Search this site

Hajrie Rondo – Ikona e përjetshme e skenës shqiptare. Hajrie Rondo shfaqet si një prani që nuk i përket vetëm historisë së teatrit dhe kinemasë shqiptare, por vetë kujtesës së brendshme të gruas si qenie që mendon, duron dhe transformon dhimbjen në formë arti. Ajo nuk interpreton thjesht role; ajo i jep trup mendimit të heshtur të një shoqërie dhe zë asaj që shpesh mbetet pa zë. Ajo përfaqëson forcën e heshtur si një kategori filozofike e ekzistencës: një qëndresë që nuk bërtet, por që mbijeton përmes dinjitetit. Hajrie Rondo është një aktore shqiptare e teatrit dhe kinemasë, e lindur në Delvinë më 1 mars 1951. Ajo kreu studimet e larta për aktore në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë (1969–1972), ku arti skenik u kthye në gjuhën e saj të dytë të ekzistencës. Pas diplomimit, u angazhua në Teatrin “Bylis” të Fierit, ku nisi rrugëtimin e saj mes dritave të skenës dhe heshtjeve që flasin më shumë se fjalët. Më vonë u bë një nga figurat më të rëndësishme të teatrit dhe filmit shqiptar. Ajo u nda nga jeta më 9 shtator 2017, duke lënë pas një kujtesë artistike që nuk zbehet. E lindur në Delvinë, në një tokë ku deti dhe guri duket sikur flasin me të njëjtën gjuhë durimi, ajo u rrit mes një bote të thjeshtë, por të thellë si rrënjët e ullirit. Fëmijëria e saj ishte një qetësi e mbushur me vëzhgim, ku çdo gjest i vogël mësonte peshën e së pathënës. Në vitet e rinisë, ajo u drejtua drejt Tiranës si drejt një horizonti që kërkonte të shndërrohej në zë. Në Institutin e Lartë të Arteve (1969–1972), ajo u formësua si një instrument i ndjeshmërisë njerëzore, ku fjala, trupi dhe heshtja filluan të marrin kuptim skenik. Pas diplomimit, Teatri “Bylis” i Fierit u bë porta e saj e parë drejt botës së madhe të skenës. Aty ajo u ngjit si një dritë që nuk kërkon vëmendje, por e mbush hapësirën me praninë e saj të qetë dhe të fortë njëkohësisht, duke i dhënë jetë roleve si të ishin kujtime që marrin frymë. Më pas, rruga e saj artistike u shtri si një lumë i qetë por i thellë në teatër dhe kinema, ku ajo nuk luante personazhe, por i thërriste në jetë. Në çdo rol, ajo linte gjurmën e një shpirti që nuk interpreton vetëm botën, por e dëgjon atë në heshtjen e saj më të brendshme. Dinjiteti i saj artistik nuk është dekor, por strukturë e brendshme morale që nuk thyhet nga roli, por e përthith rolin dhe e shndërron në përvojë njerëzore. Si grua dhe si artiste, ajo nuk e ndan jetën nga skena; për të, skena është vazhdim i jetës në një formë më të kthjellët. Disiplina e saj nuk është vetëm profesionale, por një etikë ekzistence, ku çdo gjest është i peshuar si kuptim dhe çdo heshtje si deklaratë. Personazhet e saj nuk “luhen”, por “bëhen”, duke kaluar nga tekst në qenie. E veçanta e saj qëndron në paradoksin ekzistencial që ajo mishëron: ashpërsia dhe brishtësia nuk janë të kundërta, por dy gjendje që bashkëjetojnë në të njëjtin shpirt; tragjedia dhe komedia nuk përjashtojnë njëra-tjetrën, por janë dy mënyra të ndryshme për të përballuar të njëjtën të vërtetë njerëzore; heshtja dhe shprehja nuk janë mungesë dhe prani, por dy forma të së njëjtës intensitet. Në çdo rol, ajo nuk kërkon zbukurim estetik, por zbulesë të së vërtetës. Arti i saj nuk është iluzion, por demaskim i butë i realitetit njerëzor, ku shoqëria sheh veten pa mburoja. Në këtë kuptim, ajo nuk është vetëm aktore, por ndërmjetëse midis jetës dhe vetëdijes së saj. Në kujtesën artistike shqiptare, ajo qëndron si një formë reference jo vetëm estetike, por edhe etike: një kujtesë se arti është përgjegjësi ndaj së vërtetës njerëzore. Brezat e rinj nuk e shohin thjesht si model interpretimi, por si një mënyrë të të kuptuarit të emocioneve si strukturë mendimi dhe jo si shpërthim i rastësishëm. Hajrie Rondo kujtohet si një prani që nuk shteron me kohën, sepse nuk i përket vetëm kohës. Ajo është një nga ato figura ku arti pushon së qeni profesion dhe bëhet mënyrë e të qenit në botë. E lindur në Delvinë më 1 mars 1951, ajo kaloi nga Instituti i Lartë i Arteve (1969–1972) në skenë si një vazhdim i natyrshëm i formimit të saj të brendshëm. Në teatrin “Bylis” të Fierit, ajo nuk filloi thjesht karrierën, por artikulimin e një gjuhe të re emocionale në skenën shqiptare. Qysh në fillim, ajo mishëroi figura që nuk ishin vetëm personazhe, por gjendje njerëzore: gra të mbajtura nga heshtja, të ndërtuara mbi krenarinë e dhimbjes dhe mbi dinjitetin e brendshëm që nuk kërkon justifikim. Roli i Ruzës në “Gjëmimi i atij dimri” dhe Fatbardha në “Balada për një grua” nuk janë vetëm interpretime, por forma të ndërgjegjes sociale të artikuluar artistikisht. Galeri rolesh si në teatër ashtu edhe në film nuk është thjesht listë krijimesh, por një hartë e gjendjeve njerëzore: nëna si kujtesë sakrifice, gruaja si tension midis dashurisë dhe moralit, individi si përplasje midis kohës dhe dinjitetit. Në komedi, ajo nuk largohet nga serioziteti i së vërtetës, por e transformon atë në ironi të mençur. Humori i saj nuk është arratisje nga realiteti, por një mënyrë tjetër e përballjes me absurditetin e tij. Në këtë mënyrë, ajo dëshmon se tragjikja dhe komikja janë dy forma të një të njëjtës vetëdije njerëzore. Në kinematografi, prania e saj mbetet po aq e ngarkuar me domethënie: çdo rol është një fragment i një gruaje që nuk është kurrë njëdimensionale, por gjithmonë e ndarë midis fatit dhe vetëdijes për fatin. “Tana” dhe rolet e tjera nuk janë figura të thjeshta narrative, por reflektime mbi gruan shqiptare si subjekt historik dhe emocional. Vlerësimet dhe çmimet nuk janë kurorë e jashtme, por shenja të një ndikimi që ka depërtuar në strukturën e kujtesës artistike kombëtare. Ajo nuk u nderua vetëm për atë që bëri, por për mënyrën se si e ndryshoi mënyrën e të kuptuarit të aktrimit. U nda nga jeta më 9 shtator 2017, por në logjikën e artit të saj, mungesa fizike nuk është mungesë e pranisë. Ajo vazhdon të ekzistojë si kujtesë estetike dhe etike njëkohësisht, si dëshmi se arti i vërtetë nuk mbyllet me biografi, por hapet në interpretim të vazhdueshëm. Hajrie Rondo mbetet një figurë ku skena shqiptare gjen jo vetëm një aktore, por një mënyrë të menduari mbi njeriun.

Adele Laurie Blue Adkins është një nga zërat më të fuqishëm të muzikës bashkëkohore britanike, e njohur për aftësinë e saj për të shndërruar dhimbjen personale në art universal. Ajo lindi më 1988 në Tottenham, Londër, dhe u rrit nga nëna e saj pasi babai u largua herët nga familja. Kjo mungesë la gjurmë të thella në ndjeshmërinë e saj artistike. Adele u diplomua në BRIT School for Performing Arts, një shkollë prestigjioze ku u formuan shumë artistë të njohur britanikë. Që në fillimet e saj, ajo u dallua për zërin e saj të rrallë, të ngrohtë dhe emocional, më shumë sesa për imazhin vizual që kërkon industria. Albumi i saj i parë, “19”, solli një sukses të menjëhershëm dhe e prezantoi si një talent të ri premtues. Më pas erdhi “21”, albumi që e shndërroi në fenomen global, me këngë si Rolling in the Deep dhe Someone Like You. Albumi “25” thelloi temat e nostalgjisë, dashurisë dhe rritjes personale, duke e bërë një artiste të pjekur emocionalisht. Në “30”, ajo trajtoi ndarjen, mëmësinë dhe rindërtimin e vetes, me një ton më intim dhe reflektiv. Adele ka fituar shumë çmime prestigjioze, përfshirë Grammy Awards, Oscar për këngën “Skyfall”, dhe Golden Globe. Suksesi i saj nuk qëndron vetëm në numra, por në aftësinë për të prekur ndjeshmërinë njerëzore në mënyrë të drejtpërdrejtë. Estetika e saj artistike nuk është përsosmëri artificiale, por e vërteta e papërpunuar e emocioneve. Ajo përfaqëson idenë se bukuria artistike lind nga autenticiteti, jo nga format e imponuara. Në një kuptim , Adele tregon se njeriu bëhet universal kur pranon vetveten në mënyrën më të sinqertë. Ajo nuk është thjesht një këngëtare, por një narratore e dhimbjes dhe shpresës njerëzore, në faktin se zëri i saj nuk dëgjohet vetëm me vesh, por me zemër. Ajo u rrit në një lagje modeste të Londrës. Babai i saj u zhduk para se ajo të mund ta mbante mend. Nëna e saj punonte pa pushim për të siguruar jetesën. Në shtëpi, ajo gjente ngushëllim në muzikë. Ndërsa fëmijët e tjerë luanin jashtë, ajo kalonte orë të tëra në dhomën e saj, duke kënduar me një furçë flokësh si mikrofon dhe duke imagjinuar një jetë shumë ndryshe nga e saja. Që në adoleshencë, ajo u pranua në BRIT School for Performing Arts, ku filloi të formësonte identitetin e saj artistik. Aty u kuptua se zëri i saj kishte një ngarkesë emocionale të rrallë, që e dallonte nga të tjerët. Pas diplomimit, ajo nisi të publikonte këngë të thjeshta, por të thella në ndjenjë, që tërhoqën vëmendjen e industrisë muzikore britanike. Megjithatë, teksa u rrit dhe nisi të ndante talentin e saj me të tjerët, u përball me një realitet të ashpër. Njerëzit nuk dëgjonin vetëm zërin e saj; ata gjykonin trupin, fytyrën dhe stilin e saj personal. Bota e spektaklit mund të jetë jashtëzakonisht mizore, dhe asaj i është thënë shumë herë se ishte “shumë e shëndoshë” për t’u bërë një yll i vërtetë. Këto fyerje nuk ishin thjesht pëshpërima; ishin të forta, të drejtpërdrejta dhe të synuara për ta dekurajuar. Por edhe si vajzë e re, ajo kishte një forcë të qetë të brendshme. Ajo e kuptonte një të vërtetë themelore që shumë të tjerë nuk e shihnin: zëri i saj ishte një forcë e natyrës që nuk kishte nevojë për lejen e askujt për të shkëlqyer. Ishte një dhuratë që i përkiste vetëm asaj, dhe asnjë kritikë nuk mund t’ia merrte. Kur më në fund gjeti guximin për të prezantuar këngët e saj në industrinë muzikore, rezistenca që hasi ishte edhe më e fortë. Ajo mori shumë refuzime nga njerëz që pretendonin se thjesht nuk përputhej me “imazhin” e një artisteje të suksesshme. Një producent madje i tha drejtpërdrejt se nëse nuk humbiste shumë peshë, nuk do të shiste kurrë asnjë disk. Këto fjalë ishin si goditje, duke shkaktuar dhimbje të thellë emocionale dhe duke ushqyer pasiguritë e saj. Megjithatë, në vend që t’u nënshtrohej këtyre kërkesave apo të ndryshonte atë që ishte për t’i pëlqyer një të panjohuri, ajo mori një vendim vendimtar. Ajo vendosi ta përdorte këtë dhimbje si motor të krijimtarisë së saj. Ajo refuzoi të ndryshonte trupin për t’u përshtatur me një kallëp. Në vend të kësaj, mori dhimbjen, frikërat dhe pasiguritë e saj më të thella dhe i shndërroi në fjalë dhe melodi. Ajo vuri gjithë shpirtin e saj në çdo notë që këndonte. Kur interpretoi për herë të parë “Someone Like You” dhe pa publikun të prekur deri në lot, e kuptoi se brishtësia e saj nuk ishte dobësi, por përkundrazi forca e saj më e madhe. Suksesi erdhi shpejt me albumin “19”, por kulmi i famës së saj u bë albumi “21”, që e shndërroi në një fenomen global. Këngë si Rolling in the Deep, Set Fire to the Rain dhe Someone Like You e vendosën në historinë e muzikës moderne. Më pas, albumet “25” dhe “30” treguan një artiste më të pjekur, që fliste për dashurinë, humbjen, mëmësinë dhe rindërtimin e vetes. Ajo ka fituar çmime të shumta ndërkombëtare, përfshirë Grammy Awards, një Oscar për këngën Skyfall dhe një Golden Globe, duke u renditur ndër artistet më të vlerësuara të brezit të saj. Pavarësisht suksesit fenomenal, rrugëtimi i saj mbeti i vështirë. Fama nuk ishte një zgjidhje magjike për problemet e saj. Ajo luftoi me episode depresioni dhe përjetoi një moment të frikshëm kur humbi zërin gjatë një turneu të madh, një ngjarje që kërcënoi vetë thelbin e identitetit të saj. Ndonjëherë, pesha e botës i dukej shumë e rëndë, dhe ajo e mendoi seriozisht të largohej përgjithmonë nga skena. Megjithatë, gjeti forcën për të vazhduar duke parë djalin e saj dhe duke kujtuar vajzën e vogël që kishte qenë dikur, atë që këndonte e vetme në dhomën e saj me një furçë flokësh si mikrofon. Ajo e kuptoi se kishte përgjegjësinë të qëndronte besnike ndaj historisë së saj. Sot, kur qëndron në skenë përpara mijëra fansave, qëllimi i saj nuk është më të arrijë përsosmërinë. Ajo e ka kapërcyer nevojën për të kënaqur kritikët që dikur i thoshin se nuk ishte mjaftueshëm e mirë. Çdo herë që këndon, ajo e bën këtë për të qenë autentike dhe për të festuar rrugën që ka përshkuar. Ajo jo vetëm që i mbijetoi industrisë muzikore; ajo e transformoi atë duke refuzuar të fshehë papërsosmëritë e saj. Ajo mbetet një simbol shprese për të gjithë ata që u është thënë se janë “shumë” ose “jo mjaftueshëm”, duke dëshmuar se gjëja më e fuqishme që mund të jetë një njeri është vetvetja.

Sandra Bullock: Një yll i qëndrueshmërisë njerëzore dhe elegancës artistike. Një nga figurat më të ndritura, më të dashura dhe më të fuqishme të Hollywood-it, Sandra Bullock shkëlqen si një yll i rrallë që nuk zbehet kurrë me kohën. Ajo përfaqëson elegancën e natyrshme, talentin e jashtëzakonshëm dhe një prani artistike që ka mahnitur breza të tërë shikuesish në mbarë botën. Në historinë e kinemasë moderne, ajo mbetet një ikonë e padiskutueshme e suksesit, forcës dhe humanizmit të rafinuar. Sandra Bullock është një aktore amerikane me rrënjë të dyfishta kulturore, e lindur më 26 korrik 1964 në Arlington, Virginia (SHBA). Ajo vjen nga një familje artistike: nëna e saj, Helga Meyer, ishte këngëtare opere gjermane, ndërsa babai i saj punonte në fushën e zërit dhe instrukcionit vokal. Kjo e bëri Sandrën të rritet mes dy botëve — Amerikës dhe Gjermanisë — dhe për disa vite të fëmijërisë së saj jetoi në Nuremberg dhe Salzburg, ku mësoi edhe gjermanishten si gjuhë të parë. Sandra Bullock studioi në Washington-Lee High School në Virginia, ku u dallua për energjinë dhe prirjen për skenë. Më pas u regjistrua në East Carolina University, ku ndoqi studime në dramë dhe aktrim. Megjithatë, ajo nuk i përfundoi studimet në mënyrë tradicionale, sepse vendosi të largohej për të ndjekur karrierën në aktrim në Nju Jork. Vite më vonë, universiteti i dha një diplomë nderi (honorary BA) në shenjë vlerësimi për suksesin e saj. Rruga e saj nuk ishte e menjëhershme. Ajo filloi me role të vogla në teatër dhe televizion, derisa u bë e njohur në fillim të viteve ’90. Pika e kthesës erdhi me filmin “Speed” (1994), ku u shndërrua në një ikonë të kinemasë aksion dhe njëkohësisht në “vajzën e momentit” të Hollywood-it. Më pas, Sandra ndërtoi një karrierë jashtëzakonisht të larmishme: komedi romantike (Miss Congeniality), drama intensive (The Blind Side), dhe filma artistikë të hapësirës dhe ekzistencës (Gravity). Ajo ka treguar aftësi të rrallë për të kaluar nga humori i lehtë tek drama e thellë pa humbur autenticitetin. Sandra Bullock është një nga aktoret më të vlerësuara të brezit të saj. Ndër çmimet më të rëndësishme: Oscar (Academy Award) për Aktoren më të Mirë – The Blind Side (2010) Golden Globe Award për të njëjtin rol (2010) Screen Actors Guild Award (SAG) për interpretim kryesor Critics’ Choice Award Nominime të shumta për BAFTA dhe çmime të tjera ndërkombëtare Një nga aktoret më të dashura nga publiku, me shumë People’s Choice Awards Por përtej trofeve, ajo ka fituar diçka më të rrallë në Hollywood: besueshmërinë si aktore që mund të jetë njëkohësisht komerciale dhe artistike. Sandra Bullock përfaqëson një lloj ekuilibri të rrallë në botën e imazhit: ajo nuk është vetëm “yll”, por një figurë që ndërton praninë e saj mbi normalitetin. Në një industri ku shpesh ekzagjerimi është rregull, ajo ka zgjedhur një formë tjetër force , atë të thjeshtësisë së kontrolluar. ajo nuk shfaqet si një mit i largët, por si një njeri i afërt që kalon nëpër role pa e humbur humanitetin. Kjo e bën kinemanë e saj të duket më pak si spektakël dhe më shumë si reflektim i jetës së përditshme të transformuar në art. Në një kuptim më filozofik, karriera e saj mund të lexohet si një pyetje e vazhdueshme mbi identitetin: kush jemi ne kur ndryshojmë role, kur jemi të vëzhguar, kur jemi të dashur apo të gjykuar? Sandra Bullock nuk jep përgjigje të drejtpërdrejta — ajo i luan këto pyetje. Në fund, ajo që e bën të qëndrueshme praninë e saj në kulturë nuk është vetëm talenti, por aftësia për të ruajtur një ndjenjë njerëzore brenda një industrie që shpesh e konsumon atë. Në këtë kuptim, ajo nuk është vetëm aktore, por një kujtesë e butë se fama nuk duhet të shkatërrojë thjeshtësinë, dhe arti nuk ka pse të humbasë njerëzoren për të qenë i madh. Dy episode shumë domethënëse të jetës së saj, sepse ato tregojnë më qartë jo vetëm karrierën, por edhe dimensionin njerëzor të Sandrës mënyrën si ajo ka përballuar dhimbjen, presionin dhe jetën private larg kamerave. 1. Rënia e një bote perfekte: tradhtia dhe rilindja personale Në fund të viteve 2000, Sandra Bullock dukej se ishte në një nga momentet më të qëndrueshme të jetës së saj: një karrierë në kulm dhe një martesë me Jesse James, një figurë televizive në SHBA. Por kjo “stabilitet” u thye papritur në vitin 2010, kur u bë publike se bashkëshorti i saj kishte qenë i përfshirë në tradhti. Ngjarja ndodhi në një moment paradoksal: pak kohë pasi Sandra kishte fituar Oscar-in për “The Blind Side”, pra në pikën më të lartë profesionale të jetës së saj. Ndërsa bota e duartrokiste në skenë, jeta e saj private po shembej në heshtje. Ajo zgjodhi të tërhiqej nga vëmendja publike dhe, në vend që të ndërtonte një narrativë hakmarrjeje apo dramë mediatike, vendosi heshtjen dhe distancën. Më pas u divorcua dhe u fokusua te një vendim që do ta ndryshonte përgjithmonë jetën e saj: adoptimi i fëmijëve. Kjo periudhë tregon një Sandra tjetër — jo vetëm aktoren e suksesshme, por një grua që e rindërton jetën pa spektakël, duke e kthyer dhimbjen në strukturë të re personale. 2. Amësia e zgjedhur: adoptimi dhe një formë tjetër dashurie Pas divorcit, Sandra Bullock u tërhoq më shumë nga jeta publike dhe filloi një rrugëtim shumë privat: adoptimin e një djali, Louis, dhe më vonë një vajze, Laila. Ajo nuk e trajtoi këtë si një histori “hollywoodiane” për imazh publik, por si një vendim të thellë personal. Për një periudhë, ajo e mbajti procesin larg mediave, duke mbrojtur fëmijët nga ekspozimi i hershëm. Në intervista të rralla, ajo ka lënë të kuptohet se amësia për të nuk është një rol i shtuar, por një transformim i identitetit. Nuk është më vetëm aktore që interpreton jetë të tjera, por një njeri që ndërton një jetë reale për dikë tjetër. Në këtë aspekt, Sandra Bullock shpesh lexohet si një figurë që e sfidon idenë klasike të “familjes në Hollywood”: ajo tregon se familja nuk është formë, por përkushtim; nuk është narrativë publike, por prani e përditshme. (Në vazhdim të portretit të saj) Këto dy histori — njëra e thyerjes dhe tjetra e rindërtimit — e bëjnë figurën e Sandrës më komplekse sesa thjesht një ikonë filmi. Ajo nuk përfaqëson vetëm suksesin, por edhe mënyrën se si një njeri mund të mbetet i qëndrueshëm kur jeta e detyron të fillojë nga e para. Në fund, tek ajo bashkohen dy lëvizje të kundërta: humbja dhe krijimi. Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron forca e saj më e vërtetë estetike dhe njerëzore. Figura e Sandra Bullock lexohet si një metaforë e qëndrueshmërisë njerëzore brenda një sistemi që jeton nga ekspozimi dhe konsumimi i imazhit. Ajo mishëron suksesin, por aftësinë për të mbijetuar përtej tij, duke e kthyer famën nga qëllim në pasojë Në një botë ku identiteti shpesh ngatërrohet me rolin publik, ajo ruan një ndarje të heshtur mes “vetes” dhe “personazhit”. Në aspekt filozofik, ajo përfaqëson idenë se vlera e një individi nuk varet nga spektakli, por nga vazhdimësia e zgjedhjeve të brendshme. Rëniet personale nuk e shkatërrojnë figurën e saj, por e thellojnë atë, duke e bërë më njerëzore dhe më të lexueshme. Amësia e saj e zgjedhur tregon një etikë të dashurisë që nuk buron nga forma, por nga përgjegjësia. Sandra Bullock bëhet kështu një figurë e “normalitetit të jashtëzakonshëm”: një yll që nuk kërkon të jetë mit, por njeri i qëndrueshëm në ndryshim. Në këtë kuptim, ajo sfidon idenë tradicionale të famës si identitet, duke e kthyer atë në një fazë kalimtare. Në fund, ajo na kujton se forca nuk është mungesa e thyerjes, por aftësia për të vazhduar pa u bërë i huaj për veten.

Personalitet i artit e muzikes që frymezon. Shkrimi do te jete prezent tek Akademia Globale Dixhitale. Margarita Kristidhi; një vetëdije muzikore që u bë ikonë. Jeta si prelud i një tingulli të brendshëm Margarita Kristidhi, e njohur me përkëdhelinë intime “Bebi”, nuk është thjesht një emër në historinë e muzikës shqiptare; ajo është një gjendje e ndërgjegjes artistike, një formë e përqendruar e shpirtit interpretues që mori trajtë në skenën koncertale shqiptare. Si pianistja e parë e kompletuar e kësaj jete koncertale, ajo nuk ndërtoi vetëm një karrierë, por një model, një standard që vazhdon të jehojë përtej kohës, si një ide e vazhdueshme e përsosmërisë. E lindur më 7 shtator 1937 në Tiranë, në një familje me rrënjë të thella kulturore, ajo u rrit në një univers ku gjuha dhe dija nuk ishin mjete, por mënyra të qenies. I ati, Kristo Kristidhi, i lindur në Manastir dhe i formuar në Graz për mjekësi, do të bëhej okulisti i parë i Tiranës, ndërsa e ëma, Maria, një grua me horizont të gjerë kulturor, zotëronte disa gjuhë të huaja. Në këtë mjedis shumëgjuhësh, Margarita nuk mësoi vetëm të komunikonte, ajo mësoi të dëgjonte botën në shumë frekuenca, si një partiturë e padukshme që formësonte ndërgjegjen e saj artistike. Talenti i saj nuk erdhi si një shpallje e bujshme, por si një zbulim i heshtur: një piano në shtëpi, një motër më e madhe, Aneta, që studionte, dhe një fëmijë që dëgjonte me një vëmendje të rrallë. Në moshën 5-vjeçare, ajo u ul për herë të parë në piano, një akt i thjeshtë që në thelb shënoi hyrjen në fatin e saj, si një prelud i një jete të tërë në kërkim të tingullit të brendshëm. Formimi, midis pengesave dhe këmbënguljes Pas ndërprerjes së përkohshme të studimeve për shkak të largimit të mësuesit italian pas çlirimit, ajo vijoi nën drejtimin e T. Guraziut dhe P. Nakojas. Me hapjen e liceut artistik “Jordan Misja”, Margarita u bë pjesë e brezit themelues dhe përfundoi studimet në vitin 1954. Dy herë fitoi të drejtën për të studiuar në Moskë, dhe dy herë iu mohua, por historia e saj nuk është histori e mundësive të humbura, por e aftësisë për të krijuar vlerë brenda kufijve të pamundur, duke e kthyer pengesën në formë përqendrimi. Po atë vit, ajo nisi punë në Teatrin e Operës dhe Baletit, duke hyrë në një marrëdhënie të gjatë me skenën, si një dialog i vazhdueshëm mes individit dhe publikut. Në vitin 1955, ajo mori pjesë në një turne në Europën Lindore, Varshavë, Berlin, Pragë, Bukuresht, Sofje, duke hapur një komunikim të hershëm me publikun ndërkombëtar, ndërsa në vitin 1960 një tjetër turne në Bullgari e thelloi këtë prani. Studimet e larta i kreu në vitet 1962–1966 në Konservatorin Shtetëror të Tiranës, me pedagogun Cen Ping Gang, duke u diplomuar dhe duke nisur njëkohësisht rrugën pedagogjike. Në vitin 1966, ajo u emërua pedagoge në Institutin e Lartë të Arteve, një rol që do ta mbante deri në vitin 1994, duke u shndërruar në një pikë referimi për breza të tërë. Një jetë mes skenës dhe shpirtit krijues Në vitin 1968, ajo u martua me regjisorin Pirro Milkani, duke ndërtuar një jetë ku arti dhe përditshmëria bashkëjetonin si dy dimensione të së njëjtës përvojë. Në vitin 1973, në Konservatorin Superior të Parisit, ajo studioi me Suzana Roche dhe u vlerësua nga prof. W. Perlemytier, i cili pa tek ajo potencialin për çmim të parë në konkursin “Nadia Boulanger”, por historia ndërhyri sërish dhe ajo u detyrua të kthehej në Shqipëri, në një kohë kur arti kufizohej nga ideologjia, duke e bërë përvojën e saj një tension të vazhdueshëm mes mundësisë dhe kufizimit. Kulmet dhe paradokset e suksesit Interpretimi i saj i veprave të Feim Ibrahimit, veçanërisht Koncerti Nr. 1 (1971) dhe Koncerti Nr. 2 (1975), mbetet një nga kulmet e pianizmit shqiptar. Ndërsa koncerti i dytë u prit me një heshtje të thellë dhe duartrokitje shpërthyese, vetë pianistja nuk u vlerësua me çmim, nën akuzën absurde të një “loje mistike”, një paradoks që zbulon përplasjen mes artit dhe ideologjisë. Megjithatë, ajo vazhdoi, duke ndërtuar një repertor që përfshin Bach, Beethoven, Liszt, Chopin, si dhe premiera të autorëve shqiptarë si Tish Daija, Nestor Kraja, Tonin Harapi, Kozma Lara, Albert Paparisto, duke u bërë shpesh zëri i parë i këtyre veprave. Nga viti 1973 deri më 1994, Margarita Kristidhi udhëhoqi rreth 60 diploma, duke formuar një brez pianistësh, Anita Tartari, Johan Botka, Vojsava Mane, Merita Rexha, Nora Çashku, të cilët mbajnë gjurmën e saj jo vetëm në teknikë, por në mënyrën e të menduarit. Për të, një pianist nuk mund të ekzistonte pa lexim, pa imagjinatë, pa dialog me kulturën; në klasën e saj, muzika nuk ishte vetëm tingull, ishte interpretim i botës. Mbyllja e një cikli dhe vazhdimësia e jehonës Në vitin 1985, një koncert i planifikuar me Bach nuk u realizua për shkak të vdekjes së Enver Hoxhës. Në vitin 1992, ajo u rikthye në skenën ndërkombëtare në Algjeri, duke shënuar një mbyllje simbolike të karrierës koncertale. Dalja në pension në vitin 1994 nuk i dha fund ndikimit të saj, përkundrazi, e konsolidoi atë në një dimension më të qëndrueshëm. Ajo mbetet autore e dy librave, “Për ju pianistë” dhe “Metodika pianistike”, si dhe e një sërë artikujsh e kumtesash që dëshmojnë dimensionin e saj teorik, duke e zgjeruar pianizmin nga praktikë në reflektim. Kur dëgjon interpretimet e Margarita Kristidhit, kupton se ato nuk i përkasin vetëm një kohe, por një ideje të përjetshme mbi artin: muzika si mënyra më e thellë për të menduar dhe për të ndjerë njëkohësisht. Ajo nuk është vetëm një pianiste e madhe, por një ndërgjegje që vazhdon të luajë, një prani që tejkalon kohën përmes tingullit. Ndikimi i saj nuk matet vetëm me koncerte, repertor apo emra të formuar, por me mënyrën se si ajo e konceptoi pianizmin si akt mendimi, si hapësirë lirie të brendshme në një kohë kufizimesh. Rëndësia e saj qëndron në këtë thelb: ajo ishte ndërmjetëse mes veprës dhe kuptimit, duke e bërë muzikën një gjuhë që mendon. Në këtë sens, ajo afrohet me figura si Claudio Arrau në thellësinë filozofike të tingullit, me Sviatoslav Richter në dimensionin ekzistencial të interpretimit, me Martha Argerich në energjinë e brendshme, por dallon në faktin se këtë univers e ndërtoi brenda kufizimit, duke e bërë arritjen e saj më të heshtur dhe më dramatike. Si Glenn Gould që e shihte pianon si laborator intelektual, ajo e shndërroi atë në një hapësirë dialogu mes disiplinës dhe ndjenjës. Në raport me mendimin letrar, ajo mund të lexohet pranë Umberto Eco-s në kërkimin e shtresëzimit të kuptimit, pranë Milan Kunderës në idenë e artit si kujtesë dhe rezistencë, dhe pranë Marcel Proust në aftësinë për ta kthyer tingullin në kohë të përjetuar. Në këtë këndvështrim, Margarita Kristidhi nuk është vetëm një figurë kombëtare, por pjesë e një universi të përbashkët kërkimi për kuptimin përmes artit. Dallimi nuk qëndron në madhësinë e talentit, por në kushtet ku ai u shfaq, dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e saj: ajo nuk pati gjithmonë lirinë për të qenë universale, por arriti të krijojë universalen brenda kufizimit, një anakezë filozofike e vetë artit, ku kufiri nuk është fundi, por forma më e lartë e përqendrimit, dhe tingulli, në heshtjen e tij, bëhet dëshmi e pafundësisë.

Rubrika: Personalitet shumëdimesional që frymëzon Portret -Analize. Shkrimi do te jete prezent tek Akademia Globale Dixhitale.. “Victor Hugo: Zëri i madh i letërsisë dhe ndërgjegjes njerëzore” edhe mbas nje shekulki e gjysem. Victor Hugo ; një vizion ku njeriu është gjithmonë në lëvizje midis errësirës dhe dritës, fajit dhe shpëtimit, padrejtësisë dhe shpresës. Në thelb, filozofia e Hugos është një besim i madh në progresin moral. Victor Hugo është një nga figurat më të mëdha të letërsisë franceze të shekullit XIX dhe përfaqësuesi kryesor i romantizmit. Ai ishte shkrimtar, poet, dramaturg dhe njëkohësisht figurë politike aktive. Lindi në një familje të ndarë ideologjikisht mes monarkisë dhe revolucionit, gjë që ndikoi në formimin e tij si mendimtar i lirisë dhe drejtësisë. Veprat e tij kryesore si “Les Misérables” dhe “Notre-Dame de Paris” trajtojnë padrejtësinë sociale, varfërinë dhe përjashtimin njerëzor. Në poezi si “Les Contemplations” dhe “La Légende des Siècles”, ai ndërton një vizion filozofik mbi historinë dhe fatin e njerëzimit. Hugo ishte gjithashtu kundërshtar i dënimit me vdekje dhe i tiranisë politike, duke përdorur shkrimin si formë rezistence. Rëndësia e veprave të tij qëndron në kombinimin e artit me ndërgjegjen sociale. Ai e ktheu romanin dhe poezinë në mjete për të reflektuar mbi moralin dhe shoqërinë. Ndikimi i tij vazhdon sot në letërsi, teatër dhe kulturë popullore përmes adaptimeve të shumta. Hugo mbetet simbol i shkrimtarit që nuk është vetëm artist, por edhe zë i ndërgjegjes njerëzore. Ai e sheh historinë si një rrugëtim të vështirë, por të pandalshëm drejt lirisë. Nuk është një progres i pastër apo linear përkundrazi, kalon përmes dhimbjes, revoltës dhe sakrificës. Kjo shihet qartë te “Les Misérables”, ku Jean Valjean nuk është thjesht një personazh, por një ide: njeriu mund të ndryshojë, dhe mëshira ka fuqi më të madhe se ligji. Përballë tij, Javert përfaqëson rendin e ngurtë moral që nuk pranon kompleksitetin njerëzor. Konflikti mes tyre është në thelb një debat filozofik mbi drejtësinë. Te “Notre-Dame de Paris”, Hugo zhvendos fokusin tek fataliteti dhe margjinalizimi. Quasimodo dhe Esmeralda janë figura që shoqëria i shtyp dhe i përjashton. Këtu ai ngre një pyetje të fortë: a është qytetërimi realisht human, apo vetëm një maskë që fsheh mizorinë kolektive? Katedralja bëhet simbol i kohës dhe kujtesës, ndërsa individi mbetet i brishtë përballë tyre. Në “La Légende des Siècles”, Hugo shkon edhe më larg: ai përpiqet të ndërtojë një histori poetike të gjithë njerëzimit. Kjo vepër është manifesti i tij filozofik—një univers ku mitet, feja dhe shkenca bashkohen për të treguar se njeriu është në një proces të vazhdueshëm ngritjeje. Është ambicioze deri në kufijtë e teprimit, por pikërisht aty qëndron forca e saj. Ndërsa në “Les Contemplations”, sidomos pas vdekjes së vajzës së tij, filozofia e Hugos bëhet më intime. Ai largohet nga retorika e madhe dhe përballet me dhimbjen personale. Këtu kupton se asnjë teori mbi progresin nuk e shuan plotësisht humbjen. Kjo e bën më njerëzor dhe më të besueshëm. Sot, rëndësia e Hugos qëndron në aftësinë për të lidhur letërsinë me ndërgjegjen sociale. Ai ishte ndër të parët që e pa shkrimtarin si figurë publike me përgjegjësi morale. Idetë e tij mbi drejtësinë, varfërinë dhe dinjitetin njerëzor mbeten aktuale, sidomos në një botë që ende përballet me pabarazi të thella. Ndikimi i tij është i shumëfishtë: në letërsi (romani social dhe epika poetike), në kulturë popullore (adaptimet e panumërta të “Les Misérables”), dhe në mendimin politik (ideja se arti mund të jetë një formë rezistence). Edhe kur duket i tepruar apo patetik, Hugo mbetet një zë që kërkon diçka të madhe nga njeriu jo perfeksionin, por përmirësimin. Në fund, ai nuk është thjesht një autor i së kaluarës. Është një kujtesë se letërsia mund të jetë një akt besimi tek njerëzimi. Victor Hugo (1802–1885) është një nga figurat qendrore të romantizmit evropian dhe një nga rastet më të plota të shkrimtarit që kapërcen kufijtë e letërsisë për t’u bërë institucion moral, politik dhe kulturor Ai lind në Besançon, në një familje që mishëron tensionet e Francës post-revolucionare. I ati, gjeneral i Napoleonit, përfaqësonte rendin ushtarak dhe ambicien perandorake; e ëma, me bindje monarkiste dhe fetare, i përkiste një bote tjetër ideologjike. Kjo dyzim i hershëm ushqeu tek Hugo një ndërgjegje dialektike: lëvizjen e vazhdueshme midis autoritetit dhe rebelimit, rendit dhe lirisë tema që do të përshkojnë gjithë veprën e tij. Formimi i tij intelektual nuk kaloi përmes një universiteti klasik; ai ishte në thelb autodidakt i disiplinuar, i formuar në Paris, në kontakt të drejtpërdrejtë me rrymat letrare dhe politike të kohës. Që në rini shfaqet si fenomen letrar: një prodhimtari e hershme poetike, e lidhur fillimisht me konservatorizmin, por që shpejt evoluon drejt një pozicioni estetik dhe ideologjik revolucionar. Hugo ndërtoi një figurë publike shumëdimensionale. Ishte anëtar i Akademisë Franceze, deputet në Asamblenë Kombëtare dhe më vonë senator. Pas grushtit të shtetit të Napoleonit III (1851), ai hyn në mërgim për afro dy dekada—një periudhë vendimtare ku krijimtaria e tij merr një ton profetik dhe polemik. Në këtë fazë, Hugo shndërrohet në një ndërgjegje të Evropës liberale. Vepra e tij është enciklopedike në shtrirje: Romane: Les Misérables (epika morale e drejtësisë dhe mëshirës), Notre-Dame de Paris (fataliteti dhe margjinalizimi), The Toilers of the Sea, The Man Who Laughs, Ninety-Three Poezi: Les Contemplations (introspeksion dhe dhimbje personale), La Légende des Siècles (vizion total i historisë njerëzore), Les Châtiments (poezi politike), Les Orientales Drama: Hernani dhe Ruy Blas (thyerja e klasicizmit dhe afirmimi i romantizmit) Prozë filozofike dhe politike: Le Dernier Jour d’un Condamné, Napoléon le Petit Në plan filozofik, Hugo përfaqëson një humanizëm progresiv me thelb teleologjik: bindjen se historia lëviz drejt emancipimit të njeriut. Victor Hugo ka një krijimtari shumë të gjerë, ndaj më mirë kuptohet duke i ndarë sipas zhanreve kryesore: Romane (më të njohurat): Les Misérables (Të mjerët) Notre-Dame de Paris (Katedralja e Parisit) The Toilers of the Sea (Punëtorët e detit) The Man Who Laughs (Njeriu që qesh) Ninety-Three (Viti ’93) Bug-Jargal Poezi (thelbësore në veprën e tij): Les Contemplations La Légende des Siècles Les Orientales Les Châtiments Odes et Ballades La Fin de Satan (e papërfunduar) Dieu (e papërfunduar) Drama (teatër): Hernani Ruy Blas Le Roi s’amuse (Mbreti zbavitet) Lucrèce Borgia Marie Tudor Angelo, tyran de Padoue Prozë / ese / politike: Napoléon le Petit Le Dernier Jour d’un Condamné (Dita e fundit e një të dënuari me vdekje) Claude Gueux Këto janë veprat kryesore që përfaqësojnë më mirë Hugon. Me te përzgjedhjedhurat “must-read”, zakonisht përmenden: Les Misérables, Notre-Dame de Paris, Les Contemplations dhe La Légende des Siècles. Ai ndërton një kozmologji morale ku e keqja nuk zhduket, por tejkalohet përmes ndërgjegjes, vuajtjes dhe solidaritetit. Figura si Jean Valjean nuk janë thjesht personazhe, por paradigma të transformimit etik. Njëkohësisht, ai mishëron figurën e shkrimtarit si autoritet publik një intelektual që ndërhyn në çështjet e kohës: kundër dënimit me vdekje, kundër varfërisë, kundër despotizmit. Në këtë kuptim, Hugo nuk është vetëm produkt i shekullit XIX, por një nga arkitektët e rolit modern të intelektualit. Rëndësia e tij sot qëndron pikërisht këtu: në idenë se letërsia mund të jetë një formë e mendimit aktiv mbi botën. Edhe kur retorika e tij duket e tejzgjatur, vizioni mbetet i fuqishëm një besim i palëkundur se njeriu, përmes drejtësisë dhe imagjinatës, mund të tejkalojë kufijtë e vet historikë.

Rubrika:Studime. Monografi.Kanina Pershkrim. Hyrje. KANINA DHE KALAJA E SAJ Autor. Liliana Pere. Kanina ngrihet mbi një kodër që sodit detin dhe tokën njëkohësisht, si një sy i lashtë që vëzhgon historinë. Pozita e saj gjeografike nuk është thjesht strategjike; ajo është një zgjedhje e ndërgjegjshme e njeriut për të banuar lartësinë, për ta parë botën nga një pikë ku horizonti hapet dhe frika zvogëlohet. Në këtë lartësi, hapësira bëhet pushtet dhe pamja bëhet kontroll. Që nga shekulli IV para erës sonë, kur u ngritën themelet e para, Kanina ishte më shumë se një fortesë: ishte shprehje e nevojës njerëzore për siguri dhe për organizim. Gurët e saj të hershëm mbartin një ndjesi primitive force, një përpjekje për t’i dhënë formë qëndrueshmërisë në një botë të pasigurt. Çdo bllok guri është një pohim i ekzistencës: “jemi këtu dhe do të qëndrojmë”. Në periudhën bizantine, me rindërtimin nga Justiniani, kalaja fitoi një përmasë të re historike. Ajo u bë pjesë e një rrjeti të madh mbrojtës, një nyje në hartën e perandorisë. Këtu historia merr një dimension filozofik: asnjë mur nuk është vetëm lokal; çdo mur është pjesë e një sistemi më të madh pushteti. Kanina nuk ishte vetëm një kala shqiptare, por një gur në arkitekturën e qytetërimit mesdhetar. Në Mesjetë, kur u kthye në qendër të rëndësishme ushtarake, kalaja mishëroi tensionin e kohës. Muret u përforcuan, kullat u shtuan, hapësira u nda në tri pjesë. Kjo ndarje e brendshme pasqyron strukturën e vetë shoqërisë: lartësia për pushtetin, mesorja për organizimin, poshtësia për jetën e përditshme. Arkitektura bëhet kështu pasqyrë e rendit social. Në periudhën osmane, me shtimin e frëngjive për artileri, forma e kullave ndryshoi. Gjeometria u përshtat me teknologjinë. Trekëndëshi i hershëm, i fortë dhe kompakt, i la vendin poligonit që përthithte goditjen e topave. Kjo është estetika e adaptimit: bukuria e mbijetesës përmes transformimit. Kalaja nuk mbeti e ngurtë; ajo evoluoi. Arkitektura e Kaninës është një dialog midis masës dhe dritës. Muri njëkilometërsh që rrethon 3.5 hektarë tokë nuk është vetëm strukturë mbrojtëse; ai është kufi simbolik. Brenda mureve lind identiteti, jashtë tyre shtrihet e panjohura. Porta, e mbuluar me hark sektorial dhe e mbrojtur nga kulla gjashtëkëndëshe, është moment kalimi. Porta është filozofi: hyrje dhe dalje, fillim dhe fund, siguri dhe rrezik. Kullat me forma të ndryshme – trekëndëshe, gjysmërrethore, poligonale – janë si shtresa të kohës që bashkëjetojnë. Ato nuk e mohojnë njëra-tjetrën; përkundrazi, dëshmojnë vazhdimësinë. Përdorimi i gurëve antikë dhe copave të tullave në mure krijon një estetikë të kujtesës. Materiali i ripërdorur bëhet metaforë e historisë që nuk zhduket, por rimodelohet. Brenda mureve kishte shtëpi, garnizon, depo dhe stera uji. Pra, kalaja ishte qytet. Ajo përfaqësonte jetën e përditshme të mbrojtur nga rreziku. Në këtë kuptim, fortifikimi nuk është vetëm instrument lufte; është hapësirë e jetës. Filozofikisht, kjo tregon se siguria është kusht për kulturën. Nga maja e Kaninës, deti duket si një hapësirë e pafund, ndërsa muret si kufij të fortë. Ky kontrast krijon një përvojë estetike të thellë: pafundësia përballë kufizimit. Njeriu ndërton mure për të kufizuar frikën, por përballë horizontit kupton vogëlsinë e vet. Kalaja bëhet kështu vend meditimi mbi kohën dhe përkohshmërinë. Kanina është metaforë e identitetit shqiptar. Ajo ka kaluar nga ilirët te bizantinët, nga anzhuinët te osmanët, duke ruajtur thelbin e saj. Qëndresa e saj nuk është thjesht fizike; është simbolike. Gurët e saj janë memorie e përbashkët, dëshmi se historia nuk është vetëm rrëfim, por strukturë. Sot, ndërsa muret janë pjesërisht të rrënuara, kalaja fiton një bukuri të re – bukurinë e patinës së kohës. Rrënimi nuk është dobësi; është dëshmi e kalimit të shekujve. Në këtë gjendje, Kanina na fton të reflektojmë: çdo pushtet është i përkohshëm, çdo strukturë i nënshtrohet kohës, por kujtesa mbetet. ------------------------------------------------ Monografi. KANINA DHE KALAJA E SAJ Monografi estetike–filozofike e zgjeruar. I. HISTORIA E KANINËS 1. Pozita gjeografike Kanina ndodhet rreth 6 km nga Vlora, në një kodër 380 metra mbi nivelin e detit, në koordinatat 40.444°N – 19.5215°E. Kjo lartësi nuk është vetëm fizike, por simbolike: ajo vendos kalanë në një marrëdhënie vertikale me botën, duke e bërë vëzhguese të detit dhe rojë të tokës. Nga kjo pikë kontrollohet Gjiri i Vlorës, një nga hyrjet më të rëndësishme detare të Adriatikut jugor. Në antikitet dhe mesjetë, kontrolli i gjirit nënkuptonte kontroll tregtar dhe ushtarak. Kanina lidhte bregdetin me hinterlandin, duke u bërë nyje komunikimi mes botës mesdhetare dhe brendësisë ilire. Ajo përfaqëson arketipin e qytetit-kodër: vendbanim që zgjedh lartësinë për të sunduar hapësirën dhe për të mbrojtur ekzistencën. 2. Origjina antike (Shek. IV p.e.s.) Kalaja daton në shekullin IV para erës sonë, periudhë e qytetërimit ilir. Mendohet se u ndërtua nga fiset ilire të zonës së Amantisë dhe Orikut, në një kohë kur fortifikimet kodrinore ishin forma kryesore e organizimit urban. Muret ciklopike të fazës së hershme dëshmojnë një teknikë ndërtimi me blloqe të mëdha guri, të vendosura pa llaç, një traditë e përhapur në qytetet ilire. Kjo teknikë nuk është vetëm inxhinieri; është shprehje e besimit tek masa dhe pesha si garanci qëndrueshmërie. Në këtë fazë, Kanina ishte një qendër e fortifikuar me funksion mbrojtës dhe administrativ, duke kontrolluar rrugët që lidhnin Orikun antik me brendësinë e Epirit. Ajo përfaqëson lindjen e identitetit urban në këtë territor. 3. Periudha Bizantine (Shek. VI) Në shekullin VI, gjatë sundimit të Perandorit Justinian I (527–565), kalaja u rindërtua dhe u përfshi në programin e madh të fortifikimeve të Epirit. Sipas historianit Prokopi i Çezaresë, ajo përmendet me emrin “Kionin”. Justinian ndërtoi ose rindërtoi 94 fortifikime në Epir, si pjesë e përpjekjes për të mbrojtur perandorinë nga sulmet barbare. Kanina u bë hallkë e këtij sistemi mbrojtës. Kjo periudhë e vendos kalanë në një kontekst perandorak: ajo nuk është më vetëm fortesë lokale, por pjesë e një arkitekture globale pushteti. Guri i saj bëhet element i strategjisë bizantine, ndërsa hapësira e saj fiton dimension universal. 4. Mesjeta (Shek. XII–XIII) Në shekujt XII–XIII, Kanina u shndërrua në qendër ushtarake të dorës së parë. Pas rënies së Kostandinopojës më 1204 dhe fragmentimit të territoreve bizantine, zona kaloi në duart e sundimtarëve lokalë dhe më pas në ndikimin e Mbretërisë Anzhuine të Shqipërisë (1272). Në vitin 1272, Karli I Anzhu shpalli krijimin e Mbretërisë së Shqipërisë. Kanina, për shkak të pozitës së saj strategjike, ishte pjesë e këtij organizimi territorial. Në këtë periudhë u përforcuan muret dhe kullat. Arkitektura pasqyron tensionin mes pushtetit lokal dhe ndikimeve perëndimore. Kalaja bëhet simbol i përplasjes së civilizimeve dhe i ambicies për kontroll. 5. Periudha Osmane (Shek. XVI–XIX) Në vitin 1530, gjatë sundimit të Sulltan Sulejmanit të Madhërishëm (1520–1566), kalaja u meremetua dhe u përshtat për përdorimin e artilerisë. U shtuan frëngji për topa dhe u ndërtuan kulla poligonale për të përballuar armët e reja të zjarrit. Në shekujt XVII–XIX, ajo u përforcua nga feudalët shqiptarë të Vlorës. Udhëtari osman Evlia Çelebi (shek. XVII) përshkruan brenda saj shtëpi, depo, garnizon dhe stera uji. Në këtë periudhë, kalaja nuk është më vetëm simbol pushteti perandorak, por hapësirë e jetës së përditshme. Ajo shndërrohet në qytet të brendshëm, ku jeta dhe lufta bashkëjetojnë. 6. Statusi modern Më 1 tetor 1948, me vendimin Nr.95, Kalaja e Kaninës u shpall Monument Kulture. Ky akt institucional e shndërron kalanë nga objekt ushtarak në objekt kujtese. Ajo nuk mbrohet më për të zmbrapsur armikun, por për të ruajtur historinë. Kanina sot përfaqëson një referencë kombëtare të trashëgimisë historike shqiptare. II. ARKITEKTURA DHE STRUKTURA Muri rrethues prej rreth 1 kilometri përfshin 3.5 hektarë hapësirë. Ndarja në tri pjesë të brendshme tregon organizim të menduar strategjikisht: lartësia për komandën, hapësira e mesme për administrimin, zona e poshtme për jetën. Katër portat përfaqësojnë kontrollin e hyrje-daljeve. Porta jugore, me hark sektorial dhe kullë gjashtëkëndëshe, është shembull i estetikës funksionale. Në vitin 1688, sipas një skice planimetrike, kalaja kishte 14 kulla; sot ruhen 7. Format trekëndëshe, gjysmërrethore dhe poligonale tregojnë faza të ndryshme historike. Materialet – gurë antikë të ripërdorur dhe copa tullash – krijojnë një arkitekturë të shtresëzuar. Çdo shtresë është epokë, çdo fugë është kohë. III. ESTETIKA E FORTIFIKIMIT Estetika e Kaninës qëndron në masën dhe heshtjen e saj. Muret e rënda krijojnë ndjenjën e sigurisë, ndërsa hapësira e brendshme krijon intimitet kolektiv. Gjeometria është simbolike: Trekëndëshi shpreh tension dhe forcë. Rrethi shpreh vazhdimësi. Poligoni tregon adaptim. Harku është metaforë e kalimit. Raporti dritë–gur krijon dramë vizuale. Patina e kohës i jep strukturës një bukuri të përmbajtur, ku rrënimi bëhet art. IV. FILOZOFIA E HAPËSIRËS DHE PUSHTETIT Lartësia e kalasë është shprehje e pushtetit vizual dhe simbolik. Nga maja e saj, territori duket i nënshtruar. Muri është kufi ontologjik: brenda është “ne”, jashtë është “tjetri”. Ai krijon identitet kolektiv. Porta është moment filozofik: ajo lejon kalimin, por vetëm nën kontroll. Është simbol i zgjedhjes dhe i filtrimit të rrezikut. V. KANINA SI METAFORË E IDENTITETIT SHQIPTAR Kanina ka kaluar nëpër ilirë, bizantinë, anzhuinë, osmanë. Ajo ka ndryshuar, por ka mbetur. Qëndresa e saj është metaforë e historisë shqiptare: përshtatje pa humbur thelbin. Guri i saj është kujtesë e përbashkët. Rrënimi i saj është dëshmi e kalimit të kohës. Ajo është ndërtuar për të sfiduar kohën, por sot dëshmon se edhe fortësia më e madhe përkulet para shekujve. VI. DIMENSIONI ESTETIKO–FILOSOFIK PËRFUNDIMTAR Kanina është organizëm historik që frymon nëpërmjet gurëve. Arkitektura e saj është trup i kujtesës. Guri është bartës i kohës. Lartësia është vetëdije e pushtetit. Rrënimi është bukuri metafizike. Kalaja është meditim mbi përkohshmërinë. Kanina është horizont mes detit dhe historisë. Në këtë mënyrë, ajo paraqitet njëkohësisht si: Fakt historik i dokumentuar që nga shekulli IV p.e.s. Strukturë arkitektonike me shtresa ilire, bizantine, mesjetare dhe osmane Simbol estetik i qëndrueshmërisë Koncept filozofik mbi pushtetin dhe kohën. VIII. BURIME DHE VERIFIKIME HISTORIKE. Seksion dokumentar i veçantë 1. Citimi i Prokopit të Çezaresë (Shek. VI) Burimi kryesor për rindërtimet e Justinianit është vepra: Procopius Caesariensis, De Aedificiis (Mbi Ndërtimet), Libri IV. Në Librin IV, ku përshkruhen fortifikimet e Epirit, Prokopi shkruan: “Në Epir ai (Justinianus) rindërtoi shumë qytete dhe fortifikime, të cilat ishin rrënuar nga koha dhe barbarët, duke i bërë ato më të forta dhe më të sigurta.” (De Aedificiis, IV) Në listën e fortifikimeve përmendet edhe një qendër me emrin “Kionin” (Κιόνιν), e cila identifikohet nga studiuesit me Kaninën e sotme. Ky citim dëshmon se: Kalaja ekzistonte para shek. VI Ishte në gjendje të dëmtuar U rindërtua në kuadër të programit të Justinianit (527–565) Ishte pjesë e sistemit të mbrojtjes së Epirit Në aspekt filozofik, përfshirja në veprën e Prokopit e vendos Kaninën në tekstin e qytetërimit bizantin; ajo bëhet jo vetëm strukturë guri, por strukturë e shkruar në histori. 2. Verifikimi arkivor – Vendimi i vitit 1948 Kalaja e Kaninës u shpall Monument Kulture me: Vendim Nr. 95 Datë: 1 tetor 1948 Kategori: Monument Arkeologjik Referencë inventari: VL047 Ky vendim gjendet në arkivat e: Institutit të Monumenteve të Kulturës (IMK) Ministrisë së Arsimit dhe Kulturës (arkiva historike) Qendrës Kombëtare të Inventarizimit të Pasurive Kulturore (QKIPK) Ky akt përfaqëson momentin kur kalaja kalon nga funksion ushtarak në funksion memorial. Në vitin 1948, Shqipëria institucionalizoi mbrojtjen e trashëgimisë kulturore, duke e përfshirë Kaninën në listën kombëtare të objekteve nën mbrojtje shtetërore. Ky është një transformim ontologjik: nga hapësirë pushteti në hapësirë kujtese. 3. Krahasimi: 1948 – 1968 1948 – Akti i shpalljes Fokus në mbrojtjen ligjore Identifikim si monument arkeologjik Mbrojtje bazë shtetërore Inventarizim fillestar Në këtë periudhë, theksi ishte ruajtja juridike dhe ndalimi i dëmtimeve. 1968 – Periudha e studimeve dhe konsolidimeve Në vitet 1960, veçanërisht rreth vitit 1968, fillojnë: Studime më të thelluara arkeologjike Analiza tipologjike të kullave Krahasime me kalanë e Beratit, Durrësit dhe Butrintit. Konsolidime strukturore të pjesshme Kjo periudhë shënon kalimin nga mbrojtja pasive në studimin aktiv shkencor. Ndryshimi thelbësor: 1948 1968 Shpallje ligjore Studim sistematik Identifikim si monument. Analizë tipologjike Mbrojtje formale Ndërhyrje konservuese Theks institucional Theks shkencor Në plan filozofik: 1948 = njohje e vlerës 1968 = interpretim i vlerës Në 1948, kalaja shpëtohet nga harresa. Në 1968, ajo hyn në diskursin akademik. Përfundim dokumentar Kalaja e Kaninës është e dokumentuar: Që nga shek. VI në tekstet bizantine (Prokopi) Në shek. XVII nga Evlia Çelebi Në vitin 1948 si monument zyrtar Në vitet 1960 si objekt studimi sistematik Kjo vazhdimësi burimore e bën Kaninën një nga fortifikimet me dëshmi të ndërprerë por të vazhdueshme në historinë shqiptare. REFERENCA DHE BURIME I. BURIME PRIMARE Prokopi i Çezaresë De Aedificiis (Mbi Ndërtimet), Libri IV, shek. VI. – Përmend fortifikimet e rindërtuara nga Justiniani në Epir, ku identifikohet edhe “Kionin”, që lidhet me Kaninën. Evlia Çelebi Seyahatname (Libri i Udhëtimeve), shek. XVII. – Përshkrime të kalasë së Kaninës, strukturës së brendshme, garnizonit dhe jetës urbane. II. BURIME ARKEOLOGJIKE DHE HISTORIKE SHQIPTARE Gjerak Karaiskaj Pesë mijë vjet fortifikime në Shqipëri, Tiranë. – Analizë e tipologjisë së kullave, fazave ndërtimore dhe sistemit fortifikues të Kaninës. Aleksandër Meksi Studime mbi arkitekturën mesjetare shqiptare. – Trajton evolucionin e fortifikimeve bizantine dhe mesjetare në Shqipëri. Apollon Baçe Studime mbi arkitekturën e kalave shqiptare. – Krahasime tipologjike mes Kaninës, Beratit dhe Durrësit. Instituti i Monumenteve të Kulturës (IMK) Dosja e monumentit: Kalaja e Kaninës, Nr. referencës VL047. – Dokumentacion zyrtar mbi shpalljen Monument Kulture (Vendimi Nr. 95, datë 1.10.1948). III. BURIME NDËRKOMBËTARE DHE KONTEKSTUALE John V.A. Fine The Late Medieval Balkans, University of Michigan Press. – Kontekst historik mbi Mbretërinë e Shqipërisë (1272) dhe praninë anzhuine. Alain Ducellier La façade maritime de l’Albanie au Moyen Âge. – Roli strategjik i bregdetit shqiptar dhe fortifikimeve përreth Vlorës. Stephenson, Paul Byzantium’s Balkan Frontier. – Politika mbrojtëse e Justinianit dhe fortifikimet në Epir. IV. BURIME DIGJITALE DHE ARKIVA Qendra Kombëtare e Inventarizimit të Pasurive Kulturore (QKIPK) Regjistri Kombëtar i Monumenteve të Kulturës. Wikimedia / Wikipedia (sq.wikipedia.org) © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

Poezia “Lamtumirë, vëndet e mija…” e Gjergj Fishtës është një këngë e thellë ndarjeje dhe malli për atdheun. Ajo tregon për një njeri që po largohet nga vendi i tij (me shumë gjasë emigrim ose mërgim i detyruar) dhe përjeton: Dhimbjen e shkëputjes , largimi përshkruhet si diçka e rëndë, ku deti, valët dhe udhëtimi e bëjnë ndarjen edhe më dramatike. Mallin për tokën amtare , ai e quan Shqipërinë “tokë arbnore” dhe “atdhe i bekuem”, duke treguar lidhjen e fortë emocionale. Pasigurinë e fatit , nuk di nëse do ta shohë më vendin e tij (“Vëndin t’em ma s’kam me pa”). E pershkruan aq bukur e me ndjenjë te forte Vetmine ne mergim dhe krenarine kombëtare. Gjergj Fishta – “Lamtumirë, vëndet e mija…” Lamtumirë, vëndet e mija, Që po m’zhdukeni dalngadalë, Gjëmon deti, ushton duhija, Lkundet varka valë mbi valë. Kah njaj Diell që asht tuj flakrue, Andej fill un tash do t’veta, Lamtumirë, atdhe i bekuem, Lamtumirë për sa të jetë jeta! Nesër nadja, kur mbi ne. Rrezja e Diellit ka me ra, Kush e di sa ujë e dhe. Mue prej teje ka me m’nda? Po në i pvetsha retë minore? Po në i pvetsha zogjt e detit? Veç për ty, moj tokë arbnore, S’ka me më fol kush ma mue t’shkeretit. Kam me shkel në të tjera zalle, Në të tjera brigje e të tjera dete, Kam me ndije të tjera gjuhë, Në të tjera vënde e të tjera qytete… Vëndin t’em ma s’kam me pa… Ka me prit pra motër zeza Me i pru nanës n’shpi ndonjë re, Po, kushedi, i vllau atëhera Ku asht kah kalbet për nanë dhe… Para Hyut naltohet lutja: O ju bjeshkët e Shqiptarisë, Ku ndër ju s’dijmë çka asht tuta, Veç në ju asht logu i burrënisë! Lamtumirë ju mriza e stane! Lamtumirë ju “shkurre e mreta”! Lamtumirë ju armët e t’parve, Lamtumirë për sa t’jetë jeta.

Fatmir Haxhiu , Piktori i Jetës, Traditës dhe Dinjitetit Njerëzor. Hyrje: Fatmir Haxhiu është një nga piktorët më të rëndësishëm të artit shqiptar të shekullit XX, i njohur për realizmin e tij figurativ me theks humanist. Ai ka përshkruar jetën e përditshme, punën dhe njeriun shqiptar me thjeshtësi dhe dinjitet. Vepra e tij përfaqëson një dëshmi artistike të traditës dhe shpirtit shoqëror shqiptar. Fatmir Haxhiu (28 dhjetor 1927 – 10 mars 2001) është një nga figurat më të rëndësishme të artit pamor shqiptar të shekullit XX. Ai përfaqëson një brez artistësh që e panë pikturën jo vetëm si formë estetike, por si mjet për të dokumentuar jetën, punën dhe shpirtin e njeriut shqiptar. I lindur në Gjirokastër, një qytet me trashëgimi të pasur kulturore dhe arkitektonike, Haxhiu u formua herët me ndjeshmërinë ndaj traditës dhe jetës së përditshme, elemente që do të bëheshin boshti kryesor i krijimtarisë së tij artistike. Studimet në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë e ndihmuan të konsolidojë teknikën dhe vizionin e tij profesional, duke e orientuar drejt realizmit figurativ me theks humanist. Rëndësia e Fatmir Haxhiut qëndron në mënyrën se si ai arriti të ndërthurë realizmin artistik me dimensionin njerëzor dhe shoqëror. Ai nuk e idealizon realitetin, por e paraqet atë me ndershmëri, duke i dhënë dinjitet figurave të thjeshta të jetës së përditshme: fshatarëve, punëtorëve dhe grave shqiptare. Nëpërmjet pikturës së tij, ai dokumenton një periudhë të rëndësishme të historisë sociale të Shqipërisë, duke e kthyer artin në një formë kujtese kolektive. Kontributi i tij është gjithashtu i rëndësishëm në formimin e brezave të rinj të artistëve, pasi ai shërbeu edhe si pedagog dhe mentor. Stili dhe qasja artistike: Haxhiu i përket realizmit figurativ me një qasje të thellë humaniste. Ai përdor ngjyra të ngrohta dhe tokësore për të krijuar atmosferë intime dhe të natyrshme, ku figura njerëzore është gjithmonë në qendër. Në vend të dramatizimit, ai zgjedh thjeshtësinë; në vend të idealizimit, zgjedh të vërtetën. Kjo e bën artin e tij të lexueshëm, por njëkohësisht të thellë në kuptim, duke e kthyer çdo tablo në një reflektim mbi jetën dhe dinjitetin njerëzor. Tematika dhe veprat kryesore: Pikturat e Fatmir Haxhiut janë kryesisht një kronikë vizuale e historisë dhe jetës shoqërore shqiptare në shekullin XX, veçanërisht gjatë periudhës së socializmit. Ato nuk janë thjesht skena dekorative, por rrëfime të ndërtuara si “histori të pikturuara”. Në thelb, ato tregojnë disa shtresa kryesore: Së pari, historinë kolektive – ngjarje të Luftës Nacionalçlirimtare, figura partizane, dhe momente që lidhen me ndërtimin e shtetit të pasluftës. Këto vepra shpesh kanë një dimension epik, ku individi paraqitet si pjesë e një historie më të madhe. Së dyti, jetën e përditshme – punëtorë, fshatarë, inxhinierë, studentë. Këto skena nuk janë neutrale; ato idealizojnë punën dhe progresin si vlera qendrore të kohës. Së treti, ideologjinë e kohës – arti i tij është i lidhur me realizmin socialist, ku figura njerëzore paraqitet e fortë, e angazhuar dhe kolektivisht e orientuar. Nuk është art i brendshëm apo subjektiv, por art me mesazh shoqëror. Në një nivel më të thellë, pikturat e tij mund të lexohen edhe si dokumente të kujtesës vizuale: ato tregojnë jo vetëm atë që ndodhi, por edhe si donte të kujtohej ajo periudhë. Në këtë kuptim, Haxhiu nuk pikturon vetëm njerëz dhe ngjarje, por mënyrën si një shoqëri e tërë e ka parë veten në një epokë të caktuar. Jeta e përditshme dhe puna: “Grua me dybek” (1967) “Punëtore” “Fshatarë në punë” “Grua duke punuar” Këto vepra pasqyrojnë punën si vlerë themelore dhe njeriun si qendër të jetës shoqërore. Portretet njerëzore: “Portret gruaje” “Portret vajze” “Portret burri” Në këto punime, Haxhiu eksploron botën e brendshme të individit, duke kapur emocionin, karakterin dhe psikologjinë. Figura historike dhe shoqërore: “Nënat labe” (1986) Kjo vepër përfaqëson një dimension më epik të krijimtarisë së tij, duke nderuar gratë e Labërisë si simbol i forcës, qëndresës dhe kujtesës historike. Çmime dhe vlerësime: Fatmir Haxhiu është nderuar me titullin “Piktor i Merituar”, një vlerësim që pasqyron kontributin e tij të rëndësishëm në artin shqiptar dhe ndikimin e tij në zhvillimin e realizmit figurativ në vend. Përmbledhje: Fatmir Haxhiu mbetet një artist që e ngriti jetën e thjeshtë në nivel arti. Përmes realizmit të tij të ndershëm dhe human, ai krijoi një galeri figurash që përfaqësojnë shpirtin shqiptar në punë, në traditë dhe në dinjitet. Veprat e tij nuk janë vetëm piktura, por dëshmi e një kohe dhe një mënyre të të kuptuarit të njeriut dhe botës që e rrethon.

Rubrika:Teknologji - Shkence. Beteja Musk -Altman: nga OpenAI te rivaliteti për të ardhmen e inteligjencës artificiale. Elon Musk dhe Sam Altman janë sot dy nga figurat më të fuqishme dhe më të përfolura në botën e inteligjencës artificiale. Por marrëdhënia e tyre ka kaluar nga bashkëpunim i hershëm në një rivalitet të ashpër që po formëson garën globale për kontrollin e AI. Fillimi i OpenAI Elon Musk ishte një nga themeluesit dhe mbështetësit fillestarë të OpenAI. Projekti u krijua si një organizatë jofitimprurëse me synimin që inteligjenca artificiale të shërbente për njerëzimin dhe të mos kontrollohej nga një elitë e vogël teknologjike. Në atë kohë, Musk e konsideronte zhvillimin e AI si një “kërcënim ekzistencial” për njerëzimin, ndaj mbështeti idenë e një strukture të hapur dhe të kontrolluar etikisht. Prishja e marrëdhënies Rreth vitit 2018, Musk u largua nga OpenAI. Zyrtarisht u tha se arsyeja lidhej me konfliktet e interesit me Tesla-n, por më vonë u bë e qartë se problemi ishte më i thellë: kontrolli mbi drejtimin e kompanisë. Sipas komunikimeve të brendshme, Musk kishte kërkuar ndikim të madh mbi OpenAI dhe kishte paralajmëruar se nuk do të vazhdonte financimin nëse nuk kishte kontroll vendimtar mbi strukturën. Ai shkruante në një email: “Ose krijoni një kompani tuajën, ose OpenAI duhet të mbetet jofitimprurëse. Nuk do të financoj më nëse nuk ka angazhim të plotë.” Frika nga kontrolli Disa prej themeluesve, përfshirë Ilya Sutskever, shprehën shqetësim se Musk mund të merrte kontroll të plotë mbi një teknologji shumë të fuqishme si inteligjenca artificiale. Ata frikësoheshin se kjo mund të krijonte një formë “pushteti të centralizuar”, ku vendimmarrja mbi AI do të ishte në duart e një individi të vetëm. Ironikisht, Sutskever më vonë u përfshi në përpjekje për të larguar Sam Altman nga drejtimi i OpenAI, duke argumentuar se kompania po largohej nga misioni fillestar. Eskalimi i konfliktit Me suksesin e ChatGPT, OpenAI u shndërrua në një nga kompanitë më të fuqishme në botë. Musk filloi të kritikojë publikisht kompaninë, duke pretenduar se ajo ishte larguar nga parimet e transparencës dhe open-source. Ai gjithashtu kritikoi lidhjen e OpenAI me Microsoft dhe bashkëpunimet e saj me kompani të tjera të mëdha teknologjike. Në këtë periudhë, ai krijoi edhe kompaninë e tij të inteligjencës artificiale, xAI, duke hyrë direkt në konkurrencë me OpenAI. Përplasja e fundit Në vitin 2025, Musk bëri një ofertë për të blerë OpenAI për rreth 97.4 miliardë dollarë. Sam Altman u përgjigj me ironi, duke deklaruar se mund të blinin Twitter për 9.47 miliardë dollarë. Musk reagoi vetëm me një fjalë: “mashtrues”. Ky shkëmbim e thelloi edhe më shumë rivalitetin publik mes tyre. Konflikti ligjor dhe etik Sipas raportimeve ndërkombëtare, përfshirë edhe BBC News, përplasja mes Musk dhe Altman ka kaluar në gjykatë federale në SHBA. Musk akuzon OpenAI dhe Altman se kanë tradhtuar misionin fillestar jofitimprurës dhe se e kanë kthyer kompaninë në një strukturë komerciale të lidhur ngushtë me Microsoft. Ai kërkon dëmshpërblim dhe ndryshime në drejtimin e kompanisë. Nga ana tjetër, OpenAI dhe Altman argumentojnë se transformimi në model fitimprurës ishte i domosdoshëm për të financuar zhvillimin e inteligjencës artificiale në këtë shkallë. Sipas tyre, Musk po vepron edhe si rival direkt përmes kompanisë së tij xAI. Analiza: kush ka të drejtë? Ky konflikt nuk është vetëm personal, por një përplasje mes dy filozofive të ndryshme për të ardhmen e teknologjisë. Pozicioni i Musk: Ai mbron idenë se OpenAI ka devijuar nga misioni fillestar dhe është kthyer në një kompani të mbyllur komerciale. Argumenti i tij është etik: AI duhet të mbetet e kontrolluar dhe e hapur për njerëzimin. Megjithatë, fakti që ai ka krijuar xAI e dobëson neutralitetin e tij. Pozicioni i Altman/OpenAI: Ata thonë se zhvillimi i AI në këtë nivel kërkon kapital të madh dhe partneritete industriale si Microsoft. Pa këtë model, teknologjia nuk do të kishte arritur këtu. Dobësia është pyetja etike: a mund të ndryshosh misionin fillestar të një organizate pa humbur besimin e themeluesve? Përfundim Ky nuk është thjesht një konflikt personal mes dy miliarderëve. Është një betejë për kontrollin e së ardhmes së inteligjencës artificiale. Nga një ideal fillestar për “AI për njerëzimin”, marrëdhënia Musk,Altman është shndërruar në një garë globale mes pushtetit, kapitalit dhe vizionit teknologjik. Nuk ka një fitues të pastër moral , vetëm dy vizione që po përplasen për drejtimin e epokës së re dixhitale.

Rrevista Prestige #InspirationDaily #TatjanaDishnica #Agronomy #Science #Agriculture #Research #Education #Development #Legacy. Një portret i përkushtimit dhe integritetit në bujqësi, kërkim shkencor dhe shoqëri civile. Portret Intervistè Hyrje Prof. Dr. Tatjana Dishnica është një figurë emblematike e bujqësisë shqiptare. Bujqësia praktike, kërkimi shkencor, menaxhimi institucional dhe mentorimi, përcaktojnë një karrierë të plotësuar në të gjithë dimensionet e saj. Udhëtimi i saj profesional, nuk ka qënë një rrugë lineare, por një ekuilibër dinamik midis këtyre pozicioneve. Ajo reflekton thelbin e pasionit për bujqësinë dhe zhvillimin rural, duke lënë gjurmë të qëndrueshme në çdo fushë të angazhimit të saj.. Karriera Akademike 1978: Diplomuar në Agronomi të përgjithshme, Instituti i Lartë Bujqësor, Tiranë. Ky diplomim shënon fillimin e një udhëtimi, ku praktikë dhe teoria do të bashkëjetojnë. 1991: Doktoraturë në Shkencat Bujqësore. Kurajo për të sfiduar kohën, një rast mjaft i rrallë- një agronome kooperative, që arrin të mbrojë doktoraturën në shkencat bujqësore. 1995: Profesor i Asociuar; 2002: Profesor. Dyert e hapura, pas viteve’90, shpalosen investimin e akumuluar ndër vite dhe një vullnet për të arritur atje, ku ajo e meritonte. Eksperienca Profesionale 1978–1990: Agronome në kooperativat bujqësore Berat (Paftal dhe Perondi). 13 vite në terren, udhëtim i vështirë, por bazë e fortë për të ecur pa ngrurrim në fushën e kërkimit, drejtimit institucional dhe arsimit. 1990–1992: Pedagoge në Universitetin Bujqësor Tiranë. Pas një konkursi rigoroz, fiton pozicionin e pedagoges në Universitetin Bujqësor, ku shpaloset edhe pasioni për mësim dhënien. 1992–1993: Drejtuese e projekteve shkencore të bujqësisë (Komiteti i Shkencës & Teknologjisë). Angazhimi në hartimin e Ligjit për shkencën dhe Programeve Kombëtare për Kërkim e Zhvillim, eksperiencë dhe vizion, për zhvillimet e ardhëshme 1993–1995: Drejtore e Institutit të Studimit të Tokave, Tiranë. Menaxhimi- të kuptosh kompleksitetin e natyrës dhe të bashkosh njerëzit drejt qëllimeve. 1995–2013: Drejtore e Kërkimit Shkencor dhe Ekstensionit Bujqësor, Ministria e Bujqësisë. Strategjia dhe politika janë rrjetë ku lidhim vizionin e të sotmes me nevojat e së ardhmes. 1992–2013: Pedagoge part-time në UBT; 2013–2024: Pedagoge me kohë të plotë. Pedagogjia është reflektim i përvojës, pasion dhe përgjegjësi njëkohësisht. Aktiviteti Shkencor Aktiviteti shkencor përmbledh botime, si studime, libra, raporte dhe artikuj shkencorë. referime në konferenca e aktivitete brënda e jashtë vëndit, bashkëpunime me ekspertë vëndas dhe të huaj, ekspertiza e trajnime, në fushën e kërkimit, këshillimit, informacionit bujqësor etj. Pjesmarrëse e grupeve ndërministrore për reformimin e kërkimit shkencor ne vend, përfaqësuese e vëndit gjatë dy mandateve, në Këshillin Shkencor Konsultativ të CIHEAM dhe pjesë e Grupit të punës. Bashkëpunime me organizata ndërkombëtare FAO, GIZ, USAID, UNDP, SNV, JICA si dhe me Programe të Qeverisë hollandeze, kooperacionin italian dhe spanjoll. Angazhimi në shoqërinë civile, pjesë e forumeve drejtuese të Rrjetit Shqiptar për Zhvillim Rural (ANRD), duke advokuar për fuqizimin e grave rurale dhe zhvillimin e qëndrueshëm. Arritje të Përzgjedhura Libri “Memorja Shqiptare – Një shekull kërkime dhe institucione bujqësore” (AIIS, 2025). Libri është urë midis së kaluarës dhe së ardhmes së bujqësisë shqiptare. Mbështetur në qindra dokumente arkivore dhe në përvojën shumëvjeçare në administratën publike, ndërthurret rrëfimin historik me një analizë kritike të politikave, duke qartësuar evolucionin e institucioneve kërkimore dhe këshilluese deri në ditët e sotme Libri “Kërkimi Shkencor dhe Këshillimi Bujqësor Shqiptar ndër vite” (ALBAS, 2022). Dokumentimi i dijes është akt i kujdesit dhe përgjegjësisë. Përfundim Ecuria e Prof. Dr. Tatjana Dishnica ndërthur terrenin, institucionin dhe arsimin në një rrugëtim të harmonizuar. Kontributi i saj në botime, konferenca dhe projekte ndërkombëtare reflekton pasionin dhe vizionin për bujqësinë shqiptare dhe zhvillimin rural. Doktore Shkencash Bujqësore (1991), Profesore e Asociuar (1995) dhe Profesore (2002), ajo mbetet inspirim për studentët, kolegët dhe komunitetin rural. Prof.Tatjana jeni e mireseardhur ne Prestige. Fillojmë intervistën. Liliana Pere-Prof.dr Tatjana Dishnica. Pyetja 1. Edukata familjare dhe arsimimi “Si ndikoi familja dhe arsimi i hershëm në Institutin e Lartë Bujqësor në nisjen tuaj si agronome, dhe cilët mentorë ose bashkëpunëtorë të parë formuan rrugëtimin tuaj profesional?” Përgjigje: U rrita në një familje, ku libri ishte “Lodra” ime e parë e fëminisë. Kujdesi në sjellje dhe fjalë, ka qënë në mënyrë metaforike: “Abetarja ime e dytë”, pasi për një sërë rrethanash, sapo linda, isha paracaktuar të kisha dy identitete, vajza e doktorit të njohur dhe vajza e armikut. Tim atë, e quaja shpesh “Enciklopedia ime e gjallë”, pasi i gjeja përgjigje gjithë pyetjeve të mia. Një kulturë e gjërë, (falë kjo, Liceut francez si dhe studimeve për mjekësi në Francë), që rezonoi gjatë gjithë jetës tek mua, vllai dhe motra ime. Ndërsa për nënën time katolike shkodrane, mund të them vetëm një fakt interesant: Edhe në moshën 94 vjecare vazhdonte të mos flinte asnjë natë pa lexuar, bile së fundmi përdorte edhe një lupë të madhe, për të zmadhuar gërmat. Në adoleshencën time, kur ëndëroja për “ bashkëshortin” e ardhshëm, pamja që më çfaqej ishte “Një personi i panjohur”, në një shtëpi me një bibliotekë të stërmadhe me libra dhe albume. Gjithashtu u rrita me dashurinë e madhe për lulet, në kopshtin tonë të vogël, por gjithë ngjyra. Vitet e gjimnazit, u shoqëruan me një ëndër të parealizueshme, për rrethanat mia: Dëshira për t’u bërë mjeke. Kisha jo vetem pasionin, por edhe një ‘trashëgimi” emri në këtë fushë, shtuar këtu bibliotekën e tim eti si dhe angazhimin për të mësuar frëngjishten. Por, jeta me detyroi të kaloj, nga pasioni për shëndetin e njeriut, tek kujdesja për bimët. Gjithmonë, në botën time virtuale, e shihja vehten, të veshur bukur, me një cantë në dorë, duke ngjitur shkallet e Universitetit Shtetëror të Tiranës. Instituti i Lartë Bujqësor, i vendosur në një oaz gjelbërimi, ndonëse me konvikte të sakatosura dhe menca me ushqim mjeran, ishte një “Masiv arsimor” që buronte dije , rregulla të forta dhe respekt të veçante për pedagogët. Një trup akademik, një pjesë e të cilëve, personalitete të tilla, që ne i shikonim si Perendi. Kisha “Uri” të mësoja dhe të thithja me të gjithë forcën që më jepte rinia dhe edukata ime, kulturë, në gjithë diapazonin, që përfshin kjo fjalë. Edhe nëpërmjet rreshtave, përpija çdo gjë të bukur që ata shprehnin, sepse u duhej të vetkontrolloheshin Dëshira për të hyrë në “civilizimin kryeqytetas”, ishte tejet e madhe, ndonëse distanca dhe transporti, nga kodër Kamza, me pengonin. Mbaj mënd një mbasdite dimri, në mes të shiut shkova vetëm, në Universitetin e Arteve, për të parë një dokumentar për Mikelanxhelon. U ktheva duke u dridhur, në atë dhome të ftohtë (ku ngrohja ishte rreptësisht e ndaluar). Jetonim 8 veta në krevate marinari, në kushte minimale higjenike. Mezi munda të ngrohesha, nën ato batanije të ashpra, por fjeta e lumtur. Këto “tollona” ushqimi shpirtëror, më jepnin shpresë. Në moshën 21 vjecare, u përballa me profesionin e vështirë të agronomit në kooperativa. Lidhja me tokën dhe bimët, u bë pjesë e rëndësishme e jetës sime dhe konsultat me agronome të vjetër, për proceset në terren u bënë domosdoshmëri. Fshati, vec formëzimit tim si agronome terreni, më dha thjeshtësi dhe aftësi të tilla komunikuese, të cilat më shërbyen më së miri në gjithë karrieren time pas- ardhëse. Vitet e gjata, si agronome në terren, u shoqëruan me përpjekje 10 vjecare, për të mbrojtur disertacionin, të cilin arrita të mbroj, vetëm në vitet ’90. Mirënjohja e veçantë mbetet, për njeriun që më drejtoi në këtë disertacion, - agronomin-shkencëtar, modest dhe shpirtgjërë, Arjan Babo. Ky ishte rast i rrallë, që një agronome kooperative, të mbronte para 11 antarëve të Komisionit, tezën e doktoraturës. Ata ishin figurat më të njohura të bujqësisë së asaj kohe, pjesa më e madhe, antarë partie. Ruaj respekt, që nuk u stepën në vlerësimin e disertacionit tim. Rrugëtimi im profesional, pas terrenit, vazhdon me angazhimin në drejtimin insitucional, jetën akademike, aktivitetin shkencor në publikime si dhe angazhim në shoqërine civile. Pyetja 2. Integrimi i kërkimit shkencor në praktikat bujqësore në terren Si mendoni se mund të arrihet një qasje më e integruar mes strukturave kërkimore dhe këshilluese, në shërbim të komunitetit te fermerëve, duke përdorur teknologjitë digjitale dhe informacionin në kohë reale? Përgjigje: Kërkimi bujqësor publik në vendin tonë u përball me sfidën e transformimit nga një sistem i projektuar për një ekonomi të centralizuar, në një të tillë, të orientuar drejt tregut – një proces kompleks, i ndërlikuar nga mungesa e përvojës dhe nevoja për ristrukturim të thellë. Për këtë sistem, me një numër të madh, institutesh e stacionesh, me gjithë kontributin e dhënë para viteve ‘90, reduktimi i njësive të vogla, nevoja për kërkime të orientuara nga tregu, efiçienca, kostot, ripozicionimi në skenën e re të zhvillimit, ishin ndërhyrjet kryesore që vetë koha i kërkonte. Analiza e reformave të këtyre tri dekadave tregon domosdoshmërinë e disa vendimeve, por edhe mangësitë e të tjerave. Disa prej tyre plotësuan pritshmëritë, disa mbetën në letër dhe të tjera krijuan sfida të reja në zbatim. Kërkimi bujqësor, është tashmë, pjesë substanciale e universiteteve ndërsa transferimi i teknologjive bujqësore dhe këshillimi publik, përkatësisht, detyrë e QTTB-ve dhe AREB ve. Për një sërë arsyesh, këto tre struktura, nuk kanë arritur ndër shumë vite, të kenë një bashkëpunim të qëndrueshëm, me përgjegjësi dhe llogari dhënie, gjë që e bën të vështirë ndërtimin e një zinxhiri të fortë kërkim-këshillim-ferme Universitetet kanë rol parësor në kërkimin strategjik dhe në bioekonomi, për të rekomanduar modele ekonomikisht të qëndrueshme, roli i QTTB-ve është kërkimi aplikativo adaptiv dhe transferimi i teknologjive. Në këtë kontekst, ritheksohet nevoja për një reformë të thellë, për gjetjen e rrugës më optimale, në mbështetje të kërkimit dhe këshillimit bujqësor, qoftë në institute, qendra apo universitete. Në rrugëtimin drejt antarësimit në BE, modelet e strukturave kërkimore dhe ato këshillimore do të jenë të përcaktuara. Gjithsesi, në konsideratat e mia modeste, të paraqitura edhe në botimin tim të fundit, vizioni afatgjatë ka qënë dhe mbetet krijimi i një Agjencie të Kërkimit të Aplikuar dhe Këshillimit Bujqësor (AKKKB), me statusin e një Trupe Menaxhuese, me 5 Institute ose Qendra, që marrin fort në konsideratë zhvillimet rajonale. Pranohet që kjo ide, kërkon një reformë të thellë konceptuale, deri diku radikale dhe përballet me sfida të vështira politike- institucionale. Në shumë vënde, sistemet ekzistuese të shërbimeve publike, kanë tendencë të jenë "me rezistencë të fortë ndaj ndryshimeve sistemike", gjë që e bën të vështirë, arritjen e tyre. Në këto rrethana, nisur edhe nga situata reale, e cila “thërret”, nevojën imediate për ndërhyrje, gjykoj një qasje më praktike, në afat shkurtër: - Ngritjen e Qendrave Demonstrative Rajonale (QDR). Këto Qendra, mund të merren në konsideratë si një model fleksibël, që lidh praktikisht, kërkimin aplikativo-adaptiv, me nevojat e fermerëve, duke shfrytëzuar strukturat ekzistuese, të QTTB-ve dhe AREB-ve. Mbështetja modeste nga buxheti e kombinuar me angazhimin e donatorëve në infrastrukturë, mund të shfrytëzohet për të financuar projekte pilot, në mënyrë, që QDR-të, të bëhen realisht Qëndra model Bujqësie “Smart”. Me një shërbim këshillimor publik që ka zbehur ndjeshëm detyrën e tij kryesore, për arsye të ngarkesave administrative: Me një sistem informacioni bujqësor, të fragmentuar dhe akoma të munguar në shkallë kombëtare si dhe, Me një sistem kërkimi dhe transferim tekonologjie, me nevojë imediate për gjetjen e rrugës më optimale të ristrukturimit, përshtatur me kushtet e tanishme, sfidat janë të vështira. Bujqësia shqiptare ndodhet në prag të një transformimi digjital, me shembuj premtues të fermave që kanë adoptuar teknologji moderne. Vendi ynë, përballet me një sërë pengesash që frenojnë potencialin e bujqësisë digjitale, me terren të thyer, mbi 85 % të fermave të vogla dhe zona rurale të shpopulluara, ky tranzicion, përballet me sfida unike. Platformat dixhitale si ato për këshillim online dhe tregjet virtuale bujqësore po fitojnë terren globalisht dhe mund të përshtaten për kontekstin shqiptar. Por, kapërcimi i pengesave kryesore si infrastruktura e dobët dhe aftësitë e kufizuara digjitale të fermereve, kërkojnë investime dhe trajnime. Platforma të ndryshme digitale që operojnë tek ne, ndonëse lehtësojnë qasjen në informacion dhe tregje, janë të fragmentuara. Akoma nuk kemi, një sistem të unifikuar kombëtar informacioni bujqësor, të koordinuar dhe të plotë në të gjithë hallkat e tij. Programi DART, i mbështetur nga FAO, bashkëpunimi më i ngushtë me UBT apo edhe platforma të tjera të lartpërmendura po luajne një rol mjaft pozitiv. Por, kjo është e pamjaftueshme në kushtet tona. Me gjithë përpjekjet e deri tanishme dhe shëmbujt pozitiv bashkëpunimi i QTTB-ve, AREBE-ve dhe grupeve te fermereve, ndonëse në leter institucional, nuk ka përgjegjësi dhe llogaridhënie midis tyre. Shërbimi këshillimor publik në Shqipëri kërkon një transformim drejt një modeli pluralist “Extension -plus”. Por, duhet pranuar që ky model, nuk arrihet lehtë. Zbatimi i tij, do të kërkojë bashkëpunim ndër institucional, me ministritë përkatëse, pushtetin lokal, njësitë e arsimit, shëndetësisë, apo aktorë të tjerë, si dhe organizata të ndryshme, të interesuara për këto shërbime në zonat rurale. Ndjej trishtim për fshatra të braktisur, por sidomos për fermerë të strapacuar. Jam lidhur me fshatin që ne moshën 21 vjecare, dhe kjo ndjenjë vetkuptohet. Le të shpresojmë që hapat e ndërmarra për mbështetje, të japin frytet e tyre. Pyetja 3. Trashëgimia Shkencore dhe Publikimet. Libri juaj “Memorja Shqiptare” dokumenton një shekull kërkimesh bujqësore; Bazuar në parimin që ju theksoni në botim “Lessons learned” si mund të përdoret kjo trashëgimi për të ndërtuar politika të qëndrueshme dhe programe edukimi për studentët? Përgjigje: Parimi “Lessons learned”, si dhe bindja se produkti publik, rrezikohet të humbasi dhe duhet të transmetohet, jo vetëm nëpërmjet kujtesës institucionale statike (arkivat zyrtare etj), por shumë më tepër, nëpërmjet Kujtesës dinamike (përvojës, natyrës së heshtur), janë dy shtyllat kryesore që më orjentuan, në këtë botim. Të ndërtosh politika dhe struktura të qëndrueshme duhet të hulumtosh arritjet dhe dështimet ndër vite. “Kujtesa institucionale” si një forcë dinamike na orienton për veprimet e ardhshme. Asgjë nuk ndërtohet në vakum dhe bazamenti ka shumë rëndësi për ngritjen e kateve. Ekspertë të kësaj fushe, sot në botë, flasin për një lloj amnezie institucionale. Ky botim, nuk analizon dhe mat, aspekte tekniko-shkencore të kërkimit, në performancën prodhuese dhe as jetëshkrimin e qindra personaliteteve në fushën e bujqësisë. Kërkimi bujqësor është trajtuar në dimensionin institucional, si një sistem organizativ. Përvoja në administratën publike, ka edhe një dimension etik: Akt përgjegjësie ndaj kujtesës sonë institucionale dhe detyrën për të transmetuar dijet. Transferimi efektiv i njohurive midis brezave është një imperativ strategjik. Për mënyrat e transmetimit të njohurive dhe konkluzioneve të këtij botimi, unë gjykova të ndjek rrugën e Leksioneve të hapura në disa Universitete, të cilat besoj se po priten me interes nga studentet dhe stafi akademik. Duke trajtuar edhe rëndësinë e respektimi të standarteve etike profesionale në administratën publike, këshilla ime për brezin e ri mbetet: Vlerësoni përvojën e paraardhësve, analizoni sukseset, pengesat dhe dështimet, përmirësoni, sillni ide të reja, ndani njohuritë tuaja me modesti, për të qënë profesionistë të ardhshëm, me integritet dhe vizion të qasjes profesionale. Pyetja 4. Mentorimi dhe Arsimi Si e shihni rolin e mentorimit akademik në formimin e brezave të rinj të agronomëve dhe kërkuesve shkencorë dhe cilat janë metodat më efektive për të transmetuar përvojën praktike dhe shkencore? Përgjigje: Një vizion ambicioz i UBT-së, është Qendra Rajonale e Ekselencës deri në 2030, siç parashikon strategjia “UBT-BOKU”. Po ashtu, Universitet i Korçës, aspiron të forcojë rolin e tij në Ballkan dhe më gjërë, përmes kërkimit dhe programeve inovative. Megjithatë, shpopullimi rural dhe emigrimi i të rinjve, zvogëlojnë numrin e studentëve potencialë, duke vënë në presion serioz të ardhmen e këtyre universiteteve. Lidhjet me tregun e punës mbeten të dobëta, pavarësisht iniciativave si platforma GRADUA apo përpjekjeve të mëdha që vet Universitetet po bëjnë në vazhdimësi. Një staf akademik mjaft i përgatitur, ndonëse mundësite e praktikave në terren për studentet, janë të pakta. Nga ana tjetër, Vaakumi i njohurive të një brezi që del ne pension, ka një kosto të heshtur. Duhen politika fleksible për të transmetuar njohuritë dhe ruajtur vazhdimësinë. Tensionet ndërgjeneracionale mbeten një sfidë. Mentorimi i ndërsjellte, shërben si një urë lidhëse midis brezave të ndryshëm. Ideja që të gjithë të jenë njëkohësisht mentorë dhe të mentoruar, i riu dhe i moshuari, mësojnë në mënyrë efektive nga njëri-tjetri. Duhet të kalojmë ndër breza, stafeta mënçurie dhe përvoje. Pyetja 5. Zhvillimi Rural dhe Barazia Gjinore Cilat masa konkrete mund të merren për të fuqizuar gratë në zonat rurale? Përgjigje: Gratë rurale janë shtylla e heshtur e zhvillimit të qëndrueshëm, bartëse të dijes tradicionale dhe aktore të pazëvendësueshme në ruajtjen e ekuilibrave ekonomikë, socialë dhe mjedisorë. Zëri i grave rurale duhet të dëgjohet dhe potenciali i tyre, të mbështetet me politika të drejta, mundësi reale dhe akses në dije e inovacion. Por, mbi të gjitha, është e domosdoshme që vetë ato të besojnë në fuqinë dhe vlerën që përfaqësojnë. Strategjitë, takimet, studimet janë të shumta, por zgjidhjet dhe premtimet shpesh, mbeten pezull. ANRD, “Rrjeti shqiptar për zhvillimin rural”, prej vitesh po advokon në strukturat shteterore për mbështetjen e grave në zonat rurale. Mekanizmat efektive, që problematikat serioze, të përcillen atje ku duhet dhe dëgjohen, janë pjesa më e vështirë, por edhe produkti i gjithë përpjekjeve tona. Pyetja 6. Menaxhimi i Projekteve Ndërkombëtare Cilët janë faktorët kritikë për suksesin e projekteve në bujqësi dhe si ruhet qëndrueshmëria e tyre? Përgjigje: Mbështetja e donatorëve ka qenë një shtyllë e rëndësishme për zhvillimin bujqësor dhe rural në vëndin tonë. Në udhëtimin e gjatë të vendeve në tranzicion, pritshmëritë shpesh, ndeshen me realitete të ndërlikuara. Edhe tek ne, projektet e mbështetura nga donatorë, veç arritjeve të rëndësishme, janë përballur ndër vite, me një sërë sfidash, që dëmtojnë potencialin e projekteve. Nga përvoja ime administrative dhe analizave të ndryshme nga ekspertë, tri shtylla kryesore ku këto problematika manifestohen ndër dekada, janë: zbatimi, drejtimi dhe sidomos qëndrueshmëria. Kujtesa institucionale, shpesh e brishtë, sjell mungesë informimi dhe koordinimi mes donatorëve, duke rezultuar në nisma të mbivendosura apo kontradiktore, që humbasin ndikimin e tyre. Matja e dobët e impaktit, lë pas një mjegull mbi atë çfarë është arritur realisht, në mjaft raste drejtimi nga persona jo të aftë , dhe sidomos, pa -qëndrueshmëria, pas largimit të mbështetjes nga donatorët, janë problemet kryesore që lypset të kihen në konsideratë për të ardhmen. Megjithatë, bashkëpunimi ndërkombëtar ka shënuar një mbështetje të fuqishme dhe ka sjellë një trashëgimi të çmuar për bujqësinë shqiptare, duke i pajisur institucionet dhe komunitetet, me eksperiencë, rritje kapacitetesh humane dhe infrastrukturore, për të ecur përpara. Ju faleminderit për intervistën. Faleminderit shumë ju znj.Liliana.

Letra e plotë nga Rexhep Qosja në aktivitetin për 90-vjetorin e Ismail Kadaresë, pas vdekjes. Sot, më 28 janar 2026, po shënohet 90-vjetori i lindjes së shkrimtarit të madh shqiptar, Ismail Kadare. Kjo datë është ditëlindja e një krijuesi të jashtëzakonshëm, por edhe ditë kujtese, sepse Ismail Kadare nuk është më fizikisht mes nesh. Ai u nda nga jeta në vitin 2024, duke lënë pas një vepër që ka tejkaluar kohën e vet dhe kufijtë e gjuhës së vet. Ismail Kadare është një nga emrat më përfaqësues të letërsisë shqipe. Ai është shkrimtari që e futi përvojën historike, mitike dhe etike të shqiptarëve në hartën e madhe të letërsisë evropiane dhe botërore. Me romanet, esetë, poezinë dhe publicistikën e tij, ai i dha gjuhës shqipe një përmasë universale dhe i dha kulturës shqiptare një zë të dallueshëm, të dëgjuar dhe të respektuar. Ismail Kadare dhe unë jemi njohur dhe jemi afruar qysh në vitet shtatëdhjetë. Kemi qenë miq, bashkëbisedues, lexues dhe kritikë të njëri-tjetrit. Kemi shkruar për veprën e njëri-tjetrit dhe kemi ndarë vlerësime të ndërsjella. Ne, të dy, secili në anën e vet të kufirit që na ndante, u përballëm me fate të ndryshme, të rënda dhe shpeshherë të padrejta. Rrethanat historike, politike dhe shoqërore, të cilat nuk i zgjodhëm ne, por që na u imponuan, na vunë përballë provave morale dhe intelektuale që kërkonin jo vetëm qëndresë, por edhe vendime të vështira personale. Kërkimi i azilit politik nga Ismail Kadare në Francë, në vitin 1990, u keqkuptua nga shumëkush që nuk e kuptonte peshën morale të asaj kohe. Në disa paraqitje publike në media, dhe veçanërisht në një deklaratë të dhënë për Zërin e Amerikës, unë arsyetova se ky akt nuk ishte arratisje nga atdheu, por refuzim i një sistemi që i kishte vënë kufij të padukshëm, por të hekurt, mendimit të lirë. Kadare nuk iku për të shpëtuar veten, por për të shpëtuar veprën dhe lirinë e saj. Azili i tij ishte akt intelektual dhe etik: zgjedhja e fjalës së lirë përballë dhunës së heshtur të diktaturës. Historia e ka vërtetuar se shkrimtari që kërkon liri nuk e braktis kombin; ai i shërben atij në mënyrën më të lartë të mundshme. Këtë qëndrim do ta dëshmoj shpejt duke e vizituar Ismail Kadarenë në banesën e tij në Paris. Por, siç ndodh shpesh mes intelektualëve që mendojnë thellë dhe ndryshe, kemi pasur edhe mospajtime, edhe polemika. Polemika jonë më e njohur lidhej me çështjen e identitetit të shqiptarëve. Ishin mendime të ndryshme, argumente të ndryshme, këndvështrime të ndryshme mbi të njëjtën çështje themelore. Këto mospajtime nuk ishin personale; ato ishin intelektuale dhe kulturore. Megjithatë, siç ndodh ndonjëherë në jetën njerëzore, ato lanë pasoja edhe në raportin tonë personal. Shoqëria jonë u zbeh dhe rrugët tona, mjerisht, nuk u takuan më. Sot, duke e kujtuar Ismail Kadarenë në 90-vjetorin e lindjes së tij, unë ndjej nevojë të theksoj diçka të rëndësishme: madhështia e tij si shkrimtar dhe rëndësia e tij historike për kulturën shqiptare janë përtej çdo mospajtimi. Letërsia nuk matet me pajtime apo mospajtime personale, por me thellësinë e mendimit, me fuqinë e gjuhës dhe me ndikimin e saj afatgjatë. Ismail Kadare ishte dhe mbetet para së gjithash shkrimtar i kombit të vet. Ai e deshi Shqipërinë jo në mënyrë deklarative, por krijuese. Ai e deshi atë duke e shndërruar historinë, dramën dhe shpirtin shqiptar në letërsi të madhe. Këtë vit, në muajin qershor, edhe unë do të bëhem 90 vjeç. Është e pamundur të mos mendoj sa domethënëse dhe sa njerëzore do të kishte qenë po të ngrinim një dolli së bashku për këtë moshë të rrallë, për këto dy jetë të kaluara mes librave, polemikave, dashurisë për gjuhën dhe për kulturën shqiptare. Ndoshta kjo mbetet një peng i imi njerëzor, por jo një peng kulturor, qytetërues, sepse dialogu ynë vazhdon nëpërmjet veprave tona. Ismail Kadare sot nuk ka nevojë për lavde të rastit. Ai ka nevojë për lexim, rilexim dhe kuptim. Ai ka nevojë që vepra e tij të trajtohet me seriozitet shkencor dhe me ndjeshmëri kulturore. Brezat që vijnë mund ta lexojnë ndryshe, por gjithmonë do ta lexojnë dhe do ta adhurojnë. Ndarja e tij nga jeta, po rithem, është vetëm ndarje trupore. Emri, vepra dhe mendimi i tij, po rithem, janë të gjithmonshëm. Në këtë 90-vjetor të lindjes së tij, Ismail Kadare, po rithem, mbetet personalitet madhor historik i kulturës shqiptare, një nga figurat që do të vazhdojë të na sfidojë, të na shqetësojë dhe të na frymëzojë. Të kujtoj me mall e nderim, miku im, Ismail Kadare. Gjithmonësia jote në shpirtin dhe në mendjen time është gjithmonësi, përjetësi, amshim. Është gjithmonësi madhështore: është e kaluar, e sotme dhe e ardhme." Rexhep Qosja

Një rilindas i kohës sonë Rexhep Qosja nuk ishte thjesht një studiues i letërsisë, as vetëm një penë e mprehtë krijuese, por një figurë që e shndërroi kulturën shqiptare në një projekt emancipues. Ai e pa letërsinë jo si arkiv të së shkuarës, por si një forcë gjeneruese të identitetit kombëtar, duke e lidhur me nevojat e kohës dhe me sfidat e shoqërisë shqiptare. Në këtë kuptim, Qosja është një rilindës modern: një mendimtar që riktheu frymën e rilindjes në kohën tonë si për të na rikujtuar se çështjen kombëtare nuk e kemi zgjidhur akoma përfundimisht. Qosja e konceptoi letërsinë shqipe si një unitet kulturor, përtej ndarjeve fetare apo gjeografike. Në veprat studimore ai ndërtoi një narrativë ku shkrimtarët e së kaluarës nuk ishin vetëm autorë, por gurë themeli të vetëdijes kombëtare. Ky vizion e bën atë pasues të drejtpërdrejtë të rilindësve, por në një kontekst modern. Ashtu si rilindësit e shekullit XIX, Qosja nuk ngurroi të polemizonte. Në shumicën e herëve debatet ku merrte pjesë dhe jo rrallë edhe printe, nuk ishin përplasje personale, por përballje paradigmatike e programore. Polemika për Qosen, ishte një formë e mendimit kritik, një mënyrë për të mbajtur gjallë frymën e lirisë së mendimit. Rexhep Qosja e përdori gjuhën shqipe si armë efikase dhe si instrument të shenjtë. E shkroi me mjeshtëri, e përdori si mjet ndikimi dhe e shndërroi në instrument emancipimi. Për të, gjuha ishte rrënja e identitetit shqiptar, një frymë që ngadhënjen mbi çdo ndarje fetare apo ideologjike. Kjo e lidh drejtpërdrejt me rilindasit, të cilët e panë gjuhën si themel të kombit. Qosja nuk u kufizua në studime, krijimtari letrare dhe publicistike. Ai ishte pjesë e delegacionit të Rambouillet më 1999, duke e lidhur kështu krijimtarinë intelektuale me veprimtarinë e mirëfilltë politike në dobi të Kosovës dhe të zgjidhjes së çështjes kombëtare. Për të kultura dhe politika ishin dy fusha të pandara sepse ishte i bindur që emancipimi kombëtar do të çalonte keqas pa kontributin e të dyjave. Edhe në këtë aspekt ringjalli dhe praroi frymën e rilindasve. Amaneti i tij për një varrim të thjeshtë, pa fjalime e pa ceremoni shtetërore, është pasqyrë e filozofisë së tij: të jetojë e të veprojë për të mirën e kombit pa bujë, por me principialitet dhe qasje të ashpër kritike “ndaj sundimtarëve dhe pushteteve të tyre”. Ceremonitë vlerësuese dhe monumentet që e lartësojnë dhe e përjetësojnë, gjenden në veprat që na la.