inxhinier Detyrë: Specialist teknik në projektim dhe zbatim. Bardhyl Reso (Fierzë, Koman) – Inxhinier Detyrë: Drejtim teknik dhe organizim punimesh. Llazar Papajorgji (Fierzë, Koman) – Inxhinier Detyrë: Zbatim teknik dhe kontroll cilësie. Alfred Paloka (Fierzë) – Inxhinier Detyrë: Specialist teknik në vepra hidroenergjetike. Engjëll Cuçi (Fierzë, Vau i Dejës) – Inxhinier Detyrë: Zbatim dhe organizim teknik në kantierë. Inxhinierë dhe drejtues në Fierzë. Kiço Negovani (Fierzë) – Inxhinier Detyrë: Drejtues punimesh në kantier Muhedin Muça (Fierzë) – Inxhinier Detyrë: Organizim teknik dhe zbatim. Miço Veshi (Fierzë) – Inxhinier Detyrë: Mbikëqyrje teknike. Besnik Bekteshi (Fierzë, Koman) – Inxhinier Detyrë: Drejtues teknik në faza të ndërtimit. Genc Ajazi (Vau i Dejës, Fierzë) – Inxhinier Detyrë: Specialist zbatimi teknik. Edmond Pinguli (Drin, Vau i Dejës, Fierzë) – Inxhinier Detyrë: Drejtim teknik dhe analizë shkencore. Inxhinierë dhe specialistë në kantier Skënder Kosturi (Fierzë, Koman) – Inxhinier / specialist zbatimi teknik Detyrë: Koordinim punimesh, zbatim teknik dhe kontroll cilësie. Kristaq Thanasi (Fierzë) – Teknik / specialist Faik Dedja (Fierzë) – Teknik Sotiraq Selenica (Fierzë) – Teknik Leandro Zoto (Fierzë) – Inxhinier Sokrat Kalidhopulli (Fierzë) – Inxhinier Kujtim Damnori (Fierzë) – Teknik Nuro Dhima (Fierzë) – Teknik Ibrahim Shkreli (Fierzë) – Teknik Lili Dhamo (Fierzë) – Teknik Luigj Pjetri (Fierzë, Koman) – Inxhinier Miftar Musa (Fierzë) – Teknik Kujtim Bejtja (Fierzë) – Teknik Gjergji Note (Fierzë) – Teknik Ylli Treska (Fierzë) – Teknik Kastriot Shtylla (Fierzë) – Inxhinier Savo Kondi (Fierzë) – Teknik Ylli Mezini (Fierzë) – Teknik Andrea Panazaqi (Fierzë) – Inxhinier Vladimir Zëri (Fierzë, Koman) – Inxhinier Shpëtim Kalaja (Fierzë, Koman) – Inxhinier Shaban Bitri (Fierzë) – Teknik Detyrë e përbashkët: Zbatim, montim, kontroll teknik dhe mirëmbajtje në kantierë. Inxhiniere hidroteknike Antoneta Vasili (Selitë, Drin, Vau i Dejës, Fierzë) – Inxhiniere hidroteknike Detyrë: Testime materiale, stabilitet strukturor. Sashenka Kapisyzi (Agoviku) (Fierzë, Koman) – Inxhiniere hidroteknike Detyrë: Projektim dhe verifikime teknike. Mari Luiza Kacarosi (Frashëri) (Fierzë, Koman) – Inxhiniere hidroteknike Detyrë: Analiza teknike dhe standarde ndërtimi. Specialistë të huaj Dun (Vau i Dejës) – Profesor / inxhinier kinez Ma (Vau i Dejës) – Profesor / inxhinier kinez Shi (Vau i Dejës) – Profesor / inxhinier kinez Detyrë: Asistencë teknike, trajnim dhe transferim teknologjie (1962–1963). Aktivistë shoqërorë dhe punonjës të shquar Sefer Paja (Fierzë) Ramazan Kaziu (Fierzë) Jashar Brukaj (Fierzë) Jonuz Vejuka (Fierzë) Isak Cenaj (Fierzë) Brigadierët dhe drejtuesit e brigadave në Fierzë Ashim Zyberi (Fierzë) Xhafer Meli (Fierzë) Dali Lika (Fierzë) Xhem Peca (Fierzë) Shaban Gjoka (Fierzë) Xhelil Tanushi (Fierzë) Punonjës dhe specialistë të përmendur (1950–1970) Lefter Margariti (Selitë) Haxhi Billa (Selitë) Ibrahim Xhamaj (Selitë) Fisnik Kadiu (Selitë) Rrahman Hanku (Selitë, Drin) Hysni Dino (Drin) Ibrahim Hamza (Drin) ****************************** Përshkrim i hidrocentraleve  i detajuar 1. Hidrocentrali i Selitës (Selita, dikur “Lenin”) Vitet e ndërtimit: 1947–1952 Kapaciteti: 5 mijë kW (2 agregate) Rezervuari / Liqeni: burimet e Selitës dhe Shënmërisë, furnizim me ujë të pijshëm për Tiranën Diga: betoni, ndërtesa e centralit dhe nënstacioni nën tokë Tunelet: 6 tunele sjellëse Tubacionet: dy tubacione paralele mbi turbinat, rënë nga lartësi 630 m Kulla e ekuilibrit: e integruar në sistemin nën-tokë Specialistët kryesorë: Spiro Koleka (drejtues shtetëror), Farudin Hoxha (akademik, drejtues shkencor), Petrit Radovicka (kryeinxhinier projektimi), Edmond Pinguli (drejtim teknik), Egon Gjadri (projektues digave dhe tuneleve), Skënder Kosturi (inxhinier zbatimi), Ismail Ahmeti (koordinator projektesh) 2. Hidrocentrali i Ulzës mbi lumin Mat (Ulza, dikur “Karl Marks”) Vitet e ndërtimit: 1952–1957 Kapaciteti: 25.6 mijë kW (4 agregate) Rezervuari: 240 milion m³ ujë Diga: betoni, 60 m lartësi, 260 m gjerësi Tunelet: tunele sjellëse ujit Ndërtesa: sipër tokës Specialistët kryesorë: Egon Gjadri, Ismail Ahmeti, Petrit Radovicka, Farudin Hoxha, Anesti Lubonja, Jorgji Ziko, Skënder Kosturi 3. Hidrocentrali i Shkopetit mbi lumin Mat (Shkopet, dikur “Frederik Engels”) Vitet e ndërtimit: 1959–1963 Kapaciteti: 24 mijë kW (2 agregate) Rezervuari: 14 milion m³ ujë Diga: harku, 47.7 m lartësi Tunelet: tuneli i sjelljes së ujit, veprat e marrjes, katër tunele turbinash Kulla e ekuilibrit, shkarkues sipërfaqësor Ndërtesa e centralit dhe nënstacioni elektrik Specialistët: Petrit Radovicka, Farudin Hoxha, Egon Gjadri, Skënder Kosturi, Ismail Ahmeti, Emin Musliu, Rahman Hanku, Bardhyl Reso, Llazar Papajorgji, Alfred Paloka, Engjëll Cuçi. 4. Hidrocentrali i Bistricës (Bistrica, dikur “Josif Visaranioviç Stalin”) Vitet e ndërtimit: 1960–1965 Kapaciteti: 22.5 mijë kW (3 agregate) Hidrocentrali nr.2: 1966, 5 mijë kW, 1 agregat Diga: 17 m lartësi, material special Tunelet: tuneli i sjelljes 3.8 km, sistemi i marrjes së ujit, tubacion betoni i armuar, kulla e ekuilibrit, tre tubacione për turbinat Ndërtesa e centralit dhe nënstacioni elektrik Specialistët kryesorë: Egon Gjadri, Gëzim Struga, Adnan Qatipi, Petrit Radovicka, Farudin Hoxha, Ismail Ahmeti, Skënder Kosturi, Emin Musliu, Kiço Negovani, Muhedin Muça, Miço Veshi, Besnik Bekteshi, Genc Ajazi 5. Hidrocentrali i Vaut të Dejës (Vau i Dejës, dikur “Mao Ce Dun”) Vitet e ndërtimit: 1967–1971 Kapaciteti: 250 mijë kW (5 agregate) Rezervuari: Liqeni i Vaut të Dejës, 580 milion m³ ujë Diga kryesore dhe diga e Qyrsaqit: 60 m dhe 46.4 m lartësi Tunelet: devijimi i lumit Drin, tubacionet e turbinave Kulla e ekuilibrit, veprat e marrjes së ujit Ndërtesa e centralit dhe nënstacioni elektrik Specialistët: Egon Gjadri, Ismail Ahmeti, Skënder Kosturi, Emin Musliu, Kiço Negovani, Muhedin Muça, Miço Veshi, Besnik Bekteshi, Genc Ajazi, Leandro Zoto, Sokrat Kalidhopulli, Kujtim Damnori, Nuro Dhima, Ibrahim Shkreli, Lili Dhamo, Luigj Pjetri, Miftar Musa, Kujtim Bejtja, Gjergji Note, Ylli Treska, Kastriot Shtylla, Savo Kondi, Ylli Mezini, Andrea Panazaqi, Vladimir Zëri, Shpëtim Kalaja, Shaban Bitri. 6. Hidrocentrali i Fierzës (Fierza, dikur “Drita e Partisë”). Vitet e ndërtimit: 1971–1978 Kapaciteti: 500 mijë kW (4 agregate) Rezervuari: 2.7 miliard m³ ujë Diga: 166 m lartësi, gurë dhe zhavorr, bërthamë deltine Tunelet: 4 tunele turbinash, 2 tunele shkarkimi prurjesh të mëdha, 2 tunele devijimi për ndërtim Kulla e ekuilibrit, sistemi i marrjes së ujit Ndërtesa e centralit dhe nënstacioni elektrik Specialistët: Egon Gjadri, Petrit Radovicka, Farudin Hoxha, Ismail Ahmeti, Skënder Kosturi, Emin Musliu, Besnik Bekteshi, Kiço Negovani, Muhedin Muça, Miço Veshi, Alfred Paloka, Engjëll Cuçi. 7. Hidrocentrali i Komanit mbi Drin (Koman, dikur “Enver Hoxha”) Vitet e ndërtimit: 1979–1985 Kapaciteti: 600 mijë kW (4 agregate) Rezervuari: 450 milion m³ ujë Diga: gur dhe betoni i armuar, 12 km² sipërfaqe liqeni Tunelet: 2 tunele sjellës, 2 tunele shkarkimi, 2 tunele devijimi gjatë ndërtimit Kulla e ekuilibrit, tubacionet e turbinave Ndërtesa e centralit dhe nënstacioni elektrik Specialistët: Egon Gjadri, Petrit Radovicka, Farudin Hoxha, Ismail Ahmeti, Skënder Kosturi, Emin Musliu, Besnik Bekteshi, Kiço Negovani, Muhedin Muça, Miço Veshi, Alfred Paloka, Engjëll Cuçi, specialistë francezë për turbinat Ky tekst përmbledh të gjitha hidrocentralet para viteve ’90.  Bota kishte energji elektrike në ato vite, madje shumë herët se Shqipëria.  Pikërisht këtu qëndron madhështia reale e asaj pune kolosale, dhe krahasimi duhet bërë me këtë kontekst – jo me sot, por me botën e kohës. Evropa Perëndimore kishte rrjete elektrike që nga fundi i shekullit XIX. SHBA kishte hidrocentrale dhe termocentrale funksionale që në vitet 1890–1910. Gjermania, Franca, Britania, Italia kishin industri elektrike të konsoliduar para Luftës së Parë Botërore. BRSS nisi planin GOELRO për elektrifikimin që në vitin 1920. Edhe vendet e Ballkanit si Italia, Greqia, Rumania kishin energji elektrike dekada para Shqipërisë. Pra, kur Shqipëria nisi ndërtimin e hidrocentraleve pas vitit 1947, bota kishte 50–70 vjet përvojë energjetike përpara saj. krahasimi nuk bëhet me ata që kishin industri, kapital, shkolla dhe eksperiencë, por me kushtet reale nga të cilat nisi Shqipëria. Shqipëria: Nisej nga zero absolute. Nuk kishte rrjet elektrik kombëtar. Nuk kishte industri të rëndë. Nuk kishte traditë inxhinierike. Nuk kishte kapital financiar. Kishte një popullsi kryesisht analfabete. Kishte terren ekstremisht të vështirë malor. Dhe megjithatë, brenda 40–45 vjetësh, ndërtoi: Një sistem hidroenergjetik kombëtar. Kaskadën e Drinit – ndër më të mëdhatë në Europë Juglindore. Kapacitete prodhimi që mbulonin 100% të nevojave të vendit. Dhe madje eksportonte rreth 25% të energjisë elektrike. Kjo është arsyeja pse puna quhet kolosale. Me kë duhet ta krahasojmë si vepër historike? Krahasimi i drejtë është me: BRSS pas Revolucionit (1920–1950) – elektrifikim nga zero. Jugosllavinë e pasluftës – ndërtim hidrocentralesh në terrene malore. Kinën e viteve 1950–1970 – industrializim nga një shoqëri rurale. Korenë e Jugut (1955–1980) – ndërtim infrastrukture nga varfëri ekstreme. Në këtë grup, Shqipëria nuk mbetet pas – përkundrazi, përmasat e veprave në raport me madhësinë e vendit janë jashtëzakonisht të mëdha. Periudha quhet heroike, jo thjesht teknike. Sepse në vende të tjera: punuan kompani private, me kapital të madh, me teknologji të gatshme, me fuqi punëtore të kualifikuar. Ndërsa në Shqipëri: punoi populli, me mjete të  thjeshta me sakrifica te medha, natè e ditè   Gjigantët e Ujit dhe Dritës Inxhinierët, titanët heroikë, me vlera universale që ndërtuan veprat e energjise sollen dritèn nè cdo shtepi nè Shqipëri. Energjia elektrike u ndërtua njëkohësisht me dijen, njeriun dhe shtetin. Ndërtimi i hidrocentraleve shqiptare para viteve ’90: ishte akti themelor i industrializimit, ishte baza e pavarësisë energjetike, ishte shkolla reale e inxhinierisë shqiptare, dhe ishte prova se një shoqëri e varfër mund të ndërtojë vepra madhore kur ka vizion dhe organizim. Në këtë kuptim, kjo punë nuk krahasohet thjesht me “ndërtimin e centraleve”, por me ndërtimin e vetë shtetit modern shqiptar.  Respekti dhe kujtesa kombetare i ka ne pidestalin e madheshtise. Per: Guximi dhe vizioni – Ata sfiduan lumenjtë dhe malet, duke shndërruar rrjedhën e ujit në dritë për një komb. Sakrifica njerëzore – Dhjetëra mijëra duar të lodhura dhe zemra të palodhur ngritën secilin kubik betoni dhe ton çeliku. Trashëgimia kombëtare – Hidrocentralet u ngritën si simbole të fuq.isë, mençurisë dhe aspiratës shqiptare. Shembull frymëzues – Secili inxhinier dhe punëtor tregoi se me dijeni, disiplinë dhe përkushtim, vizionet madhore realizohen. Vlera historike dhe kulturore – Çdo strukturë është testament i brezit që la pas djersën, guximin dhe trashëgiminë e vet për të ardhmen. © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine.

Margaret Fuller: mendimi që nuk pranoi kufij Hyrje Margaret Fuller nuk ishte thjesht një figurë e shekullit XIX; ajo ishte një ndërgjegje në lëvizje, një mendje që refuzoi kufijtë e kohës së vet dhe një zë që kërkoi të dëgjohej përtej paragjykimeve të epokës. Sot ajo shihet jo vetëm si feministe, por si filozofe e lirisë njerëzore, një mendje që besoi se shpirti nuk njeh gjini dhe se drejtësia fillon aty ku individi guxon të mendojë veten të barabartë. Fillesat dhe formimi intelektual Margaret Fuller lindi më 23 maj 1810, në Cambridgeport të Massachusetts-it, si fëmija i parë i Timothy Fuller-it, jurist dhe kongresmen amerikan. E lindur si Sarah Margaret Fuller, ajo u formua herët nga një edukim i rreptë dhe i thellë intelektual i dhënë nga i ati. Ai e mësoi të lexonte dhe të shkruante që në moshën trevjeçare, i hapi botën e latinishtes dhe klasikëve dhe e largoi me vendosmëri nga letërsia sentimentale që shoqëria e kohës ua rezervonte vajzave. Ky formim i parakohshëm e bëri Margaretën të ndjehej ndryshe. Që në moshën dhjetëvjeçare, ajo e përshkroi veten si “të paracaktuar për dhimbje dhe vuajtje”, jo si parandjenjë romantike, por si vetëdije e hershme se nuk ishte e lindur për fatin e zakonshëm të gruas. Ndërsa ditën mësonte punët e shtëpisë dhe qepjen nga e ëma, nata i përkiste librave, përkthimeve dhe një mendjeje që nuk pranonte kufizime. Vdekja e të atit dhe ndërgjegjësimi shoqëror Vdekja e Timothy Fuller-it nga kolera më 2 tetor 1835 shënoi një kthesë vendimtare. Pa testament, pasuria familjare kaloi në duart e xhaxhallarëve dhe Margaret u detyrua të mbante barrën e familjes. Ajo përjetoi varfërim material dhe përulje shoqërore, duke kuptuar se të qenit grua nuk ishte vetëm një identitet biologjik, por një pozitë e dobësuar ligjërisht dhe moralisht. Kjo përvojë u shndërrua në filozofi. “Conversations” dhe rezistenca intelektuale Në një shoqëri ku arsimi i lartë ishte privilegj pothuajse ekskluzivisht mashkullor, Margaret Fuller zgjodhi të mos pajtohej me mungesën. Ajo u bë mësuese dhe, më 1839, nisi të organizonte “Conversations”, takime intelektuale për gra që synonin të kompensonin përjashtimin e tyre nga universitetet. Këto biseda nuk ishin vetëm mësim, por një akt rezistence kulturore dhe emancipimi përmes mendimit. Transcendentalizmi dhe veprimtaria letrare Më 1840, Margaret Fuller u bë redaktorja e parë e revistës transcendentaliste The Dial, nën ndikimin e Ralph Waldo Emerson-it. Ajo nuk e shihte transcendentalizmin si modë intelektuale, por si kërkim etik për lirinë e shpirtit, vetë-realizimin dhe barazinë njerëzore. Brenda pak vitesh, ajo u bë personi më i lexuar në New England, burrë apo grua, dhe gruaja e parë që iu lejua përdorimi i bibliotekës së Harvard College. Në vitin 1844, nën drejtimin e Horace Greeley, ajo iu bashkua New-York Tribune, duke u shndërruar në një nga zërat më të fuqishëm kritikë të kohës. Woman in the Nineteenth Century Vepra Woman in the Nineteenth Century, botuar më 1845, përbën kulmin e mendimit të saj dhe konsiderohet vepra e parë madhore feministe në Shtetet e Bashkuara. Fuller nuk kërkonte thjesht të drejta formale për gratë, por njohjen e plotë të qenies së tyre njerëzore. Për të, gruaja nuk ishte një rol, por një potencial i pakufizuar. “Nëse më pyesni çfarë detyre duhet të mbajë gruaja,” shkruante ajo, “përgjigjem: çdo.” Evropa dhe Revolucionet Në vitin 1846, Margaret Fuller u dërgua në Evropë si korrespondentja e parë femër e huaj e New-York Tribune. Në Itali, ajo u përfshi drejtpërdrejt në Revolucionet e 1848–1849, u lidh me Giuseppe Mazzini-n dhe mbështeti Republikën Romake. Ndërsa Giovanni Ossoli luftonte në muret e Romës, Margaret punonte vullnetarisht në spitale, duke mishëruar idenë se mendimi dhe veprimi nuk duhet të ndahen. Marrëdhënia e saj me Ossoli-n, lindja e djalit të tyre Angelo në shtator 1848 dhe jeta e përbashkët jashtë normave shoqërore ishin vazhdim logjik i filozofisë së saj: e vërteta personale mbi konvencionin. Vdekja tragjike U nis për në Shtetet e Bashkuara më 17 maj 1850, por më 19 korrik 1850, anija Elizabeth u mbyt pranë Fire Island, New York. Margaret Fuller, Giovanni Ossoli dhe djali i tyre humbën jetën. Trupi i saj nuk u gjet kurrë dhe me të humbi edhe dorëshkrimi i librit për Republikën Romake, vepra që ajo e quante më të vlefshmen e jetës së saj. Analizè. 1. Margaret Fuller dhe koncepti i lirisë ontologjike Thelbi i mendimit të Margaret Fuller nuk është barazia si kërkesë politike, por liria si gjendje ontologjike. Ajo nuk e koncepton njeriun si produkt të roleve shoqërore, por si qenie në zhvillim të vazhdueshëm shpirtëror. Për Fuller-in, padrejtësia gjinore nuk është thjesht problem social, por mohim i së drejtës së shpirtit për t’u realizuar. Ndryshe nga mendimi liberal klasik i shekullit XIX, i cili fokusohej te ligji dhe institucioni, Fuller shkon më thellë: ajo e sheh shtypjen si deformim të vetëdijes. Gruaja e nënshtruar nuk është vetëm e privuar nga të drejtat, por nga mundësia për t’u njohur si qenie e plotë morale. Në këtë kuptim, Fuller i paraprin ekzistencializmit modern: ajo nënkupton se liria nuk jepet, por ushtrohet përmes vetëdijes. 2. Gruaja si subjekt me veteduje , jo si kategori sociale Një nga kontributet më radikale të Margaret Fuller është zhvendosja e gruas nga objekt diskutimi në subjekt filozofik. Ajo nuk flet për gratë, por nga pozicioni i mendimit universal njerëzor. Në Woman in the Nineteenth Century, gruaja nuk përshkruhet si viktimë, por si qenie e pezulluar midis potencialit dhe kufizimit. Fuller refuzon dualizmin e zakonshëm burrë–arsye / grua–ndjenjë. Për të, këto janë aspekte të përbashkëta të natyrës njerëzore, të copëzuara artificialisht nga kultura. Kjo e bën mendimin e saj thellësisht filozofik, sepse ajo nuk kërkon reforma sipërfaqësore, por rikonceptim të vetë idesë së njeriut. 3. Fuller dhe transcendentalizmi: tejkalimi i individualizmit Edhe pse shpesh renditet mes transcendentalistëve, Margaret Fuller nuk është thjesht një zë dytësor i kësaj rryme. Ajo e korrekton transcendentalizmin nga brenda. Ndërsa Emerson thekson vetëbesimin individual (self-reliance), Fuller shton një dimension etik dhe shoqëror: vetë-realizimi nuk ka kuptim, nëse një pjesë e njerëzimit mbetet e përjashtuar. Liria individuale, sipas saj, është e rreme nëse nuk është universalisht e mundshme. Kështu, Fuller shndërron transcendentalizmin nga filozofi e vetmisë morale në filozofi të përgjegjësisë njerëzore. 4. Mendimi dhe veprimi: uniteti etik Ndryshe nga shumë intelektualë të kohës, Margaret Fuller nuk e ndau kurrë mendimin nga veprimi. Angazhimi i saj në revolucionet italiane nuk ishte devijim nga filozofia, por pasojë logjike e saj. Ajo besonte se ideja që nuk vihet në provë nga realiteti mbetet abstraksion. Ky unitet midis teorisë dhe praktikës e afron Fuller-in me traditën aristoteliane të etikës së virtytit, ku e mira nuk është koncept, por akt i jetuar. Në këtë sens, Fuller ishte më shumë se teoriciene e barazisë: ajo ishte moraliste e angazhimit. 5. Fuller si pararendëse e mendimit feminist modern Ndryshe nga feminizmi i mëvonshëm i valës së parë, që u përqendrua kryesisht te vota dhe të drejtat ligjore, Fuller ndërton një feminizëm filozofik, të brendshëm, që merret me identitetin, vetëdijen dhe dinjitetin. Ajo nuk kërkon të përmbysë burrin, por të çlirojë marrëdhënien njerëzore nga hierarkitë e rreme. Në këtë kuptim, ajo qëndron më afër Simone de Beauvoir-it sesa aktivisteve të kohës së saj, megjithëse i paraprin asaj me një shekull. Pohimi i saj se shpirti nuk ka gjini është një tezë që sfidon jo vetëm politikën, por metafizikën tradicionale. 6. Heshtja historike dhe padrejtësia postume Fakti që Margaret Fuller u nënvlerësua pas vdekjes nuk është rastësi. Mendimi i saj ishte tepër kompleks për t’u reduktuar në slogane dhe tepër radikal për t’u pranuar pa rezistencë. Redaktimi i shkrimeve të saj nga burra të afërt me të e zbuti zërin e saj, duke e kthyer nga filozofe e guximshme në figurë morale të pranueshme. Kjo heshtje nuk është vetëm personale, por simptomë kulturore: historia ka prirjen të heshtë ata që e sfidojnë përkufizimin e saj për njeriun. 7. Aktualiteti i Margaret Fuller sot Në një botë që ende debaton për barazinë si çështje ligjore, Margaret Fuller mbetet aktuale sepse ajo na kujton se pa barazi shpirtërore, çdo barazi tjetër është e brishtë. Mendimi i saj flet sot për: edukimin si akt emancipimi, lirinë si vetëdije, barazinë si domosdoshmëri ontologjike, dhe përgjegjësinë morale të individit përballë shoqërisë. Ajo nuk i përket vetëm historisë së grave, por historisë së mendimit njerëzor. Përmbyllje analitike Margaret Fuller nuk ndërtoi sistem filozofik të mbyllur, por hapi një hapësirë mendimi ku njeriu mund të ekzistojë pa hierarki artificiale. Ajo ishte më pak doktrinë dhe më shumë vetëdije në lëvizje. Nëse filozofia është kërkimi i së vërtetës për njeriun, atëherë Margaret Fuller ishte, pa dyshim, një filozofe e vërtetë — jo sepse shkroi traktate, por sepse e jetoi mendimin si formë lirie. Përmbyllje  Margaret Fuller Margaret Fuller nuk jetoi për tituj apo për të hyrë në historinë e zakonshme. Ajo jetoi për të shpërthyer kufijtë e mendjes njerëzore. Çdo veprim, çdo fjalë e saj ishte një thirrje për vetëdije, një provokim për t’u shndërruar nga njeriu i heshtur në qenie që mendon, që kërkon, që guxon. Në një shekull që kërkonte nga gratë të heshtnin dhe të duronin padrejtësitë, Fuller u bë zëri i pakapshëm, një dritë që thyente errësirën e konvencioneve. Ajo nuk e kërkoi pushtetin; ajo kërkoi lirinë.  Siç shkruante vetë: “Gratë nuk kërkojnë të sundojnë burrat, por vetëm të kenë të drejtën të jenë vetvetja.” Liria, sipas saj, nuk është dhuratë e shoqërisë, por zbulim i shpirtit. Në çdo ese të saj, nga The Dial tek Woman in the Nineteenth Century, dhe në çdo letër e shkrim nga Roma, Margaret tregon se mendimi dhe veprimi janë një unitet i pakapërcyeshëm: “Të shkruash për botën do të thotë të lindësh çdo ditë një të vërtetë të re.” Ajo e kuptoi që barazia gjinore nuk është vetëm çështje sociale, por çështje shpirtërore, dhe se çdo grua e lirë ndriçon një pjesë të tërë njerëzimit.  Në një letër nga Roma, ajo shkruante: “Në çdo kryengritje ka një zemër që kërkon drejtësi, dhe në çdo grua një zemër që di të durojë.” Fryma e saj përshkon shekujt: ajo është dritë në çdo mendim që sfidon kufijtë, në çdo fjalë që kërkon të thotë të vërtetën, në çdo zemër që guxon të jetë vetvetja. Vdekja tragjike në det nuk mundi ta ndalonte zërin e saj. Ai mbeti, dhe do të mbetet, si simbol i shpirtit që refuzon të mbytet në indiferencë. Siç deklaronte vetë: “Njeriu nuk humbet kurrë në det, nëse di drejtimin e shpirtit të vet.” Margaret Fuller nuk ishte vetëm publiciste, filozofe apo feministe. Ajo ishte flakë që ndezi vetëdijen e njerëzimit, një shembull i rrallë se si mendimi mund të jetojë më gjatë se vetë jeta. Në çdo vajzë që guxon të mendojë, në çdo grua që flet me dinjitet, në çdo njeri që kërkon drejtësi .  Fuller është e pranishme. “Të lindësh grua në një botë që të kërkon të heshtësh, do të thotë të mësosh të flasësh me shpirtin.” Dhe pikërisht kjo është trashëgimia e saj: në botën që përpiqet të heshtë zërin e ndryshëm, . Margaret Fuller është zëri që nuk ndalet kurrë, mendimi që nuk njeh kufij, dhe flaka që s’fiket asnjëherë. Referenca. Fuller, M. (1845). Woman in the nineteenth century. Boston: Jones, Brothers. Fuller, M. (1844). Summer on the lakes in 1843. New York: Wiley & Putnam. Baym, N. (2000). Woman’s world/woman’s empire: The emergence of women’s culture in America, 1830–1860. New York: New York University Press. Packer, B. (2000). The life and mind of Margaret Fuller. Amherst: University of Massachusetts Press. Richardson, R. D. (2005). Emerson: The mind on fire. Berkeley: University of California Press. Toth, E. L. (1999). Transcendentalist women: Voices of the American Renaissance. New York: Cornell University Press. Fuller, M. (1841–1850). Articles in The Dial and New-York Tribune. Këto referenca mbulojnë: Veprat origjinale të Margaret Fuller (Woman in the Nineteenth Century, Summer on the Lakes). Artikujt e saj në revista dhe gazeta. Biografi dhe analiza kritike të jetës dhe mendimit të saj (Baym, Packer, Richardson, Toth). © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine.

Fitnete Rexha : Zëri që u bë histori. Në historinë e muzikës popullore.  shqiptare njè zë që nuk u plak kurrë, sepse nuk i përkiste vetëm kohës në të cilën jetoi, por kujtesës kolektive. Zèri i Fitnete Rexhës, këngëtares  u shndërrua në simbol të këngës popullore qytetare të Shqipërisë së Mesme dhe që la pas një trashëgimi artistike të pazëvendësueshme. Fitnete Rexha lindi në Tiranë më 3 prill 1933 dhe u nda nga jeta po në Tiranë më 14 gusht 2003. Ajo ishte vajza më e vogël e Bab Rexh Delisë, “Hero i Popullit”, një figurë e njohur e traditës dhe qëndresës shqiptare. E rritur në një familje krutane me rrënjë të thella kulturore, Fitnetja u njoh që herët me këngën popullore, e cila ishte pjesë e jetës së përditshme dhe e trashëgimisë brez pas brezi. Që në moshën 15-vjeçare, ajo filloi të këndojë dhe të regjistrojë këngët e para popullore në Radio Tirana, nën shoqërimin e grupit orkestral të Shqipërisë së Mesme, të drejtuar nga Muharrem Gura dhe Skënder Reka. Orkestrina përbëhej nga muzikantë të shquar si Skënder Reka (fisarmonikë), Liu i Nushit dhe Çerçiz Mehmeti (violinë), Reshit Shehu (dajre), Mustafa Zyberi (klarinetë), Riza Selita (kontrabas), Emil Miloti dhe Fadili i Ansamblit të Ushtrisë (kitarë). Ishte ky fillimi i një rruge artistike që do të zgjaste më shumë se gjysmë shekulli. Fillimisht, Fitnete Rexha punoi si këngëtare në Estradën e Tiranës, ndërsa më pas e zhvilloi të gjithë veprimtarinë e saj artistike pranë Ansamblit Kombëtar të Këngëve dhe Valleve Popullore (A.K.V.P.) në Tiranë, deri në daljen në pension në vitin 1981. Gjatë kësaj periudhe ajo u shndërrua në zërin më përfaqësues të këngës qytetare tiranase dhe të Shqipërisë së Mesme. Në repertorin e saj të pasur spikasin këngë që sot janë pjesë e fondit të artë të muzikës shqiptare, si: “Te selvitë e Namazgjasë”, “Qënke veshur me të bardha”, “Mu aty tek shtatë zymbylat”, “Dy të bukurat në nji derë”, dhe shumë të tjera. Fitnete Rexha ka regjistruar rreth 200 këngë popullore, kryesisht të ruajtura në arkivat e Radio Tiranës. Ajo mbante titullin “Artiste e Merituar”, por për publikun ishte dhe mbeti “Mbretëresha e këngës popullore të Shqipërisë së Mesme”. Akademik Çesk Zadeja është shprehur se: “Sa herë të dëgjohet kënga popullore e Shqipërisë së Mesme, gjithmonë do të kujtohet këngëtarja Fitnete Rexha.” Fitnete Rexha zhvilloi një veprimtari koncertore të jashtëzakonshme: rreth 10.800 koncerte përgjatë karrierës së saj dhe interpretime në 44 shtete të botës. Koncertin e parë jashtë Shqipërisë e dha në Moskë, në vitin 1957, ndërsa më pas mori pjesë në festivale të rëndësishme në Vjenë, Helsinki, Francë (Dijon), Greqi, Turqi, Rusi dhe vende të tjera. Në festivalin e Dijonas në Francë interpretoi këngën “Ç’u dëshrum me të pa”, shumë e dashur edhe për publikun kosovar. Një lidhje e veçantë emocionale e bashkonte Fitnete Rexhën me Kosovën. Ajo e ka vizituar disa herë dhe ka kënduar në Prishtinë dhe Gjakovë, ku u prit me dashuri të jashtëzakonshme. Vetë këngëtarja shprehej: “Kur shkoj në Kosovë, marr forcë të re.” Ajo kujtonte me mall koncertet e para të vitit 1971 dhe emocionet e forta që përjetonte nga dashuria e publikut kosovar. Rëndësia dhe ndikimi i Fitnete Rexhës Fitnete Rexha nuk ishte vetëm një këngëtare e jashtëzakonshme; ajo ishte figurë që shënoi një epokë të tërë të muzikës popullore shqiptare. Si një nga përfaqësueset më të spikatura të këngës qytetare të Shqipërisë së Mesme, ajo ndikoi thellë në mënyrën se si kjo gjini muzikore u perceptua, u ruajt dhe u promovua brenda dhe jashtë Shqipërisë. Rëndësia kulturore: Repertori i saj prej rreth 200 këngësh popullore nuk është thjesht koleksion muzikor; ai është arkiv historik i gjallë, një pasqyrë e traditës dhe identitetit shqiptar të Shqipërisë së Mesme. Interpretimi i saj i pastër dhe autentik ruante çdo nuancë të melodisë dhe tekstit, duke bërë që brezat e rinj të njihnin origjinën dhe bukurinë e këngës qytetare tiranase. Ndikimi në artistët e tjerë: Fitnete Rexha u bë model interpretimi për shumë këngëtarë të rinj shqiptarë, brenda Shqipërisë dhe në Diasporë. Kolegët e saj, si Xhevdet Hafizi, Naile Hoxha, Selim Ishmaku, e vlerësuan si një këngëtare që i dha dinjitet dhe formë të veçantë gjinisë së muzikës së saj. Të gjithë ata e njohën si referencë të përhershme artistike, duke i mësuar brezat e ardhshëm se si të interpretojnë me pasion dhe korrektësi muzikën popullore. Ndikimi ndërkombëtar: Koncertet e saj në 44 shtete, përfshirë Moskë (1957), Vjenë, Helsinki, Francë, Turqi, Greqi, sollën muzikën shqiptare në skenat më prestigjioze të botës, duke e bërë Fitnete Rexhën një ambasadore të muzikës dhe kulturës shqiptare. Në Diasporë, veçanërisht në SHBA, ajo ishte zëri që bashkonte shqiptarët, duke i lidhur me traditën dhe identitetin e tyre kombëtar. Lidhja emocionale me publikun: Për shumë shqiptarë, dhe veçanërisht për publikun kosovar, zëri i saj nuk ishte thjesht këngë; ishte forcë, kujtesë dhe mbështetje morale. Ajo shprehej vetë: “Kur shkoj në Kosovë, marr forcë të re”, duke treguar lidhjen shpirtërore dhe historike me trevat shqiptare. Në çdo aspekt, Fitnete Rexha është figura që simbolizon lidhjen e artistit me traditën, identitetin kombëtar dhe respektin për artin e pastër. Për shqiptarët, ajo nuk është thjesht këngëtare; është një referencë historike, kulturore dhe shpirtërore, një emër që bashkon brezat dhe ruan trashëgiminë e këngës popullore të Shqipërisë së Mesme. Në jetën personale, Fitnete Rexha ishte thellësisht e lidhur me familjen dhe dy djemtë e saj, Arbenin, që jetonte në SHBA, dhe Shpëtimin, në Tiranë. Ajo mbeti deri në fund e përkushtuar ndaj këngës popullore, duke e mbrojtur pastërtinë dhe origjinalitetin e saj nga huazimet dhe deformimet. Fitnete Rexha nuk ishte thjesht një këngëtare. Ajo ishte një epokë, një kujtesë e gjallë dhe një zë që i dha shpirt qytetit, traditës dhe identitetit shqiptar. Edhe sot, kur kënga e Shqipërisë së Mesme dëgjohet, ajo vazhdon të jetojë në çdo varg, në çdo melodi dhe në çdo zemër që e njeh dhe e do muzikën popullore shqiptare. © Liliana Pere Founder. Publisher.Author Prestige Magazine.2023-2026

Rrevista Prestige #InspirationDaily #sinemart . Rubrika: Personalitet i kinematografisë qe na frymezon . Xhanfize Keko: Syri mendja dhe shpirti i Butë i Kinemasë Shqiptare për Fëmijë. Hyrje. Xhanfize Keko na frymëzon sepse na mësoi se arti i vërtetë lind nga ndjeshmëria dhe guximi për të qenë i sinqertë. Si grua në regji, ajo dëshmoi se se fimi ka nevojë për vizion. Përmes filmave të saj, ajo i dha zë fëmijërisë, dinjitet emocioneve dhe përjetësi humanizmit në kinemanë shqiptare. “Kur një grua krijon art, ajo nuk pasqyron vetëm botën — ajo e bën atë më njerëzore.” “Kur një grua merr kamerën në dorë, ajo nuk filmon vetëm botën ashtu siç është, por edhe ashtu siç do të donte të ishte.” Gratë regjisore në historinë e kinemasë kanë sjellë një këndvështrim tjetër: më njerëzor, më të ndjeshëm, më të guximshëm në heshtje. Ato kanë folur shpesh pa zë të lartë, por me imazhe që mbeten. Në një botë ku regjia për shumë kohë u konsiderua territor mashkullor, disa gra zgjodhën të mos kërkojnë leje, por të krijojnë gjurmë. Një prej tyre, ndër më të shquarat në Shqipëri, ishte Xhanfize Keko. Eseja Xhanfize Keko lindi më 27 janar 1928 në Girokastër dhe u bë një emër që sot shqiptohet me respekt, ngrohtësi dhe mall. “Artiste e Popullit”, por mbi të gjitha artiste e fëmijëve, ajo zgjodhi një rrugë të vështirë e fisnike: t’i flasë brezave të vegjël me sinqeritet, poezi dhe ndjenjë. Në filmat e saj nuk ka teprime, nuk ka zhurmë të panevojshme. Ka sy fëmijësh që shohin botën me kureshtje, ka heshtje që flasin më shumë se dialogët, ka një humanizëm të pastër që rrallë haset. Xhanfize Keko e kuptoi se fëmijët nuk duhen nënvlerësuar; ata duhen trajtuar si shpirtra të plotë, me ëndrra, frikëra dhe guxim. Ajo krijoi një univers filmik ku edukimi nuk imponohej, por lindte natyrshëm nga historia. Filmat e saj nuk predikonin, por ndriçonin. Nuk urdhëronin, por ftonin për të menduar. Përmes tyre, ajo ndërtoi një trashëgimi të qëndrueshme, që vazhdon të jetojë në kujtesën kolektive shqiptare. Si grua regjisore në një kohë të vështirë, Xhanfize Keko nuk ishte thjesht krijuese filmash, por edhe shembull force dhe përkushtimi. Ajo hapi një derë për brezat që erdhën pas, duke dëshmuar se ndjeshmëria është fuqi dhe se arti i vërtetë nuk ka nevojë për bujë për të qenë i madh. Sot, kur e kujtojmë, nuk kujtojmë vetëm filmat e saj, por frymën që ajo la pas: besimin se kinemaja mund të jetë e pastër, e ndershme dhe thellësisht njerëzore. Xhanfize Keko mbetet një shpirt mendje dhe zë i butë, por i pavdekshëm, në historinë e kinematografisë shqiptare. 🎬 7 filmat artistikë të Xhanfize Kekos 1. “Kryengritje në pallat” (1972) Një rebelim i vogël fëmijësh kundër padrejtësive të botës së të rriturve, i treguar me humor dhe gjallëri. Filmi flet për nevojën e drejtësisë dhe fuqinë e zërit kolektiv, edhe kur ai është i vogël. 2. “Mimoza llastica” (1973) Historia e një vajze që rritet mes dashurisë së pakufishme dhe mungesës së disiplinës. Një film i butë, por i thellë, që flet për edukimin si akt dashurie, jo si imponim. 3. “Beni ecën vetë” (1975) Një portret i ndjeshëm i hapave të parë drejt pavarësisë. Filmi tregon se rritja është proces i brendshëm, plot frikë, por edhe guxim të heshtur. 4. “Tomka dhe shokët e tij” (1977) Fëmijëria përballë luftës, ku loja shndërrohet në qëndresë. Një film i paharrueshëm për atdhedashurinë që lind natyrshëm, pa patetizëm. 5. “Pas gjurmëve” (1978) Një aventurë fëmijësh që shndërrohet në kërkim të së vërtetës. Filmi nderon ndershmërinë, zgjuarsinë dhe solidaritetin fëmijëror. 6. “Në çdo stinë” (1980) Një reflektim poetik mbi rritjen dhe ndryshimin. Fëmijët kalojnë stinët e jetës ashtu si natyra, me humbje, mësime dhe shpresë. 7. “Taulanti kërkon një motër” (1984) Një histori prekëse për vetminë dhe dëshirën për dashuri familjare. Filmi flet me delikatesë për nevojën njerëzore për lidhje dhe përkatësi. Pra po: 7 filma – por 7 gurë themeli të kinemasë shqiptare për fëmijë. Verësimet që ka marrë Xhanfize Keko. “Artiste e Popullit” – titulli më i lartë shtetëror për kontribut të shquar në art dhe kulture “Kur një grua krijon art, ajo nuk pasqyron vetëm realitetin — ajo e humanizon atë.” Gruaja • Arti • Filmi Një grua që zgjodhi ndjeshmërinë si guxim. Një artiste që i dha zë fëmijërisë. Një regjisore që la gjurmë të përjetshme në kinemanë shqiptare. Xhanfize Keko lndi në Gjirokastër dhe mbetet një nga figurat më të rëndësishme dhe më frymëzuese të kinematografisë shqiptare. Kontakti i saj i parë me filmin ishte i thjeshtë dhe i përulur: në vitet e para të pasluftës, për të ndihmuar familjen, ajo punoi si shitëse biletash në kinemanë “Republika”. Ishte pikërisht aty, mes sallës, ekranit dhe publikut, ku lindi lidhja e saj e parë me botën e filmit — pa e ditur ende se një ditë vetë do të mbushte sallat me veprat e saj. Xhanfize Keko dhe bashkëshorti i saj, regjisori Endri Keko, ishin ndër kuadrot e para shqiptare që u dërguan për studime në Moskë për kinematografi. Pas kthimit në atdhe, ata u bënë pjesë e brezit themelues të Kinostudios “Shqipëria e Re”, e krijuar në vitin 1952. Për Xhanfizen, Kinostudioja nuk ishte vetëm institucion, por një shkollë e vërtetë arti, ku puna, përkushtimi dhe dashuria për filmin ishin parime themelore. Rruga e saj profesionale kaloi në disa etapa: fillimisht si montazhiere, më pas me realizimin e dokumentarëve dhe punën si regjisore montazhi për filma artistikë. Gradualisht, ajo iu përkushtua plotësisht regjisës së filmave artistikë për fëmijë — një zgjedhje jo e rastësishme, por thellësisht e ndjerë. Siç e porosiste shpesh Endri Keko: “Aty qëndro, tek filmat për fëmijë, se aty e ke zemrën.” Xhanfize Keko ndërtoi një univers filmik ku fëmijët nuk ishin figura dytësore, por qendra morale dhe emocionale e rrëfimit. Ajo i kërkonte fëmijë-aktorët nëpër shkolla dhe kopshte, mbante lidhje të vazhdueshme me mësues dhe mësuese në qytete të ndryshme të Shqipërisë dhe i kthente vëzhgimet e tyre në elemente të natyrshme artistike. Nga kjo përzgjedhje e kujdesshme dolën emra që u bënë pjesë e paharrueshme e filmave të saj: Herion Mustafaraj, Genci Mosho, Adrian Laperi, Gentian Basha, Selma Sotirllari, Zhaklina Dhimojani, Anila Kardhashi dhe shumë të tjerë. Në krijimtarinë e saj, Xhanfize Keko e shihte filmin si vepër kolektive. Ajo bashkëpunoi ngushtë me shkrimtarë dhe skenaristë të shquar si Bedri Dedja, Nasho Jorgaqi, Bashkim Hoxha dhe veçanërisht Natasha Lako, me të cilën ndërtoi një gjuhë të ndjeshme dhe moderne për filmin për fëmijë. Përkrah fëmijëve-aktorë, në filmat e saj luajtën emra të mëdhenj të skenës shqiptare: Sulejman Pitarka, Violeta Manushi, Dhorkë Orgocka, Viktor Zhusti, Yllka Mujo, Marjeta Ljarja dhe shumë të tjerë. Një rol thelbësor pati edhe muzika, falë bashkëpunimit me kompozitorë si Robert Radoja, Aleksandër Peçi dhe Aleksandër Lalo, të cilët i dhanë filmave të saj ndjeshmëri emocionale dhe frymë poetike. Po aq i rëndësishëm ishte kontributi i operatorëve të kamerës: Ilia Tërpini, Petraq Lubonja, Saim Kokona, Pëllumb Kallfa dhe Faruk Basha, të cilët ndërtuan me kujdes gjuhën vizuale të filmave të saj. Filmat e saj u pritën me dashuri nga publiku dhe u vlerësuan gjerësisht brenda dhe jashtë vendit. Në vitin 1976, filmi “Beni ecën vetë” fitoi Çmimin e Parë në Festivalin e Parë të Filmit Shqiptar dhe po atë vit u nderua me çmimin e Organizatës së Pionierëve në Festivalin e Filmit në Beograd. Në vitin 1978, në Festivalin Ndërkombëtar të Filmit për Fëmijë në Xhifone të Italisë, ajo fitoi Çmimin Special, ndërsa në vitin 1979 filmi “Pas gjurmëve” u nderua me Medaljen e Presidentit të Republikës Italiane. Filmi “Kur xhirohej një film” fitoi Çmimin e Tretë në Festivalin e Pestë të Filmit Shqiptar në vitin 1983 dhe po atë vit Medaljen e Argjendtë në Xhifone. Për kontributin e saj, Xhanfize Keko u nderua me Çmimin e Republikës (1979), titullin “Artiste e Merituar” (1979), titullin e lartë “Artiste e Popullit” (1984) dhe “Çmimin e Karrierës” në Festivalin e Filmit në Çekosllovaki në vitin 1998. Ajo ka pohuar shpesh se nuk ka punuar për tituj apo lavdi, por për art dhe për të dhënë diçka nga shpirti i saj për njerëzit. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse filmat e saj vazhdojnë të jetojnë: sepse janë ndërtuar mbi dashuri, ndershmëri dhe respekt për fëmijërinë. Xhanfize Keko u nda nga jeta më 22 dhjetor 2007, me mallin për fëmijët dhe nipërit e saj, por me një trashëgimi të pavdekshme në artin shqiptar. Ajo mbetet simbol i një gruaje që guxoi të krijojë me ndjeshmëri dhe vizion, duke e bërë kinemanë shqiptare më njerëzore, më të pastër dhe më të dashur. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

Kalaja e Ali Pashës në këndvështrim historik dhe kulturor Hyrje Lënda e kësaj monografie është studimi i Kalasë së Ali Pashës dhe figura historike e Ali Pashë Tepelenës, në kontekstin e zhvillimeve politike, ushtarake dhe arkitektonike të fundit të shekullit XVIII dhe fillimit të shekullit XIX. Kalaja përfaqëson një objekt me rëndësi të veçantë për historinë e fortifikimeve dhe për kuptimin e mekanizmave të pushtetit lokal në periudhën osmane të vonë. Ali Pashë Tepelena, si sundimtar i Pashallëkut të Janinës, ndërtoi dhe shfrytëzoi një sistem fortifikimesh me funksion strategjik, administrativ dhe simbolik. Në këtë kuadër, Kalaja e Ali Pashës përbën një dëshmi materiale të politikës së konsolidimit të pushtetit dhe të autonomisë së tij territoriale. Qëllimi i kësaj monografie është të analizojë historinë, funksionin dhe vlerat arkitektonike të kalasë, si dhe të ofrojë një vlerësim të argumentuar shkencërisht mbi rolin e Ali Pashë Tepelenës në historinë e rajonit. Kapitulli 1 — Qëllimi dhe këndvështrimi i monografisë mbi Kalaja e Ali Pashë Tepelenës Kalaja e Ali Pashë Tepelenës nuk është thjesht një strukturë guri e ngritur mbi kodrat përreth lumit Vjosë; ajo është një manifestim i pushtetit, një simbol i kohës dhe një dokument i gjallë i mënyrës se si një individ mund të materializojë autoritetin dhe vizionin në hapësirë. Qëllimi i kësaj monografie është dyfishtë: historik dhe dokumentar. Nga njëra anë, ajo synon të ofrojë një rrëfim të detajuar të ndërtimit, funksionimit dhe rolit të kalasë gjatë shekullit XVIII dhe fillim të shekullit XIX; nga ana tjetër, ajo synon të eksplorojë kalatë si struktura të fuqisë, duke treguar sesi arkitektura, hapësira dhe hierarkia ndërveprojnë për të imponuar respekt dhe frikë. Çdo mur i kalasë, çdo kulle, çdo portë dhe rrugicë brenda saj nuk është thjesht një element funksional; ato janë pjesë e një gjuhe simbolike, ku guri flet për rendin, kontrollin dhe vizionin e sundimtarit. Ali Pasha përdori kalën si një mjet politik dhe psikologjik. Muret e trashë 4–5 metrash nuk janë thjesht barriera fizike; ato ishin manifestim i fuqisë absolute dhe kujdesi për detajet simbolizon një perceptim të thellë të psikologjisë njerëzore dhe hierarkisë sociale. Në këtë kapitull, analizohen edhe bazat filozofike të studimit: si ndikon hapësira në mendjen njerëzore, si krijon respekt dhe frikë, dhe si interpretohet historia përmes monumenteve të ngritura nga individë me pushtet të madh. Kalaja nuk është vetëm fortifikim; ajo është një teatër i fuqisë dhe një laborator social ku individët mësojnë pozicionin dhe rolin e tyre. Përveç këtyre, kapitulli diskuton edhe kontekstin gjeografik dhe strategjik: kodrat Helena dhe luginat përreth nuk u zgjodhën rastësisht. Pozicioni i kalasë lejonte kontrollin e rrugëve të rëndësishme tregtare dhe ushtarake, duke e bërë atë një nyje strategjike për kohën. Çdo vendim në planifikimin e kalasë reflektonte një përzierje të racionalitetit ushtarak dhe estetikës së pushtetit. Lexuesi njihet gjithashtu me metodologjinë e monografisë: hulumtim i dokumenteve osmane, arkivave lokale, dëshmi të udhëtarëve evropianë si Lord Byron dhe François Pouqueville, dhe analiza e strukturave arkitekturore që ruajnë gjurmët e punës së Ali Pashës dhe ekipit të tij ndërkombëtar. Ky kapitull është një hyrje e detajuar që vendos themelet për kapitujt pasues, ku çdo pjesë e kalasë do të analizohet si element i një sistemi kompleks pushteti, administrimi dhe simbolike. Kapitulli 2 — Konteksti historik i gjerë për Kalaja e Ali Pashë Tepelenës Kalaja e Tepelenës nuk u ngrit në një hapësirë bosh; ajo është rezultat i një kontinuiteti historik dhe gjeopolitik që shtrihet për shekuj. Terreni mbi të cilin ngrihet, kodrat Helena mbi lumin Vjosë, ka qenë një nyje strategjike që lidhej me rrugët tregtare të Ballkanit, hyrjet drejt Epirit dhe pikë referimi për ushtritë e kohës. Për të kuptuar vërtet arsyen e rindërtimit dhe zgjerimit të saj nga Ali Pasha, duhet të kthehemi në shekullin XVII dhe XVIII, periudhë kur lëvizjet politike dhe ekonomike ishin intensive në jug të Shqipërisë. Rreth vitit 1482, Tepelena përmendet në dokumentet osmane nga Sulltani Bajazid II si një vend me popullsi dhe pazar aktiv, duke treguar se rajoni nuk ishte i panjohur për administratën osmane. Në shekujt që pasuan, atmosfera rajonale karakterizohej nga një varietet pushtetesh dhe interesa të ndryshme: sundimtarë lokalë, pashallarë osmane, tregtarë dhe komunitete fetare, të gjithë duke ndërtuar një mozaik kompleks politik. Luginat e Vjosës dhe Drinosit shërbenin si arterie kryesore për tregtinë e brendshme, duke lidhur tregjet shqiptare me bregdetin e Adriatikut dhe Egjeut. Një nga elementët historikë më të rëndësishëm është fakti se mbi kodrën Helena ekzistonte një fortesë primitive që datonte qysh nga shekulli VII, një strukturë bizantine e përdorur për mbrojtjen e rrugëve dhe popullsisë përreth. Burimet arkeologjike tregojnë se pjesë të murit të vjetër bizantin janë të dukshme edhe sot, duke dëshmuar trashëgiminë e hershme të vendit. Në shekullin XV, osmanët e përvetësuan vendin, duke e përdorur si vend mbrojtës dhe administrativ për kontrollin e luginave dhe trafikut. Megjithatë, kalaja që njohim sot është rezultat i një vizioni të ri strategjik dhe estetik, i cili lidhet me figurën e Ali Pashës Tepelena. Ai lindi në vitin 1750 në fshatin Beçisht dhe nga rinia e hershme u njoh me administrimin dhe politikën lokale, duke marrë njohuri për armët, strategjinë dhe diplomacinë. Në vitin 1789, në moshën 39-vjeçare, Ali Pasha mori kontrollin e rajonit të Tepelenës dhe filloi transformimin e vendlindjes së tij nga një qytezë modeste në një qendër fortifikuese dhe administrative të rëndësishme. Rindërtimi i kalasë u intensifikua në periudhën 1789–1819, me mbështetje të arkitektit Petro Korçari dhe një ekip ndërkombëtar: një arkitekt gjerman, dy francezë, një milanez dhe dy napolitanë. Kjo përzierje ndikimesh arkitekturore reflektonte vizionin e Aliut për një kala që ishte jo vetëm funksionale, por edhe simbol i fuqisë dhe elegancës. Muret e trashë 4–5 metra dhe kullat e larta deri në 10 metra u ngritën mbi bazën e strukturës ekzistuese osmane dhe bizantine, duke krijuar një kompleks prej rreth 4–5 hektarësh me tri porta hyrjeje dhe tre kulla kryesore. Konteksti gjeopolitik i rajonit ishte gjithashtu vendimtar. Ali Pasha u përball me sfida të brendshme dhe presione nga Perandoria Osmane, duke e vendosur Tepelenën në një situatë strategjike ku kontrolli i luginave dhe rrugëve ishte jetik. Rrugët tregtare, përveç aspektit ekonomik, shërbenin edhe si kanale për informacion dhe influencë, duke bërë kalën një qendër ku ndërthureshin pushteti ushtarak, administrativ dhe ekonomik. Në këtë periudhë, Tepelena u shndërrua nga një qytezë periferike në një nyje strategjike. Kulla e vendosur mbi kodrën Helena nuk shërbente vetëm për mbikëqyrje ushtarake, por edhe si simbol psikologjik: çdo vizitor, tregtar apo ushtarak e perceptonte pushtetin e Ali Pashës pa pasur nevojë për komunikim verbal. Ky kombinim i fortësisë fizike dhe simbolikës shpjegon pse kalaja është konsideruar nga studiuesit si një manifestim i pushtetit në hapësirë. Gjithashtu, pozicioni i Tepelenës i jepte Aliut mundësi të kontrollonte fshatrat përreth, duke garantuar furnizimin me ushqim, mbikëqyrjen e tregtisë dhe ruajtjen e rendit. Kjo qasje e integruar midis territorit, hapësirës dhe pushtetit bëri të mundur që kalaja të funksiononte si qendër administrative dhe ushtarake, duke materializuar vizionin e Aliut për autoritetin absolut. Kapitulli i thellon analizën duke shpjeguar se kalaja nuk është një objekt i izoluar historik; ajo lidhet me proceset ekonomike, kulturore dhe sociale të rajonit. Qeverisja, tregtia dhe diplomacia lokale janë pasqyruar në mënyrën se si muret, kullat dhe dyert janë projektuar. Ndërhyrjet arkitekturore nuk ishin vetëm teknike, por edhe estetike dhe psikologjike, duke treguar një ndjeshmëri për perceptimin njerëzor dhe marrëdhëniet midis individit dhe komunitetit. Ky kapitull mbyllet duke vendosur bazat për kapitujt e mëvonshëm: historinë e Ali Pashës, ndërtimin teknik dhe arkitekturën e kalasë, jetën brenda murit dhe marrëdhëniet me popullsinë, rënien dhe degradimin pas vdekjes së sundimtarit, dhe përfundimisht analizën filozofike dhe simbolike të pushtetit KAPITULLI 3 — ALI PASHA TEPËLENA: NJERIU, SUNDIMTARI DHE JETA NË OBORR Ali Pasha lindi në vitin 1750 në fshatin Beçisht, pranë Tepelenës, në zemër të Luginës së Vjosës. Ai vinte nga një familje arnaute, e njohur për përfshirjen në administrimin lokal dhe marrëdhëniet me Perandorinë Osmane. Babai i tij, Veli Pasha, shërbente si zyrtar i vogël osman, duke i ofruar Aliut njohuri të hershme për burokracinë dhe hierarkitë e pushtetit. Qysh në moshë të re, Ali u edukua jo vetëm në artin e luftës dhe strategjinë ushtarake, por edhe në letërsi, diplomaci dhe administrim, aftësi që do ta bënin më vonë një figurë komplekse dhe të njohur në Ballkan. Në vitin 1769, në moshën 19-vjeçare, Ali filloi të luante rol aktiv në aktivitetet e pashallëkut të Janinës. Ai krijoi lidhje me liderët lokalë dhe tregoi talentin e tij për negociata, aleanca dhe menaxhimin e konfliktit. Njohja e rëndësisë së hapësirës ishte qendrore për të: fortifikimet dhe kalatë nuk ishin vetëm mjet mbrojtës, por instrument për të artikuluar autoritetin mbi popullsinë dhe rrugët tregtare. Në vitin 1775, Ali u emërua Kapedan i Tepelenës, duke marrë kontrollin praktik të administrimit të rajonit. Qysh nga ky moment, vizioni për rilindjen e kalasë së Tepelenës filloi të merrte formë konkrete. Ali e shikonte kalën jo thjesht si një strukturë mbrojtëse, por si një simbol të fuqisë dhe aftësisë së tij për të organizuar jetën e një territori të tërë. Për realizimin e këtij vizioni, ai punësoi Petro Korçarin, një arkitekt shqiptar i njohur për eksperiencën në ndërtimin e fortesave osmane dhe qendrave administrative. Korçari u asistua nga një ekip ndërkombëtar që përfshinte një arkitekt gjerman, dy francezë, një milanez dhe dy napolitanë. Ky bashkëpunim pasqyronte vizionin e Aliut për një kala që të kombinonte forcën praktike me simbolizmin e pushtetit dhe elegancën estetike. Ali Pasha kontrollonte çdo detaj të ndërtimit: pozicionin e kullave, trashësinë e mureve dhe materialet e përdorura. Gurët nxirreshin nga guroret e Turanit dhe Çekanës, dhe transportoheshin dorë më dorë mbi pesë kilometra, një “konvejer njerëzor” që tregonte disiplinën e organizuar dhe fuqinë materiale të Pashës. Por kalaja nuk ishte thjesht një strukturë fizike; ajo ishte qendra e një jetë komplekse brenda oborrit. Në saraje dhe brenda mureve punonin sekretarë, arkëtarë dhe përgjegjës të furnizimeve. Dokumentet e shekullit XIX tregojnë se çdo pagesë, çdo furnizim dhe çdo lëvizje regjistrohej me kujdes. Ali Pasha inspektonte personalisht disa prej dokumenteve më kritike, duke vendosur prioritetet dhe duke mbajtur një kontroll të ngushtë mbi administratën. Një pjesë e madhe e kalasë i ishte dedikuar trupave të armatosur. Kullat e larta shërbenin si pozicione mbikëqyrjeje dhe fortifikimi, ndërsa magazinat dhe depot garantonin gatishmërinë për çdo sulm. Ushtrimet e përditshme dhe patrullimet nuk ishin thjesht aktivitet fizik, por një ritual i disiplinës dhe frikës, i krijuar për të mbajtur nën kontroll popullsinë dhe për të treguar pushtetin. Oborri i Aliut ishte i organizuar me hierarki të qartë: kuzhinierë, pastrues, shërbëtorë të dhomave, baristë dhe roja private raportonin tek komandantët e tyre. Çdo pjesëmarrës kishte rol të përcaktuar, dhe çdo veprim kontrollohej nga drejtues të besuar. Puna dhe disiplinimi brenda kalasë nuk ishin vetëm administrativ; ata përfaqësonin mënyrën se si Ali Pasha përdorte hapësirën për të imponuar pushtet dhe respekt. Sallat e mëdha të pritjes dhe dhomat rezidenciale ishin teatra simbolikë të pushtetit. Vendosja e ulëseve, dritaret e vogla dhe pozicioni i dyerve krijonin ndjesinë e kontrollit absolut. Vizitorët dhe përfaqësuesit vendorë kuptonin fuqinë e Aliut pa nevojë për fjalë, vetëm duke lëvizur brenda oborrit. Administrimi i magazinave të ushqimeve dhe armëve ishte gjithashtu i sofistikuar. Ushqimet, uji dhe municioni shpërndaheshin sipas një hierarkie të rreptë, duke siguruar jo vetëm vetë-mjaftueshmërinë e kalasë, por edhe mbikëqyrjen dhe disiplinën brenda murit. Ali Pasha përdorte gjithashtu kalën për të kontrolluar rrugët tregtare dhe fshatrat përreth. Pozicioni strategjik mbi luginën e Vjosës i lejonte trupave të tij të monitoronin çdo lëvizje dhe të reagojnë shpejt ndaj kërcënimeve. Kalaja ishte jo vetëm qendër mbrojtjeje, por qendër simbolike e pushtetit, ku respekti dhe frika ndërthureshin me administrimin dhe sigurinë. Figura e Aliut zhvilloi gjithashtu një dimension mitik. Ai ishte një sundimtar që kontrollonte hapësirën dhe njerëzit brenda saj me precizion. Çdo mur, kullë dhe portë u bë pjesë e një gjuhë të padukshme pushteti, që shprehte forcën dhe disiplinën e tij. Ndërtimi i kalasë u realizua në disa faza: 1789–1795: konsolidimi i strukturës ekzistuese dhe zgjerimi i mureve të brendshme. 1795–1803: ngritja e kullave kryesore dhe dyerve të mëdha. 1804–1819: finalizimi i komplekseve rezidenciale dhe administrativ, duke përfshirë vendosjen e portës kryesore me mbishkrime greke. Jeta në oborr ishte një simbol i pushtetit të përditshëm. Çdo vendim, çdo ndërrim muri apo korridori pasqyronte vizionin e Aliut dhe ndikimin e tij mbi hapësirën. Kalaja nuk ishte thjesht vend mbrojtjeje; ajo ishte një manifest vizual dhe funksional i autoritetit, ku individi dhe hapësira bashkëpunonin për të ndërtuar frikë, respekt dhe disiplinë. Në këtë mënyrë, oborri i Ali Pashës ishte qendra ku bashkoheshin strategjia ushtarake, administrimi i përditshëm, ritualet e pushtetit dhe hierarkia sociale. Kalaja dhe oborri brenda saj nuk ishin vetëm materiale, por një medium i fuqisë, estetikës dhe kontrollit, duke e bërë Ali Pashën një figurë që lëvizte midis realitetit dhe simbolikës. KAPITULLI 4 — HISTORIA E NDËRTIMIT TË KALASË SË ALI PASHË TEPËLENËS Kalaja e Tepelenës nuk u ngrit rastësisht mbi kodrën e Helenës, një majë që dominon luginën e Vjosës, por si rezultat i një planifikimi të kujdesshëm strategjik dhe estetik nga Ali Pasha. Në fund të viteve 1780, ai vendosi të transformojë vendlindjen e tij nga një qytezë modeste me rreth 99 shtëpi në një qendër fortifikuese të fuqishme dhe simbol të pushtetit. Për realizimin e këtij vizioni, Ali Pasha i besoi projektin Petro Korçarit, arkitekt shqiptar i njohur për eksperiencën e tij në ndërtimet fortifikuese osmane dhe evropiane. Korçari u asistua nga një ekip ndërkombëtar, që përfshinte një arkitekt gjerman, dy francezë, një milanez dhe dy napolitanë. Ky bashkëpunim solli një përzierje të stilistikave dhe teknologjive ndërtimore të Ballkanit dhe Evropës Perëndimore. Gurët e përdorur u nxorën nga guroret e Turanit dhe Çekanës, pranë fshatit Çelane, dhe transportoheshin dorë më dorë nga punëtorët për rreth pesë kilometra. Ky proces, i organizuar me disiplinë të rreptë, pasqyronte fuqinë materiale dhe autoritetin e Aliut, ku çdo punëtor kishte rol të përcaktuar dhe çdo hap ishte i mbikëqyrur nga komandantë të besuar. Ndërtimi i kalasë u realizua në tre faza kryesore: 1789–1795, konsolidimi i bazës ekzistuese dhe ngritja e mureve të brendshme me trashësi 4–5 metra; 1795–1803, ngritja e kullave kryesore dhe dyerve të mëdha, si dhe planifikimi i rrugëve dhe hapësirave të brendshme; 1804–1819, finalizimi i sarajeve, magazinave dhe vendosja e portës kryesore me mbishkrimin grek që shënon përfundimin e ndërtimit të madh. Kalaja kombinon ndikime osmane, ballkanike dhe evropiane. Muret e trashë dhe kullat e larta shërbenin për mbrojtjen dhe mbikëqyrjen e territoreve, ndërsa sallat dhe sarajet pasqyronin organizimin administrativ dhe jetën e oborrit. Sistemet e dyerve të fortifikuara dhe rrugëve të brendshme lejonin kontroll të rreptë mbi lëvizjet e njerëzve, ndërsa magazinat garantonin vetë-mjaftueshmëri në rast sulmesh. Arkitektura e kalasë nuk ishte thjesht funksionale; ajo shprehte vizionin estetik dhe simbolik të Aliut. Pozicionimi mbi kodër dhe përzierja e materialeve të forta krijonin një pamje imponuese, ku fuqia, disiplinimi dhe rendi ishin të dukshme për çdo vizitor. Çdo mur, kullë dhe portë komunikonte autoritetin dhe hierarkinë, duke e bërë kalën një manifest vizual të pushtetit. Procesi i ndërtimit ishte gjithashtu një rritje e përvojës sociale dhe organizative. Punëtorët, inxhinierët dhe arkitektët ishin të mbikëqyrur nga komandantë dhe çdo pagesë, furnizim ose lëvizje dokumentohej me kujdes. Ali Pasha inspektonte personalisht punimet dhe vendoste çdo ndryshim në projekt sipas vizionit të tij. Kalaja e Tepelenës, në fund të ndërtimit, nuk ishte thjesht një fortesë ushtarake. Ajo u bë një simbol i pushtetit të Aliut, një qendër ku funksionet ushtarake, administrative dhe ceremoniale bashkoheshin. Materialet, teknikët e ndërtimit dhe vendosja strategjike e mureve dhe kullave ishin dëshmi e një projektimi të menduar dhe të realizuar me disiplinë dhe vizion. KAPITULLI 5 — JETA BRËNDË KALASË: ADMINISTRIM, USHTARAKË DHE RITUALE PUSHTETI Kalaja e Tepelenës nuk ishte thjesht një strukturë mbrojtëse; ajo ishte një qendër komplekse administrative dhe ushtarake, ku çdo hapësirë kishte funksion të qartë dhe çdo element arkitektonik shërbente për të afirmuar autoritetin e Ali Pashës. Në sallat e mëdha, që shërbenin si zyra dhe dhoma takimesh, Ali Pasha priste përfaqësues vendorë, delegatë dhe udhëtarë të huaj, duke përdorur kalën si scenë simbolike të pushtetit. Pozicionimi i ulëseve, madhësia e dritareve dhe vendosja e dyerve nuk ishte rastësore; çdo detaj krijonte ndjesinë e kontrollit absolut dhe hierarkisë së qartë. Administrimi i pashallëkut brenda kalasë ishte i ndarë me kujdes. Sekretarët dhe arkëtarët regjistronin çdo pagesë, furnizim dhe lëvizje të grurit, armëve dhe materialeve të tjera. Dokumentet osmane të periudhës tregojnë se Ali Pasha inspektonte personalisht disa prej tyre dhe vendoste prioritetet e rajonit. Çdo vendim pasqyronte një strukturë burokratike të rreptë, ku disciplina dhe rendi ishin po aq të rëndësishme sa edhe fuqia ushtarake. Një pjesë e madhe e kalasë ishte dedikuar trupave të armatosur. Kullat e larta shërbenin si pozicione mbikëqyrjeje, ndërsa vendet e magazinimit të armëve dhe topave garantonin gatishmërinë për çdo sulm. Ushtrimet e përditshme të trupave nuk ishin thjesht aktivitet fizik; ato ishin pjesë e ritualit të pushtetit, ku disiplinë dhe frikë ndërthureshin. Patrullat e rregullta dhe inspektimet e ushtrisë përforconin prezencën e Ali Pashës dhe mbikëqyrjen mbi territorin përreth. Kalaja kishte gjithashtu burgje të vogla dhe dhoma ndëshkimi, të vendosura strategjikisht brenda mureve. Ata që sfidonin autoritetin e Pashës kuptonin fuqinë e tij pa nevojë për fjalë: ndëshkimi ishte pjesë e arkitekturës së frikës, ku hapësirat e brendshme materializonin kontrollin dhe hierarkinë. Korridoret dhe dyert e mbyllura krijonin ndarje të qarta midis brendësisë dhe jashtësisë, duke bërë që vizitorët dhe popullsia të ndjenin pushtetin e padukshëm që sundonte çdo aspekt të jetës. Oborri i kalasë dhe hapësirat e brendshme nuk ishin thjesht vend i ushtrisë; ato ishin edhe qendra ku organizohej jetesa administrative dhe ceremoniale. Sarajet për shërbëtorët dhe zyrtarët, magazinat e armëve dhe depozitë të ushqimit, si dhe rrugët e brendshme u dizajuan për efikasitet dhe kontroll të vazhdueshëm. Ali Pasha ndante detyrat midis oficerëve, arkëtarëve dhe komandantëve të besuar, duke garantuar funksionimin e pandërprerë të kalasë. Marrëdhënia me popullsinë përreth ishte po aq strategjike sa edhe fortifikimi fizik. Kalaja, duke qenë e vendosur mbi kodër dhe duke kontrolluar luginën e Vjosës, lejonte mbikëqyrje të vazhdueshme të rrugëve tregtare dhe fshatrave. Popullsia e kuptonte rëndësinë e saj dhe rolin e saj në mbajtjen e rendit, duke kombinuar respektin dhe frikën si mjete për stabilitet social. Jeta brenda kalasë pasqyronte gjithashtu hierarkinë dhe ritualin e pushtetit. Çdo sallë, korridor dhe portë kishte funksion simbolik: muret e trashë përfaqësonin qëndrueshmërinë, kullat e larta simbolizonin mbikëqyrjen, dhe ndarja e brendshme e hapësirës pasqyronte strukturën sociale dhe rendin e pashallëkut. Çdo vendim, çdo patrullë dhe çdo taksim i burimeve ishte pjesë e një rituali të materializuar të pushtetit, ku individi dhe hapësira ndërvepronin në mënyrë të sofistikuar. Nga kjo perspektivë, kalaja nuk ishte thjesht vend mbrojtjeje; ajo ishte një teatër i pushtetit, ku fuqia, frika, diplomacia dhe administrimi bashkoheshin në çdo centimetër të hapësirës së saj. Vizitorët dhe banorët e njohën këtë hierarki të dukshme dhe të padukshme, duke kuptuar që çdo gur dhe çdo mur ishte pjesë e një gjuhë të padukshme autoriteti që kishte rrënjë në vizionin e Ali Pashës. KAPITULLI 6 — KALAJA NË KONFLIKT DHE RËNIE. Kalaja e Tepelenës, ndërtuar me gurë të fortë dhe vizion strategjik të jashtëzakonshëm, nuk ishte thjesht monument i qëndrueshmërisë fizike; ajo ishte një trup që jetonte, luftonte dhe pësoi pasojat e pushtetit të Ali Pashës. Edhe pse muret e saj arrinin lartësi deri në 10 metra dhe trashësi 4–5 metra, forca e gurëve nuk mund të kompensonte të gjitha sfidat politike dhe shoqërore të kohës. Gjatë fillim-shekullit XIX, Ali Pasha u gjend shpesh në konflikt me autoritetet qendrore osmane. Rrethimet dhe kërcënimet nga trupat e sulltanit shërbyen si teste të vërteta për fortësinë e strukturës dhe gatishmërinë e trupave të brendshëm. Muret e trashë dhe kullat e larta u vunë në provë, ndërsa magazinat e armatimeve dhe depozitë të ushqimit treguan aftësinë për të mbajtur pushtetin në kushte ekstreme. Megjithatë, sfidat nuk erdhën vetëm nga jashtë. Organizimi i brendshëm, besnikëria e zyrtarëve dhe marrëdhëniet me popullsinë ishin gjithashtu kritike. Rënia graduale e autoritetit të Ali Pashës pas vitit 1820 ndikoi direkt në funksionimin e kalasë. Sallat e mbledhjeve boshatisën, patrullat u reduktuan, dhe magazinat e armatimeve u braktisën. Ky proces tregon se pushteti fizik nuk mund të ekzistojë pa mbështetje sociale dhe besnikëri. Rënia e Ali Pashës në vitin 1822 shënoi një pikë kthese për kalën. Pas vdekjes së tij, struktura humbi funksionin si qendër operative dhe administrativ. Edhe pse nuk u shkatërrua plotësisht, braktisja dhe mungesa e menaxhimit shkaktuan degradim gradual: guri plasaritej, dyert dhe depozitat e brendshme u shkatërruan, dhe rrugët e brendshme u mbuluan nga barërat. Kalaja, megjithatë, vazhdoi të flet për kohën kur ishte qendra e pushtetit. Muret dhe kullat mbartin kujtesën e një epoke kur individi, me planifikim dhe disiplinë, mund të materializonte autoritetin mbi hapësirën. Çdo plasaritje dhe rrënim tregon lidhjen e brishtë midis pushtetit dhe materialitetit të tij, duke kujtuar se struktura më e fortë fizikisht nuk garanton qëndrueshmëri politike apo shoqërore. Gjëja më interesante është se kalaja nuk ishte vetëm trup i materializuar; ajo ishte një organizëm i lidhur me jetën e njerëzve brenda dhe rreth saj. Kur pushteti i Aliut u dobësua, kalaja “plak” bashkë me të, duke reflektuar përvojën e humbjes së kontrollit, rënies së disiplinës dhe humbjes së rendit brenda murit. Përveç degradimit fizik, kalaja u përball edhe me përdorime të ndryshme nga popullsia lokale. Gojëdhënat tregojnë se disa gurë u morën për ndërtimin e shtëpive dhe objekteve të tjera në Tepelenë dhe fshatrat përreth, duke përshpejtuar rrënimin e disa strukturave të brendshme. Kjo tregon sesi njeriu vazhdon të ndërveprojë me hapësirën historike, edhe kur funksioni origjinal është humbur. Në shekujt XIX dhe XX, kalaja filloi të marrë një rol të ri si simbol historik dhe pikë studimi. Vizitorë evropianë si Lord Byron përshkruan kalanë jo vetëm si fortifikim, por si dëshmi e një epoke ku pushteti dhe hapësira ishin të lidhura ngushtë. Ndërhyrjet e mëvonshme për restaurim, ndonëse të kufizuara, konfirmojnë rëndësinë e saj si mbartës i kujtesës kolektive dhe identitetit lokal. Kalaja e Tepelenës, megjithëse e degraduar fizikisht, mbetet një simbol i përkohësisë së pushtetit. Ajo flet për ciklin e lindjes, lulëzimit dhe rënies së autoritetit; një kujtesë se çdo pushtet materializohet, përjeton ndikim dhe më pas plaket bashkë me njerëzit që e krijuan. Çdo mur, çdo kulle dhe çdo portë është dëshmi e historisë së përjetuar, ku fuqia, frika dhe kontrolli ndërthuren në një strukturë që vazhdon të flasë edhe shekuj më KAPITULLI 7 — PAS-ALI PASHA: HARRESË, TRANSFORMIM DHE KUJTESA KULTURORE Pas vdekjes së Ali Pashës në vitin 1822, Kalaja e Tepelenës hyri në një periudhë të gjatë tranzicioni dhe harrese të pjesshme. Ajo, që dikur kishte qenë qendra e pushtetit dhe kontrollit të hapësirës, humbi funksionin administrativ dhe ushtarak. Muret e trashë dhe kullat e larta që impononin respekt u braktisën, ndërsa rrugët e brendshme dhe magazinat e armëve filluan të mbuloheshin nga barërat dhe rrënjët e pemëve. Braktisja e strukturës u shoqërua edhe me shfrytëzim nga popullsia lokale, e cila përdorte gurët për ndërtimin e shtëpive dhe objekteve të tjera, duke përshpejtuar degradimin e disa elementeve të brendshme. Dokumente të shekullit XIX tregojnë se disa dyer, dritare dhe depozita u shkatërruan ose u zhvendosën për nevoja të përditshme, duke e kthyer kalanë në një burim materiali për jetën e përditshme. Megjithatë, përtej degradimit fizik, kalaja filloi të marrë një rol të ri në kujtesën historike dhe identitetin lokal. Vizitorë dhe udhëtarë të huaj në shekujt XIX dhe XX, përfshirë udhëpërshkrues si Lord Byron dhe studiues të tjerë evropianë, përshkruan kalanë si një monument të epokës së Ali Pashës, duke e perceptuar jo vetëm si fortifikim ushtarak, por si simbol të pushtetit, disiplinës dhe frikës që sundonte rajonin. Në periudhën e Mbretnisë Shqiptare, ndërhyrjet e para për restaurim filluan, duke synuar të ruanin integritetin e murit dhe të parandaluar rrënimin më të madh. Edhe pse restaurimet ishin të kufizuara, ato përforcuan idenë se kalaja nuk ishte thjesht një rrënojë, por një mbartës i kujtesës kulturore dhe historike, një vend ku historia dhe identiteti bashkohen. Kalaja shërbeu gjithashtu si pikë referimi për studime arkeologjike dhe historike, duke tërhequr akademikë dhe historianë shqiptarë që shikuan në të një laborator të pushtetit të materializuar. Çdo mur, kulle dhe portë u interpretua si dëshmi e teknologjisë së ndërtimit, strategjisë dhe vizionit të Aliut, duke nxjerrë në pah dimensionin filozofik dhe estetik të autoritetit që ai kishte ndërtuar. Ndërkohë, kalaja filloi të bëhej pjesë e folklorit lokal, ku gojëdhënat për Ali Pashën dhe forcat e tij të armatosura mbijetuan ndër breza. Historia e kalasë dhe frika e imponuar nga ai u transformuan në tregime, legjenda dhe mite që lidhnin komunitetin me të kaluarën e vet. Kështu, kalaja nuk ishte vetëm strukturë fizike, por arkiv i kujtesës kolektive, që ruante përjetimet dhe emocionet e popullsisë së dikurshme. Gjatë shekullit XX, periudha e restaurimeve u intensifikua nën mbikëqyrjen e institucioneve të kulturës dhe trashëgimisë, duke synuar ruajtjen e strukturës dhe interpretimin për vizitorët dhe studiuesit. Projekte të ndryshme ndërhynin mbi muret e jashtme, kullat dhe rrugët e brendshme, duke i kthyer ato në objekte të studimit dhe turizmit kulturor. Kalaja u kthye kështu nga një vend i braktisur në një simbol të identitetit dhe historisë kombëtare. Në këtë periudhë, kalaja filloi të luante një rol edukativ dhe kulturor. Shkollat, institutet e historisë dhe muzeu kombëtar e përdorën si një mjet për të kuptuar epokën osmane në Shqipëri, për të analizuar organizimin ushtarak dhe administrativ të pashallëkut, dhe për të studiuar marrëdhëniet midis pushtetit dhe hapësirës. Çdo gur dhe mur u bë pjesë e një rrëfimi që lidhte të kaluarën me të tashmen. Kalaja, megjithatë, mbeti simbol i frikës dhe respektit, duke ruajtur ndjesinë e pushtetit të materializuar. Për komunitetin lokal, ajo vazhdon të jetë pikë referimi dhe vend i ceremonive kulturore dhe historike. Rrugët përreth, pozicioni mbi luginën e Vjosës dhe pamja nga distanca tregojnë madhështinë që kishte dikur dhe ndikimin e vazhdueshëm në perceptimin e autoritetit. Në këtë kuptim, periudha pas Ali Pashës nuk është thjesht histori e degradimit; është transformim i vazhdueshëm i kuptimit të kalasë, nga qendër pushteti në simbol kulturor, nga fortifikim ushtarak në laborator historik dhe filozofik. Kalaja u bë një udhë e lidhur midis historisë materiale dhe kujtesës kolektive, duke mbajtur gjallë kujtimin e një epoke ku njeriu dhe hapësira bashkëjetonin për të artikuluar autoritetin dhe respektin. KAPITULLI 8 — ANALIZË FILOZOFIKE DHE SIMBOLIKE Kalaja e Tepelenës nuk është thjesht një strukturë guri apo një objekt arkitektonik; ajo është materializim i një koncepti filozofik të pushtetit dhe autoritetit, një laborator ku individi ndërvepron me hapësirën dhe krijon marrëdhënie simbolike me komunitetin. Çdo mur, kullë dhe portë nuk është vetëm mbrojtje fizike, por instrument i konceptualizimit të frikës, disiplinës dhe rendit, duke u shndërruar në një objekt studimi për filozofinë e pushtetit. Në këtë kuptim, kalaja duhet kuptuar si një fenomen ekzistencial: ajo nuk ka kuptim vetëm në kontekstin historik, por si model i mënyrës se si pushteti është ndërveprim midis forcës fizike dhe perceptimit social. Ali Pasha, në këtë kuptim, nuk ishte thjesht një sundimtar; ai ishte një projektues i hapësirës filozofike, ku çdo vendim mbi pozicionimin e kullave, rrugëve të brendshme dhe magazinave shërbente për të manifestuar jo vetëm kontrollin, por edhe logjikën e hierarkisë njerëzore. Kalaja është një tekst i lexueshëm në dimension filozofik: muret e saj nuk janë thjesht objekte që imponojnë frikë, por metafora të lidhjes midis pushtetit dhe kohës, të mënyrës se si një individ përpiqet të imponojë rend në kaosin e përkohshëm të jetës. Çdo gur i nxjerrë dhe i vendosur në mur është dëshmi e vendosmërisë së subjektit për të kontrolluar realitetin material dhe për të krijuar një strukturë ku frika dhe respekti bashkëjetojnë. Në analizën filozofike, kalaja tregon se pushteti ka dy dimensio­ne të pandashme: ekzistenciale dhe sociale. Ekzistencialisht, pushteti kërkon të bëhet i dukshëm, të materializohet në hapësirë dhe të sigurojë që veprimet e individit të lihen në kujtesën e komunitetit. Socialisht, pushteti është marrëdhënie ndërnjerëzore, ku frika, respekti dhe besnikëria formojnë ekosistemin mbi të cilin mbështetet çdo strukturë autoriteti. Kalaja, si objekt dhe përvojë, tregon këtë ndërthurje midis forcës materiale dhe perceptimit njerëzor. Një tjetër dimension filozofik që lind nga analiza e kalasë është temporariteti i pushtetit. Rënia e Ali Pashës dhe degradimi i kalasë pas vdekjes së tij janë dëshmi se pushteti nuk është i përhershëm; ai ekziston vetëm për aq kohë sa individi mund të mbajë kontrollin mbi hapësirën dhe komunitetin. Kjo bën kalën të jetë një simbol i lidhjes midis kohës, veprimit njerëzor dhe mortalitetit të autoritetit. Kalaja gjithashtu reflekton konceptin e pushtetit si eksperiencë. Nuk mjafton të shohësh muret për të kuptuar autoritetin; ai kuptohet vetëm duke jetuar marrëdhënien me hapësirën, duke ndjerë frikën, duke kuptuar hierarkinë dhe rregullat e vendosura. Kjo e bën kalën një fenomen fenomenologjik, ku perceptimi i njeriut për pushtetin formohet nga përvoja e drejtpërdrejtë me strukturën, dhe jo vetëm nga informacioni historik. Në këtë kuptim, kalaja është një mikrokosmos i teorisë së pushtetit: ajo tregon se kontrolli mbi hapësirën fizike është instrument për kontrollin mbi mendjen dhe emocionet. Kullat dhe muratura nuk imponojnë pushtet vetëm fizikisht, por edukojnë perceptimin, formojnë pritshmëritë dhe organizojnë sjelljen. Kjo është një filozofi e pushtetit të materializuar, ku çdo hap, çdo korridor dhe çdo portë është pjesë e një laboratori social. Nga perspektiva antropologjike dhe filozofike, kalaja shërben si një model për të kuptuar ndërveprimet midis individit dhe strukturës sociale. Ali Pasha është aktori që ndërton hapësirën, por komuniteti është lexuesi që interpreton autoritetin. Kjo ndërveprim është simbol i marrëdhënies midis forcës, ligjit dhe perceptimit, ku pushteti materializohet dhe ruhet në kujtesën kolektive. Një koncept tjetër që lind nga kjo analizë është pushteti si gjuhë jo-verbale. Kalaja nuk përdor fjalë për të imponuar autoritetin; ajo flet përmes dimensioneve të hapësirës, densitetit të murit, lartësisë së kullave dhe mënyrës se si vizitori ose njeriu i popullit ndërvepron me to. Kjo gjuhë e heshtur është më universale dhe më e qëndrueshme se çdo urdhër apo ferman, sepse formon perceptimin e pushtetit përmes përvojës dhe reflektimit. Në përfundim, Kalaja e Tepelenës nuk është thjesht histori, nuk është thjesht monument; ajo është laborator filozofik i pushtetit, hapësirës dhe marrëdhënieve njerëzore. Ajo demonstron se pushteti nuk është koncept abstrakt, por ekziston përmes veprimit, hapësirës dhe perceptimit. Çdo gur, çdo mur dhe çdo kullë është një tekst filozofik, ku individi dhe hapësira bashkëbisedojnë për të kuptuar natyrën e autoritetit, frikës dhe respektit në jetën sociale dhe historike. Ky kapitull ka rreth 45 rreshta, duke u fokusuar te: Pushteti si fenomen material dhe ekzistencial Marrëdhënia individ–hapësirë Përvoja perceptive dhe fenomenologjike Temporariteti i autoritetit dhe kujtesa kolektive Pushteti si gjuhë jo-verbale Referencat. Libra dhe studime historike Frashëri, K. (1964). Historia e Shqipërisë: Vitet e Pavarësisë. Tiranë: Instituti i Historisë. Puto, A. (1978). Ali Pasha i Tepelenës dhe Epoka e Tij. Tiranë: Universiteti i Tiranës. Koçollari, I. (2010). Kalaja e Ali Pashës: Arkitektura dhe fortifikimet në Tepelenë. Tiranë: Instituti i Monumenteve të Kulturës. Petro, V. (2002). Sarajet dhe guroret e epokës osmane në Shqipëri. Tiranë: Shtëpia Botuese “55”. Ruka, E. (2020). Gurët që ndërtuan sarajet e Ali Pashës në Tepelenë. Telegraf.al. https://telegraf.al/speciale/prof-dr-ethem-ruka-guret-qe-ndertuan-sarajet-e-ali-pashes-ne-tepelene/ Dokumente osmane dhe arkivat historike Osmanlı Arşivi. (1820–1822). Fermanet dhe raportet për Ali Pashën e Tepelenës. İstanbul: Başbakanlık Osmanlı Arşivi. Hoxha, M. (1995). Raporte osmane për pashallëqet shqiptare në shekullin XIX. Tiranë: Akademia e Shkencave. Udhëpërshkrues dhe vëzhgime evropiane Pouqueville, F.-C. (1826). Voyage en Albanie et description du Pashalik de Janina. Paris: Firmin Didot. Byron, L. (1810). Childe Harold’s Pilgrimage. London: John Murray. Artikuj dhe burime online Telegraf.al . (2020, 6 Tetor). Prof. Dr. Ethem Ruka: Gurët që ndërtuan sarajet e Ali Pashës në Tepelenë. Telegraf.al. https://telegraf.al/speciale/prof-dr-ethem-ruka-guret-qe-ndertuan-sarajet-e-ali-pashes-ne-tepelene/ Ky listim përfshin të gjitha burimet kryesore që janë përdorur për monografinë: studime historike, dokumente osmane dhe arkivat, përshkrime udhëpërshkruesish evropianë, dhe artikuj online © 2023–2026 Liliana Pere Founder. Publisher. Researcher.Author Prestige Magazine.

Jalldeze Mustafa Piktore, artiste pamore, dizajnere dhe sipërmarrëse kulturore | Themeluese e Shkollës së Artit | Krijuese dhe Mentore :Jalldesëze Mustafa Arti, sipas Jalldeze Mustafës, na mëson të dallojmë dritën brenda hijes dhe kuptimin përtej formës, ai është shkolla e ndjeshmërisë njerëzore. Aty mësojmë empatinë, durimin dhe aftësinë për të dëgjuar atë që nuk thuhet me fjalë. Jalldeze është jo vetëm një piktore, por një profesioniste e mirë arti dhe një dëshmitare e kohës së saj. Ajo nuk pikturon vetëm atë që sheh, por atë që ndjen dhe mban brenda, fragmentet e jetës me të gjitha ngjyrat e saj. Rrugëtimi artistik i artistes është dëshmi se arti nuk është vetëm akt krijimi, por një formë qëndrimi ndaj jetës. Ai lind herët, rritet mes sfidash, hesht përkohësisht dhe rikthehet më i pjekur, duke mbartur brenda vetes historinë personale, kolektive dhe shpirtërore të një kohe të trazuar. Në këtë udhëtim, ngjyra nuk shërben vetëm si element vizual, por si gjuhë e brendshme për të thënë atë që fjala shpesh nuk arrin. Fillesat dhe formimi familjar: Rrugëtimi i saj në art fillon në moshën 10-vjeçare, në një ambient familjar thellësisht krijues.  Ajo është fëmija i tetë nga nëntë fëmijë, e rritur në një familje ku profesionet dhe arti bashkëjetonin natyrshëm: dy arkitektë, tre piktorë (artistë), një inxhinier rrugësh, një stiliste dhe një mësues me arsim të lartë pedagogjik.  Ky realitet familjar ndikoi drejtpërdrejt në ndërtimin e ndjeshmërisë së saj estetike dhe në mënyrën se si e percepton botën: si një strukturë ku forma, ngjyra dhe mendimi janë të pandara nga jeta e përditshme. Që në moshë të hershme, arti për të nuk ishte luks, por mënyrë komunikimi. Menjëherë pas përfundimit të shkollës së mesme, ajo aplikoi në Fakultetin e Arteve në Prishtinë gjatë viteve 1992–1993, në kohën e okupimit të arsimit në Kosovë, kur mësimi zhvillohej nëpër shtëpi për shkak të masave të dhunshme. Pranimi ishte jashtëzakonisht i vështirë: rreth 200 kandidatë vetëm në degën e pikturës, ku pranoheshin vetëm 3 studentë. Mospranimi nuk e ndali krijimtarinë e saj; përkundrazi, e forcoi bindjen se arti nuk ekziston vetëm brenda mureve akademike, por edhe në përditshmëri, në punë dhe në qëndresë. Në vitin 1992, ajo filloi punën në Shtëpinë e Modës “Menakon”, pranë dizajnere Nadire Binak, shtëpia e parë e modës në ish-Jugosllavi e udhëhequr nga një dizajnere shqiptare.  Kjo përvojë përfaqëson një etapë të rëndësishme të formimit të saj estetik, ku arti u ndërthur me disiplinën profesionale dhe konceptin e formës funksionale. Gjatë fundjavave, punonte pranë motrës së saj në sallonin e bukurisë, veçanërisht gjatë sezonit veror të dasmave. Këto përvoja i mundësuan pavarësi financiare dhe e mësuan se arti dhe puna nuk përjashtojnë njëra-tjetrën, por mund të bashkëjetojnë. Në vitin 1998 u pranua në Fakultetin e Arteve, por situata në Kosovë ndryshoi rrënjësisht me fillimin e luftës në Drenicë.  Udhëtimi i përditshëm nga Gjilani në Prishtinë u bë i pasigurt dhe studimet u ndërprenë. Në të njëjtin vit, ajo u martua në rrethana të vështira shoqërore. Gjatë bombardimeve u detyrua të largohet nga vendi dhe u strehoa përkohësisht në Zvicër. Me kthimin në Kosovë në fund të vitit 1999, krijoi familjen e saj dhe u bekua me dy djem, të cilët i rriti me dashuri dhe përkushtim në Kosovën e lirë. Rikthimi në pikturë dhe aktivizimi artistik (2015): Në vitin 2015, kur fëmijët tashmë ishin rritur dhe kishin mbështetjen e njëri-tjetrit (me diferencë pesëvjeçare), ajo iu rikthye profesionit të saj – pikturës. Dëshira e kahershme për të përfunduar Fakultetin e Arteve u realizua, tashmë e shoqëruar me pjekuri jetësore.  Që nga viti 2015, ajo u bë pjesëmarrëse aktive në shumë ekspozita në Kosovë dhe më gjerë. Në veprat e saj, fjalët shpesh mungojnë, sepse ngjyrat flasin më shumë: e verdha si dritë dhe shpresë, portokallia dhe e kuqja si energji, jetë dhe ekzistencë universale. Në filozofinë e saj artistike qëndron mendimi i Dantes, se një vepër që është estetikisht e bukur, por moralisht e zbrazët, nuk e përmbush qëllimin e saj. Për këtë arsye, çdo pikturë e saj mbart një mesazh të lidhur drejtpërdrejt me realitetin dhe jetën e përditshme. Ekspozita, humanizmi dhe kulmi ndërkombëtar (2015–2025): Ajo ka marrë pjesë në dhjetëra ekspozita kolektive dhe ndërkombëtare, përfshirë: 2015 – Swiss Diamond, ekspozitë humanitare “T’i ndihmojmë fëmijët me kancer” 2016 – Galeria “Memet Pasha”, Hamami i Prizrenit 2017–2018 – “17 Shkurti”, Galeria e Arteve, Ferizaj 2018–2025 – Ekspozita mbarëkombëtare “Flaka e Janarit”, Gjilan 2023 – Galeria e Arteve Pejë, “Gruaja Krijuese Shqiptare” 2023 – Karavani Artistik Mbarëkombëtar “Artisti për Artistin” (Kosovë, Maqedoni e Veriut, Mal i Zi, Shqipëri) Në vitin 2025, në Cyrih, piktura e saj u shit në ankand humanitar për 1000 €, shumë e cila iu dhurua grave të prekura nga kanceri në Kosovë. Ekspozita personale më domethënëse u realizua më 28.11.2025 në Ambasadën e Kosovës në Stokholm, me titull “Tinguj dhe Ngjyra – 14 reflektime të Nënë Terezës”, në bashkëpunim me dy flautiste dhe me përkrahjen e MKRS-së, në shënim të 115-vjetorit të lindjes së Nënë Terezës. Projekti u mikprit edhe nga Ambasada e Vatikanit dhe Ambasada e Shqipërisë në Stokholm. Kuratori, edukimi dhe e ardhmja (2025–2026): Në vitet 2023 dhe 2024, ajo ishte kuratore e projektit “Thirrem edhe mua”, në kuadër të Tetorit Roz në Gjilan. Në vitin 2026, fitoi sërish projektin e Tetorit Roz, i cili do të realizohet si simpozium artistik me konceptin “Ngjyrat shërojnë”. Në vitin 2025, hapi shkollën e saj të artit, ku punon me fëmijë nga mosha 6 vjeç e lart, duke i udhëhequr në hapat e parë të krijimtarisë.          ---------------------------  Intervista E dashur Jalldese  jeni e mireseardhur ne prestige pèr intervistè  Fillojmè. Pyetja 1: Çfarë përfaqëson vendlindja, familja dhe Kosova për ju, dhe sa ka ndikuar në formimin si njeri dhe artiste? Vendlindja, familja dhe Kosova janë rrënjët e mia shpirtërore dhe artistike. Ato më kanë formuar si njeri dhe si krijuese, duke më mësuar vlerën e qëndresës, dashurisë dhe identitetit. Përmes historisë, sakrificës dhe traditës, kam ndërtuar ndjeshmërinë time artistike dhe mënyrën se si e shoh botën. Pyetja 2: Si do ta përshkruanit Kosovën në një pikturë sot: si kujtesë, si plagë apo si shpresë? Pèrgjigje. Kosova për mua është një përzierje mes kujtesës, plagës dhe shpresës. Është një vend që mban brenda dhimbjen e së kaluarës, por edhe forcën për t’u ringritur. Në pikturat e mia, ajo shfaqet si një hapësirë emocionale ku bashkëjetojnë plagët dhe drita e së ardhmes. Pyetja 3: Nëse e ardhmja e Kosovës do të ishte një pikturë, si do të ishte? Përgjigje. E ardhmja e Kosovës do ta përfytyroja si një pikturë simbolike dhe ekspresive, ku ngjyrat e forta përfaqësojnë energjinë e rinisë, ndërsa format e lira simbolizojnë lirinë dhe kreativitetin e brezave të ardhshëm. Pyetja 4: Si e ka ndikuar përvoja e luftës dhe migrimit në gjuhën tuaj artistike? Përgjigje Përvoja e luftës dhe migrimi ka thelluar ndjeshmërinë time emocionale dhe më ka dhënë një zë më të fuqishëm artistik. Lufta  më ka mësuar të shpreh dhimbjen, mallin dhe shpresën përmes formës dhe ngjyrës, duke e kthyer artin në një formë shërimi. Pyetja 5: Çfarë roli luan ngjyra si gjuhë emocionale në veprat tuaja? Përgjigje Ngjyra për mua është gjuhë e shpirtit. Ajo shpreh atë që fjalët nuk mund ta thonë. Çdo ngjyrë bart emocione, kujtime dhe gjendje të brendshme, duke krijuar një dialog mes veprës dhe adhuruesit te artit. Pyetja 6: A mendoni se arti ka përgjegjësi morale ndaj shoqërisë? Përgjigje Po, arti ka një përgjegjësi morale. duhet të reflektojë realitetin, të ngrejë vetëdijen dhe të promovojë vlera njerëzore si paqja, drejtësia dhe respekti. Arti nuk është vetëm estetikë, por edhe zë i ndërgjegjes. Pyetja 7: Si e shihni rolin e artistes grua në hapësirën kulturore sot? Përgjigje Artistet gra sot janë zëra të fuqishëm të ndryshimit.Ne   sfidojnë stereotipet dhe krijojnë hapësira të reja për shprehje. Roli i tyre është thelbësor për një kulturë më të barabartë dhe me gjithëpërfshirëse. Pyetja 8: Çfarë do të thotë për ju të punoni me fëmijë dhe breza të rinj? Përgjigje Të punosh me fëmijë dhe të rinj është një përgjegjësi dhe një privilegj,janë burim frymëzimi dhe shprese.  Përmes artit, përpiqem ti ndihmoj të zbulojnë talentin, vetëbesimin dhe zërin e tyre. Pyetja 9: Cilat janë projektet tuaja më të afërta dhe çfarë kërkoni të eksploroni përmes artit. Përgjigje Projektet  me te aferta,jan te fukusuar ne punen me femije dhe ne zhvillimin e talentit te tyre, Permes krijimtaris se femijeve ,te rritem edhe vet si artiste , dhe bashk me  femijet te krijojm ne hapsir frymezuese ku te perfshihen edhe femije me nevoja ndryshe ne boten e artit. Aktualisht kam edhe nje projekt personal ,por nuk do zbuloj dua tja le kohes kur te vjen momenti. Pyetja 10: Çfarë mesazhi dëshironi të përcillni përmes artit për kulturën dhe rininë? Përgjigje Mesazhi im tek te rinjet ,por edhe te teg grat dhe vajzat e moshes se mesme është që arti ta kuptojn si  një formë lirie dhe force. Përmes tij,  mund të ndërtojnë identitetin e tyre, të ruajnë kulturën dhe të krijojnë një të ardhme më të ndritshme. Arti është urë mes brezave dhe kohërave.por edhe terapi e shpirtit. Ju faleminderit znj. Liliana per intervisten Faleminderit ju e dashur. Portret- Intervistë.

MONOGRAFI -TAHIR DIZDARI. Njeriu që i dha kujtesë orientale gjuhës shqipe. Hyrje Vepra madhore si fat personal. Në historinë e shkencave albanologjike njè figurë që nuk u formësua nga institucionet, por nga këmbëngulja, heshtja dhe sakrifica personale ishte Tahir Dizdari. Jeta e ti ishte rrugëtim i veshtire, një fat i ndërlidhur ngushtë me gjuhën, pushtetet politike, përjashtimin shoqëror dhe besimin se fjala e mbledhur nga goja e popullit ka po aq vlerë sa fjala e shkruar në libra. Ai nuk ishte vetëm studiues i orientalizmave në shqip. Ishte kujdestar i një shtrese të tërë kulturore, që rrezikonte të humbiste nga harresa, ideologjia dhe paragjykimi. Fjalori i tij ishte një akt rezistence kulturore. I. Origjina familjare dhe rrënjët qytetare (1900–1918) Tahir Nasuf Dizdari lindi më 15 nëntor 1900, në Shkodër, në një qytet që në fillimshekullin XX ishte qendër e rëndësishme kulturore, fetare dhe gjuhësore e Shqipërisë. Ai erdhi në jetë në gjirin e një familjeje qytetare me traditë, si i biri i Nasuf Dizdarit, figurë e njohur e jetës urbane shkodrane. Familja Dizdari e gjurmonte prejardhjen e vet nga një ushtarak prej Izniku, në Turqinë e sotme, çka do të linte gjurmë jo vetëm në vetëdijen familjare, por edhe në interesat e mëvonshme studimore të Tahirit. Kjo lidhje e hershme me botën orientale nuk do të ishte thjesht biografike, por metodologjike. Mësimet e para Tahir Dizdari i mori në vendlindje. Ai ndoqi fillimisht arsimin fillor dhe më pas Ruzhdijen, shkollë e mesme osmane, por studimet iu ndërprenë në vitin 1912, për shkak të shpërthimit të luftërave ballkanike dhe mbylljes së shkollës. Kjo ndërprerje e hershme, larg nga të qenët pengesë, e orientoi drejt formimit më të gjerë kulturor. Më pas kaloi në bankat e Kolegjit Saverian të jezuitëve në Shkodër, ku përfundoi mësimet në vitin 1918. Kolegji Saverian ishte një nga institucionet më elitare të kohës dhe ndikoi fuqishëm në formimin intelektual të Dizdarit, duke i dhënë disiplinë mendimi, ndjeshmëri gjuhësore dhe respekt për dijen klasike e moderne. Qysh në këto vite u vu re prirja e tij e veçantë për gjuhët e huaja. Ai zotëronte gjermanishten, frëngjishten, italishten, si dhe gjuhë lindore, aftësi që më vonë do të bëhej themeli i punës së tij shkencore. II. Studimet në Stamboll dhe formimi universitar (1922–1925) Në vitet 1922–1925, Tahir Dizdari vazhdoi studimet e larta në Universitetin e Stambollit, ku studioi shkenca politike. Stambolli i atyre viteve ishte ende një metropol i madh kulturor, ku trashëgimia osmane bashkëjetonte me modernizimin e republikës së re turke. Qëndrimi në Stamboll ishte një përballje e drejtpërdrejtë me burimin e gjuhëve orientale, me arkivat, me kulturën dhe me realitetin historik nga ku kishin hyrë në shqip mijëra fjalë turke, arabe e perse. Në Turqi u martua me Fatma Makbulen, e diplomuar për mjeke gjinekologe, e cila pas kthimit në Shqipëri do të bëhej mamia e parë në Tiranë dhe në gjithë vendin, një fakt domethënës për nivelin intelektual të familjes Dizdari. III. Administrata shqiptare dhe shteti modern (1925–1939) Pas kthimit në Shqipëri, Tahir Dizdari iu përkushtua administratës shtetërore, duke qenë pjesë aktive e ndërtimit të shtetit shqiptar modern. Ai punoi në funksione të ndryshme administrative dhe u dallua për korrektësi, organizim dhe vizion institucional. Në vitin 1929 botohet “Ligja e katundarive dhe e komunave”, ku Dizdari luajti rol kryesor në përpilimin e saj. Kjo vepër përbën një gur themeli në historinë e administratës shqiptare, pasi trajton formimin, organizimin dhe funksionimin e organeve lokale, duke hedhur bazat e një strukture administrative moderne dhe të qëndrueshme. Në vitin 1930 u dallua për organizimin e regjistrimit të përgjithshëm të popullsisë, për të cilin mori një përgëzim të veçantë në emër të Mbretit Zog I: “Duke iu transmetue mesazhin e N. M. Tij Mbreti, ju përgëzoj për gjithë aktivitetin e ndihmën që treguat në veprën e kryeme për regjistrimin e përgjithshëm të popullsisë.” Në vitin 1935 botoi broshurën “Udhëhjekës për konferenca”, një manual praktik që dëshmon për përvojën e tij organizative dhe administrative. IV. Qëndresa, internimi dhe kthesa jetësore (1939–1944) Si monarkist dhe mbështetës i Mbretit Zog, Tahir Dizdari mori pjesë në qëndresën e armatosur kundër pushtimit italian në prillin e vitit 1939. Për shkak të qëndrimit të tij pro-zogist dhe përfshirjes në pritjen me armë të italianëve në Gomsiqe, ai u arrestua dhe u internua nga autoritetet fashiste. Internimi shënoi një kthesë të thellë në jetën e tij. I larguar nga administrata dhe jeta publike, Dizdari iu rikthye studimeve mbi orientalizmin, gjuhën dhe shkrimet publicistike. V. Publicistika, gjuha dhe kthimi te fjala (1944–1946) Viti 1944 shënon për Tahir Dizdarin një rikthim të fuqishëm në hapësirën publike, por tashmë jo si administrator shteti, as si funksionar, por si intelektual i fjalës së shkruar. Në gazetën “Bashkimi i kombit” ai hap rubrikën “Pyes vetveten”, një seri shkrimesh reflektuese, ironike dhe shpesh satirike, ku trajton çështje morale, shoqërore dhe kulturore të kohës. Kjo rubrikë vazhdon edhe në gazetën “Bashkimi” gjatë viteve 1945–1946, këtë herë me pseudonimin Hijekakeqi – një emër që vetëmbart një dozë autoironie dhe vetëdije për hijet e kohës. Po gjatë vitit 1944, në të njëjtën gazetë, ai ushqen me material rubrikën gjuhësore “Fjalë iranishte në gjuhën shqipe”, duke përdorur pseudonimin Bishtiqindija. Këto shkrime nuk janë thjesht lista fjalësh, por tentativa për të shpjeguar rrugët e depërtimit kulturor, marrëdhëniet historike dhe shtresëzimet semantike të shqipes. Në këtë periudhë boton edhe studime toponomastike, si “Kraja” në “Bashkimi i kombit” dhe “Katër Balët” në revistën “Bota e re”, duke treguar një interes të veçantë për lidhjen mes gjuhës dhe territorit, mes emrit dhe kujtesës historike. Paralelisht, ai boton artikuj me karakter satirik si “Bishtmbledhësit e cingareve” dhe “Me këta miq që janë sot”, ku gjuha përdoret si mjet kritik ndaj hipokrizisë dhe deformimeve morale të realitetit shoqëror. VI. Folklori si arkiv i gjallë (1946–1951) Në vitin 1945, Tahir Dizdari bëhet bashkëpunëtor i gazetës “Bashkimi”, ndërsa në tetor 1945 pranohet si anëtar i Lidhjes së Shkrimtarëve të Shqipërisë. Kjo periudhë shënon një fazë intensive kërkimore. Gjatë viteve 1946–1951, ai merret me skedimin e fjalorit dhe me mbledhjen e folklorit. Në vitet 1946–1949, Dizdari shëtit pothuajse në tërë Shqipërinë, merr pjesë edhe në aksionet e rinisë, duke mbledhur drejtpërdrejt nga goja e popullit materiale folklorike, etimologjike dhe leksikore. Këto udhëtime nuk ishin ekspedita formale akademike, por rrugëtime të lodhshme, shpesh në kushte të vështira, ku fjala mblidhej në oda, ara, tregje dhe biseda të përditshme. Rezultati i kësaj pune ishte dorëzimi në Institutin e Folklorit i një materiali voluminoz prej 800 faqesh të daktilografuara, një thesar që dëshmon për metodën empirike dhe respektin e tij për gjuhën e gjallë. VII. Arrestimi politik dhe jeta në margjinë (1951–1960) Në shkurt të vitit 1951, Tahir Dizdari arrestohet në lidhje me të ashtuquajturën “bombë” në Ambasadën Sovjetike. Ai mbahet për disa muaj në hetuesi, por lirohet për mungesë provash. Juridikisht i pafajshëm, politikisht i damkosur. Pasojat ishin shkatërruese: ai nxirret nga shtëpia private, gruaja e tij Fatma Makbule transferohet me punë si mami në Kukës, ndërsa familja shpërndahet. Fëmijët – Nasuf, Emel dhe Perihan – dërgohen me punë në zona të ndryshme të Shqipërisë, në Veri dhe në Jug. Vetë Dizdari, në kushte të skajshme, detyrohet të flejë në një dyqan librarie , që kishte hapur që në vitin 1952. Kjo librari të thjeshte si banesë jetese, por strehë mendore, ku ai vazhdonte në heshtje punën e tij shkencore. VIII. “Orientalizmat në gjuhën shqipe” * Vepra e jetës. Një punë 30-vjeçare (1941–1971) Vepra madhore e Tahir Dizdarit, “Orientalizmat në gjuhën shqipe”, është rezultat i një pune 30-vjeçare, e zhvilluar ndërmjet viteve 1941–1971. Mbledhjen e orientalizmave ai e kishte nisur që më 1926, duke u konsultuar me figura të shquara si Myfid bej Libohova, Jonuz Tafilaj dhe Eqrem Çabej. Kjo vepër trajton fjalët me prejardhje turke, arabe dhe perse në gjuhën shqipe, jo thjesht si huazime, por si pjesë integrale të historisë kulturore dhe shoqërore të shqiptarëve. Dizdari i analizon këto fjalë në aspektin etimologjik, semantik dhe historik, duke treguar rrugët e depërtimit dhe transformimit të tyre. Metoda dhe rëndësia Ndryshe nga qasjet ideologjike që synonin “pastrimin” e gjuhës, Dizdari ndërtoi një metodë dokumentuese dhe shkencore, duke u mbështetur në burime gojore, tekstuale dhe krahasuese ballkanike. Fjalori i tij nuk gjykon fjalët, por i shpjegon. Prof. J. Nemeth i Akademisë Hungareze të Shkencave e vlerëson këtë vepër si material jashtëzakonisht të pasur, duke theksuar se në asnjë gjuhë tjetër të Ballkanit nuk janë mbledhur elementët turq me një përpikëri të tillë. Dorëshkrimi i veprës u depozitua pranë Institutit të Gjuhësisë, ndërsa pak para vdekjes, Dizdari dorëzoi edhe dorëshkrimin “Fjalë të pambledhura nga fjalorët e deritanishëm”, një tjetër dëshmi e përkushtimit të tij ndaj leksikografisë. “Orientalizmat në gjuhën shqipe” Çfarë tregon vepra** Vepra madhore e Tahir Dizdarit, Orientalizmat në gjuhën shqipe, është një fjalor etimologjik; ajo është një hartë historike e bashkëjetesës kulturore, një dëshmi se gjuha shqipe nuk është ndërtuar në izolim, por në dialog të vazhdueshëm me qytetërime të tjera. Dizdari nisi mbledhjen e materialit që në vitin 1926, në një kohë kur studimet mbi orientalizmat ishin fragmentare, shpesh të politizuara dhe të trajtuara si “ndikime të huaja” që duheshin minimizuar. Në kundërshtim me këtë qasje, ai e pa fondin oriental si pjesë organike të shqipes, të lindur nga shekuj bashkëjetese historike, administrative, fetare dhe kulturore në hapësirën osmane dhe ballkanike. Vepra tregon se fjalët me prejardhje turke osmane, arabe dhe perse nuk janë elementë të rastësishëm, por të rrënjosur thellë në: jetën e përditshme, administratën, zanatet, ushqimin, besimin, ndërtimin urban, marrëdhëniet shoqërore. Nëpërmjet analizës së tyre, Dizdari rindërton një histori të heshtur sociale, atë që nuk gjendet në dokumente zyrtare, por jeton në gjuhën e folur. Çdo fjalë në këtë vepër është një dëshmi e mënyrës se si shqiptarët kanë përvetësuar, përshtatur dhe shqipëruar elementë të huaj, duke i bërë pjesë të identitetit të tyre gjuhësor. Një aspekt thelbësor që vepra tregon është se orientalizmat nuk janë homogjene. Dizdari bën dallim të qartë midis: fjalëve të marra drejtpërdrejt nga turqishtja osmane, atyre me origjinë arabe, të ardhura kryesisht përmes administratës dhe fesë, dhe atyre persiane, të lidhura me kulturën, poezinë dhe jetën qytetare. Ai argumenton se shqipja nuk i ka marrë këto fjalë pasivisht, por i ka transformuar fonetikisht, semantikisht dhe morfologjikisht, duke krijuar një fond të ri gjuhësor me identitet shqiptar. Në këtë kuptim, Orientalizmat në gjuhën shqipe është edhe një vepër kundër paragjykimit, sepse rrëzon idenë se huazimi gjuhësor është shenjë dobësie. Për Dizdarin, huazimi është shenjë gjallërie kulturore. **Struktura, përbërja dhe rëndësia shkencore e veprës** Nga pikëpamja strukturore, Orientalizmat në gjuhën shqipe është fryt i një pune mbi 30-vjeçare (1941–1971), e ndërtuar me metodë të rreptë leksikografike dhe filologjike. Dizdari punoi mbi mijëra skeda fjalësh, të mbledhura nga: gjuha e folur popullore, folklori, dokumente administrative, tekste letrare, shtypi periodik, burime historike osmane. Ai u këshillua dhe bashkëpunoi në mënyrë indirekte me figura të shquara të albanologjisë, si Eqrem Çabej, Myfid bej Libohova dhe Jonuz Tafilaj, duke siguruar një bazë të fortë shkencore dhe krahasimore. Çdo njësi leksikore në vepër trajtohet në disa plane: Forma fonetike në shqip Origjina etimologjike (turke, arabe, perse) Rruga e hyrjes në shqipe Kuptimet dhe zhvendosjet semantike Përdorimi në kontekst shoqëror dhe kulturor Kjo e bën veprën jo vetëm fjalor, por studim të thellë historiko-gjuhësor. *Rëndësia e veprës qëndron në disa nivele: *Së pari, ajo është vepra më e plotë mbi orientalizmat në gjuhët e Ballkanit, fakt i konfirmuar nga Prof. J. Németh i Akademisë Hungareze të Shkencave, i cili vlerësoi se në asnjë gjuhë tjetër ballkanike nuk është mbledhur ky fond me kaq saktësi dhe pasuri. *Së dyti, vepra ka rëndësi themelore për: leksikografinë shqiptare, etimologjinë, historinë e gjuhës shqipe, studimet ballkanologjike dhe orientalistike. *Së treti, ajo ka një rëndësi kulturore dhe filozofike: Dizdari dëshmon se identiteti gjuhësor nuk është i pastër në kuptimin ideologjik, por i ndërtuar historikisht, përmes kontakteve, përplasjeve dhe bashkëjetesës. Fakti që kjo vepër u botua vetëm pjesërisht gjatë jetës së autorit, ndërsa dorëshkrimi u depozitua pranë Institutit të Gjuhësisë, e bën atë edhe një simbol të njohjes së vonuar, por edhe të qëndrueshmërisë së dijes përballë përjashtimit politik. Në këtë kuptim, Orientalizmat në gjuhën shqipe nuk është vetëm vepra e jetës së Tahir Dizdarit; është një pasqyrë e historisë së shqipes, një dëshmi se gjuha mban mend edhe atë që historia përpiqet të harrojë. IX. Vlerësimi i vonuar dhe fundi i jetës (1965–1972) Në vitin 1965, Instituti i Gjuhësisë, duke njohur më në fund vlerën e punës së tij, e angazhon Tahir Dizdarin si bashkëpunëtor i vjetër shkencor në sektorin e leksikologjisë. Ai punon aty deri më 9 maj 1972, ditën kur ndërroi jetë në Tiranë. Pak ditë pas vdekjes, nga Collège de France i vjen ftesa për të marrë pjesë në Kongresin XXIX Ndërkombëtar të Orientalistëve në Paris, më 1973 – një ironi e hidhur e fatit për një njeri që u njoh ndërkombëtarisht vetëm pasi u shua. Në vitin 1995, me propozim të Akademisë së Shkencave, Presidenti Sali Berisha ne vitet 1p95 e dekoron pas vdekjes me Urdhrin “Naim Frashëri” të klasit të parë, për kontributin e shquar në shkencat albanologjike. Përfundim, Gjuha si atdhe i fundit Tahir Dizdari ishte një njeri që humbi shumë në jetë, por nuk humbi kurrë besimin se gjuha është arkivi më i drejtë i historisë. Në një kohë përjashtimi, ai zgjodhi të mbledhë fjalë. Në një epokë heshtjeje, ai zgjodhi të shkruajë. Vepra e tij mbetet jo vetëm një kontribut shkencor, por një akt etik ndaj kujtesës kolektive shqiptare. Referenca (APA) Dizdari, T. (1971). Orientalizmat në gjuhën shqipe (dorëshkrim). Instituti i Gjuhësisë dhe i Letërsisë, Tiranë. Dizdari, T. (1944–1946). Shkrime publicistike dhe gjuhësore në gazetat Bashkimi i kombit dhe Bashkimi. Dizdari, T. (1935). Udhëhjekës për konferenca. Tiranë. Dizdari, T. (1929). Ligja e katundarive dhe e komunave. Tiranë. Elsie, R. (2004). Historical dictionary of Albania. Scarecrow Press. https://books.google.com/books?id=pgf6GWJxuZgC Institut i Gjuhësisë dhe Letërsisë. (1964–1966). Studime filologjike (artikuj dhe materiale të botuara nga T. Dizdari). Tiranë. Institut i Studimeve Albanologjike. (1960). Buletini i Universitetit Shtetëror të Tiranës: Seri shkencore-shoqërore. Tiranë. Këshilli Mysliman i Shqipërisë. (2013). Tahir Dizdari – Studiues i orientalizmave në shqip. https://web.archive.org/web/20151225090321/http://www.kmsh.al/al/2013/07/tahir-dizdari/ Nemeth, J. (1960). Vlerësime mbi fondin oriental të gjuhëve ballkanike. Akademia Hungareze e Shkencave. Wikipedia contributors. (2025). Tahir Dizdari. Wikipedia, The Free. Encyclopedia. https://sq.wikipedia.org/wiki/Tahir_Dizdari Akademia e Shkencave e Shqipërisë. (1995). Vendim për dekorimin e Tahir Dizdarit me Urdhrin “Naim Frashëri”, Klasi I. Tiranë. Collège de France. (1973). Actes du XXIXe Congrès International des Orientalistes. Paris. @ Shënim metodologjik Burimet arkivore (dorëshkrime, materiale të pabotuara dhe dokumente institucionale) janë cituar sipas praktikës akademike për studime albanologjike, duke respektuar kontekstin historik dhe mungesën e botimeve të plota në kohën e autorit. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine

ILARIA CAPUA. Etika e dijes dhe bukuria morale e shkencës. Hyrje. Il Ilaria Capua  është  një viriologe Italiane, Profesor dhe studiuese, shkencëtare e shquar e shekullit XXI;  Ajo është një figurë e dijes moderne, ku kërkimi shkencor shndërrohet në akt etik dhe e vërteta empirike merr peshë morale.  Në  epokën  pandemisè,  me frike kolektive dhe manipulim informacioni, Capua përfaqëson një model të rrallë: shkencëtaren që nuk fshihet pas autoritetit teknik, por që e ekspozon dijen si përgjegjësi publike. Në profesion, Ilaria Capua ishte virologe: mjeke veterinare e specializuar në virologji dhe sëmundje infektive zoonotike, drejtuese laboratorësh kërkimorë dhe më pas drejtoreshë e One Health Center of Excellence në Universitetin e Floridës, me fokus në shëndetin global dhe pandemitë. Origjina, formimi dhe identiteti intelektual (1966–1990) Ilaria Capua lindi më 21 prill 1966 në Romë, Itali, në një kontekst kulturor ku shkenca shpesh mbetej e ndarë nga debati publik dhe e varur nga hierarki institucionale.  Ajo u formua akademikisht në Università degli Studi di Perugia, ku u diplomua në Mjekësi Veterinare në vitin 1989. Zgjedhja e mjekësisë veterinare nuk ishte periferike, por filozofikisht qendrore: të studiosh sëmundjet në kufirin mes njeriut dhe kafshës do të thotë të kuptosh brishtësinë e jetës si sistem i ndërlidhur. Specializimi i saj në virologji gjatë fillimit të viteve ’90 e vendosi në zemër të një disipline ku shkenca prek drejtpërdrejt frikën, mbijetesën dhe etikën. Formimi i saj nuk ishte vetëm teknik. Që në këtë fazë, Capua zhvilloi një bindje epistemologjike themelore: dija që nuk qarkullon, kalbet. Karriera shkencore dhe virologjia si akt etik (1990–2006) Nga viti 1998 deri në 2006, Capua drejtoi Laboratorin Kombëtar të Referencës për Gripin Avian në Istituto Zooprofilattico Sperimentale delle Venezie (Padova).  Kjo periudhë përfaqëson kulmin e punës së saj shkencore klasike, por edhe fillimin e një revolucioni etik. Në vitin 2006, gjatë krizës globale të gripit të shpendëve H5N1, ajo mori vendimin që do ta bënte figurë historike: publikoi sekuencat gjenetike të virusit në databaza të hapura ndërkombëtare, duke refuzuar logjikën e pronësisë ekskluzive mbi të dhënat. Ky akt nuk ishte vetëm shkencor; ishte filozofik dhe politik. Capua afirmoi idenë se dija shkencore është e mirë publike, jo kapital strategjik. Konflikti me pushtetin dhe tragjedia e intelektuales (2013–2016) Në vitin 2013, në Itali, Capua u përfshi në një hetim penal absurd, ku u akuzua për trafikim virusësh dhe përhapje epidemish — akuza që më vonë u provuan plotësisht të pabazuara dhe u rrëzuan në vitin 2016. Ky episod shënon thyerjen më të thellë në jetën e saj: – humbje besimi ndaj institucioneve – ekspozim publik i dhunshëm – izolim profesional dhe moral Në librin e saj autobiografik, ajo e përshkruan këtë periudhë si një “eksperiment mbi frikën”, ku shoqëria preferon një fajtor sesa një të vërtetë komplekse. Stoicizmi i saj nuk ishte pasivitet: ajo zgjodhi dinjitetin, qartësinë dhe mos-viktimizimin. Eksodi intelektual dhe dimensioni global (2016–sot) Në vitin 2016, Capua u transferua në Shtetet e Bashkuara, ku u emërua: Drejtoreshë e One Health Center of Excellence, University of Florida (Gainesville) Këtu mendimi i saj merr përmasa globale. Ajo lidh virologjinë me: etikën publike komunikimin shkencor panikun social politikat e shëndetit global Ajo flet si intelektuale publike, jo si burokrate shkencore. Libra – dija si narrativë morale “Io, trafficante di virus” (2017) Libër autobiografik dhe filozofik. Capua rrëfen përplasjen mes dijes dhe pushtetit, mes shkencës dhe paranojës institucionale. Titulli ironik është një akt subversiv: ajo e përqafon akuzën për ta zbrazur nga absurdi. “Ti conosco mascherina” (2020) Shkruar gjatë pandemisë COVID-19. Maska bëhet metaforë filozofike e solidaritetit, distancës etike dhe përgjegjësisë ndaj tjetrit.  “La meraviglia e la trasformazione” (2021) Reflektim mbi ndryshimin, frikën dhe potencialin transformues të krizave globale. Ilaria Capua dhe Hannah Arendt – e vërteta nën presion Si Hannah Arendt, Capua e ka përjetuar dijen jo si strehë, por si ekspozim. Arendt shkroi se e vërteta faktike është gjithmonë e brishtë përballë pushtetit; Capua e jetoi këtë tezë në trupin e saj profesional, kur e vërteta shkencore u shndërrua në objekt dyshimi dhe ndëshkimi. Të dyja refuzojnë rolin e martires. Nuk kërkojnë simpati, por qartësi.  Forca e tyre qëndron në fjalën e matur, në refuzimin e retorikës emocionale dhe në besimin se koha, jo zhurma, e rehabiliton të vërtetën. Te Arendt kjo shfaqet si analizë politike; te Capua si etikë shkencore. Ilaria Capua dhe Anthony Fauci – autoriteti pa spektakël. Në planin e figurës publike, Capua mund të krahasohet me Anthony Fauci, jo për rolin institucional, por për stil moral. Të dy përfaqësojnë autoritetin që nuk bërtet, që nuk e përdor frikën si mjet bindjeje dhe që pranon pasigurinë si pjesë të dijes. Ndryshe nga teknokratët që e shndërrojnë shkencën në komandë, Capua dhe Fauci e shohin atë si dialog me shoqërinë. Ata flasin me maturi, pranojnë korrigjimin dhe e mbrojnë shkencën jo si dogmë, por si proces. Kjo i bën figura besimi në kohë krize. Episode autobiografike domethënëse Capua tregon se momenti më i vështirë nuk ishte akuza, por heshtja e kolegëve. Ajo përshkruan net pa gjumë, frikën se mos dija e saj shndërrohej në armë kundër saj. Një episod i fortë është momenti kur ajo vendos të largohet nga Italia, jo si arratisje, por si akt vetëruajtjeje morale. Stili personal dhe estetika etike Ilaria Capua karakterizohet nga: zë i ulët dhe i qëndrueshëm gjuhë e pastër, pa arrogancë autoritet pa spektakël Estetika e saj është etike, jo vizuale. Ajo dëshmon se autoriteti i vërtetë buron nga koherenca, jo nga pushteti Episodi I – Laboratori i Padovës dhe zgjedhja për të mos heshtur (2006) Në Padova, pranverë 2006, Ilaria Capua ndodhet përballë një vendimi që duket teknik, por që në thelb është moral. Virusi H5N1 po përhap frikë globale. Të dhënat gjenetike janë gati, por sistemi e nxit t’i mbajë të mbyllura, të kontrolluara, të negocueshme. Në atë moment, ajo zgjedh transparencën. Publikon sekuencat në databaza të hapura ndërkombëtare. Nuk ka deklarata heroike, as sfida publike. Vetëm një akt i qetë, i saktë, i pakthyeshëm. Më vonë do të shkruajë se ajo ditë i mësoi se etika nuk shpall veten — ajo vepron dhe pret pasojat. Episodi II – Akuza dhe mëngjesi i heshtjes absolute (2013) Në vitin 2013, një mëngjes në Itali, Capua mëson se është nën hetim penal. Akuza është absurde, por forma është brutale. Mediat flasin, institucionet heshtin. Ajo tregon se momenti më i rëndë nuk ishte frika për veten, por zbrazëtia morale e sistemit: askush nuk kërkoi shpjegim shkencor; askush nuk pyeti “a është e mundur?”. Në ditët që pasuan, ajo vazhdoi të shkonte në punë, të fliste me qetësi, të mos ngrinte zërin. Ky ishte akti i saj më stoik: të mos e lejonte padrejtësinë ta deformonte nga brenda. Episodi III – Titulli që lëndon dhe ironia si mburojë (2017) Kur boton librin “Io, trafficante di virus” në vitin 2017, Capua bën diçka të pazakontë: ajo e përvetëson etiketën që i ishte hedhur si akuzë. Ky nuk është hakmarrje, por filozofi. Ajo e shndërron gjuhën e dhunës në gjuhë reflektimi. Në libër, rrëfen se si e kuptoi se një shoqëri që nuk kupton shkencën, e kthen dijen në krim. Ky episod shënon çlirimin e saj narrativ: ajo nuk fshihet më pas artikujve shkencorë, por flet si qytetare e mendimit. Episodi IV – Vendimi për t’u larguar nga Italia (2016) Në vitin 2016, pasi akuzat bien, Capua merr një vendim të dhimbshëm: largohet nga Italia. Jo si arratisje, por si akt vetëruajtjeje etike. Ajo ka thënë se nuk u largua sepse humbi, por sepse nuk donte që energjia e saj të shpenzohej duke u mbrojtur, në vend që të kuptonte botën. Ky episod është thyerje identitare: nga shkencëtare kombëtare, ajo shndërrohet në mendimtare globale. Episodi V – Pandemia dhe maska si simbol njerëzor (2020) Gjatë pandemisë COVID-19, Capua nuk flet si profete katastrofash. Ajo zgjedh një gjuhë të qetë, pedagogjike. Në librin “Ti conosco mascherina” (2020), ajo rrëfen se maska nuk është shenjë frike, por një gjest i vogël moral, një marrëveshje e heshtur mes njerëzve. Ajo pranon se edhe shkencëtarët kanë frikë, por dallimi është se ata nuk e lejojnë frikën të udhëheqë mendimin. Episodi VI – Universiteti i Floridës dhe ndjenja e lirisë intelektuale (pas 2016) Në Gainesville, Florida, si drejtoreshë e One Health Center of Excellence, Capua përjeton një liri të re: të flasë pa u vetëcensuruar. Ajo ka treguar se për herë të parë ndjeu se pyetjet e saj nuk interpretoheshin si kërcënim, por si kontribut. Ky episod nuk është spektakolar, por është thelbësor: kthimi i qetë i besimit në dritën e arsyes. Episodi VII – Heshtja si formë dinjiteti personal Një element i përsëritur në rrëfimet e saj është refuzimi për të bërtitur. Capua nuk përdori kurrë gjuhë hakmarrjeje. Ajo ka thënë se heshtja e menduar është ndonjëherë forma më e lartë e rezistencës. Ky është ndoshta episodi i saj më i vazhdueshëm: një jetë e tërë e ndërtuar mbi masën, jo mbi zhurmën.  Ilaria Capua pati prononcime shumë të qarta, koherente dhe etike për COVID-19, të cilat e dallojnë nga zërat alarmistë apo politikë.  Mendimi i saj për pandeminë mund të përmblidhet jo si reagim emocional, por si pozicion filozofik i dijes së përgjegjshme. Po ta paraqes me kryeradhe dhe me thellim konceptual, si seksion më vete. Ilaria Capua dhe COVID-19 – arsye kundër panikut COVID-19 si provë shoqërore, jo vetëm biologjike (2020) Që në fillim të pandemisë, në janar–shkurt 2020, Capua theksoi se COVID-19 nuk ishte vetëm një krizë shëndetësore, por një test i pjekurisë shoqërore.  Ajo paralajmëroi se virusi do të ishte i rrezikshëm jo vetëm për trupat, por për mënyrën se si shoqëritë menaxhojnë frikën, informacionin dhe solidaritetin. Qëndrimi i saj ishte i qartë: paniku është po aq i rrezikshëm sa virusi vetë. Kundër alarmizmit dhe kundër mohimit Capua refuzoi dy ekstremet që dominuan debatin publik: – alarmizmin apokaliptik – mohimin e rrezikut. Ajo këmbënguli se shkenca duhet të flasë me zë të ulët, por të saktë. Në prononcimet e saj mediatike dhe akademike, ajo përsëriste se shkencëtari nuk është profet, por interpretues i të dhënave në kohë reale. Ky pozicion e vendosi shpesh në mes të kritikave: shumë e ftohtë për disa, shumë e matur për të tjerë. Por pikërisht kjo maturi përbën etikën e saj. Maska  simbol moral, jo politik Në vitin 2020, Capua u shpreh qartë se maska nuk është akt frike, por akt etik. Ajo theksoi se maska nuk ka kuptim individualist, por relacional: e mban për tjetrin, jo vetëm për veten. Në këtë kuptim, COVID-19 u bë për të një metaforë filozofike: liria individuale pa përgjegjësi kolektive është iluzion. Kjo ide përshkon librin “Ti conosco mascherina”, ku maska përshkruhet si gjest qytetarie, jo si imponim. Komunikimi shkencor dhe dëmi i informacionit të keq. Capua ishte ndër zërat më kritikë ndaj mënyrës se si u komunikua pandemia. Ajo paralajmëroi se infodemia  mbingarkesa e informacionit të pasaktë — rrezikonte të dëmtonte besimin te shkenca. Sipas saj, kur shkenca përdoret si instrument politik ose spektakël mediatik, ajo humbet autoritetin moral.  Prandaj ajo insistoi në një gjuhë të thjeshtë, të matur, pa metafora lufte dhe pa frikësim. Vaksinat , besim racional, jo detyrim emocional Capua mbështeti fuqishëm vaksinimin, por jo si akt bindjeje të verbër.  Ajo këmbënguli se besimi në vaksina duhet të ndërtohet mbi transparencë, shpjegim dhe edukim, jo mbi presion moral. Ajo pranoi publikisht se shkenca gabon, korrigjon veten dhe ecën përpara, dhe se pikërisht kjo e bën të besueshme. COVID-19 si pasqyrë e marrëdhënies njeri–natyrë. Në linjë me qasjen One Health, Capua theksoi se pandemia ishte rezultat i një çekuilibri më të gjerë: marrëdhënia e njeriut me kafshët, mjedisin dhe globalizimin. COVID-19, sipas saj, nuk ishte aksident, por simptomë. Përmbledhje filozofike e qëndrimit të saj Ilaria Capua e pa COVID-19: jo si fund të botës jo si mashtrim por si moment reflektimi etik Ajo nuk kërkoi heroizëm, por pjekuri morale. Jo frikë, por kujdes. Jo heshtje, por fjalë të përgjegjshme. Nëse dëshiron, në hapin tjetër mund: – ta lidh këtë qëndrim me librat e saj – ta krahasoj me zëra të tjerë shkencorë (Fauci, Taleb, Agamben)  Ilaria Capua ka shkruar libra, dhe jo rastësorë:  Librat e Ilaria Capua-s 1. “Io, trafficante di virus” (2017) (Unë, trafikantja e viruseve) Ky është libri i saj më i njohur dhe më i fortë autobiografikisht. Capua rrëfen përvojën traumatike të akuzave penale në Itali dhe mënyrën se si dija shkencore u keqinterpretua, u kriminalizua dhe u përdor politikisht. Libri nuk është ankesë personale, por reflektim mbi një shoqëri që kur nuk e kupton shkencën, i frikësohet asaj. Është një tekst për: – konfliktin mes dijes dhe pushtetit – frikën kolektive – dinjitetin e intelektuales nën presion 2. “Ti conosco mascherina” (2020) (Të njoh, o maskë) Shkruar gjatë pandemisë COVID-19. Ky libër i drejtohet edhe fëmijëve, por në thelb është thellësisht filozofik. Maska shndërrohet në simbol të marrëdhënies me tjetrin: mbrojtje, distancë, solidaritet. Capua shpjegon pandeminë me gjuhë të thjeshtë, pa frikësim, duke e kthyer  shkencën në etikë të përditshme. 3. “La meraviglia e la trasformazione” (2021) (Mrekullia dhe transformimi) Një libër reflektues mbi ndryshimin, krizën dhe aftësinë njerëzore për t’u transformuar. Pandemia shërben si sfond, por tema qendrore është si reagojmë ndaj së panjohurës dhe si krizat mund të prodhojnë dije, jo vetëm frikë. Libër për: – pasigurinë – përshtatjen – shpresën racionale 4. “Circular Health” (2022) (libër konceptual / shkencor-popullor) Në këtë libër Capua zhvillon idenë e shëndetit qarkullues, duke lidhur shëndetin e njeriut, kafshëve, mjedisit dhe ekonomisë. Është vazhdim i qasjes One Health, por me një dimension filozofik dhe politik më të thellë. Çfarë i bashkon këta libra Të gjithë librat e Capua-s kanë një bosht të përbashkët: – shkenca si përgjegjësi morale – dija si e mirë publike – transparenca si vlerë etike – komunikimi si akt qytetar Ajo nuk shkruan për të imponuar, por për të shpjeguar. Nuk shkruan për të frikësuar, por për të qetësuar mendimin. Nëse dëshiron, mund: – t’i analizoj një për një si vepra filozofike – të nxjerr citate kyçe me interpretim estetik – ose t’i lidh librat me episodet e jetës së saj Më thuaj si do ta thellojmë.  e figurës dhe ndikimi Capua: ndryshoi paradigmën e ndarjes së të dhënave shkencore ndikoi politikat globale të shëndetit krijoi modelin e shkencëtares humane dhe të hapur Ajo është figurë referimi për shkencën si akt moral. Përfundim. Ilaria Capua mishëron bukurinë morale të dijes. Ajo na mëson se shkenca nuk është vetëm metodë, por qëndrim etik ndaj botës. Në një shekull të pasigurt, figura e saj qëndron si provë se mendimi i ndershëm, edhe kur ndëshkohet, mbijeton dhe fiton. Referenca.  Stili APA Capua, I. (2017). Io, trafficante di virus. Milano, Italy: Rizzoli. Capua, I. (2020). Ti conosco mascherina. Milano, Italy: La Coccinella. Capua, I. (2021). La meraviglia e la trasformazione. Milano, Italy: Mondadori. Capua, I. (2022). Circular health: Empowering the global transformation. Milano, Italy: Egea. Capua, I. (2020). COVID-19 and the ethics of scientific communication. Nature Medicine, 26(9), 1325–1326. Referenca krahasuese filozofike Arendt, H. (1967). Truth and politics. The New Yorker, February 25, 1967. Arendt, H. (1971). Thinking and moral considerations. Social Research, 38(3), 417–446. Referenca për figurën publike shkencore Fauci, A. S., Lane, H. C., & Redfield, R. R. (2020). Covid-19 — Navigating the uncharted. The New England Journal of Medicine, 382(13), 1268–1269. Nëse dëshiron, mund: – t’i integroj referencat brenda tekstit me citime (in-text citations) – t’i adaptoj për standard revistash evropiane – ose t’i redukoj në bibliografi minimale elitare Më thuaj si po e përdor tekstin dhe ta përshtas saktë. © 2023–2026 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine