Search this site

Jeronim De Rada — Zëri i Përjetshëm i Arbërisë Jeronim De Rada lindi më 29 shtator 1814 në Macchia Albanese, një fshat arbëresh në Kalabri, në një familje kishtare dhe me traditë kulturore të thellë. Babai i tij, prift i ritit italo-shqiptar, e rriti me ndjenja të forta për gjuhën dhe traditën arbëreshe.  Arsimi i tij filloi në kolegjin e Sant’Adrianos, ku u njoh me literaturën klasike, historinë dhe folklorin e popullit të tij.  Më vonë ndoqi studimet e drejtësisë në Universitetin e Napolit, duke kombinuar formimin juridik me një sensibilitet të thellë letrar dhe nacionalist. De Rada ishte një figurë shumëdimensionale: poet, publicist, folklorist, dramaturg dhe organizator kulturor. Ai u bë një pikë referimi për arbëreshët dhe për shqiptarët e Evropës, duke shpërndarë ide dhe kultura përmes revistave dhe publikimeve publicistike, dhe duke ruajtur gjuhën dhe identitetin kombëtar në diasporë. Jeronim de Rada, një nga figurat më të ndritura të botës arbëreshe,lindi  në Makit të Kozencës në Itali. Qysh i ri, ai iu përkushtua çështjes shqiptare dhe punës së tij letrare, publicistike dhe politike, duke u bërë themelues i Rilindjes Kombëtare dhe mbështetës i identitetit shqiptar. Veprat e tij, ku shfaqet dashuria e zjarrtë për prejardhjen dhe gjuhën e tij, dëshmojnë për mbijetesën e kulturës shqiptare përballë sfidave të historisë. Në Napoli, më 1836, ai botoi poemën e tij më të njohur “Këngët e Milosaos”, një koleksion poezie të shekullit XV, ndërsa vepra e tij tjetër, “Këngë historike shqiptare të Serafina Topisë”, u ndalua nga autoritetet burbone. Më 1848 themeloi gazetën dygjuhëshe “Shqiptari i Italisë” ku u përfshinë artikuj në gjuhën shqipe, duke qenë periodiku i parë shqiptar i botuar ndokund. Më vonë themeloi revistën mujore “Fiamri Arbërit” dhe organizoi Kongresin e parë gjuhësor arbëresh në Koriliano Kalabro, duke ruajtur dhe promovuar gjuhën dhe kulturën shqiptare edhe përkundër censurave të kohës. Sipas De Radës, gjuha shqipe qëndron veç e veç si një gjuhë origjinale, e pandryshueshme dhe e papërzier me gjuhë të tjera.  Ajo formohet nga fjalë njërrokëshe që, duke përdorur prapashtesa ose ndryshime zanore, krijojnë mundësi të pafundme të shprehjes. Shqiptimi i saj ka dy lakime, tri gjini dhe shtatë rasa, ndërsa format e foljes ndahen në veprorje, joveprorje dhe mesorje, me pesë mënyra dhe shtatë kohë. Zanorja e ndryshueshme, si pjesë e prapashtesave morfologjike, i jep gjuhës tonalitet dhe gjallëri. De Rada e konsideronte shqipen superiore ndaj gjuhëve klasike, ndërsa historiku, legjendat dhe gjeografia e lashtë ruajnë fjalë shqiptare që lidhen me Pellazgët, Trojanët dhe Frigianët.  Ai theksonte se emrat e zotave paganë rrjedhin nga rrënjët shqiptare, duke treguar lidhjen e gjuhës me kulturën, besimin dhe trashëgiminë e kombit. Veprat e tij kryesore Jeronim De Rada ka pasur një aktivitet letrar të pasur, kryesisht në poesi, publicistikë dhe folklor. Nuk ka një katalog të plotë të çdo shkrimi të tij, por veprat më të njohura dhe të dokumentuara janë këto: 1. Poezi epike dhe lirike “Këngët e Milosaos” (Milosao, 1836) Poemë epike e hershme që përshkruan jetën, dashurinë dhe fatin e njerëzve arbëreshë në Kalabri. Kjo vepër shquhet për kombinimin e motiveve popullore me frymëzim historik dhe nacionalist. “Serafina Topia” (1845) Poezi epistolare që trajton dashurinë, moralin dhe idealin kombëtar. Shpreh nostalgjinë për Arbërinë dhe përkushtimin ndaj identitetit të tij arbëresh. “Rapsodi Arbëreshe” (1850) Përmbledhje e këngëve popullore dhe motiveve historike. Ka një vlerë të madhe etnografike dhe folklorike, pasi dokumenton gjuhën dhe traditat arbëreshe. “Shqipëria” Vepër me karakter patriotik, ku shpreh dashurinë për atdheun dhe dëshirën për ringjalljen kombëtare. “Valle e Arbëreshëve” Poemë e shkurtër ku glorifikohet kultura dhe jeta e përditshme arbëreshe, duke theksuar unitetin dhe identitetin kombëtar. --- 2. Publicistikë dhe artikuj De Rada shkroi shumë artikuj në revista arbëreshe dhe italiane ku promovonte: Çështjen shqiptare dhe ndërgjegjësimin kombëtar Ruajtjen e gjuhës dhe folklorit Idetë patriotike dhe idealet e Rilindjes Shqiptare Revista kryesore ku botoi ishte “Fjamuri i Arbëreshëve”, një platformë për diskutime kulturore dhe kombëtare. 3. Drama dhe veprimtari teatrale “Gulçio” – dramë e shkurtër me motive historike. Iniciativa për teatrin arbëresh – De Rada ndihmoi në organizimin e shfaqjeve dhe promovimin e dramaturgjisë shqiptare në komunitetet arbëreshe. 4. Përmbledhje dhe motive folklorike Ai mblodhi dhe dokumentoi këngë popullore, legjenda dhe rrëfenja arbëreshe, duke i ruajtur nga harresa. Kjo veprimtari e bën De Radën edhe një folklorist dhe etnolog të hershëm, i cili lidhi letërsinë me studimin e kulturës tradicionale. 5. Karakteristikat kryesore të veprave të tij Tematika kryesore: identiteti kombëtar, dashuria për Arbërinë, nostalgjia, moraliteti, dhe ruajtja e traditës. Stil: kombinim i poezisë epike dhe lirike, përdorim i figurave të folklorit dhe motiveve historike. Qëllimi: edukimi i komunitetit arbëresh dhe ndërgjegjësimi kombëtar i shqiptarëve në diasporë. Nga poezitë e tij rrjedhin vargje që tregojnë dashurinë e thellë për Arbërinë dhe identitetin kombëtar: > “O Arbëri, sa shumë dhemb kur të kujtoj, zemra më dridhet nga mall, por shpresa nuk më vdes…” > “Në gjuhën time të lashtë, ruaj shpirtin e lashtë, që as kohërat e as furtunat nuk mund ta shuan.” > “Malli për Atdheun është flakë që digjet pa pushim, por zjarri i shpirtit ngroh më shumë se vetë rrënjët.” Jeronim De Rada ishte pjesë e një brezi intelektualësh dhe krijuesish arbëreshë që ushqyen identitetin shqiptar: Domenico Mauro – poet dhe studiues, bashkëluftëtar i çështjes shqiptare. Gavril Dara i Riu – autor i “Këngës së Sprasme të Balës”, ruajtës i traditës epike arbëreshe. Francesco Antonio Santori – dramaturg dhe nismëtar i teatrit shqiptar. Anton Santori, Anselmo Lorecchio, Zef Skiroi (Giuseppe Schirò), Mikel Markianò, Luca Matranga, Francesco Crispi – intelektualë dhe politikanë që çuan përpara gjuhën, mendimin dhe identitetin shqiptar. Këta bashkëpunëtorë dhe miq krijuan një rrjet të gjallë kulturor, që ruajti shpirtin arbëror në diasporë, duke e bërë të jetojë më shumë se vetë Shqipëria e asaj kohe, e cila po përjetonte shekuj të vështirë dhe pushtime. De Rada nuk pati kurrë pasuri materiale. Kur vdiq më 28 shkurt 1903, në moshën 88-vjeçare, i gjetën në xhep vetëm një cironkë, një monedhë e vogël. Ironia e jetës së tij është e hidhur: njeriu që u përkushtua krejtësisht Shqipërisë, vdiq i varfër. Por ai ishte i pasur me diçka që nuk matet me para: përkushtimin dhe pasurinë shpirtërore që ia la kombit. Edhe pse i përket kohës së shkuar, De Rada mbetet fanar mbi tokë, dritë që udhëzon brezat në gjurmët e misionarëve të gjuhës dhe kombit. Në çdo varg tëndin ka një udhë; në çdo fjalë, një dritare; në çdo heshtje, një amanet. Arbëreshët nuk janë vetëm një degë e kombit shqiptar — ata janë ndërgjegjja e tij. Dhe Jeronim De Rada është zëri i kësaj ndërgjegjeje, testament i përjetshëm i dashurisë për Arbërinë. ✨️✨️  Analizë të detajuar të informacionit mbi profesionin dhe veprimtarinë e Jeronim De Radës. 1.Jeronim De Rada nuk kishte një profesion të zakonshëm me pagë të rregullt, por ishte një intelektual shumëdimensional: Poet dhe shkrimtar: Ai përdori letërsinë si mjet për të shprehur dashurinë për Arbërinë, nostalgjinë për atdheun dhe për të ruajtur identitetin kombëtar. Veprat e tij kryesore, si Këngët e Milosaos dhe Serafina Topia, tregojnë aftësinë e tij për të kombinuar elementë epikë dhe lirike. Publicist dhe gazetar: Artikujt dhe polemikat e tij në revista arbëreshe dhe italiane kishin qëllim të ndërgjegjësonin komunitetin për rëndësinë e gjuhës dhe kulturës shqiptare. Kjo e bën De Radën një nga pionierët e publicistikës shqiptare në diasporë. Folklorist dhe dokumentues kulturor: Ai mblodhi këngë, legjenda dhe tradita arbëreshe, duke i ruajtur nga harresa dhe duke krijuar një bazë për studimin e kulturës shqiptare. Dramaturg dhe organizator kulturor: Përmes dramave dhe iniciativave kulturore, ai ndihmoi në zhvillimin e jetës kulturore arbëreshe dhe në afirmimin e identitetit kombëtar jashtë Shqipërisë. Analizë: Ky profil tregon një intelektual të përkushtuar ndaj misionit kombëtar. Profesioni i tij ishte i lidhur më shumë me ruajtjen dhe promovimin e kulturës dhe identitetit shqiptar, sesa me një detyrë praktike financiare. 2. Dimensioni kombëtar dhe kulturor Veprimtaria e De Radës nuk ishte vetëm letrare, por edhe politikish-kulturore: ai përdorte artin, publicistikën dhe organizimin e komunitetit për të mbajtur gjallë ndërgjegjen kombëtare. Ky kombinim e bën De Radën një nga figurat më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, edhe pse jetonte jashtë Shqipërisë. Analizë: Profesioni i tij intelektual kishte një qëllim më të madh se karriera personale; ishte mision për ruajtjen e kulturës arbëreshe dhe ndërgjegjësimin kombëtar. 3. Konkluzion Jeronim De Rada nuk mund të përshkruhet thjesht si poet ose publicist; ai ishte veprimtar kombëtar, intelektual dhe ruajtës i traditës kulturore. Profesioni i tij ishte thelbësisht shërbim ndaj identitetit, gjuhës dhe kulturës shqiptare, dhe kjo e bën trashëgiminë e tij të qëndrueshme dhe të respektuar.  Burime për Jeronim De Rada 1. Agjencia Kombëtare e Diasporës Biografi e tij dhe pasqyra e veprimtarisë letrare dhe kulturore.  2. Qendra e Botimeve për Diasporën Informacione mbi veprat e tij, si “Këngët e Milosaos”, revistën “Fiamri Arbërit”, gramatikën e shqipes, etj.  3. Studime Filologjike – artikull “Jeronim De Rada si folklorist e poet dhe ndikimi i tij” nga Ziaudin Kodra, i cili analizon veprat dhe rolin kulturor të tij.  4. Këngët e Milosaos – botimi modern i poezisë së tij, që mund të jetë referencë për tekstin origjinal dhe përkthime.  5. Qendra Mbarëkombëtare e Koleksionistëve Shqiptarë – përmbledhje me studime rreth “Rapsodi të një poeme arbëreshe” të De Radës.  6. Altera Books – libër biografik për Jeronim De Radën, me kontekst historik dhe letrar.  7. Studime historike / artikuj për De Radën në uebsajtet si Drini.us , që japin pasqyrë të veprimtarisë kombëtare dhe letrare.  8. Artikull përkujtimor – “208 vite nga lindja e Jeronim De Radës” nga Almanart, me informacione biografike.  9. Libër shkollor (“Letërsia 10”) – përmbledhje e veprave të De Radës që përdoret në mësim në shkolla.  Bibliotekat universitare shqiptare / albanologjike Faite akademike si JSTOR, Google Scholar (kërko me “Girolamo de Rada” ose “Jeronim De Rada”) Libraritë shqiptare / arbëreshe që specializohen në letërsinë historike

#RevistaPrestige #InspirationOfDay Editorial: Shkëlqimi Mbretëror që Hap Sezonin Festiv Ndërsa dritat e para të sezonit festiv nisin të ndizen në Londër, Princi dhe Princesha e Uellsit hapin zyrtarisht atmosferën e fundvitit me paraqitjen e tyre në Performancën e Variety Mbretërore – një traditë e rrënjosur thellë në elegancë, humanizëm dhe spektakël artistik. Por këtë mbrëmje, vëmendja e publikut bie natyrshëm mbi Princess Catherine, e cila shfaqet si mishërimi i finesës bashkëkohore britanike, duke rikujtuar edhe një herë se pse ikonografia e saj e stilit mbetet e pandryshueshme. Magjia e Smeraldit E veshur me një fustan në ngjyrë smeraldi të thellë, Kate sjell pranverën e oborrit mbretëror në zemër të dimrit londinez. Ngjyra – simbol i rinovimit, shpresës dhe qetësisë – bëhet përzgjedhja perfekte për të shënuar një sezon që bashkon gëzim, reflektim dhe një dozë të mirë shkëlqimi. Vija të pastra, prerje që theksojnë individualitetin pa e tepruar dhe një prani që flet më shumë se çdo aksesor: Princesha sjell një magjepsje të heshtur, tipike për stilin e saj – ku bukuria e veshjes shoqërohet gjithnjë me fisnikërinë e qëndrimit. Princi i Uellsit: Elegancë e Qetë Përkrah saj, Princi William sjell një qasje të rafinuar dhe të përmbajtur. Kombinimi klasik i mbrëmjes – i ekuilibruar dhe i matur – përforcon harmoninë e çiftit dhe rikujton se stili, në thelb, është një dialog i heshtur midis dy botëve. Tradita që Bashkon Mbretërinë Performanca e Variety Mbretërore nuk është thjesht një event gala – është një vitrinë e artit britanik, një skenë ku talenti ndërthuret me filantropinë dhe ku prania mbretërore jo vetëm nderon, por frymëzon. Çdo vit, çifti sjell një energji të re, duke i dhënë ngjyrë traditës përmes prekjes së tyre bashkëkohore. Një Prelud i Shkëlqimit Festiv Me këtë paraqitje, Princi dhe Princesha e Uellsit vendosin tonin për një sezon festiv të mbushur me elegancë, modestinë karakteristike dhe dashurinë e tyre për artin. Dhe ashtu si fustani i saj smerald që reflekton dritën e mbrëmjes, edhe prania e tyre reflekton qetësi, forcë dhe një lloj magjie që vetëm familja mbretërore britanike arrin ta sjellë në skenë. Sipas Vogue.

Prof. Arben Baboci kardio-kirurg i shquar, yll i mjekesise shqiptare. 1.Portret reflektiv 2.  Intervista me Prof.Kardio- kururgun e shquar  Prof. Dr. Arben Baboçi është një dritë e  mjekësisë shqiptare, ku humanizmi i tij i lartë dhe shkenca bashkohen në çdo veprim. Si kardiokirurg, ai transformon e shëron zemrat e pacientëve, duke hapur shtigje të sigurta ku të tjerët ecin me besim. Si profesor dhe mentor, ai  ndricon breza të rinj me dijen dhe përkujdesjen e tij, duke e kthyer mësimdhënien në art. Figura e tij monumentale eshtë mhaft e dashur e respektuar në publik, ndriçon jo vetëm mjekësinë, por gjithë historinë dhe të ardhmen e kujdesit shëndetësor. ✨️✨️✨️ Rruga profesionale e Prof. Dr. Arben Baboçit është një udhëtim ku shkenca e mjekësisë shndërrohet në art të precizionit dhe humanizmit; çdo hap i tij, nga diplomimi si Mjek i Përgjithshëm më 31 Maj 1980, specializimi në Kirurgji të Përgjithshme më 25 Dhjetor 1982 dhe më pas në Kirurgji Kardiovaskulare më 14 Tetor 1988, deri te eksperiencat ndërkombëtare në Hôpital Laënnec në Paris dhe në Kardiokirurgjinë Pediatrike në Itali, tregon përkushtimin ndaj pacientëve dhe studentëve, duke kthyer secilën ndërveprim në një përvojë të ndjeshme dhe mësimore, një reflektim i përkushtimit të Louis Pasteur ndaj të panjohurës dhe zbulimeve që kërkojnë guxim dhe rigorozitet. Doktoratura më 1997 mbi mjekimin kirurgjikal të Tetralogjisë Fallot dhe emërimet si Profesor i Asociuar më 2010 dhe Profesor më 2015, si dhe anëtarësimi në Akademinë Shqiptare të Arteve dhe Shkencave më 2012, janë stacione ku titujt bëhen dëshmi të një mendjeje që qëndron më gjatë me problemet; në këto momente, krahasimi me René Laënnec duket i natyrshëm: ashtu si ai revolucionarizoi dëgjimin e zemrës, Prof. Baboçi transformon trajtimin kirurgjikal, duke bashkuar precizionin teknik me humanizmin dhe kujdesin për individin. Si pedagog, ai ka shtrirë ndikimin e tij në Kirurgjinë e Përgjithshme dhe Kardiovaskulare, duke qenë profesor i ftuar në Ancona, Rotary Club Chieti/Ancona dhe Universitetin e Kosovës, si dhe lektor në Universitetin “Zonja e Këshillit të Mirë” gjatë viteve 2015–2024, ku çdo lekse dhe demonstrim praktik është një akt i përjetësimit të dijes, një rezonancë intelektuale ku formimi i mendjeve të reja shoqërohet me përkujdesje dhe vëmendje ndaj studentëve. Përvoja e gjatë në reformën e shëndetësisë, nga 1999 deri në 2024, ku ka drejtuar struktura spitalore, ka koordinuar projekte kombëtare dhe ka udhëhequr Kardiokirurgjinë Pediatrike dhe të Rriturve, është si të rishkruash një ekuacion kompleks, ku çdo vendim i vogël forcon sistemin dhe përmirëson jetën e pacientëve; krahasimi me Michael DeBakey duket i natyrshëm, pasi si ai hapi rrugë të reja në kirurgjinë vaskulare, Prof. Baboçi ka hapur shtigje ku të tjerët ecin me siguri. ✨️✨️ Si studiues dhe figurë shkencore, bashkëautorësia në libra mbi kirurgjinë mitrale dhe kardiokirurgjinë pediatrike dhe adulte, 214 prezantime në kongrese, 29 artikuj me Impact Factor dhe 30 publikime kombëtare e bëjnë çdo botim një grimcë drite që sfidon harresën, një pasqyrim i vizionit dhe rigorozitetit Prof Baboçi ngjason me Louis Pasteur ku shfaqet në momentet e sfidës: ashtu si ai u përball me të panjohurën dhe zbulimet e rrezikshme me guxim dhe disiplinë shkencore, edhe Prof. Baboçi hyn në kompleksitetin e zemrës njerëzore me precizion, humanizëm dhe vizion, duke e kthyer shkencën në instrument për të shërbyer jetës dhe për të edukuar breza të rinj. Familja e Dr Baboçit. Familja e Prof. Dr. Babocit është një familje jashtëzakonisht e veçantë dhe e respektuar. Bashkëshortja e tij është një mjeke stomatologe e njohur për profesionalizmin dhe përkushtimin e saj. Dy vajzat, të cilat kanë ndjekur të njëjtën rrugë, janë gjithashtu mjeke stomatologe, duke e bërë familjen një model të shkëlqyer të traditës akademike dhe humane. Projeketet ndërkombëtare me Itali, SHBA dhe Izrael, si dhe themelimi i strukturave të reja mjekësore si Telemedicina dhe Kardiokirurgjia Pediatrike, dëshmojnë se veprimi i tij ndërton jo vetëm për të tashmen, por për brezat që vijnë. ✨️Titujt dhe dekorimet, përfshirë “Qytetar Nderi” në Gjirokastër, dhe njohuritë e gjuhëve të huaja — Frëngjisht, Anglisht dhe Italisht — shërbejnë si ura dhe dritare për të kuptuar botën dhe për të ndarë dijen me të tjerët, ndërsa pjesëmarrja në shoqata profesionale kombëtare dhe ndërkombëtare e lidh me komunitetin global, duke i dhënë formë një galaktike mendimesh ku çdo kontribut ndriçon tërësinë.  ✨️Çdo hap i Prof. Baboçit tregon se identiteti profesional është pikënisje, ndërsa veprimi, humanizmi dhe ndikimi shkencor e shndërrojnë emrin në institucion dhe përjetësi. ✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️ Intervista me Prof Arben Baboçin.  I nderuar Prof Baboçi Për njohje më te thellë nga publiku i gjerë, dhe bota akademike të figurës tuaj. Si dhe të benim një kujtesë te viteve të arta të eksperiencave tuaja, do tu lutesha të pergjigjeshit këtyre pyetjeve: 1. Pyetje Si ka formuar mjedisi juaj familjar, dhe aspiratat e babait tuaj për mjekësi në Paris, vizionin tuaj mbi jetën dhe trupin njerëzor? Cilët aspekte të biologjisë së zemrës ju kanë intriguar më shumë dhe pse? Përgjigje  :  Në rrethin tim familjar ka patur disa mjekë të njohur por asnjë prej tyre nuk më ka nxitur për të ndjekur studimet në Mjekësi. Xhaxhai im, Hysen Baboçi, një nga neurologët më të njohur në vënd, më thoshte në atë kohë, që të mos zgjidhja mjekësinë, mesa duket për ta kursyer nipin nga jeta e vështirë, plot stres, sakrifica e privacione e një mjeku. Ishte babai im, që e dëshironte megjithë shpirt që unë të bëhesha mjek, ndoshta si për të plotësuar një ëndër të parealizuar të rinisë së tij. Besoj se ai është nisur edhe nga natyra e karakteri im si dhe nga dëshira dhe vullneti, që kisha për të lexuar e studiuar. Më pas, gjatë jetës studentore dhe asaj profesionale, kam pasur një ikurajim dhe mbështetje të plotë nga prindërit e mi të mrekullueshëm, nga vëllai im dhe sidomos nga Eva, shoqja ime e jetës, e cila i përballoi pa u ankuar privacionet, që lindnin nga natyra e punës time. Në rininë time të herëshme më tërhiqte shumë biologjia, më ngjallte shumë kërshëri bota e kafshëve, sidomos organizmi i njeriut si krijesa më perfekte e botës së gjallë. Sigurisht, në atë kohë nuk mund të kishe “preferenca” për organe të veçantë për vetë stadin e njohurive në atë moshë. Vetëm truri mund të veçohej për natyrën e tij thuajse mistike. Për zemrën dhe rrahjet e saj, më shumë na binte në mënd gjatë veprimtarive sportive apo në mbrëmjet e vallzimit. Sigurisht, që studimet gjatë viteve në Fakultetin e Mjekësisë ndikuan në kristalizimin e preferencave për disa specialitete, ndër të cilët zemra zinte padyshim vëndin e nderit për mua. 2. Pyetje Cilat momente të hershme gjatë specializimit tuaj në Kirurgji të Përgjithshme dhe Kardiovaskulare ju bënë të kuptoni se donit të jepnit kontribut në fushën e zemrës, dhe si ka ndikuar kjo në vizionin tuaj profesional? Përgjigje : Në fillimet e veprimtarisë time profesionale kishin nisur të kristalizoheshin mirë mjaft specialitete të rëndësishëm të mjekësisë, duke u shkëputur nga specialiteti mëmë, për tu zhvilluar e thelluar në mënyrë të pavarur. Tashmë funksiononin një pjesë e shkollave të specializimit pasuniversitar. Ne vitin 1981, kur unë fillova punën, në atë pavion funksiononte kirurgjia e përgjithëshme, kirurgjia kardio-vaskulare dhe ajo e urgjencës. Kjo periudhë ka qënë një shkollë e madhe ku unë u specializova në këto fusha deri në vitin 1987 dhe u bëra pjesë e ekipit të parë të plotë të kardiokirurgjisë, i cili ngriti dhe zhvilloi kardiokirurgjinë moderne shqipëtare. Prof. Petrit Gaçja e kish filluar këtë rrugëtim të jashtëzakonshëm rreth një dekadë më parë me dy ndihmësit e tij të hershëm, V. Zogu dhe A. Alushani. Ka qënë  një udhëtim i vështirë, plot mund e sakrifica, ku kalohej shumë më tepër kohë në punë sesa pranë familjes. U hapën dhe u përshkuan shtigje të pashkelur më parë, duke ndërthurur punën në klinikë me atë në laboratorin eksperimental të Fakultetit të Mjekësisë. Mundësitë ishin të kufizuara dhe literatura e pakët. Punohej duke mësuar dhe mësohej duke punuar. Oscar Wilde thotë diku: “Përvoja është mësuesi më i pazakontë, në fillim të merr në provim e pastaj të spjegon leksionin”.  Këto momente më bënë të kuptoja se sa e rëndësishme dhe e bukur është kirurgjia e zemrës, sa shumë dije, punë e përpjekje kërkon, sa e rreptë e jo tolerante ndaj çdo gabimi, sado i vogël qoftë. Më mësoi, po ashtu, të kuptoja se sa e domosdoshme dhe frutdhënëse është puna në ekip, si dhe marrëdhëniet miqësore e harmonia brënda tij. Nga ana tjetër, kjo periudhë më edukoi me dëshirën për të kërkuar gjithmonë sfida të reja dhe për të eksploruar fusha të pashkelura, për ta zhvilluar sa më tepër këtë specialitet. 3.Pyetje Si ndryshoi perceptimi juaj për kirurgjinë kardiake pas eksperiencave në Francë (1984–1985) dhe Itali (1995), dhe cilat parime apo filozofi të pionierëve të kirurgjisë së zemrës, si Alfred Blalock dhe Christiaan Barnard, ndihmuan në formimin e qasjes suaj kirurgjikale? Përgjigje : Specializimi im afatgjatë në Francë, në një nga qëndrat më të njohura të Parisit e të Europës, ishte padyshim periudha më e rëndësishme e formimit tim profesional, e cila skaliti gjithë rrugëtimin tim të ardhshëm, klinik dhe shkencor. Atje u pajisa me dijet bashkëkohore në kardiokirurgji, të cilat i kisha të mangëta edhe për shkak të përvojës së pakët klinike. Isha vetëm 29 vjeç. Veprimtaria e dëndur në sallat e operacionit më ndihmoi shumë për të krijuar një bagazh klinik mjat të gjërë si dhe për ti sistemuar dijet e fituara në mënyrën e duhur. Qasja moderne ndaj kërkimit shkencor ishte gjithashtu një mësim shumë i vlefshëm. Në këtë periudhë e kuptova plotësisht se sa vendimtare është puna harmonike në ekip dhe ekspertiza e çdo hallke përbërëse të këtij ekipi. Në shërbimin ku punova kryheshin të gjitha llojet e ndërhyrjeve në zemër, në enët e gjakut dhe në mushkëri por sektorin më të zhvilluar, që i bënte një pikë referimi në Francë, kishin kirurgjinë e keqformimeve të lindur të zemrës. U dashurova me të dhe fillova, pak nga pak, të projektoja të ardhmen time në këtë lloj kirurgjie. Nga ana tjetër, të jetuarit gjatë në Paris ishte edhe një investim i jashtëzakonshë dhe unik në formimin e gjithëanshëm kulturor e human. Dhjetëvjeçari, që pasoi, ishte një periudhë e ndritur, gjatë së cilës kardiokirurgjia moderne  shqipëtare bëri hapa cilësorë, vendimtarë në të gjithë komponentët e saj. Bashkë me të u rrita profesionalisht edhe unë, duke krijuar një bagazh të pasur klinik, që ndikoi mjaft edhe në punimet shkencore në të cilët u përfshiva gjërësisht, kryesisht mbi keqformimet e lindur të zemrës. Gjatë  vitin 1995 punova në një qëndër të kardiokirurgjisë pediatrike në Itali. Tashmë isha i përgatitur dhe me një përvojë të mirë. Atje u përditësova me arritjet më të fundit të fushës, duke   i rafinuar, sistemuar e përmirësuar dijet e mbledhura në vite. Po ashtu, eksperienca në bllokun operator ishte shumë frytdhënëse dhe nxitëse për më tej. Lidhjet e shkëlqyera, që krijova me drejtuesit dhe me personelin e kësaj klinike, më shërbyen mjaft në realizimin e projekteve, që ndërtova për krijimin e kardiokirurgjisë pediatrike moderne shqiptare, brënda vitit 2005, e cila bëri të mundur trajtimin me sukses të qindra foshnjave, që në muajt e parë të jetës, gjë që ishte e pamundur më parë.   Pionierët dhe personazhet e shquar të kardiokirurgjisë botërore kanë, padyshim, një ndikim të fortë tek të rinjtë që aspirojnë të ecin në rrugën e tyre. Kam patur fatin të njoh shumë prej tyre në evente të ndryshëm shkencorë e të bisedoj me ta. Të tjerë i kam parë duke punuar në sallën e operacionit. Emocionet e provuara kanë qënë të veçantë dhe po aq edhe përfitimi nga këto përvoja. Një përshtypje të madhe më ka bërë fakti, që këta lloj njerzish sa më të shquar e të njohur të jenë po aq të thjeshtë e miqësorë janë. Sidoqoftë, figura më frymëzuese, që më inspiroi nga fillimi e deri sot është ajo e Prof. Petrit Gaçes, ideatorit, krijuesit e zhvilluesit të kirurgjisë së zemrës në vëndi tonë, në kushtet aq të vështira të kohës, në një vënd të varfër e me mjaft probleme në shërbimet mjekësore. Vizioni, erudicioni, kultura, puna e palodhur, shpirti i sakrificës dhe thjeshtësia e tij u bënë udhërrëfyesi më i mirë për të gjithë mjekët e rinj, që patën fatin të punonin me të e të mësonin prej tij. Në takimin e parë prezantues në punë me të, në Janar 1981, ai na kërkoi të mblidhnim material e të përgatiteshim për të diskutuar për transplantin e veshkës. U çuditëm dhe pamë njëri tjetrin pa guxuar të flasim. Më pas, kolegët më të vjetër na bënë të njohur, që profesori po punonte prej kohësh edhe për këtë projekt, që në atë kohë dukej si fantashkencë. Ai kish realizuar me sukses transplantin renal në shumë kafshë, në laboratorin eksperimental. Ky ishte një nga episodet, që më nxiti dëshirën dhe nevojën për të parë larg e për të guxuar të mendosh e të punosh për të realizuar në të ardhmen projekte, që dukeshin të largët, siç ishte kardiokirurgjia pediatrike brënda vitit të parë të jetës.   4. Pyetje Si e keni integruar mësimdhënien në Fakultetin e Mjekësisë me praktikat klinike, dhe cilat filozofi pedagogjike i keni përdorur për të frymëzuar brezat e rinj të mjekëve të Shqipërisë? Përgjigje :  Unë kam një përvojë të gjatë 44 vjeçare në mësimdhënie dhe sigurisht, me grumbullimin e eksperiencës, me përmirësimin e kushteve dhe me teknologjinë gjithmonë në evolucion, ky proces është bërë gjithnjë e më efektiv. Praktikat klinike pranë të sëmurëve, krahas leksioneve, janë një përparësi e madhe dhe e veçantë në përgatitjen  e studentëve dhe të mjekëve të rinj. Të prekësh, të ndjesh dhimbjen e atyre që vuajnë, është kontakti që ndikon fort në përgatitjen shpirtërore dhe në mentalitetin e një mjeku. Ajo që jam munduar tu përcjell studentëve të mi, përtej dijeve shkencore, është empatia kundrejt të sëmurëve dhe familjarëve të tyre. Duhet të vihesh në pozitat e tyre, të përjetosh vështirësitë e tyre për të arritur tu shërbesh plotësisht dhe për të përftuar rezultatet, që të gjithë urojmë e shpresojmë. Cilido mjek, sado i aftë e i përgatitur qoftë, kurrë nuk mund të jetë një figurë e besueshme e plotësisht rezultative, pa qënë NJERI në kuptimin e plotë të kësaj fjale. Personalitetet e shquar të mjekësisë shqiptare dhe asaj botërore kanë qënë kurdoherë një  burim frymëzimi, i cili u është ofruar studentëve për tu ndjekur gjatë formimit profesional e më tej, në jetë. Veprimtaria e këtyre njerëzve të mëdhenj, gjurmët që lanë në jetë, përpjekjet, sakrificat, atdhedashuria dhe ndershmëria e tyre kanë qënë vazhdimisht një nga “ushqimet” më të shëndetëshëm, që jam përpjekur ti shërbej brezit të ri.  Formimi solid multidisiplinor është i domosdoshëm për përgatitjen e një mjeku. Ai krijon logjikën  mjekësore dhe figurën e klinicistit të kompletuar. Specializimet e shpejtë dhe nënspecializimet e kane zbehur këtë rol, prandaj insistimi në përgatitjen sa më të mirë në shkollë mbetet vendimtar e përcaktues. Studentët e sotëm duhet të kuptojnë, që formimi i tyre kalon detyrimisht nga auditorët e leksioneve dhe pranë shtratit të të sëmurit. Inteligjenca artificiale është vërtet një burim i madh informacioni por ajo nuk mund të shfrytëzohet saktë pa formimin e mësipërm dhe as mund ta zëvëndësojë mjekun e aftë, nuhatjen dhe sensin analitik të tij. Shprehja e mëposhtëme është mjaft kuptimplotë: “Nëqoftëse  doktori juaj i ardhshëm po përdor ChatGPT për të kaluar në provimet e shkollës mjekësore, do të bënit mirë të filloni të ushqeheni shëndetshëm”……pra që të mos keni nevojë për të. 5. Pyetje Në drejtimin e departamenteve të ndryshme dhe të Shkollës së Specializimit Afatgjatë në Kardioirurgji, si e keni arritur të balanconi inovacionin shkencor me menaxhimin institucional, dhe cilat mësime lidershipi mendoni se mund të jenë të vlefshme për studentët tuaj? Përgjigje: Ndërthurja e funksioneve drejtuese në department, në shërbim, në angazhime institucionale etj. me punën e përditëshme në klinikë e në bllokun operator kërkon, pa dyshim, zhdërvjellësi, njohje të mirë të problemeve, zgjedhje prioritetesh dhe kohën e nevojshme. Çdo akt duhet kryer në kohën e duhur, pa u ngutur dhe duke u mbështetur në kushtet ekzistuese. Unë kam një eksperiencë të pasur në ideimin dhe realizimin e projekteve, që kanë shërbyer në zhvillimin e kardiokirurgjisë në përgjithësi dhe në atë pediatrike në veçanti. Inovacioni shkencor lind fillimisht në trurin e specialistit dhe më pas natyrshëm implementohet në praktikën klinike, pasi të jenë krijuar kushtet. Asgjë nuk vjen vetëvetiu, pa një mëndje të ditur, pa një plan të qartë dhe pa një përkushtim e punë të kujdesëshme. Këto koncepte e parime jam përpjekur ti përcjell tek studentët e tek specializantët. Nga ana tjetër, ata duhen nxitur, angazhuar e drejtuar vazhdimisht në kërkimin shkencor sipas tematikave të përcaktuara nga departamenti dhe shërbimi. Udhëheqja e studentëve, në përgatitjen e diplomës në fund të studimeve, është gjithashtu një mënyrë shumë efikase për të nxitur kurshtjen e tyre  shkencore, për edukimin me punën e pavarur, për ti mësuar të hedhin hapat e parë në rrugën e duhur e aq të bukur të kërkimit shkencor. 6.Pyetje Cila ndërhyrje pediatrike kardiake ka qenë më sfiduese, dhe si e kuptoni ndikimin e saj mbi shëndetin publik dhe mbi shpirtin e pacientëve? Si lidhet kjo përvoja me konceptin filozofik të përgjegjësisë për jetën tjetër? Përgjigje: Në kardiokirurgjinë pediatrike nuk është vështirësia e ndërhyrjes ajo që përbën thelbin. Problemi është shumë më kompleks. Vështirësinë nuk e përcaktojnë thjesht përmasat aq të vogla të një fëmije. Fëmija nuk është një burrë i vogël. Organizmi i tij është krej i veçantë. Në muajin apo muajt e parë të jetës organet dhe indet, sidomos truri, nuk kanë arritur ende pjekurinë e plotë. Ky fakt e bën kaq delikate ndërhyrjen kirurgjikale mbi ta. Kuadri plotësohet pasi të kemi shtuar në të edhe mozaikun mjaft të larmishëm të keqformimeve të lindur të zemrës. Menaxhimi i një organizmi të tillë kërkon një ekip tërësisht të dedikuar e të mirëpërgatitur kardiopediatrish, kirurgësh, anestezist-reanimatorësh, infermierësh etj. Ky ekip duhet të funksionojë në harmoni e në sinkronizim të plotë, si një mekanizëm perfekt. Pasojat e mosndërhyrjes në kohë tek këta fëmijë janë fatale. Edhe kur mbijetojnë, dëmtimet e shkaktuar nga sëmundja mbi trurin dhe gjithë organet janë të rëndë, duke e invalidizuar fëmijën fizikisht dhe psiqikisht, duke e ulur shumë cilësinë e jetës dhe jetëgjatësinë e tij. Po ashtu, barra për familjen dhe shoqërinë bëhet e rëndë. Këto arësye më shtynë për të guxuar të ndërtoja kardiokirurgjinë moderne pediatrike duke filluar nga përmirësimi i strukturës spitalore ekzistuese sipas normave europiane e duke vazhduar me krijimin dhe perfeksionimin e ekipit, nëpërmjet disa projekteve të njëpasnjëshëm. U arrit kështu, që brënda një pesëvjeçari, të bëhej plotësisht e mundur ndërhyrja në zemër, që në muajin apo muajt e parë të jetës tek fëmijët, me rezultate shumë të mirë. Në këtë mënyrë plotësuam standartet ndërkombëtarë të trajtimit të këtyre patologjive sipas udhërrëfyesve të kohës. Trajtimi kirurgjikal, mjaft cilësor dhe në momentin e duhur, bëri të mundur për qindra fëmijë, jo vetëm nga vëndi ynë por edhe nga Kosova, të gëzojnë një jetë normale pa kufizime fizike dhe intelektuale, ashtu si bashkëmoshatarët e tyre. Sigurisht, që efekti i gjithë kësaj ndërmarrjeje shtrihet po aq edhe në familjet e tyre e në gjithë shoqërinë. Për ne mjekët, që i kemi kuruar, është e jashtëzakonëshme kënaqësia që provojmë kur shohim këta fëmijë se si reagojnë e ndryshojnë me hapa prej gjiganti, si për të na treguar se sa të fortë bëhen kur u shërbehet me dashuri e profesionalizëm.   7. Pyetje Cilat pyetje ju motivuan të zhvilloni kërkimet mbi keqformimet e lindur të zemrës , dhe si mund të krahasohen këto studime me kërkimet e mëdha ndërkombëtare në funksionimin e zemrës dhe integritetin e saj mekanik? Përgjigje:  Ndryshe nga sëmundjet e fituara të zemrës, ku njeriu lind me struktura kardiake normale, të cilat mund të dëmtohen prej sëmundjeve të ndryshme gjatë jetës, në keqformimet e lindur çdo gjë ndodh gjatë tremujorit të parë të shtatzanisë (nga java III-VII) dhe fëmija lind me këto defekte. Ata janë të shumtë, të izoluar apo të kombinuar mes tyre duke krijuar një variacion, një mozaik të madh. Anatomia anormale e tyre më tërhoqi që në fillim dhe shërbeu si nxitje për ti studiuar, për tu thelluar e për ti kuptuar sa më saktë. Pa këtë përgatitje paraprake është e pamundur ti korrigjosh këto sëmundje në sallën e operacionit. Deri në vitin 2000, në qëndrën tonë operoheshin vetëm fëmijë të rritur, mbi 4-5 vjeç, kur dihet që këto defekte duhen korrigjuar në muajt e parë të jetës për të mos i lënë vënd seleksionit natyral dhe dëmeve të pakthyeshëm në organizëm. Realizimi i këtij objektivi u bë sfida e jetës time profesionale. Përvoja e fituar në qëndrat kirurgjikale jashtë vëndit, puna e përditëshme në spital dhe konfrontimi i rezultateve me literaturën bashkëkohore kanë qënë elementët, që shënjuan ecurinë time dhe të ekipit në trajtimin gjithnjë e më të sigurtë të keqformimeve të lindur të zemrës. Edhe teza ime e doktoraturës, e mbrojtur në mesin e viteve ‘90, ishte një studim i plotë mbi korrigjimin kirurgjikal të një prej sëmundjeve të lindura komplekse, më të shpeshta.  Vetë përmasat mjaft të vogla të zemrës dhe të enëve të gjakut si dhe fraxhiliteti indor tek këta fëmijë, krijojnë një shkallë të lartë vështirësie kirurgjikale, që nuk toleron as pasaktësinë më të vogël. Qëllimi i operacionit është, që në fund të tij, të arrish të përftosh një zemër ku strukturat defektoze të korrigjohen, duke krijuar kushte anatomike e fiziologjike normale. Vetëm ky rezultat u jep mundësi fëmijëve të operuar të zhvillohen normalisht dhe të bëjnë një jetë pa kufizime në të ardhmen. Tashmë, në qëndrën tonë, këto rezultate janë të konsoliduar. Artikujt dhe punimet tona shkencore, të botuar në revistat dhe periodikët nga më prestigjiozet në botë, në SHBA, Europë, Australi e Azi, janë mbështetur në rezultatet tona klinike dhe pasqyrojnë më së miri punën e madhe dhe cilësore të ekipit ndër vite.  8.Pyetje Si interpretoni anëtarësimin tuaj në Akademinë Shqipëtare të Arteve e të Shkencave dhe pjesëmarrjen aktive në organizata kombëtare e ndërkombëtare si reflektim i një karriere që ndërthur shkencën, artin dhe humanizmin? Përgjigje:  Akademia Shqiptare e Arteve dhe e Shkencave u themelua në vitin 2011 si një alternativë më shumë në mjedisin publik shoqëror e shkencor të vëndit. Nisma e një grupi intelektualësh të shquar u bë promotori për lindjen e kësaj akademie e cila u zgjerua me afrimin e mjaft figurave të tjera me kontribute të spikatur në fusha të ndryshme. Unë u ftova të bëhem pjesë e saj pak muaj pas themelimit. Akademia jonë mbështetet mbi vullnetarizmin dhe mbi ballafaqimin e lirë të mendimeve e ideve. Ajo funksionon me kontributin modest financiar të anëtarëve dhe ka botimet e saj, të cilët pasqyrojnë punimet e mbajtur në forumet e simpoziumet e shumtë të organizuar në vite, ku Seksioni i Mjekësisë ka qënë mjaft aktiv. Jeta, në një mjdis plot me shkencëtarë e personalitete nga më të njohurit në vënd e jashtë tij, ka qënë dhe është një shkollë më vete dhe një nder e privilegj për mua. Pjesëmarrja në shoqata e organizata të ndryshme profesionale ka qënë një tjetër mundësi për të rrahur mendimet e idetë, për të ballafaquar rezultatet dhe për të krijuar kontakte të panumurt në shërbim të kujdesit shëndetësor. Falë këtyre kontakteve, u mundësua lindja dhe realizimi i mjaft projekteve të mëdhenj, me ndikim të jashtëzakonshëm në zhvillimin e kirurgjisë së zemrës.  9. Pyetje Si e përshkruani filozofinë tuaj personale në trajtimin e pacientëve, dhe si lidhet kjo me përkushtimin tuaj ndaj hulumtimit shkencor dhe mësimdhënies në universitet? Përgjigje:   Trajtimi mjekësor i pacientit përbën një procedurë të gjatë e komplekse. Ajo fillon që në kontaktin e parë me të dhe kërkon durim dhe mirëkuptim nga ana e mjekut. Dr. William Osler, një emër i madh i shkencës mjekësore, thoshte: “Dëgjojeni me vëmëndje pacientin tuaj, ai është duke ju treguar diagnozën”. Për fat të keq, sot kudo në botë, është zbehur mjaft marrëdhënia humane e drejtpërdrejtë mjek-pacient. Kjo falë teknologjisë së përparuar,që kemi në dispozicion. Kontakti i ngushtë midis tyre është zëvëndësuar nga ekrani i kompjuterit me të dhënat imazherike dhe analizat e të sëmurit. Sot në mbarë botën gjen plot punime, që e trajtojnë këtë problem. Teknologjia është vërtet një ndihmë e madhe për diagnostikimin dhe trajtimin e sëmundjeve por e ka larguar mjekun nga pacienti. I sëmuri ka shumë nevojë për fjalën dhe durimin e mjekut, i cili e informon hollësisht, i krijon besimin dhe e përgatit psikologjikisht për atë që do të ndodhë. Po aq nevojë ka edhe mjeku për të fituar besimin e pacientit. Një marrëdhënie e tillë e shëndetëshme dhe e ndërsjelltë ka padyshim një ndikim të fuqishëm në rezultatin e trajtimit. E kam patur gjithmonë këtë parim pune dhe ja u kam përcjellë me insistim studentëve dhe mjekëve të rinj. Siç e kam theksuar edhe më lart, qëndrimi human, durimi dhe sjellja e ngrohtë, përtej aftësive profesionale, përbëjnë një hallkë kyçe në trajtimin e sukseshëm të patologjive. Me këtë bindje jam munduar ti edukoj edhe dy vajzat e mia, të cilat kontribuojnë në fushën akademike dhe në atë klinike, por në sektorin e stomatologjisë. 10. Pyetje Cilat mesazhe dhe parime  dëshironi t’i lini brezave të rinj të mjekëve, dhe si mendoni se kontributi juaj në kirurgjinë kardiake do të ndikojë në zhvillimin e sistemit shëndetësor dhe edukimin e mjekëve të rinj? Pergjigje. Përveç atyre, që u thanë më lart, do të doja tu këshilloja brezave të rinj që ti kushtohen pa u lodhur punës në klinikë dhe të ballafaqojnë për ditë çdo gjetje e përvojë të fituar me literaturën mjekësore të kohës. Mangësia në dijet teorike është një handikap i madh, që lë mjaft boshllëqe, shumë të vështirë për tu mbushur me kohën.  Mjekët e rinj nuk duhen të nguten për të arritur çdo nivel menjëherë. Sot vërehet një prirje për të përfunduar sa më shpejt shkallët e ndryshme të kualifikimit. Ky është një gabim i madh, që do të paguhet më vonë. Në mjekësi grumbullimi i përvojës është vendimtar por kërkon kohën e nevojshme. Përpara se të kërkosh grada e tituj shkencorë duhet të bësh në fillim “gavetën”, pra të ecësh me kujdes, gradualisht, me durim e me përkushtim gjatë praktikës mjekësore, të respektosh e të nderosh mësuesit dhe paraardhësit, të cilët ta shtruan rrugën për të ecur i sigurtë. Nuk të bëjnë gradat dhe titujt shkencorë mjek më të aftë por rezultatet, përherë e më të mirë, në trajtimin e të sëmurëve. E rëndësishme është, që çdo arritje të vijë sa më natyrshëm. Jam përpjekur në vite, bashkë me kolegët e mi, ta zhvilloj sa më shumë e sa më mirë kirurgjinë e zemrës në vëndin tonë. Sëbashku kemi hapur shtigje e fusha të reja dhe uroj, që ata që vijnë pas nesh, ti çojnë këto arritje gjithnjë e më përpara. Ti ndihmojnë më të rinjtë pa u kursyer, ashtu siç janë ndihmuar ata vetë nga mjekët e gjeneratës time. Jam krenar, që i përkas kësaj gjenerate, e cila ka lënë gjurmë të jashtëzakonëshme e të pashlyeshme në historinë e mjekësisë shqiptare. Ju faleminderit Prof.Ba boci Faleminderit ju znj. Liliana. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved. LISTA E PUNIMEVE Prof. ARBEN BABOCI Artikuj në shtypin e huaj (autor ose bashkëautor) 1. Strategies of surgical management in patient with severe porcelain aorta undergoing cardiac operations. B/autor, Cor Europaeum, 2000;8:161–164. 2. Myocardial revascularization in chronic renal failure: 10-year experience. B/autor, Asian Annals of Cardiovascular & Thoracic Surgery, 2001;9(3):Sept. 3. The first case with double aortic arch diagnosed and operated in Albania. B/autor, Medicus, 2013;18(1):150–153. 4. Early and mid-term outcome in terms of functional and hemodynamic performance of the St. Jude Regent 19-mm aortic mechanical prosthesis versus 19-mm Carpentier Edwards aortic biological prosthesis. J Cardiothorac Surg., 2015;10:154. 5. Does the St. Jude Regent 17-mm offer better outcomes than the Hemodynamic Plus 17-mm aortic valve mechanical prosthesis?. J Card Surg., 2015;30(11):787–795. 6. Acquired Gerbode defect following endocarditis of the tricuspid valve: a case report and literature review. J Cardiothorac Surg., 2015;10:115. 7. Hemodynamics of 17-mm vs. 19-mm St. Jude Medical Regent and annulus enlargement. Asian Cardiovasc Thorac Ann., 2015;23(6):670–683. 8. A giant myxoma originating from the aortic valve causing severe left ventricular tract obstruction: a case report and literature review. World J Surg Oncol., 2015;13:151. 9. Coil embolization of an anomalous bronchial artery originating from the left subclavian artery following arterial switch operation: a case report. J Med Case Rep., 2015;9:55. 10. Surgical treatment of a massive bilateral pulmonary embolus due to an entrapped thrombus in a patent foramen ovale: a case report. J Med Case Rep., 2015;9:51. 11. Huge ascending aortic aneurysm with an intraluminal thrombus in an embolic event-free patient. Interv Med Appl Sci., 2015;7(1):30–32. 12. The peacock tail technique: a modified reconstruction technique for tricuspid valve repair in Ebstein's malformation. Ann Thorac Surg., 2014;97(6):e183–e185. 13. Early and mid-term functional and hemodynamic evaluation of the St. Jude Medical Regent 17 mm aortic valve mechanical prosthesis. J Heart Valve Dis., 2014;23(1):112–121. 14. One and a half ventricle repair in association with tricuspid valve repair according to "peacock tail" technique in patients with Ebstein's malformation and failing right ventricle. J Card Surg., 2014;29(3):383–389. 15. Perventricular device closure of a large residual perimembranous interventricular septal defect after previous surgical correction. J Cardiothorac Surg., 2014;9:12. 16. A giant cardiac malignant peripheral nerve sheath tumor presenting with total obstruction of the superior vena cava. Ann Thorac Surg., 2014;97(1):e7–e9. 17. Surgical outcome of reoperation due to left atrioventricular valve regurgitation after previous correction of complete atrioventricular septal defect. J Card Surg., 2013;28(6):756–763. 18. Surgical removal of an intravenous leiomyoma with intracardiac extension and pulmonary benign metastases. Heart Lung Circ., 2014;23(2):174–176. 19. Aortic origin of the right pulmonary artery: surgical techniques and outcome. Ann Thorac Surg., 2009;87(2):677–678. 20. A rare coronary anomaly consisting in a single right coronary ostium, in an adult undergoing surgical coronary revascularization. Annals of Medicine and Surgery (In press). 21. Surgical treatment of a giant unruptured aneurysm of the noncoronary sinus of Valsalva. J Cardiothorac Surgery (In press). 22. “Extroverted Cuff", a modified elephant trunk technique for distal anastomosis of ragged descending aorta. J Cardiothorac Surgery (In press). 23. Severe aortic coarctation with left ventricular failure disguising an anomalous origin of the left coronary artery. Heart Surgery Forum (In press). 24. Calcified Amorphous Tumor of the Right Ventricle, Complicated with Thrombosis of the Right Pulmonary Artery in Adult Male: Surgical Treatment. J Med Case Reports (In press). 25. Surgical treatment of post-infarction left ventricular pseudoaneurysm: Case series highlighting various surgical strategies. Annals of Medicine and Surgery, 2017;16:44–51. 26. Early and mid-term outcome of the St. Jude Medical Regent 19mm aortic valve mechanical prosthesis: Functional and hemodynamic evaluation. Heart Lung Circ., 2017;28:S1443–S1450. 27. Perioperative management of a child with hypoplastic left heart syndrome undergoing cryptorchidism surgery. Journal of Medical Sciences, 2022;10(C):272–275. 28. Multidrug-resistant Acinetobacter Baumannii Mediastinitis: Case report and short view. The Journal of Infection in Developing Countries, 2024 (in press). 29. Calcified amorphous tumor of the mitral valve causing stroke: a rare case of heart tumor. Heart and Mind, 2025;9(2):165–168. ---- Artikuj në shtypin e vendit (autor ose bashkëautor) 1. Infarkti akut eksperimental i miokardit. B/autor, Buletin i U.T., Seria Shkencat Mjekësore, nr.3, 1984. 2. Operimet e përsëritura në zemër të hapur gjatë veseve të fituara. B/autor, Buletin i U.T., Seria Shkencat Mjekësore, nr.4, 1987. 3. Pervoja jonë në mjekimin kirurgjikal të sëmundjes së valvulës trikuspidale. B/autor, Buletin i U.T., Seria Shkencat Mjekësore, nr.4, 1987. 4. Vlerësimi hemodinamik i sipërfaqes së orificiumit dhe i kalcifikimeve në vesin mitral. B/autor, Semundjet e Zemrës dhe të Enëve të Gjakut, nr.2. 5. Pervoja e Klinikës I të Kirurgjisë në mjekimin e Tetralogjisë Fallot. Autor, Buletin i U.T., Seria Shkencat Mjekësore, nr.1, 1989. 6. Roli i anuloplastikës mitrale me unazë Carpentier në përmirësimin e rezultateve të kirurgjisë rekonstruktive mitrale. B/autor, Buletin i U.T., Seria Shkencat Mjekësore, nr.1, 1990. 7. Obstruksioni i traktit të defluksionit të ventrikulit të djathtë nga metastaza kardiake, carcinoma tiroide folikulare. B/autor, Buletini i Shkencave Mjekësore, 2007;38:41. 8. Tromboza e atriumit të djathtë. B/autor, Buletini i Shkencave Mjekësore, 2007;38:45. 9. Trajtimi i suksesshëm kirurgjikal i një aneurizme gjigande ekstrakardiake të parupturuar të sinusit jo-koronar të Valsalvës. Autor, Buletini i Shkencave Mjekësore, 2008;39(2):112–116. 10. Korrigjimi kirurgjikal i hershëm i Tetralogjisë Fallot: Eksperienca jonë. Autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2008;7(2):25–29. 11. Koleksion periprostetik pas interventit Bentall. B/autor, Buletini i Shoqatës Shqiptare të Ekokardiografisë, nr.5, Mars 2012:35–37. 12. Mini-torakotomia si teknikë e re për korrigjimin e difektit interatrial. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2012;XI(1):15–18. 13. Riparimi i suksesshëm i kanalit atrio-ventrikular të pjesshëm të një paciente 50-vjeçare. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2012;XI(1):39–42. 14. Trajtimi i anomalise Ebstein me plastike të valvulës trikuspidale dhe shunt bidireksional Glenn, sipas korrigjimit 1,5 ventrikular, në paciente me disfunksion të ventrikulit të djathtë. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2012;XI(2):13–22. 15. Trajtimi i suksesshëm kardiokirurgjikal i tromboembolisë pulmonare akute dhe heqja e trombeve të vendosur në atriumin e majtë dhe të djathtë. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2012;XI(2):56–59. 16. Mix blood cardioplegia (MBC) in redo patients undergoing mitral valve replacement surgery. B/autor, Buletin of Medical Sciences, 2013;45(1):34–38. 17. Epidemiological data of congenital heart disease in our center. B/autor, Buletin of Medical Sciences, 2013;45(1):101–105. 18. Diagnostikimi dhe korrigjimi kirurgjikal i Koarktacionit të Aortës tek neonatet: eksperienca trevjeçare e QSUT. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2013;XII(1):24–28. 19. Rezultatet e afërta në paciente që i janë nënshtruar zëvendësimit të rrënjës së aortës sipas teknikes Bentall. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2013;XII(1):80. 20. Surgical correction of a pulmonary artery branch originating abnormally from aorta. Autor, Buletin of Medical Sciences, 2013;44(3):25–32. 21. Zemra triatriale (Cor triatriatum). B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2013;XII(2):46–48. 22. Implantimi i protezës së parë aortale “suturless” në vendin tonë: Vështrim i shkurtër panoramic mbi përdorimin e këtyre lloj protezash. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2021;XX(3):82–86. 23. Riparimi i difektit të septumit interventricular dhe rimodelimi i ventrikulit të majtë post IAM dhe post Covid 2019. B/autor, Revista Shqiptare e Kardiologjisë, 2022;XXI(2):60–68. 24. Cardiac trauma: Management strategies short panoramic view. B/autor, Albanian Journal of Trauma and Emergency Surgery, 2023;7(1):1189–1195.

Michael Douglas dhe Catherine Zeta-Jones: një histori dashurie që sfidon kohën. Në një univers ku dritat e Hollywood-it ndriçojnë fort, por shpesh veniten shpejt, rrallë gjen histori dashurie që qëndrojnë të pacenuara nga koha. Michael Douglas dhe Catherine Zeta-Jones janë një nga ato përjashtime të shndritshme — një çift që këtë vit feston 25 vjet martesë, ndërsa romanca e tyre vazhdon të shkëlqejë si një film klasik që nuk humbet kurrë magjinë. Michael, sot 81 vjeç, trashëgimtar i një dinastie filmike dhe me një karrierë që ka lënë gjurmë në kinemanë botërore, u formësua në dramë në University of California, Santa Barbara dhe stërvitjen e perfeksionoi në institucionet prestigjioze të artit skenik në New York. Ndërsa Catherine, 56 vjeçe, ylli britanik që mahniti botën me rolin e saj në The Mask of Zorro dhe fitoi një Oscar për Chicago, u rrit në skenë që nga fëmijëria, duke u përgatitur në Arts Educational Schools London. Por historia që i bashkoi nuk është thjesht bashkim dy karrierash të mëdha — është një kapitull i bukur, romantik dhe paksa i pabesueshëm, si vetë magjia e kinemasë. Takimi i tyre ndodhi në vitin 1998, në Festivalin e Filmit në Deauville, Francë. Catherine sapo ishte ngjitur në majat e famës, ndërsa Michael ishte prej kohësh një emër i ngulitur në historinë e kinemasë. Miqtë e përbashkët i vendosën në të njëjtën tavolinë. Biseda rridhte lehtësisht, ndoshta sepse që të dy e njihnin mirë botën e artit, ndoshta sepse kishte një lloj magnetizmi të qetë që i tërhiqte drejt njëri-tjetrit. Dhe pastaj ndodhi momenti që është bërë pjesë e legjendës së tyre. Në fund të mbrëmjes, me një sinqeritet të çuditshëm por prekës, Michael i tha Catherine-it: “Unë do të jem babai i fëmijëve të tu.” Catherine e kujton gjithmonë me buzëqeshje, sepse përgjigjja e saj ishte po aq e ëmbël sa edhe e prerë: “Ke thënë gjënë e gabuar në takimin e parë.” Megjithatë, ajo fjali — që në dukje e nxituar — nuk e zbehu aspak shkëndijën. Përkundrazi, ajo tregoi zemrën e hapur të Michael-it dhe çiltërsinë e një njeriu që nuk frikësohej të shprehte atë që ndiente. Ai vazhdoi ta kërkonte me delikatesë, me humor, me lule e mesazhe. Catherine, e mahnitur nga sinqeriteti dhe këmbëngulja e tij, filloi ta shihte në një dritë tjetër. Romanca lindi mes udhëtimeve, takimeve të fshehta dhe bisedave të gjata që zbuluan ngjashmëritë e tyre të thella. Pavarësisht diferencës së moshës, ata gjetën harmoninë në vlera, në botëkuptim, në dëshirën për familje. Në vitin 1999, Michael i propozoi Catherine-it në Aspen, në një mbrëmje intime, dhe më 18 nëntor 2000, ata u martuan në një ceremoni madhështore në New York — një dasmë që mediat e quajtën “martesa mbretërore e Hollywood-it”. Sot, ata janë prindër të dy fëmijëve: Dylan Michael Douglas dhe Carys Zeta Douglas. Një familje që ka preferuar ekuilibrin, ruajtjen e intimitetit dhe dashurinë përtej famës. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse historia e tyre qëndron. Sepse ajo nuk lindi në një skenë hollivudiane, por në një takim të vërtetë, nga dy njerëz të vërtetë. Një dashuri që u rrit në heshtje, u forcua me kohën dhe sot, 25 vjet më vonë, vazhdon të jetë një prej rrëfimeve më të bukura të botës së artit.

Aristoteli Filozofia e Aristotelit ka ndikim të gjerë dhe mbulon shumë fusha të tjera të filozofisë dhe mendimit. Ja disa detaje më të thelluara në fusha të ndryshme: 1. Metafizika: Aristoteli është njohur për teorinë e tij të "substancës", e cila është ajo që është realja dhe qëndron pas të gjitha ndryshimeve. Ai e ndau realitetin në dy kategori kryesore: Forma: Përmbajtja ose esenca e diçkaje, që është e përhershme dhe e pandryshueshme. Masa: Çdo objekt është një bashkëngjitje e formës dhe masës (materies), që janë të lidhura ngushtë dhe nuk mund të ekzistojnë pa njëra-tjetrën. Aristoteli gjithashtu përdori konceptin e "çështjes" dhe "përgjigjes" për të shpjeguar se si çdo ndryshim ndodh në natyrë, përmes katër llojeve të shkakëve: Shkaku material: Çfarë është një gjë? Shkaku formues: Si është e strukturuar? Shkaku i veprimit: Pse ndodhi? Shkaku final: Cili është qëllimi? 2. Logjika dhe Dialektika: Aristoteli është i njohur për zhvillimin e logjikës formale dhe krijimin e "silogjizmit", që është një formë deduksioni për të nxjerrë përfundime të vlefshme. Silogjizmi përbëhet nga tri pjesë: Premisa e parë (e përgjithshme) Premisa e dytë (e veçantë) Përfundimi, që është i natyrshëm nëse premisat janë të vërteta. Ai gjithashtu zhvilloi metodat e mendimit të mirë dhe argumentimit që përdoren ende në filozofi dhe shkencë. 3. Etika: Aristoteli është themelues i etikës së virtytit, ku qëllimi i jetës është të arrish eudaimoninë (lumturinë e vërtetë dhe qëndrueshmërinë e brendshme). Sipas tij, kjo arrihet përmes veprimeve të virtytshme. Ai dalloi midis dy lloje të virtyteve: Virtyti moral: Si mund të veprojmë drejt për të arritur ekuilibrin (p.sh., bujaria, guximi). Virtyti intelektual: Si mund të arrijmë të kuptojmë dhe zhvillojmë mendimin e duhur (p.sh., mençuria, arsyetimi). Ai gjithashtu besonte se virtyti është një mes i ekstremeve (p.sh., trimëria është mes frikës dhe guximit të tepruar). 4. Politika: Aristoteli shkroi për organizimin dhe natyrën e shoqërisë në veprën e tij "Politika". Ai e ndau shtetin në tri forma të ndryshme: Monarkia: Qeverisja nga një individ, kur është e mirë. Aristokracia: Qeverisja nga një grup i privilegjuar, kur është e drejtë. Republika: Qeverisja nga shumica e qytetarëve, kur është e barabartë. Ai gjithashtu ishte kritik ndaj formave të keqe të këtyre qeverisjeve: Tiranit (shpërthimi i monarkisë). Oligarkisë (shpërthimi i aristokracisë). Demokracisë (kur shumica keqpërdor pushtetin). Aristoteli besonte se një shoqëri e mirë është ajo që ka një mesatare të shëndetshme të fuqisë politike, dhe qëllimi i politikës është të sigurojë mirëqenien dhe arritjen e eudaimonisë. 5. Shkenca dhe Natyrorja: Aristoteli ishte një pionier në studimin e natyrës dhe krijoi shumë teorira në fushat si biologjia, fizikë, dhe astronomia. Ai zhvilloi një metodë të vëzhgimit të drejtpërdrejtë dhe sistematizimin e informacionit. Disa prej kontributet të tij janë: Biologjia: Ai studionte organizmat dhe e ndau botën në shtazë dhe bime, duke zhvilluar një sistem klasifikimi të gjallëve. Kinematika: Ai diskutoi lëvizjen dhe tërheqjen, megjithatë teoritë e tij në fizikë u tejkaluan më vonë nga Galileo dhe Newton. Astronomia: Ai besonte se Toka ishte qendra e universit, ide që mbizotëronte deri në periudhën e Kopernikut. 6. Estetika: Aristoteli gjithashtu zhvilloi teori për artin dhe estetikën. Në veprën e tij "Poetika", ai shqyrtoi natyrën e tragjedisë dhe veprat dramatike. Ai argumentoi se tragjedia ka dy elementë të rëndësishëm: Katarzisa: Përshtypja e pastrimit emocional që ndjekësit ndjejnë nga veprimet dramatike. Mimesis: Kopjimi i realitetit, që është thelbësor për artin dhe veprat e artit. Në përmbledhje, filozofia e Aristotelit është jashtëzakonisht e gjerë dhe e thellë, duke ofruar një bazë për shumë fusha të studimit dhe duke ndikuar në mendimin filozofik për shumë shekuj. Ja disa thënie të tjera të njohura nga Aristoteli: 1. "Çdo njeri është ai që vepron, ashtu siç është veprimi." 2. "Liria e vërtetë është të veprosh sipas arsyes." 3. "Të gjithë njerëzit kërkojnë lumturi, por disa e kërkojnë atë në mënyra të ndryshme." 4. "Nuk është e mundur të jetosh një jetë të lumtur pa pasur arsyen dhe virtytin." 5. "Eksistenca e një njeriu është e lidhur ngushtësisht me qëllimin e tij dhe kuptimin e jetës." Këto thënie reflektojnë mendimin e Aristotelit mbi natyrën e virtytit, moralit dhe kërkimin e lumturisë si një qëllim jetese. Ja disa thënie të tjera të njohura nga Aristoteli:

Në jetën e Margarita Xhepës pati nje dashuri te madhe: Xhaviti. Ai gjithashtu aktor, por në Teatrin e Kukullave e megjithatë i bashkoi arti zemrat dhe qeniet e tyre. Në intervistën “Në kurthin e Piter Pan” në Tv Klan, Margarita Xhepa përkufizon jetën me bashkëshortin e saj dhe raportin e veçantë mes tyre. I bashkoi arti, jetën e ndërtuan bashkë: Kush ishte dashuria e Margarita Xhepa: Në radhë të parë ishim artistë të dy, edhe ai ishte artist, edhe unë, na bashkoi arti. Vija re tek ai njeri që të parën kishte qytetari, kishte fisnikëri sepse vinte nga një familje fisnikësh, nga një familje me emër të mirë. Kjo ka të bëjë shumë sepse fëmijët kryesorja janë familja, edukata që marrin. Pikërisht mençuria, dëshira për artin na bashkoi. Ai e donte shumë artin, por edhe unë e doja. Të dy punonim, sugjeronim me njëri-tjetrin, ndihmonim njëri-tjetrin. Ka qenë gjë shumë e bukur. Profesioni i përbashkët ndikonte në mirëkuptimin mes tyre. Pavarësisht roleve, kontakteve me njerëz të tjerë, asnjëri nuk bëhej xheloz për tjetrin sepse e dinin që dashuria e vërtetë ishte ndryshe, pikërisht ajo që mbanin në zemrat e tyre. Margarita Xhepa: As na ka shkuar ndërmend sepse edhe ai ishte artist, kishte partnerët e vet, edhe unë, në asnjë mënyrë sepse ajo është një truk fundi i fundit në art që bëjmë, kurse dashuria e vërtetë shprehet ndryshe, por truket që përdorim në film dhe role janë tjetër gjë dhe ne e kuptonim mirë njëri-tjetrin. Kur aktorja ishte 52 vjeçe, Xhaviti u nda nga kjo botë dhe kjo e bëri Margarita Xhepën t’i përkushtohej plotësisht tre djemve, krenarisë së tyre më të madhe. Margarita Xhepa: Tre djem, njëri më i mirë se tjetri e kjo ka qenë dashuri e madhe sepse bashkë me Xhavitin i kemi rritur këta tre djem dhe më vjen mirë që morën diçka por më tepër kanë marrë nga babai i tyre se sa nga unë, kështu them unë kështu që na u bënë të mirë dhe kjo është krenaria e prindërve. Dolën në jetë për veten e tyre, për neve që na kanë dhënë kënaqësi, por edhe për shoqërinë, për punët që bënin.

Çfarë është ndriçimi i peizazhit? Ndriçimi i peizazhit i referohet ndriçimit të kopshteve dhe zonave të tjera publike dhe private të jashtme. Ai përfshin ndriçimin e sigurisë, ndriçimin e rrugëve dhe më shumë. Sa i përket stileve të instalimeve, do të keni shumë mundësi për të ndriçuar peizazhin tuaj. Këtu përfshihen shiritat LED, dritat e globit, dritat e shtyllave, dritat diellore, dritat e sensorëve të lëvizjes, etj.  Ndërsa dritat e peizazhit përballen me sfida mjedisore si pluhuri, stuhitë, shiu, etj., izolimi i ujit dhe pluhurit janë të nevojshëm. Këto kërkesa ndryshojnë nga ndriçimi i zakonshëm i banesave. Dritat e peizazhit vijnë me një strukturë të fortë dhe janë shumë të qëndrueshme, gjë që i bën ato të shtrenjta. Për të ditur më shumë rreth kësaj, kaloni nëpër këtë artikull - Pse është kaq i shtrenjtë ndriçimi i peizazhit? Pse është i rëndësishëm ndriçimi i peizazhit? A do të ndiheni të sigurt duke ecur nëpër shtigje të errëta gjatë natës? Sigurisht që jo. Pra, qëllimi kryesor i ndriçimit të peizazhit është të sigurojë sigurinë dhe dukshmërinë e duhur. Hajdutët dhe grabitësit synojnë zona të errëta. Dhe të kesh një peizazh të ndriçuar përreth mund t'ju shpëtojë nga sulme të tilla. Përveç kësaj, ajo rrit bukurinë e arkitekturës dhe objekteve të tjera përreth. Për shembull, nëse keni pemë ose kopshte të mëdha rreth shtëpisë tuaj, ndriçimi i tyre do ta bëjë hapësirën tuaj tërheqëse vizualisht. Kjo rrit më tej vlerën e pronës. Idetë krijuese të ndriçimit të peizazhit 1. Kombinoni dritat e globit me gurë  Duke pasur gurë në kopshtin tuaj i jep hapësirës tuaj një pamje të mahnitshme. Për të plotësuar këtë pamje, zgjidhni dritat globe. Ndriçimi i butë i shpërndarë i dritave të globit kur bie mbi gurë krijon një rezultat qiellor. Për këtë rast, ju sugjeroj të zgjidhni dritat me ngjyra të ngrohta me temperatura ngjyrash që variojnë nga 2500K deri në 3000K. Kjo do ta bëjë zonën tuaj të banimit të ndihet më komode.  2. Dritat shumëngjyrëshe për të nxjerrë në pah arkitekturat  Në vend që të përdorni ngjyra të thjeshta të bardha, pse të mos shtoni disa ngjyra në peizazhin tuaj? Ju mund të instaloni ndriçues shumëngjyrësh në muret kufitare të shtëpisë tuaj. Kjo do të nxjerrë në pah strukturën e ndërtesës, duke e bërë atë më tërheqëse gjatë natës. Drita me shirit LED është gjithashtu një opsion i mirë këtu. Për shembull, përdorni shirita LED RGB në tokën kufitare të shtëpisë ose shtigjeve tuaja. Ky lloj ndriçimi funksionon më së miri për të dekoruar shtëpinë tuaj gjatë stinëve festive si Halloween ose Krishtlindjet. Krishtlindjet po vijnë së shpejti, prandaj lexoni këtë artikull për të planifikuar paraprakisht ndriçimin tuaj- Një udhëzues kompresiv për dritat LED për Krishtlindje . 3. Shkoni për Uplighting në shtëpinë tuaj Ndriçimi është një tjetër strategji e shkëlqyer për të ndriçuar peizazhin tuaj. Zakonisht, dritat e poshtme përdoren për ndriçimin e përgjithshëm. Por duke përdorur ndriçuesit, ju mund të përmirësoni bukurinë e shtëpisë tuaj në mënyrë më efektive. Ky lloj ndriçimi funksionon më mirë kur keni mure, shkëmbinj ose gurë me teksturë në zonën përreth. Hija e këtyre ndriçuesve sjell një prekje magjike në hapësirën tuaj. 4. Lojë me hije me dritë Krijimi i një efekti hijezues duket i mahnitshëm nëse keni një zonë të madhe të shtëpisë ose kopshtit. Synoni disa pjesë të kopshtit tuaj dhe instaloni dritat e shkurtra si llamba. Mundohuni t'i vendosni këto pajisje mbi shkurre ose bimë me gjatësi të vogël. Mos e ndriçoni të gjithë zonën; mbajini disa hapësira të errëta dhe ndriçoni të tjerat. Ky lloj ndriçimi do të krijojë një efekt të shkëlqyer hijesh. Mund të provoni gjithashtu të eksperimentoni duke instaluar ndriçues me temperatura të ndryshme ngjyrash në kopsht. Një ndriçim i tillë i përshtatet më së miri hoteleve dhe peizazheve turistike.  5. Ngritja mbi bimët  Nëse keni bimë të mëdha rreth peizazhit tuaj, provoni të shtoni ndriçues. Këto drita do të shfaqen pemët nga fundi, duke krijuar një iluzion hapësire. Ju mund t'i përdorni këto si ndriçim të theksuar për peizazhin tuaj. Eksperimentoni me instalimin e dritave të shumta të vogla rreth pemëve të mëdha; zgjedhja e pajisjeve me kënd të rrezeve të ulëta do të funksionojë më mirë. Dhe nëse keni ndonjë sipërfaqe uji, si në foto, reflektimi i dritës do ta bëjë atmosferën më të bukur. Për më shumë informacion rreth këndit të rrezes, mund të kontrolloni Gjithçka që duhet të dini rreth këndit të rrezes . 6. Intensifikoni pamjen rustike shkëmbore me drita të ngrohta  Zonat e peizazhit të parqeve ose vendeve të tjera argëtuese që kanë struktura shkëmbore janë të shkëlqyera për ndriçim. Ju mund të nxirrni në pah strukturën shkëmbore duke zbatuar ndriçimin e theksuar në këto zona. Shkoni për teknikën e fshehjes dhe kërkimit; instaloni ndriçim të vogël të integruar midis shkëmbinjve. Ndezjet e dritës portokalli ose të verdhë me temperatura më të ulëta të ngjyrave do ta plotësojnë këtë pamje. Pasqyrimi i ndriçimit të ngrohtë në shkëmb do të krijojë një iluzion zjarri në shpellë! 7. Krijo një shteg të ujit me drita blu  Shtigjet e zonës tuaj të kopshtit janë një vend tjetër për të shkuar për ndriçim krijues. Dhe nëse keni vendkalime të ngritura, mund të jetë një lëvizje e madhe që ndryshon lojën duke krijuar një efekt të ujit. Për këtë, do t'ju duhet një dritë me shirit LED me ngjyrë blu dhe ta instaloni nën vendkalimet e ngritura, ashtu siç tregon fotografia. Sigurohuni që të ketë hapësirë ​​të mjaftueshme midis peizazhit dhe shtigjeve të ngritura për të marrë efektin lundrues. Megjithatë, mund t'i provoni këto me çdo shirit LED me ngjyrë të ndryshme nga bluja.  8. Ndriçim minimal për një atmosferë të qetë  Nëse nuk dëshironi ndriçim të ndritshëm rreth peizazheve tuaja të banimit, mbajeni atë minimal me ndriçim të butë me theks. Zgjidhni disa pika në zonën tuaj dhe instaloni ndriçues të vegjël në ato pika. Nuk ka nevojë të ndriçoni sipërfaqen totale; vetëm siguroni ndriçim të mjaftueshëm për sigurinë ose ecjen gjatë natës. Ndriçimi i butë i këtyre dritave që dalin nga pemët sjell një atmosferë simpatike. Kjo do t'i bëjë zonat tuaja përreth të duken të qeta dhe komode.  9. Krijoni një mjedis të qetë me ndezjen e qirinjve  Keni një vend ndenjëse në natyrë dhe dëshironi t'i jepni një ambient komod? Shkoni për ndezjen e qirinjve. Do të gjeni shumë pajisje LED për ndriçimin e qirinjve që krijojnë një iluzion si qiri. Vendosja e këtyre dritave mund të funksionojë mirë si ndriçim humori. Ju duhet ta provoni këtë konfigurim të dritës së qirinjve nëse keni një pemë të madhe në shtëpinë tuaj, hotelin ose resortin tuaj. Vizitorët do të duan të kalojnë orë të tëra në një zonë kaq të bukur dhe romantike të ndriçuar.  10. Ndriçimi i modelit magjik në rrugë Përdorimi i pajisjeve LED të dizajnuara për shtigjet është një mënyrë e shkëlqyeshme për të ndriçuar shtigjet tuaja rezidenciale ose tregtare. Ju do të gjeni llamba kalimi me madhësi të ndryshme që krijojnë modele të gjithanshme të dritës. Dizajni i këtij ndriçimi do të sjellë një prekje magjike në shtigjet tuaja. Vizitorët, veçanërisht fëmijët, do të magjepsen kur shohin një mjedis të tillë drite. Dhe nëse shkoni për një ndriçim të tillë për parqe, do të krijojë një atmosferë të mirë për shëtitjet e natës. Për të marrë ndriçimin e rrugëve ose rrugëve të nivelit të lartë, kontrolloni këtë- 10 prodhuesit kryesorë të dritave LED në Kinë . 11. Përdorni Dritat Diellore By The Path  Kur ndriçoni një peizazh ose një zonë tjetër të jashtme, fatura e energjisë elektrike është një shqetësim i madh pasi këto pajisje qëndrojnë gjatë gjithë natës. Në këtë rast, marrja e ndriçimit diellor është vendimi më i mirë. Ju mund të përdorni dritat diellore në shtegun e shtëpisë tuaj, restoranteve, vendpushimeve ose në çdo zonë tjetër publike. Dritat do të ruajnë energji gjatë ditës dhe do të shkëlqejnë gjatë natës. Përveç kësaj, këto pajisje vijnë në shumë dizajne tërheqëse. Kështu, do të kurseni faturat tuaja të energjisë elektrike dhe do të zbukuroni hapësirën tuaj.  12. Ndriçimi i Fshehtë Në Shatërvanët e Ujit Pasja e një shatërvani në zonën tuaj hap një derë për zbatimin e ndriçimit krijues. Ju mund të përdorni ndriçues të zbehtë ose me lumen të ulët për të përmirësuar bukurinë e ujëvarave. Reflektimet e dritave në ujin që rrjedh duken magjike. Në këtë rast, ndriçimi indirekt funksionon më mirë. Mund të krijoni një efekt ndriçimi të fshehur me shirita LED ose të përdorni ndonjë dritë tjetër LED. Por çfarëdo që të zgjidhni, sigurohuni që fiksimi të jetë i lartë Vlerësimet IP .  13. Ndriçimi i Trupit Ujor Ndriçimi i theksuar rreth trupave ujorë është një ide e mahnitshme e ndriçimit të peizazhit. Në resorte dhe hotele me pesë yje, krijohen pellgje të mëdha deri të mesme për t'i dhënë një atmosferë më natyrale hapësirës. Kjo krijon një ambient të qetë dhe pozitiv në hapësirën tuaj. Ju mund të shtoni dritat me kënd të rrezeve të ulëta në pika të ndryshme të trupit të ujit dhe rreth pemëve përreth për t'i shfaqur ato. Prodhimi i një ndriçimi të tillë me siguri do t'ju habisë.  14. Ndriçimi i rrugës së ylberit Jeni pas ndriçimit me ngjyra? Atëherë pse të mos krijoni një shteg ylberi? Dritë me shirit LED të adresueshëm është ajo që ju nevojitet për të krijuar një efekt të tillë ndriçimi. Këto pajisje vijnë me një çip IC që ju lejon të kontrolloni ngjyrën e secilit segment. Kjo është arsyeja pse ata njihen si shirita LED të ëndrrave ose magjike. Nëse keni një shteg të lakuar, formoni shiritin LED duke ndjekur kurbën. Ju gjithashtu mund të shtoni gurë të vegjël rreth ndriçimit për të rritur bukurinë.  15. Përdorni Fairy Lights në Patio Patio është një nga peizazhet më tërheqëse të zonës së banimit. Ky është vendi ku pushoni me miqtë dhe familjen tuaj, hani darkë dhe snack, ose shijoni dritën e plotë të hënës me gjelbërimin përreth. Prandaj, pa dyshim, është një vend i veçantë për shtëpinë tuaj. Dhe për ta bërë këtë më të veçantë, drita zanash është ajo që ju nevojitet. Thjesht vendosni katër shtylla në zonën e ndenjjes së oborrit dhe varni dritat e zanave në të. Ju mund të jeni kreativ me dizajnin. Për shembull, krijimi i një perde ndriçimi është një ide e shkëlqyer. Përveç kësaj, ju mund t'i përdorni këto drita zanash rreth pemëve ose shkurreve të mëdha.  16. Downlight On The Fence Dritat LED vijnë në variante të ndryshme që ju japin një gamë të gjerë opsionesh për ndriçimin e gardhit. Ju mund të përdorni çdo lloj downlight që plotëson më së miri gardhin tuaj. Dritat e projektimit janë një opsion i shkëlqyeshëm këtu. Drita që rrjedh në mur krijon një ndriçim të bukur me theks. Ju gjithashtu mund të përdorni pajisje projektuese me shpërndarës për të krijuar ndriçim të butë. Dritat e zanave janë gjithashtu një opsion i shkëlqyeshëm këtu. Megjithatë, çfarëdo pajisje që zgjidhni, mbani në mend ambientin dhe dizajnin e zonës suaj. Sigurohuni që pajisja që zgjidhni të komplimentojë pamjen e përgjithshme.  17. Mbjellës të mëdhenj me dritë me lule Përdorimi i mbjellësve të ndriçuar do të sjellë një faktor mahnitës në zonën tuaj të peizazhit. Ju mund ta blini këtë kategori tenxheresh nga tregjet online ose të kërkoni në tregjet lokale. Ato vijnë në ngjyra dhe dizajne të ndryshme. Ju mund të zgjidhni ngjyrat bazë të bardha ose të zgjidhni opsione shumëngjyrëshe. Në vend që të zgjidhni ndonjë ngjyrë grimcash, provoni të kombinoni mbjellës me ngjyra të ndryshme për ndriçimin. Kjo do t'i japë një pamje të ndryshme hapësirës suaj. Megjithatë, në zgjedhjen e bimëve për këto mbjellëse, merrni parasysh madhësinë e tenxhere.   18. Ndriçimi i tokës buzë pishinës Shiritat LED janë një mundësi e shkëlqyer për ndriçimin e pishinës. Ju mund t'i përdorni ato për të përshkruar zonën e pishinës nga brenda ose jashtë. Por sigurohuni që ata të kenë një vlerësim më të lartë IP; IP98 është alternativa më e sigurt për të shkuar. Megjithatë, dritat e integruara plotësojnë më së miri dritën e shiritit LED. Ju mund të përdorni dritat e zhytura në vendet e ndenjjes pranë pishinës. Kur bëhet fjalë për ngjyrën, dritat blu i përshtaten më së miri buzë pishinës. Por ju mund të përdorni çdo lloj ngjyre që i përshtatet më shumë hapësirës suaj. Megjithatë, unë ju sugjeroj të shkoni për dritat RGB. Kjo do t'ju lejojë të personalizoni ngjyrën e pishinës tuaj sipas disponimit tuaj. Për më shumë ide për ndriçimin e pishinës, kontrolloni këtë- Ndriçimi i pishinës: Udhëzuesi përfundimtar . 19. Përdorni dritat e sensorit të lëvizjes  Dritat e sensorëve të lëvizjes janë një opsion i mirë për shtigjet e kopshtit. Avantazhi i përdorimit të këtyre dritave është se ato zbulojnë lëvizjen e objekteve të gjalla dhe i ndezin ose fikin ato. Kjo është një veçori e shkëlqyer për sigurinë dhe kursimin e faturave të energjisë elektrike. Megjithatë, fillimisht duhet të shpenzoni më shumë sepse këto ndriçime inteligjente të teknologjisë së lartë janë të shtrenjta. Këto drita mund t'i përdorni edhe në portën hyrëse të zonës tuaj ose në shkallët.  20. Efekti i ndriçimit të shkallëve të fshehura Shkallët e jashtme janë një mundësi tërheqëse ndriçimi për peizazhet komerciale dhe rezidenciale. Mund të ndriçoni shkallët, hapat, parmakët, etj. Dritat me shirita LED dhe ndriçimi i mbyllur janë opsionet më të njohura për ndriçimin e shkallëve. Ju mund të shkoni për ndriçim të zhytur në shkallët ose skajet e shkallëve. Sidoqoftë, ky lloj i vendosjes së dritës së integruar është mjaft i shtrenjtë. Në këtë rast, dritat me shirita LED janë një opsion më i mirë. Falë mbështetësve të tij ngjitës që bëjnë instalimi i ndriçimit të shkallëve super e lehtë. Ju mund të eksperimentoni me këto pajisje drite fleksibël për të sjellë një faktor wow në shkallët tuaja. Shikoni këtë artikull për më shumë ide - 16 Ide për ndriçimin e shkallëve me drita LED me shirita .  Konsideratë kur zgjidhni pajisje për ndriçimin e peizazhit  Dritat e peizazhit janë instaluar jashtë. Pra, natyrisht, ato merren me kushte të pafavorshme klimatike. Këto pajisje kanë nevojë për një strukturë më të fortë se ndriçimi i zakonshëm i brendshëm për t'i bërë ballë një mjedisi të tillë. Pra, më poshtë, unë kam renditur disa pika që duhet të keni parasysh kur zgjidhni dritat e peizazhit-  Color Temperatura Të dy temperaturat e ngjyrave të ftohta dhe të ngrohta janë të njohura për ndriçimin e peizazhit. Por meqenëse temperatura e ngjyrës së dritës ndikon shumë në ambientin, tregohuni të mençur gjatë zgjedhjes. Dritat e ngrohta me CCT të ulët janë zgjidhja më e mirë nëse dëshironi një ambient të qetë dhe komod. Zakonisht, resortet ose peizazhet e hoteleve kanë ndriçim të ngrohtë të peizazhit. Në të kundërt, në parqe do të gjeni ndriçim të këndshëm që i mban njerëzit energjikë dhe të motivuar për stërvitje. Nëse ende jeni të hutuar rreth zgjedhjes së CCT-së së duhur, lexoni këtë artikull- Si të zgjidhni temperaturën e ngjyrës së shiritit LED? IP Rating Vlerësimi IP është një faktor vendimtar për t'u marrë parasysh për ndriçimin e peizazhit. Një vlerësim më i lartë IP do të sigurojë që pajisja juaj të jetë e papërshkueshme nga pluhuri dhe uji. Ndriçimi i peizazhit jo vetëm përballet me stuhinë ose ujin e shiut; kur ujisni bimët e kopshtit, këto drita gjithashtu vijnë në kontakt të drejtpërdrejtë me ujin. Pra, nëse dritat tuaja nuk janë të mbyllura, uji do të hyjë në pajisje dhe do të dëmtojë llambën. Prandaj, duhet të kontrolloni vlerësimet e IP-së përpara se të blini ndonjë pajisje për zonën tuaj. Për të ditur më shumë rreth vlerësimit IP, kontrolloni këtë- Vlerësimi IP: Udhëzuesi përfundimtar . Vlerësimi IK Për të mbrojtur pajisjet tuaja të dritës nga ndikimi mekanik, gjithmonë merrni parasysh vlerësimet IK. IK do të thotë Mbrojtja nga Ndikimi. Këto vlerësime vlerësohen nga IK00 në IK10. Tani, pse është kjo e rëndësishme për ndriçimin e peizazhit? Për shembull, nëse keni instaluar një pajisje ndriçimi në oborrin e shtëpisë tuaj, çka nëse fëmija godet dritën me forcë me një top? Nëse drita ka një vlerësim më të ulët IK, ajo ka një rrezik më të lartë për t'u thyer. Për të shmangur këtë situatë, merrni parasysh shkallën e mbrojtjes që kërkon hapësira juaj dhe zgjidhni një pajisje në përputhje me rrethanat. Në këtë rast, ky udhëzues do t'ju ndihmojë - Vlerësimi i IK: Udhëzuesi përfundimtar . Karakteristikat e zgjuara Me avancimin e teknologjisë, përfshirja e veçorive inteligjente në drita po fiton popullaritet. Pra, pse mbetet prapa? Ju gjithashtu duhet të zbatoni ndriçimin inteligjent në peizazhet tuaja. Për shembull, mund të përdorni dritat e sensorit të lëvizjes ose pajisje të adresueshme, duke i dhënë hapësirës tuaj një atmosferë të teknologjisë së lartë. Kjo teknikë funksionon më së miri për ndriçimin komercial të peizazhit. Pasja e dritave inteligjente tërheq vëmendjen e vizitorëve dhe kështu rrit vlerën e biznesit tuaj. Për t'ju mbajtur të përditësuar me ndriçimin modern, kontrolloni këtë- 12 tendencat e ndriçimit të peizazhit LED që duhet të dini për vitin 2023 . Efikasitetin e Energjisë Dritat e peizazhit mbahen ndezur gjatë gjithë natës, ndaj duhet të keni kujdes për konsumin e tyre të energjisë. Pa dyshim, LED-et janë alternativa më e mirë për efikasitetin e energjisë. Përdor rreth 80% më pak energji sesa ndriçimi tradicional. Kështu, përdorimi i pajisjeve LED do të kursejë faturat tuaja të energjisë elektrike. Por a kanë të gjitha LED-të cilësi apo qëndrueshmëri të lartë? Jo, për t'u siguruar që po përdorni një pajisje me cilësi të mirë, është thelbësore të ndiqni një produkt origjinal nga një markë me reputacion. Shikoni këtë artikull për zgjidhjet më të mira të ndriçimit LED- Prodhuesit dhe furnizuesit kryesorë të dritave të shiritave LED në Kinë 2023 . Kostoja e përgjithshme Dritat e peizazhit janë mjaft të shtrenjta në krahasim me ndriçimet e tjera tradicionale të banesave. Pra, duhet të bëni një buxhet së pari përpara se të zgjidhni ndonjë të ardhme të lehtë. Mos harroni, çmimi i llambave ndryshon nga marka në markë. Por çmimi i përballueshëm nuk do të thotë domosdoshmërisht cilësi e dobët. Megjithatë, niveli i lumenit, vlerësimi IP dhe IK, voltazhi, materiali i llambës, etj., ndikojnë në çmimin e pajisjes. Për më tepër, nuk duhet të nënvlerësoni politikat e garancisë kur gjeni llamba të përballueshme.  Albumi fotografik

John Galsworthy ishte një nga shkrimtarët më të mëdhenj të shekullit të 20-të, dhe vepra e tij ka mbetur një burim i pasur për studime dhe refleksione. "Lulet e Mollës" dhe "Saga e Forsajtëve" janë vetëm dy nga shumë krijimet e tij që mbajnë një ndjeshmëri të thellë ndaj dilemave shoqërore dhe emocionale. Galsworthy u dallua për aftësinë e tij për të parë dhe përshkruar kompleksitetin e shpirtit njerëzor, veçanërisht kur përballohej me përçarjet sociale dhe pasiguritë e jetës. A keni lexuar ndonjë nga veprat e tij? Si e keni përjetuar ndjenjën e dashurisë dhe dramës që ai përcjell në shkrimet e tij? John Galsworthy (1867-1933) ishte një shkrimtar, dramaturg dhe humanist britanik, i njohur më së shumti për veprën e tij epike Saga e Forsajtëve . Ai u nderua me Çmimin Nobel në Letërsi në vitin 1932  për narrativën e tij të fuqishme dhe përshkrimin e shkëlqyer të jetës dhe shoqërisë britanike të kohës së tij. Fatkeqësisht, ai u nda nga jeta vetëm dy muaj më vonë, më 31 janar 1933 . Origjina dhe Jeta e Tij John Galsworthy lindi më 14 gusht 1867  në Kingston upon Thames, Angli, në një familje të pasur. Fillimisht studioi drejtësi në New College, Oxford , por nuk e ushtroi kurrë këtë profesion. Në vend të kësaj, ai u përkushtua letërsisë dhe u bë një nga kritikët më të rëndësishëm të sistemit klasor britanik. Galsworthy ishte gjithashtu një aktivist për të drejtat e njeriut , duke mbështetur reformat sociale dhe përmirësimin e kushteve të të burgosurve. Veprat më të njohura të Galsworthy-t Ai shkroi një sërë romanesh, tregimesh të shkurtra dhe dramash. Disa nga veprat e tij më të rëndësishme janë: 1. Saga e Forsajtëve (The Forsyte Saga) – 1906-1921 Një trilogi epike që përshkruan historinë e familjes Forsajt në një periudhë tranzicioni social. Librat kryesorë janë: Pronari  (The Man of Property, 1906) Në një lak ndriçues  (In Chancery, 1920) Në dhomën e qetësisë  (To Let, 1921) Kjo sagë pasqyron ndryshimet në shoqërinë britanike dhe konfliktet mes brezave. Më vonë, Galsworthy vazhdoi historinë me dy trilogji të tjera: A Modern Comedy  dhe End of the Chapter . 2. Lulet e Mollës (The Apple Tree, 1916) Një tregim prekës për një dashuri tragjike, i frymëzuar nga "Gjethet e barit" të Walt Whitman-it. Historia flet për një romancë të pamundur dhe pasojat e saj, duke përdorur natyrën si një simbol të emocioneve njerëzore. 3. Shpirtrat e Lirë (The Freelands, 1915) Një roman që trajton çështjet sociale dhe tensionet mes klasave shoqërore. 4. Ishulli i bardhë (The White Monkey, 1924) Vazhdim i Sagës së Forsajtëve , i cili përqendrohet në brezin e ri dhe ndryshimet në shoqëri pas Luftës së Parë Botërore. 5. Teatrot e tij Galsworthy ishte edhe dramaturg i suksesshëm. Dramaturgjia e tij trajtonte tema sociale dhe morale. Disa nga dramat më të njohura janë: Drejtësia  (Justice, 1910) – një kritikë ndaj sistemit penal britanik Loja e Silver Box  (The Silver Box, 1906) – trajton hipokrizinë sociale Përtej  (Loyalties, 1922) – flet për paragjykimet dhe klasën shoqërore Trashëgimia e Galsworthy-t Galsworthy u bë një figurë e rëndësishme në letërsinë britanike të shekullit të 20-të, duke ndikuar në mënyrën se si paraqiteshin çështjet sociale dhe psikologjia njerëzore në romanet e tij. Stili i tij realist dhe analiza e thellë e shoqërisë vazhdojnë të vlerësohen edhe sot. Pergatiti .Li liana Pere.

Charles Darwin ishte një shkencëtar britanik, i njohur për teorinë e evolucionit me anë të seleksionimit natyror. Ja një pasqyrë e përgjithshme mbi jetën, veprën dhe ndikimin e tij: Kush ishte Darwin? Charles Robert Darwin lindi më 12 shkurt 1809 në Shrewsbury, Angli, dhe vdiq më 19 prill 1882 në Kent. Ai vinte nga një familje e pasur dhe intelektuale. Babai i tij, Robert Darwin, ishte mjek, ndërsa gjyshi i tij, Erasmus Darwin, ishte filozof dhe natyralist. Arsimi dhe formimi i tij Darwin u arsimua fillimisht në Shkollën Shrewsbury. Në vitin 1825, u regjistrua në Universitetin e Edinburgut për të studiuar mjekësinë, por nuk ishte i interesuar për këtë fushë. Më vonë, ai u transferua në Universitetin e Kembrixhit, ku studioi teologji me synimin për t’u bërë prift. Megjithatë, pasionet e tij kryesore ishin natyra dhe biologjia. Në Kembrixh, ai u njoh me profesorë dhe natyralistë që e udhëzuan drejt shkencës. Ku jetoi? Darwin kaloi pjesën më të madhe të jetës në Shrewsbury dhe më vonë në Down House, Kent, ku kreu shumicën e studimeve të tij mbi evolucionin. Gjatë rinisë së tij, ai udhëtoi në shumë vende të botës, veçanërisht gjatë ekspeditës me anijen HMS Beagle (1831-1836), që e çoi në Amerikën e Jugut, Ishujt Galapagos dhe shumë vende të tjera. Veprat kryesore 1. "Origjina e Llojeve" (1859) – Libri më i famshëm i tij, ku paraqiti teorinë e evolucionit me seleksionim natyror. 2. "Zbritja e Njeriut dhe Përzgjedhja në Lidhje me Seksin" (1871) – Zgjeroi idetë e tij për evolucionin te njerëzit. 3. "Shprehja e Ndjenjave te Njeriu dhe Kafshët" (1872) – Hulumtoi evolucionin e emocioneve. 4. "Ndryshimi i Kafshëve dhe Bimëve nën Domestikim" (1868) – Analizoi rolin e seleksionimit artificial. Lidhja e ideve të Darwin me filozofinë Darwin pati një ndikim të madh në filozofi, veçanërisht në mënyrën se si njerëzit e kuptojnë natyrën dhe rolin e tyre në univers: Kundërshtimi i ideve tradicionale – Darwin sfidoi botëkuptimin fetar të krijimit të drejtpërdrejtë nga Zoti. Ndikimi në ekzistencializëm – Filozofë si Nietzsche dhe Sartre përdorën idetë e tij për të argumentuar mbi mungesën e një qëllimi të paracaktuar të jetës. Ndikimi te pragmatizmi – Filozofët si William James dhe John Dewey përdorën evolucionin për të shpjeguar zhvillimin e ideve dhe shoqërive. Ndikimi në botëkuptimin modern Shkenca – Evolucioni është themeli i biologjisë moderne dhe gjenetikës. Psikologjia – Idetë e Darwin ndihmuan në zhvillimin e psikologjisë evolucionare. Sociologjia – Konceptet e tij u përdorën (ndonjëherë gabimisht) në teoritë sociale si darvinizmi shoqëror. Etika dhe feja – Ai ngriti pyetje të reja mbi moralin dhe ekzistencën e Zotit. Në përmbledhje, Darwin ishte një shkencëtar i madh që ndryshoi rrënjësisht mënyrën se si e kuptojmë jetën dhe zhvillimin e saj në Tokë. Idetë e tij vazhdojnë të jenë të rëndësishme edhe sot. Evolucioni, si koncept shkencor, ka pasur ndikim të madh në shumë fusha të jetës dhe ka ndihmuar në zhvillimin e njohurive në biologji, psikologji, mjekësi, dhe fusha të tjera. Shpjegimi i evolucionit dhe aplikimi i tij në shkencë ka çuar në rezultate të shumta dhe të rëndësishme. Biologjia : Teoria e evolucionit nga seleksioni natyror, e propozuar nga Charles Darwin, ka shpërthyer kuptimin që kishim për ndryshimin e specieve gjatë kohës. Aplikimet e kësaj teorie janë parë në studimin e biodiversitetit dhe adaptimeve të specieve, si dhe në kërkimin mbi sëmundjet infektive, pasi evolucioni i mikroorganizmave ndihmon në zhvillimin e antibiotikëve dhe vaksinave. Mjekësia : Njohuritë mbi evolucionin kanë ndihmuar në zhvillimin e kurave për sëmundje të ndryshme. Studimi i evoluimit të viruseve dhe baktereve ka çuar në krijimin e antibiotikëve dhe ilaçeve antivirale. Po ashtu, teoritë evolutive kanë ndihmuar në kuptimin e mekanizmave të trashëgimisë dhe të shfaqjes së sëmundjeve gjenetike. Psikologjia : Evolucioni ka ofruar një kuptim të mekanizmave të sjelljes dhe zhvillimit të trurit të njeriut, duke ndihmuar në shpjegimin e aftësive sociale, emocionale, dhe mendore të individëve. Kjo ka çuar në zhvillimin e terapive psikologjike dhe kuptimin më të thellë të sjelljes njerëzore. Teknologjia dhe inxhinieria : Një nga aplikimet më interesante të evolucionit është në fushën e algoritmeve evolucionare. Këto janë teknika që imitojnë proceset natyrore të seleksionimit për të optimizuar dhe përmirësuar sisteme komplekse, siç janë zhvillimi i softuerëve dhe kërkimin në fushën e inteligjencës artificiale. Në përgjithësi, evolucionin e kemi parë si një rritje të kuptimit tonë mbi jetën dhe natyrën, dhe aplikimi i tij në shkencë ka sjellë përparime të mëdha, veçanërisht në mjekësi, bioteknologji, dhe inxhinieri. Ajo është e ndërlidhur ngushtë me kërkimin shkencor dhe ka ndihmuar për të përmirësuar jetën e njeriut.

— Paul A. Samuelson Paul Samuelson – Mjeshtri i Ekonomisë Moderne dhe Arkitekti i Gjuhës Shkencore Ekonomike. Një nobelist që solli ndryshim. Në historinë e mendimit ekonomik, Paul Anthony Samuelson mban vendin e një reformatori metodologjik:  Ai i solli ekonomisë precizionin matematikës pa e ndarë nga qëllimi njerëzor.  Metoda e tij ishte e qartë dhe ambicioze: të bëjë nga ekonomia një disiplinë të testueshme dhe të përdorshme — një shkencë që nuk thotë vetëm se çfarë ndodh, por pse ndodh dhe si mund të përmirësohet. > “Nëse mund ta shpjegosh qartë, do të thotë se e ke kuptuar.” — Paul A. Samuelson Lindur në Gary, Indiana, Samuelson u formua intelektualisht në University of Chicago dhe Harvard,  dhe më pas krijoi karrierën e tij te Massachusetts Institute of Technology (MIT).  Aty ai zhvilloi bindjen se ekonomia duhet të kombinojë racionalitetin deduktiv me njohjen empirike. Një mendje që guxon të mendojë ndryshe, të shohë përtej tabelave, numrave dhe teorive të thata – një mendje që kërkon kuptim.  Paul Samuelson ishte pikërisht kjo mendje: ekonomisti që i dha sistem ekonomisë, por edhe kuptim shoqërisë.  Ai nuk e pa kurrë ekonominë si një mekanizëm të verbër të tregut, por si një organizëm të gjallë, ku çdo pulsim i çmimit, çdo frymëmarrje e konsumit dhe çdo lëvizje e politikave publike përfaqësonte jetën reale të njerëzve. Profesionalisht, ai ishte një akademik i rrallë, një shkencëtar i mendimit ekonomik që kaloi jetën mes auditorëve dhe kërkimit shkencor në Massachusetts Institute of Technology (MIT), ku për dekada formoi breza të tërë ekonomistësh që sot udhëheqin botën. Ai ishte pedagog, studiues, këshilltar qeveritar, dhe mbi të gjitha – një ndërtues paradigme. Në kërkimet e tij, Samuelson nuk kërkoi thjesht t’i jepte përgjigje pyetjeve të vjetra të ekonomisë, por të ngrinte një gjuhë të re për t’i formuluar ato. Ai ishte i pari që futi me dinjitet matematikën si mjet themelor në analizën ekonomike, duke treguar se logjika e saktë mund të shërbejë si urë mes teorisë dhe jetës reale.  Në librin e tij madhor Foundations of Economic Analysis (1947), ai ndërtoi themelet e ekonomisë moderne si shkencë e plotë, e mbështetur në barazi, ekuilibër dhe racionalitet, por gjithmonë me një ndjesi të thellë njerëzore pas çdo ekuacioni. Kërkimet e tij përfshijnë fusha që prekin çdo kënd të ekonomisë: nga teoria e mirëqenies dhe analiza e tregut të punës, te modelet e politikave fiskale dhe monetare.  Ai ishte një nga arkitektët intelektualë të ekonomisë pas Luftës së Dytë Botërore – një periudhë që kërkonte jo vetëm rindërtim fizik, por edhe moral, teorik, dhe social. Pikërisht për këtë vizion të gjerë dhe për përpjekjet për ta ngritur analizën ekonomike në nivelin e një shkence të vërtetë,  "Samuelson u nderua në vitin 1970 me Çmimin Nobel në Shkencat Ekonomike".  Komiteti i Nobelit e përshkroi me fjalë që mbeten të pavdekshme:  “Për përpjekjet e tij për të ngritur nivelin shkencor të analizës ekonomike”.  Por përtej këtij vlerësimi formal, çmimi ishte një pranim se ekonomia kishte hyrë në epokën e saj moderne,  falë mendjes së një njeriu që dinte të shihte përtej numrave. Ai e pa ekonominë si një reflektim të qenies njerëzore – një mënyrë për të kuptuar se si njeriu kërkon ekuilibër, drejtësi, dhe mirëqenie. Në çdo formulë të tij fshihet një mendim estetik, një përpjekje për harmoni, një pyetje e heshtur mbi vetë natyrën e njeriut:  A mund të ketë ekonomi pa etikë?  A mund të ketë zhvillim pa drejtësi? Në këtë kuptim, Samuelson nuk ishte vetëm ekonomist, por një filozof i rendit botëror, një humanist që na mëson se pas çdo tregu, qëndron një njeri; pas çdo politike, një shpresë; dhe pas çdo analize . Në horizontin e mendimit modern, ku ekonomia shpesh shfaqet si një gjuhë e ftohtë numrash,  Paul Samuelson doli si një ekonomist i madh  i sistemit racional — një njeri që e pa ligjin ekonomik si ritëm të jetës, dhe tregun si pasqyrë. Paul Anthony Samuelson lindi më 15 maj 1915, në Gary, Indiana, në një familje hebreje emigrantësh nga Lituania. Prindërit e tij, Frank Samuelson dhe Ella Lipton, ishin njerëz të punës, të përkushtuar ndaj dijes dhe ndershmërisë, me një kulturë që ndërthurte disilinën e hebrenjve të Europës Lindore me ëndrrën amerikane. Në qytetin industrial ku hekuri e tymi ishin melodia e përditshme, Paul i vogël kërkonte një tjetër melodi – atë të strukturave të padukshme që lëvizin njerëzit, tregjet dhe shoqëritë. Ai e mësoi herët se ekonomia nuk është thjesht për para, por për mënyrën si jetohet dhe si ndahen mundësitë. Në University of Chicago, ku hyri në moshën 16-vjeçare, Samuelson përthithi atmosferën e debatit intelektual me etjen e një filozofi të ri. Ai mësoi nga mendje si Frank Knight dhe Jacob Viner, por nuk u mjaftua me dogma – ai kërkoi pse-në pas çdo ligji ekonomik. Pas studimeve në Chicago, ai shkoi në Harvard University, ku përfundoi doktoratën në ekonomi në vitin 1941. Në Harvard, ai përvetësoi mendimin keynesian, por e përpunoi me saktësinë matematikore të një fizicisti. Ishin këto vite që formësuan gjuhën e tij të dyfishtë: racionalen e matematikës dhe sensibilen e filozofisë morale. Në vitin 1940, Samuelson u bashkua me Massachusetts Institute of Technology (MIT), ku do të qëndronte gjatë gjithë jetës. Aty krijoi një laborator mendimi që do të formonte breza ekonomistësh që udhëhoqën politika publike, institucione ndërkombëtare dhe qeveri. Ai ishte këshilltar për Presidentin Kennedy, Presidentin Johnson dhe shumë institucione ndërkombëtare si Federal Reserve dhe Treasury Department. Puna e tij përfshinte modelet e rritjes ekonomike, analizën e mirëqenies, teorinë e tregtisë ndërkombëtare, inflacionin dhe papunësinë. Në çdo analizë, qëllimi i tij ishte i njëjtë: të gjejë ekuilibrin midis teorisë dhe jetës. Samuelson përdori matematikën për të përshkruar mekanizmat ekonomikë me saktësi shkencore.  Po ta analizojmë shohim se : Ai tregoi se ligjet ekonomike janë të qëndrueshme, si ligjet e natyrës, por i nënshtrohen motivimeve njerëzore. Mësimi i saj: logjika mund të bashkëjetojë me ndjeshmërinë; shkenca mund të kuptojë njeriun. Ai i solli idetë ekonomike në një gjuhë të thjeshtë, duke bërë që çdo student të kuptojë se tregu, inflacioni dhe punësimi nuk janë mistere, por pjesë të përditshmërisë sonë. Mësimi i tij: dijet nuk janë për elitën, por për të gjithë që kërkojnë të kuptojnë botën.   Udhëtoi në strukturat matematikore të vendimmarrjes ekonomike. Ai tregoi se edhe brenda llogaritjeve të thata fshihet  Paul Samuelson nuk ndërtoi thjesht teori; ai ndërtoi mënyra të reja të të menduarit. Idetë e tij ndikuan në mënyrën se si qeveritë hartojnë politikat fiskale, si bankat qendrore masin inflacionin, si mësuesit shpjegojnë ekonominë. Në çdo cep të globit, ku një student hap librin e tij, ekonomia ndalon së qeni numër dhe bëhet reflektim. Në mendimin e tij, çdo treg ishte një arenë ku njeriu përpiqet të harmonizojë dëshirat me kufijtë, ashtu si Aristoteli shihte politikën si kërkim i virtytit mes dy ekstremeve. Samuelson ishte një Aristotel i epokës moderne, që besoi se arsyeja ekonomike duhet të jetë gjithmonë në shërbim të së mirës së përbashkët. Veprat kryesore : 1. Foundations of Economic Analysis (1947) — vepra themel. Koment: Përligjën formalizimin matematikor të teorisë ekonomike; vendosi standardet e analizës së ekuilibrit dhe optimizimit. Është punë metodologjike: nga ajo rrjedh transformimi i ekonomisë në një fushë ku hipotezat janë të matshme dhe testueshme. 2. Economics: An Introductory Analysis (1948, dhe edicione të mëvonshme) — teksti pedagogjik më i ndikuar i shekullit XX. Koment: Në këtë libër Samuelson sintetizoi idetë neoklasike dhe keynesiane, duke ofruar një kornizë të qartë mësimore. Libri e bëri ekonominë të qasshme pa sakrifikuar rigorin. 3. Linear Programming and Economic Analysis (1958) — bashkëpunim me Dorfman dhe Solow. Koment: Zgjeroi mjetet e optimizimit në ekonominë aplikuese; ndikoi mënyrën si planifikohen alokimet dhe politikat e efikasitetit. 4. Artikujt dhe analizat (rreth 400 artikuj) — kontribuime të përhapura në teori makroekonomike, mirëqenie, teoria e tregtisë dhe politikë publike. Koment: Vepra artikullore çoi idetë e tij nga modeli te politika, duke treguar bashkëlidhjen mes analizës dhe aplikimit. Krahasim filozofik — vendi i Samuelson-it në traditë Për të kuptuar thellë Samuelsonin, duhet të vendosim metodën dhe qëllimin e tij krahas traditave filozofike dhe ekonomike që e paraprinë dhe me të cilat ai dialogoi. 1. Me Aristotelin (etikë praktike dhe teleologji) Krahasimi: Aristoteli shqyrtonte "mirën e përbashkët" dhe formën më të mirë të jetës; Samuelson, në nivel modern, e kanalizoi këtë shqetësim në terma të mirëqenies sociale dhe teorive normative ( p.sh . analiza e mirëqenies, parimet e alokimit). Dallimi metodologjik: Aristoteli ishte filozof normativ; Samuelson u kujdes të formulojë kriteret normative në terma që mund të mateshin dhe të vlerësoheshin empiricisht. 2. Me Adam Smith (moraliteti dhe "dora e padukshme") Krahasimi: Smith vuri theksin te mekanizmat spontanë të tregut dhe te lidhja midis moralit dhe interesit vetjake; Samuelson formalizoi mjete për të analizuar këto mekanizma dhe për të kuptuar kufizimet dhe dështimet e tregut ( p.sh . mallrat publike, externalitetet). Dallimi: Smith ishte shkencëtar-moralist i natyrës së tregut; Samuelson ofroi instrumente matematikore për të vlerësuar kur dhe pse ndërhyrja shtetërore është e nevojshme. 3. Me John Maynard Keynes (teoria makro dhe pasiguritë) Krahasimi: Keynes propozoi një paradigmë të re makro që thekson rolin e pritshmërive dhe politikës fiskale; Samuelson u angazhua ta bëjë këtë paradigmë të qartë dhe të aftë për përdorim formal (neoklasik–keynesian synthesis). Dallimi: Keynes ishte shpesh më afër intuicionit dhe kontekstit historik; Samuelson e kanalizoi këtë në modele ku efektet makroekonomike mund të diskutohet me terminologji precise. 4. Me René Descartes dhe traditën racionaliste (metoda deduktive, matematika si mjet) Krahasimi: Si Descartes, Samuelson besonte te metoda e qartësisë dhe deduksionit; matematika është mjeti për të arritur qartësinë. Dallimi: Samuelson kombinon këtë deduksion me testimin empiric — pra, nuk mjafton teoria elegante: ajo duhet të përballet me të dhënat. 5. Me utilitarizmin (Bentham, Mill) dhe filozofinë e mirëqenies Krahasimi: Shumë nga konceptet e mirëqenies dhe vlerësimit social në ekonominë e Samuelson-it reflektojnë preokupime utilitare: vlerësimi i politikave sipas ndikimit në mirëqenie. Dallimi: Samuelson synon ta bëjë këtë vlerësim metodik dhe të matshëm, duke shmangur retorikën morale pa kriterë. 6. Me filozofinë e shkencës moderne (Popper, Kuhn) Krahasimi: Samuelson kërkonte theorie që mund të testohen dhe t’i nënshtrohen rishikimit — një frymë që afrohet me idetë e falsifikimit dhe testimit.  Transformimi që ai solli (formalizimi i ekonomisë mund të shihet si një ndryshim paradigme (Kuhn-i) në mënyrën e ushtrimit të disiplinës. Dallimi: Ekonomia mbart kompleksitetin e sjelljes njerëzore, pra testimi dhe falsifikimi shpesh ndeshen me vështirësi empirike; Samuelson punoi për të ulur këtë hendek përmes mjeteve matematike dhe metodave te sa Pse mori Çmimin Nobel — theks filozofik dhe metodologjik Komiteti i Nobelit (1970) nderoi Samuelson-in “për përpjekjet e tij për të ngritur nivelin shkencor të analizës ekonomike”. Çfarë do të thotë kjo në terma filozofikë? Formalizim metodik:  Ai transformoi ekonominë nga një fushë pjesërisht deskriptive/filozofike në një disiplinë me modele të qarta, hipoteza dhe metoda testimi — kjo i afroi ekonomisë kriteret e një shkence empirike. Sinteza teorike: Përmes teksteve dhe modeleve të tij, ai krijoi korniza që lidhin mikroekonominë me makroekonominë, dhe teorinë me politikat — duke e bërë teorinë të përdorshme për zgjidhje reale. Pedagogjia dhe përhapja: Libri i tij mësimor bëri që gjuhë e re (matematika dhe analiza) të përhapej globalisht, duke formuar gjenerata që praktikonin ekonominë me këtë qasje. Qëllimi humanist:  Në thelb të metodës së tij qëndronte vetë kërkesa etike: që analiza të shërbente për mirëqenie; kështu, formalizimi nuk ishte për elegancë të thatë, por për të bërë më të efektshme politikën publike. Pra, Nobel-i ishte vlerësim i një ndryshimi epistemologjik:  Samuelson i dha ekonomisë një identitet shkencor, ndërkohë që ruajti vëmendjen për ndikimin social të teorisë. Samuelson qëndron si urë: ai merr seriozisht kërkesën për saktësi (matematika, testimi), por e vendos atë " Gjithnjë në shërbim të pyetjes normative — si të përmirësojmë jetën njerëzore përmes politikës ekonomike. Ky kombinim e bën trashëgiminë e tij të dyfishtë: metodologjike dhe humane." > “Në fund të fundit, ekonomia nuk është për xhepat — është për njerëzit.” — Paul A. Samuelson “Ekonomia është një mënyrë për të kuptuar botën, jo vetëm për ta matur atë.” — Paul A. Samuelson Paul Samuelson mbetet  Mjeshtri i Ekonomisë Moderne dhe Arkitekti i Gjuhës Shkencore Ekonomike Në historinë e mendimit ekonomik,  Paul Anthony Samuelson mban vendin e një reformatori metodologjik: ai i solli ekonomisë precizionin matematikës pa e ndarë nga qëllimi njerëzor. Metoda e tij ishte e qartë dhe ambicioze: të bëjë nga ekonomia një disiplinë të testueshme dhe të përdorshme — një shkencë që nuk thotë vetëm se çfarë ndodh, por pse ndodh dhe si mund të përmirësohet. > “Nëse mund ta shpjegosh qartë, do të thotë se e ke kuptuar.” — Paul A. Samuelson I Lindur më 15 maj 1915 në Gary, Indiana, Samuelson u formua intelektualisht në University of Chicago dhe Harvard, dhe më pas krijoi karrierën e tij te Massachusetts Institute of Technology (MIT). Aty ai zhvilloi bindjen se ekonomia duhet të kombinojë racionalitetin deduktiv me njohjen empirike — një qëndrim që lidh metodën shkencore me kërkesën morale për zgjidhje praktike. Për të kuptuar thellë Samuelsonin, duhet të vendosim metodën dhe qëllimin e tij krahas traditave filozofike dhe ekonomike që e paraprinë dhe me të cilat ai dialogoi. 1. Me Aristotelin (etikë praktike dhe teleologji) Krahasimi: Aristoteli shqyrtonte "mirën e përbashkët" dhe formën më të mirë të jetës;  Samuelson, në nivel modern, e kanalizoi këtë shqetësim në terma të mirëqenies sociale dhe teorive normative ( p.sh . analiza e mirëqenies, parimet e alokimit). Dallimi metodologjik: Aristoteli ishte filozof normativ; Samuelson u kujdes të formulojë kriteret normative në terma që mund të mateshin dhe të vlerësoheshin empiricisht.  Samuelson formalizoi mjete për të analizuar këto mekanizma dhe për të kuptuar kufizimet dhe dështimet e tregut ( p.sh . mallrat publike, externalitetet). Samuelson nuk ishte filozof tradicional; ai ishte metodolog i shkollës së mendimit që kërkon të bashkojë qartësinë e matematikës me ndjeshmërinë normative të filozofisë politike dhe ekonomike.  Në praktikë, ai ndërtoi një ndërfaqe midis argumentit filozofik (për çfarë duhet të synojë shoqëria) dhe metodës shkencore (si ta matim dhe si ta testojmë atë synim). Komiteti i Nobelit (1970) nderoi Samuelson-in “për përpjekjet e tij për të ngritur nivelin shkencor të analizës ekonomike”.  Çfarë do të thotë kjo në terma filozofikë? Ai transformoi ekonominë nga një fushë pjesërisht deskriptive/filozofike në një disiplinë me modele të qarta, hipoteza dhe metoda testimi — kjo i afroi ekonomisë kriteret e një shkence empirike. Përmes teksteve dhe modeleve të tij, ai krijoi korniza që lidhin mikroekonominë me makroekonominë, dhe teorinë me politikat — duke e bërë teorinë të përdorshme për zgjidhje reale. Libri i tij mësimor bëri që gjuhë e re (matematika dhe analiza) të përhapej globalisht, duke formuar gjenerata që praktikonin ekonominë me këtë qasje.  Në thelb të metodës së tij qëndronte vetë kërkesa etike: që analiza të shërbente për mirëqenie. Samuelson qëndron si urë: ai merr seriozisht kërkesën për saktësi (matematika, testimi), por e vendos atë gjithnjë në shërbim të pyetjes normative — si të përmirësojmë jetën njerëzore përmes politikës ekonomike. Ky kombinim e bën trashëgiminë e tij të dyfishtë: metodologjike dhe humane. > “Në fund të fundit, ekonomia nuk është për xhepat  — është për njerëzit.” — Paul A. Samuelson  Referencat: Burime kryesore: Paul A. Samuelson, Foundations of Economic Analysis, Harvard University Press, 1947. Paul A. Samuelson, Economics: An Introductory Analysis, McGraw-Hill, 1948. R. Dorfman, P. A. Samuelson & R. Solow, Linear Programming and Economic Analysis, McGraw-Hill, 1958. Nobel Prize Committee, The Sveriges Riksbank Prize in Economic Sciences 1970 – Paul A. Samuelson, NobelPrize.org . R. E. Backhouse, Foundations of Modern Economics: Paul Samuelson and the Transformation of Economic Analysis, Oxford University Press, 2017. M. Blaug, The Methodology of Economics, Cambridge University Press, 1992. D. Colander & H. Landreth, The Coming of Keynesianism to America, Edward Elgar, 2001. D. W. Hands, Reflection Without Rules: Economic Methodology and Contemporary Science Theory, Cambridge University Press, 2001. Kreditim autorësh Artikull origjinal: © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author. Prestige Magazine.  Të gjitha të drejtat e rezervuara.

Personalitete/Sami Frashëri (1850-1904) ishte rilindas i shquar, di jetar i madh, shkrimtar, publicist dhe ideologu kryesor i Lëvizjes Kombëtare Sami Frashëri (1 qershor 1850-18 qershor 1904), rilindës, erudit dhe dijetar i përmasave botërore Sami Frashëri (1850-1904) ishte rilindas i shquar, dijetar i madh, shkrimtar, publicist dhe ideologu kryesor i Lëvizjes Kombëtare 01/06/2018 Personalitete Sami Bej Frashëri, njëri ndër personalitetet më të shquara të kombit, por edhe i kulturës botërore u lind më 1 qershor të vitit 1850, në fshatin Frashër të Përmetit. Ka vdekur më 18 qershor 1904, në Stamboll. Ai ishte rilindas i shquar, dijetar i madh, shkrimtar, publicist dhe ideologu kryesor i Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Në literaturën e huaj është i njohur me emrin Shemseddin Sami. Lindi në Frashër të Përmetit më 1 qershor 1850. Ishte një nga djemtë e Halit bej Dakollarit. Mësimet e para i mori në fshatin e lindjes. Më 1865 së bashku me pesë vëllezërit e tij dhe dy motrat u vendos në Janinë. Këtu së bashku me vëllanë, Naimin, Sami Frashëri kreu shkollën e mesme greke “Zosimea”, ku përveç kulturës së përgjithshme, përvetësoi krahas greqishtes së re e të vjetër edhe gjuhën latine si dhe gjuhën frënge dhe atë italiane. Në Tetovë, nga Mahmut Efendiu (Kalkendelenli Mahmut Efendi), mësoi arabisht, persisht dhe turqisht . Më 1872 u vendos në Stamboll ku zhvilloi një veprimtari të gjerë patriotike për çlirimin dhe bashkimin kombëtar të popullit shqiptar dhe bashkëpunoi me përfaqësuesit më përparimtarë të lëvizjes demokratike-borgjeze turke. Ishte një ndër organizatorët kryesorë të “Komitetit Qendror për mbrojtjen e të drejtave të kombësisë shqiptare” dhe me themelimin e “Shoqërisë së të shtypurit me shkronja shqip” (1879) u zgjodh kryetar i saj. Samiu drejtoi revistat e para në gjuhën shqipe “Drita” dhe pastaj “Dituria” (Stamboll, 1884-85) ku shkroi një numër të madh artikujsh. Për nevojat e shkollës shqipe hartoi librat “Abetare e gjuhës shqipe” (1886), “Shkronjtore e gjuhës shqipe” (gramatika, 1886) dhe “Shkronjë” (Gjeografia, 1888) në gjuhën shqipe. Nga veprat më të shquara të këtij mendimtari të shquar, patriot, demokrat dhe iluminist është “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”, botuar më 1899 pa emër autori në Bukuresht. Ky traktat u bë manifesti i Rilindjes Kombëtare Shqiptare, vepra që sintetizoi programin e lëvizjes, strategjinë dhe taktikën e saj. Në të u shprehën idealet demokratike të zhvillimit politik e shoqëror të vendit, të zhvillimit të arsimit, të kulturës e të shkencës. Sami Frashëri hartoi dhe një fjalor të gjuhës shqipe i cili mbeti i pabotuar. Gjithashtu ai la në dorëshkrim një përmbledhje këngësh popullore shqiptare. Çështjen shqiptare Sami Frashëri e mbrojti edhe në organet e ndryshme të shtypit që drejtoi, sidomos në gazetën turke “Terxhuman-i Shark”. Sami Frashëri është autor i 57 veprave në gjuhën shqipe, turke dhe arabe duke përfshirë këtu edhe revistat e gazetat që i drejtoi duke botuar vetë në to. Çështjen shqiptare dhe historinë e popullit shqiptar Sami Frashëri i trajton edhe në veprat në gjuhën turke e sidomos në artikujt e botuar në shtypin e kohës, si edhe në veprat letrare me motive nga jeta shqiptare. Si dijetar i madh Sami Frashëri dha kontributin e tij të vyer në disa fusha të shkencës ku u dallua si përfaqësues i mendimit të përparuar materialist, jo vetëm për Shqipërinë, por edhe për vendet e Lindjes. Është autor i fjalorit normativ të gjuhës turke (Kamus-i türki, 1901) i cili ruan vlerën e vet të madhe edhe në ditët e sotme. Fjalori “Kamus-i türki” përmban mbi 40 mijë fjalë e shprehje gjuhësore dhe është pajisur me një parathënie të gjatë të shkruar nga vetë Samiu ku parashtron parimet e tij mbi fjalorin e një gjuhe letrare. Samiu është edhe autor i disa fjalorëve dygjuhësh frëngjisht-turqisht 1882); turqisht-frëngjisht 1885); arabisht-turqisht (Kamus-i arabi). Vepra madhore e Sami Frashëri në gjuhën turke është Enciklopedia e tij “Kamus-ul alâm” (1900) në 6 vëllime, ku Samiu u jep një vend tëdukshëm botës shqiptare, figurave të rëndësishme që ka nxjerrë populli shqiptar gjatë historisë së tij. Në enciklopedinë e Samiut gjenden njoftime për institucionet shtetërore, arsimore, fetare etj., si edhe të dhëna gjeografike jo vetëm për qytetet dhe qendrat administrative më të rëndësishme të Shqipërisë, por edhe për fshatrat më të njohura. Si shkrimtar Sami Frashëri shkroi në gjuhën turke drama e romane. Vepra më e rëndësishme tregimtare Sami Frashëri “Besa”, e botuar më 1875 (?) e ka marrë subjektin nga jeta shqiptare. Ajo u shfaq në teatrin perandorak në Stamboll më 1874, një vit para se të botohej. Për popullarizimin e dijeve shkencore shkroj disa libra dhe broshura, të ciat i përmblodhi në “Bibliotekën e xhepit”, hartoi tekste të ndryshme, botoi antologji me pjesë të zgjedhura nga letërsia botërore dhe kryesisht orientale, ai la në dorëshkrim 11 vepra kryesisht nga fusha e gjuhësisë dhe e letërsisë. Sami Frashëri ishte edhe një gazetar i talentuar. Ai ka bashkëpunuar me shkrime dhe ka qenë redaktor dhe kryeredaktor në disa gazeta si psh: “” (“Mëngjezi” 1876), ku për një kohë ishte kryeredaktor, (“Java”) etj. Në punën krijuese të Sami Frashëri një vend të rëndësishëm zënë edhe përkthimet, e kryesisht ato nga frëngjishtja. Ai shquhej për kulturën e tij të gjerë në shumë fusha. Biblioteka personale e tij kishte 20,000 vëllime. Për veprimtarinë patriotike edhe për frymën përparimtare që përshkon veprat e tij Porta e Lartë e ndoqi dhe e persekutoi Sami Frashërin, duke e internuar e izoluar. Vitet e fundit atij i qe ndaluar të dilte nga shtëpia. Atdhetari i shquar vdiq në Stamboll. Titujt e veprave: Gjave (1876) Shqipëria ç´ka qenë, ç´është e ç´do të bëhet (1899) [2] Besa dramë (osmanisht) [2] Kamus-i Turki fjalor (osmanisht- Kamus al alam enciklopedia e parë osmane e gjeografisë dhe historisë.[2] Kamus-i Fransevi, 1882 Fjalor osmanisht-frëngjisht Kamus-i Fransevi, 1885 Fjalor osmanisht-frëngjisht Kamus-i Arabi, Fjalor arabisht-osmanisht Dheu Është Flori[2] Dashuria e Talatit për Fitneten Himmetu-l-Himam fi neshri-l-Islam SAMI FRASHËRI (1850 – 1904) FIGURA MË E SPIKATUR E RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE NGA EDITORI 7 JANAR, 2023 12 MINUTA PËR TË LEXUAR 2 COMMENTS Një historiografi e Sami Frashërit, e përkthyer nga gjuha turke SAMI FRASHËRI (1850 – 1904) FIGURA MË E SPIKATUR E RILINDJES KOMBËTARE SHQIPTARE DHE HISTORISË MODERNE TURKE Shemsettin Sami Frashëri, i njohur ndër shqiptarët si Sami Bej Frashëri, ka qenë dhe mbetet një nga figurat më të spikatura jo vetëm të Rilindjes Kombëtare Shqiptare, por edhe të vetë historisë moderne turke. Me veprat e tij madhore: /Kamus’i Fransevi (1882-1905, fjalor frengjisht – turqisht), Kamus’i Fransevi (1885, fjalor turqisht – frengjisht), Kamus’ul Alam (6 vëllime, 1889 – 1898, enciklopedi e përgjithshme), Kamus’i Arabi (1898, fjalor arabisht – turqisht, i papërfunduar), Kamus’i Turki (2 vëllime, 1899 – 1900), / Sami Frashëri, si shkrimtar dhe akademik, zuri një vend të patjetërsuar në historinë e kohës ku ai jetoi dhe punoi. Në vijim pashtriku.org boton një historiografi të Sami Frashërit, të përkthyer nga gjuha turke. ( * ) Përgatitës enciklopedish, fjalorësh dhe shkrimtar turk me origjinë shqiptare. Ky është shkrimtari i romanit të parë të shkruajtur me shkronjat truke “Taashuk-i Talat dhe Fitnat (1872)”, i enciklopedisë së parë turke “Kamus-ul Alam (1889-1898) dhe i fjalorit të parë [në kuptimin e plotë të fjalës] modern turqisht “Kamus-i Turki (1901). Gjithashtu ka shkruar edhe fjalorët “Kamus-i Fransevi” frengjisht dhe “Kamus-i Arabi” arabisht. Së bashku me vëllain e tij të madh Abdyl Frashërin, kanë bërë alfabetin e parë të gjuhës shqipe duke përdorur shkronjat latine dhe ato greke në 1879. Kurse në 1886 ka shkruar një libër mbi gramatikën e gjuhës shqipe. Vëllai i tij, Naim Frashëri, pranohet si themeluesi i poezisë shqiptare. Njëkohëshit (Shemsettin Sami) është edhe babai i Ali Sami Jen, themeluesi i klubit sportiv Galatasaray. Ka lindur në vitin 1850 në Shqipërinë jugore, në një fshat të quajtur Frashër të rrethit të Beratit. Ai është djali i dytë nga gjashtë fëmijët e Halit’it (i ati) të familjes Frashëri. Kurse dy prej fëmijëve të tjerë, Naimi dhe Abduli kanë luajtur një rol shumë të rëndësishëm në historinë e Shqipërisë. Arsimin e mesëm e ka mbaruar në shkollën e mesme Zosimea në Janinë, e cila ndodhet në Greqinë e sotme. Krahas greqishtes së vjetër (dhe te re), frengjistes dhe italishtes, ai mësoi edhe turqisht, arabisht dhe persisht. Meqenëse familja e tij ishte e besimit bektashi, ai zgjodhi të ndiqte rrugën e tyre. Ka punuar një kohë si sekretar (shkruajtës i letrave) i guvernatorit në Janinë. Në 1871 shkoi në Stamboll dhe filloi të punojë në një shtypshkronjë. Gjatë kësaj kohe gjithashtu u mor me botimin (pjesë-pjesë) e romaneve “Taashuk-i Talat dhe Fitnat (1872-1873)”. Ka punuar edhe në gazetat “Siraxh” dhe “Hadika” te Ebuzzija Teufik’it. Këto gazeta më vonë u mbyllën meqënëse filluan të shkruanin kundër osmanllinjve të rinj. Pas famës që fitoi me shfaqjen e tragjedisë “Majori Plak” të përkthyer nga frengjishtja në 1874, shkruajti dhe vuri në skenë shfaqjen “Besa”, e cila trajtonte problemet e Shqipërisë së asaj kohe. Në 1874 u dërgua në Trablusgarp për të drejtuar punimet në gazetën e vilajetit. Shemsettini qëndroi atje, nëntë muaj. Përpara kësaj detyre ai udhëtoi për në Itali. Me t’u kthyer në Stamboll në 1876 së bashku me Mihran Efendi Nakashjan filluan të botonin gazetën “Sabah”. Kjo gazetë fitoi një popullaritet të madh në një kohë të shkurtër dhe u arrit të botohej me tirazh shumë të madh, gjë që nuk ishte parë, deri në atë kohë, në shtypin turk. Në 1877 qëndroi për një kohë në Rodos dhe punoi si mbajtës i vulave të guvernatorit. Pas kthimit, shkrimin e tij “Shundan Bundan” [Nga këtu për atje] që shkruante tek gazeta Sabah e vazhdoi tek gazeta Tercuman’i Shark. Gjatë kësaj kohe u mor shumë edhe me çështjet e Shqipërisë. Nga njëri krah përkrahte “Lëvizja për Bashkimin Shqiptar” të drejtuar nga vëllai i tij Abduli, nga krahu tjetër dilte kundër ndarjes së Shqipërisë nga Shteti Osman. Në 1880 me urdhër të Sulltan Abdulhamid’it u thirr në pallat dhe filloi punën në Komisionin e Kontrollit Ushtarak si sekretar. Këtë punë e vazhdoi deri në fund të jetës së tij dhe nga përfitimet ekonomike që mori këtu, pati më shumë kohë dhe mundësi për t’iu kushtuar edhe më shumë librave të tij. Gjatë këtyre viteve përktheu librin “Robinson Kruzo” të Daniel Defoe’s dhe librin “Të mjerët” të Viktor Hygo’s. Në vitet 1882-1883 botoi veprën e tij të madhe të parë “Kamus-i Fransevi” (fjalor frengjisht-turqisht) dhe në 1885 një pjesë të po kësaj vepre në turqisht-frengjisht. Si rezultat i kësaj vepre, Sulltan Abdulhamid’i e dekoroi atë me medaljen e nderit. Duke filluar nga viti 1889 dhe për nëntë vjet shkruajti (vetë) dhe botoi enciklopedinë “Kamus-ul Alam” pas së cilës u bë edhe një nga shkrimtarët më me zë në Turqi. Akoma pa e përfunduar “Kamus-ul Alam” në 1896-1897 botoi pjesë-pjesë fjalorin me të gjerë arabisht-turqisht. Arriti të botojë vetëm 504 faqe deri tek shkronja “xhim”. Në 1898 pas rregullimeve që i bëri Shemsettin Sami, u botuan nëpër gazeta një seri artikujsh. Në 1899 filloi të shkruaj fjalorin e parë turqisht-turqshit “Kamus-i Turki” sipas parimeve moderne të asaj kohe. Në 1901 pasi e botoi këtë vepër të madhe, ia dedikoi veten plotësisht kërkimeve mbi gjuhën turke. Në 1902 përgatiti përkthimin e “Kutadgu Bilik” dhe në 1903 të “Orhun Abideleri”. Ai ndërroi jetë në shtëpinë e tij në Erenköy, akoma pa e mbaruar veprën e tij “Ortaçağ Kipçakçası” (Kipçak, është një fis turk që gjatë shekujve XI-XV ka jetuar në brigjet e Detit të Zi, kurse në ditët e sotme jetojnë në Egjipt dhe Siri). Edhe pse me origjinë shqiptare dhe i interesuar drejtpërsëdrejti me çështjet e Shqipërisë, ka mbrojtur përherë modernizimin e shtetit Osman dhe ka theksuar shumë rëndësinë e turqishtes si gjuhë e përbashkët e perandorisë. Për studimin e turqishtes, modernizimin dhe mësimin e saj në fusha të ndryshme, jo vetëm në kohën e Shemsettin Samiut, por në të gjitha kohërat kanë qenë të pakët personat si ai. Fjalori turqisht-turqisht “Kamus-i Turki” është shkruajtur me turqishten osmane dhe përbëhet nga tre gjuhe (turqisht, arabisht, persisht). Fjalëve arabisht dhe persisht, ashtu si edhe në fjalorët e vjetër, i është kushtuar një kujdes i veçantë në përdorimin e tyre në gjuhën e përditshme. Këtyre fjalëve nuk u është dhënë kuptimi i tyre i vërtetë, por kuptimi sipas gjuhës së përdorur turke. Gjithashtu i është kushtuar kujdes i veçantë edhe fjalëve të huazuara nga gjuhët perëndimore. Por ajo që është më e rëndësishmja është se kujdesi më i veçantë i është kushtuar turqishtes (shtylla kurrizore e osmanishtes) dhe etimologjisë së saj. Shemsettin Sami ka mbrojtur përherë çështjen e thjeshtimit dhe turqizimit të gjuhës, prandaj për këtë, shumë herë ka kërkuar që nëse nevojitet t’i kthehet përseri burimeve të turqishtes së vjetër (madje edhe të turqishtes së lindjes [Çağatayca]). Libri “Shqipëria çfarë ishte, çfarë është, çfarë do të bëhet” pishtari i Rilindjes Kombëtare, i përket Shemsettin Samiut. Duke iu mbështetur kësaj vepre, ky bashkë me Naimin dhe Abdulin quhen si kokat e mendjes kombëtare shqiptare. Në kryeqytetin e Shqipërisë, Tiranë, në njërin prej shesheve të tij, gjendet edhe busti i Samiut. Libri “Shqipëria çfarë ishte, çfarë është, çfarë do të bëhet” për herë të parë në 1899 u shkruajt në gjuhën shqipe (pa emrin e autorit). Më vonë u botua në frengjisht dhe në 1904 pas vdekjes së Shemsettin Samit ky libër u botua në Sofje (bashkë me emrin e tij si autor) i përkthyer nga gjuha shqipe në turqisht fjalë për fjalë. Historianët turq, në përgjithësi nuk e pranojnë këtë si vepër të Shemsettin Samit, por këtë ngjarje e vlerësojnë si një përpjekje e tij për të rritur edhe më shumë famën e tij në Rilindjen Kombëtare (shqiptare). Duke marrë parasysh interesin e madh që ka treguar Shemsettin Samiu në çështjet turke dhe ato osmane, mendohet se kjo e vërteton në një farë mënyre këtë mendim. Përkundër kësaj nuk ka asnjë pikë dyshimi për autorësinë e tij në veprat e tij shqipe. Romani “Taashuk-i Talat dhe Fitnat” i Shemsettin Samit që nga 1872 filloi të botohej pjesë – pjesë në gazetën “Hadika”. Dhe në verën e vitit 1873 përfundoi botimi i tij. Ky roman që tregon për dashurinë e Talat’it me Fitnat’it, në letërsinë turke vlerësohet si romani i parë turqisht. Vepra e Shemsettin Samit (romani) i shkruar me shkronja turke, është një çështje që nuk është vërtetuar plotësisht nëse ky është romani i parë ose jo. Por, për nga popullariteti që ka fituar, ky është padyshim romani i parë. V e p r a t – Roman Taashuk-i Talat dhe Fitnat (1873) – Teatër Besa (1874) Sejdi Jahja (1875) Gave (1876) Mezalim-i Endulus (nuk është botuar) Vixhdan (nuk është botuar) – Përkthime Florian, Galatée (1773) Dumanoir & d’Ennery – Majori Plak (1874) Daniel Defoe – Robinson Kruzo Viktor Hygo – Të mjerët (1880, mungon vëllimi i fundit) Ali bin Ebi Talib – Esh’ar-i Muntehabe (1900, përkthime nga Divan’i i Ali bin Ebu Talib) – Fjalor dhe Enciklopedi Kamus-i Fransevi (1882-1905, fjalor frengjisht-turqisht) Kamus-i Fransevi (1885, fjalor turqisht-frengjisht) Kamus-ul Alam (6 vëllime, 1889-1898, enciklopedi e përgjithshme) Kamus-i Arabi (1898, fjalor arabisht-turqisht, i papërfunduar) Kamus-i Turki (2 vëllime, 1899-1900) – Librat e gramatikës (gjuhësore) Usul-i Tenkit dhe Tertib (1886) Nev’usul Sarf-i Turki (1891, gramatika moderne turqisht) Elif-ba Turki (1898, libër për mësimin e arabishtes, sipas metodës së re] Usul-i Xhedid-i Kauaid-i Arabije (1910, libër për mësimin e arabishtes, sipas metodës së re) Tatbikat-i Arabije (1911) Përveç këtyreve, ka shkruajtur edhe libra të vegjël mbi astronominë, gjeologjinë, historia e Islamit, antropologjinë, gratë, mitologjinë, gramatikën. Ka mbledhur anekdoda në një botim me dy vëllime “Letaif”. Ka mbledhur fjalë të urta në një botim me katër vëllime “Emsal”. Ka botuar për ciklet shkollore alfabete dhe libra leximi. Njëkohësisht ka botuar edhe disa vepra në shqip së bashku me librin e gramatikës “Abetarja e Shkronjëtorja”. ____________ *) E përktheu dhe e përshtati në shqip: Andi Kallushi, 07. 08. 2010 Burimet: – Shkrimi më me vlerë i shkruar për Shemsettin Samin është bërë nga Prof. Dr. Ömer Faruk Akun dhe kjo është botuar nga Alfa Yayınları Istanbul (1998). – Islam Ansiklopedisi, M.E.B. vëllimi i 11’të, faqet 411-422. http://www.turkceciler.com/semsettin_sami.html *** Një përgjigjie për mohuesit e pellazgëve PELLAZGËT KANË FOLUR KËTË GJUHË QË FLASIM NE SOT, KA THËNË SAMI FRASHËRI “Pa dyshim Pellazgët janë kombi më i vjetër arian i Europës. Ka shumë fakte dhe shumë rrëfime që na tregojnë se Pellazgët që ne na duken si një përrallë për faktin që janë një komb shumë i lashtë, kanë folur këtë gjuhë që flasim edhe ne sot e kësaj dite. Emrat e perëndive që Pellazgët u faleshin, i ka huazuar mitologjia e grekëve dhe romakëve, por edhe shumë fjalë të tjera që historia i ka ruajtur si emra vendesh etj,.. duken që janë fjalë thjeshtë shqip edhe na tregojnë që Pellazgët kanë folur mijra vjet më parë të njëjtën gjuhë që flasim edhe ne sot, pothuajse pa ndryshime, ose me aq pak ndryshime saqë po të dilte ndonjë pellazg do të mund të flisnim me të si flet një gegë me një toskë. ” – kështu ka shkruar Sami Frashëri në librin “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet”. Në vazhdim lexoni një fragment të shkëputur nga ky libër: “Emrat e perëndive që Pellazgët u faleshin, i ka huazuar mitologjia e grekëve dhe romakëve, por edhe shumë fjalë të tjera që historia i ka ruajtur si emra vendesh etj,.. duken që janë fjalë thjeshtë shqip edhe na tregojnë që Pellazgët kanë folur mijra vjet më parë të njëjtën gjuhë që flasim edhe ne sot, pothuajse pa ndryshime, ose me aq pak ndryshime saqë po të dilte ndonjë pellazg do të mund të flisnim me të si flet një gegë me një toskë. Shqiptarët flasin një nga më të vjetra e më të bukura gjuhë të dheut. Gjuhët që kanë qënë të ngjashme dhe bashkëkohëse me gjuhën shqipe janë zhdukur prej mijëra vjetësh, dhe nuk fliten më në asnjë vend të botës. Në vendin e tyre fliten gjuhët që rrjedhin prej tyre. Shqipja si gjuhë është e ngjashme me greqishten e vjetër, me latinishten, me sanskritishten gjuhë e vjetër e Indisë, me zendishten gjuhë e Persisë së vjetër, me keltishten, me teutonishten etj. Por këto gjuhë që numëruam më sipër janë me të reja se gjuha shqipe dhe kanë mijëra vjet që nuk fliten më, dhe rrojnë të shkruara vetëm në faqet e disa librave shumë të vjetër. Këto gjuhë quhen “gjuhë të vdekura”, dhe shqipja, gjuha jonë që është më e vjetër nga ato është e gjallë dhe flitet edhe sot si në kohën e Pellazgëve. Pa dyshim Pellazgët janë kombi më i vjetër arian i Europës. Ka shumë fakte dhe shumë rrëfime që na tregojnë se Pellazgët që ne na duken si një përrallë për faktin që janë një komb shumë i lashtë, kanë folur këtë gjuhë që flasim edhe ne sot e kësaj dite. Emrat e perëndive që Pellazgët u faleshin, i ka huazuar mitologjia e grekëve dhe romakëve, por edhe shumë fjalë të tjera që historia i ka ruajtur si emra vendesh etj,.. duken që janë fjalë thjeshtë shqip edhe na tregojnë që Pellazgët kanë folur mijra vjet më parë të njëjtën gjuhë që flasim edhe ne sot, pothuajse pa ndryshime, ose me aq pak ndryshime saqë po të dilte ndonjë pellazg do të mund të flisnim me të si flet një gegë me një toskë. *** Gramatika e gjuhës shqipe, lakimi dhe zgjedhimi, hollësia e nyjeve, dhe e përemrave e të tjera bukuri të kësaj gjuhe, që jo vetëm asnjë nga gjuhët e sotme nuk i ka, por as gjuhët e vjetra nuk i kanë, na tregojnë që shqipja është një gjuhë shumë e vjetër dhe na vjen nga kohët e qëmotëshme e ruajtur e paprishur dhe e pandryshuar. Shënja e kombit është gjuha. Çdo komb njihet me anë të gjuhës. Ata njerëz që harrojnë apo nuk flasin më gjuhën e tyre, me kalimin e kohës bëhen qytetarë të atij kombi që i flasin gjuhën. Shumë qytetërime që janë zhdukur mos pandehni se vdiqën ose u vranë të gjithë, jo, por u përzien me kombe të tjerë dhe morën gjuhën e tyre dhe u bënë pjesë e tyre. Kështu u zhdukën Maqedonasit, Thrakët, Frigasit, dhe shumë popullësi të tjera që nuk ishin pellazgë d.m.th. shqiptarë si ne, pra këto popullësi sot nuk janë por u zhukën dhe u harruan sepse humbën gjuhën e tyre. Por shqiptarët e atij vendi që sot quhet Shqipëri e kanë ruajtur fort mirë gjuhën e tyre, dhe kështu edhe sot në këtë vend flitet gjuha e Pellazgëve të lashtë. – Si kanë mundur shqiptarët të ruajnë gjuhën e tyre të plotë e të paprishur për një kohë kaq të madhe? – Si ka mundësi që gjuha shqipe nuk është prishur dhe nuk është ndryshuar edhe pse nuk ka pasur shkronja dhe libra, dhe duke mos qënë e shkruar dhe duke mos e mësuar nëpër shkolla, kur gjuhë të shkruara dhe të krijuara me kujdes të madh janë prishur aq shumë sa sot quhen gjuhë të tjera? Përgjigja e këtyre pyetjeve është fare e lehtë: Shqiptarët e kanë mbajtur gjuhën dhe kombin e tyre jo me shkronja, jo me dituri dhe sa me qytetërim, por vetëm me pastërti, duke qënë gjithmonë vetëm dhe duke mos u përzjerë me të tjerë, dhe duke mos futur të huaj në vendin e tyre. Të qëndruarit larg nga e gjithë bota, nga dituritë, nga tregëtia me një fjalë të jetuarit nëpër male, u ka ruajtur shqiptarëve kombin dhe gjuhën. Se përse shqiptarët nuk kanë menduar të shkruajnë gjuhën e tyre, kjo është një çudi e madhe. Nuk flasim për ato fise të vegjël dhe të shpërndarë të Pellazgëve dhe të Ilirëve të vjetër, sepse ata duke jetuar nëpër male nuk kishin nevojç që të shkruanin dhe as nuk u vinte ndër ment një gjë e tillë. Por Maqedonasit që kishin një mbretëri të sofistikuar, ashtu edhe mbretëria e Pirros në Epir dhe e Teutës në Iliri përse nuk patën nevojë që të shkruajnë gjuhën e tyre? Filipi i Maqedonisë që donte që të zgjeronte mbretërinë e tij dhe të pushtonte Greqinë, përse nuk bëri të shkruhej gjuha e tij ashtu si greqishtja? Aleksandri i Madh le të themi që nuk pati kohë, por Ptolemenjtë që zgjuan diturinë dhe gjuhën greke në Aleksandri, si nuk menduan për gjuhën e tyre që ti bënin një palë shkronja, duke parë të gjithë kombet e Azisë dhe të Egjiptit që shkruanin cilido në gjuhën e tij? Romakët mësonin filozofinë në gjuhën greke, por kishin bërë shkronja edhe për gjuhën e tyre latinishten, kështu që shumë gjëra i shkruanin dhe i lexonin në këtë gjuhë. Johan George von Hahn (1811-1869), filologu i madh gjerman, ka shkruar shumë të vërteta për Shqipërinë, dhe ka gjetur në një vend të Shqipërisë një gur të shkruar shqip me disa shkronja të cilat u ngjajnë shumë shkronjave fiqinishte edhe duken të marra prej atyre por pa qenë vetë ato. Por këto shkronja nuk janë parë gjetkë, dhe as dihet që të kenë qenë të përdorura në Shqipëri. Disa varre dhe të tjerë gurë të shkruara me shkronja greke në Azinë e Vogël afër Angoresë, si edhe disa të tjerë të shkruara me shkronja latine në Etruri të Italisë, gjuha e të cilëve (gjuha e shkruar mbi varret dhe gurët) nuk është as greqisht as latinisht, duken të jenë shkruar në gjuhën shqipe prej Frigasve dhe Etruskëve të vjetër, të cilët ishin Pellazgë d.m.th. shqiptarë. Kuptohet që shqiptarët e vjetër kanë shkruar gjuhën e tyre me ato shkronja që njihnin, kështu që ata shkruanin herë me shkronja arabe, herë me shkronja greke dhe latine. Kjo ka ndodhur sepse shqiptarët nuk kanë menduar kurrë që të përgatitnin një palë shkronja për të shkruar gjuhën e tyre: dhe gjuha shqipe kishte mbetur deri në kohën tonë gjuhë e pashkruar.”

Profili i Ervis Gega Dodi Ngritja e paprecedentë e një artisti shqiptar për të udhëhequr një institucion të madh kulturor evropian. Ervis Gega-Dodi, një figurë e njohur në botën e artit, është emëruar Drejtor i Fondacionit të nderuar "Villa Musica", fondacionit më të madh shtetëror të muzikës në Gjermani. Ky emërim shënon një moment historik unik, pasi ajo është gruaja e parë me origjinë shqiptare që mban një pozicion kaq të lartë në historinë e Fondacionit. Por si arriti ketu violinistja e talentuar Ervis Gega ? Le ta pershkruajme shkurt udhëtimin e saj profesional. Ervis Gega Dodi është një violiniste e shquar shqiptare. Në vitin 1990, Gega u largua nga Shqipëria së bashku me familjen e saj. Studimet e larta për violinë i kreu në Londër. Në vitin 1996, Ervisi mori diplomën prestigjioze të recitalit koncert me çmimin më të lartë "Premier Prix" nga Shkolla e Muzikës dhe Dramës Guildhall. Për më shumë se një dekadë, ajo ka qenë pedagoge në universitete të ndryshme të muzikës në Gjermani dhe e angazhuar në evente solo, duke marrë vlerësime të vazhdueshme si nga mediat gjermane ashtu edhe nga ato shqiptare. Aktualisht èshtè me banim në Bon me familjen e saj.Ajo eshte nje familjare model dhe nje nene e urte e shkelqyer. Ervis Gega është violinistja më e re në Akademinë e Muzikës së Dhomës "Villa Musica", e njohur si pedagoge e nderuar që nga viti 2006.U nderua me titullin Profesor në Gjermani në vitin 2013. Violinistja dhe docentja Ervis Gega Dodi, nderohet me çmim në Gjermani 2018 - Universiteti-Johannes Gutenberg Mainz në Gjermani nderoi violinisten dhe docenten Ervis Gega Dodi me çmimin më të lartë për mësimdhënësit e muzikës. Ambasada e Shqipërisë në Gjermani, bën të ditur se çmimi iu dha Gega Dodit me motivazionin “rezultate të shquara” në veprimtarinë mësimdhënëse të docentes së muzikës me origjinë shqiptare. Veprimtarinë si docente Ervis Gega-Dodi e zhvillon krahas veprimtarisë koncertale në sallat më të shquara koncertale të Gjermanisë dhe jashtë saj. Loja e saj virtuoze në violinë është vlerësuar gjithashtu me çmime të larta. Në një botë ku ekselenca nderohet, Ervis Gega shkëlqen si një drite talenti artistik. Kontributet e saj në botën e muzikës, si interpretuese dhe edukatore, nënvizojnë ndikimin e saj të qëndrueshëm në peizazhin kulturor. Teksa luan në kompleksitetin e identitetit të saj të dyfishtë dhe triumfon , Ervis Gega mbetet një simbol i shpresës dhe i artit për muzikantët aspirantë kudo. Rrugëtimi i Ervis Gegës ilustron jo vetëm aftësinë e saj muzikore, por edhe qëndrueshmërinë dhe përkushtimin e saj ndaj profesionit si violinist, artiste ekselente ne muziken boterore. Nga lënia e atdheut për të ndjekur pasionin e saj e deri te njohja ndërkombëtare si virtuoze, historia e saj magjeps audiencën me talentin dhe mjeshtërinë e saj, Ajo qëndron si një dëshmi e fuqisë transformuese të muzikës dhe shpirtit të palëkundur të talentit dhe persosmerise ne ngjitje. Ervis Gega-Dodi, merr një pozicion Drejtor, kaq të lartë në Fondacionin Villa Musica. Në zemër të Gjermanisë, një violiniste dhe nje grua e shquar ka marrë drejtimin e një prej fondacioneve më prestigjioze muzikore në vend. Emërimi i saj i fundit si gruaja e parë në historinë e Fondacionit që mban një pozicion kaq të shquar shënon një moment historik. Një simfoni e ekselencës E themeluar me një mision për të nxitur talentet e rinj muzikorë nga të gjitha anët e globit, Villa Musica qëndron si një drite shprese për artistët e rinj. Me një formacion vjetor prej 140 koncertesh nëpër vende të ndryshme, ky fondacion jo vetëm që shfaq talente të jashtëzakonshme, por gjithashtu ofron bursa për studentët e talentuar. Për më tepër, Villa Musica ofron mbështetje në formën e instrumenteve muzikore të njohura për periudha të caktuara, duke pasuruar rrugëtimin artistik të muzikantëve premtues. Udhëheqja e Harmonisë Në kuadër të rolit të saj, zonja Gega-Dodi është përfshirë në mënyrë të ndërlikuar në Festivalin. Rhrin Vokal si pjesë e detyrave të saj. Le tè mesojme detyrat konkrete aktuale te Ervisit: 1.Drejtore Artistike e Fondacionit Villa Musica. 2. Drejtore Artistike e Filarmonise se Bonnit. 3. ⁠Professore ne Universitetin Johannes Guttenberg Mainz. 4. ⁠Professore ne Konservatorin Peter Cornelius. 5. ⁠Drejtuse Artistike e Cmimit te Muzikes se Dhomes „ Hans Gal Preis“ te Akademise se Shkencave Mainz. 6. ⁠Drejtore Artistike E Festivalit „ Rhein Vokal“ Artist që performon në violinë Një Testament për Talentin dhe Arritjen Duke vlerësuar aftësitë e saj të jashtëzakonshme dhe angazhimin e palëkundur, Sekretari i Shtetit për Kulturën, Z. Jürgen Hardeck, e cilësoi Prof. Ervis Gega si një menaxher thellësisht të suksesshëm, një violiniste shumë të talentuar dhe një pedagoge të nderuar. Ekspertiza e saj e shumëanshme dhe përkushtimi i pashembullt shkëlqejnë në gjithçka që ajo ndërmerr, duke frymëzuar ata që e rrethojnë. Një Maestro muzikor! Në një botë ku vlerësimet shpesh dominohen nga burrat, ngjitja e Ervis Gega-Dodit në zenitin e Fondacionit Villa Musica nuk është thjesht një fitore personale, por një triumf për gratë në art. Udhëtimi i saj shërben si një motivim për artistët aspirues dhe një testament i fuqisë së pasionit, talentit dhe këmbënguljes në ndjekjen e ëndrrave. Kur explorojme dhe lèvrojme në një botë muzikore që kapërcen kohën dhe hapësirën shikoime se ngjarja madhështore që ndodhi në Steinhalle të Muzeut Shtetëror, Villa Musica mahniti audiencën me një koncert magjepsës më 21 shtator në orën 19:00. Por kjo nuk është e gjitha - ky koncert shënon festën debutuese për drejtorin e ri muzikor, Ervis Gega, duke premtuar një mbrëmje të mbushur me talent dhe shkëlqim e saj muzikor të jashtëzakonshëm. Thyerja e barrierave beri qe te ngrihet ne kete detyre një artiste e talentuar shqiptare për të udhëhequr një institucion të madh kulturor evropian. Ervis Gega-Dodi, një figurë e njohur në botën e artit, është emëruar Drejtor i Fondacionit të nderuar "Villa Musica", fondacionit më të madh shtetëror të muzikës në Gjermani. Ky emërim shënon një moment historik unik, pasi ajo është gruaja e parë me origjinë shqiptare që mban një pozicion kaq të lartë në historinë e Fondacionit. Fondacioni Villa Musica është një institucion i nderuar që ushqen talentet e reja muzikore nga e gjithë bota. I njohur për organizimin e 140 koncerteve në vit në ambiente të ndryshme, Fondacioni ofron bursa financiare për studentët e shquar dhe i mbështet ata me instrumente të njohur për një periudhë të caktuar. Për më tepër, përgjegjësitë e zonjës Gega-Dodi përfshijnë mbikëqyrjen e Festivalit të këngëve "Rhein Vokal", duke shfaqur aftësitë e saj të gjithanshme drejtuese. Gjatë një konference për shtyp, Sekretari i Shtetit për Kulturën, z. Jürgen Hardeck, vlerësoi Prof. Ervis Gega si një menaxher tepër të suksesshëm, një violinist shumë të talentuar dhe një pedagog të dalluar. Kompleti i saj i larmishëm i aftësive dhe përkushtimi i palëkundur kanë kontribuar padyshim në ngjitjen e saj të jashtëzakonshme në këtë rol me ndikim në peizazhin kulturor. Udhëtimi i Ervis Gega-Dodit ilustron fuqinë e potencialit te saj muzikor, aftèsite dhe thyerjes barrirave të tavaneve prej xhami në fushën e artit dhe kulturës. Udhëheqja e saj vizionare dhe ndikimi i thellë në Fondacionin Villa Musica sinjalizojnë një epokë të re gjithëpërfshirjeje dhe përsosmërie në sferën kulturore evropiane. Le të marrim frymëzim nga historia e Ervis Gega-Dodit, duke treguar se talenti, pasioni dhe këmbëngulja nuk njohin kufij. Emërimi i saj nuk është thjesht një triumf personal, por një dëshmi e mundësive të pakufishme kur kapërcehen veshtiresi dge pergatitja eshte e madhe dhe teper serioze, dhe mundësitë përqafohen me besim dhe vendosmëri. Përqafoni frymën e madhèshtise, talentit, punes e mençurisè dhe virtuozitetit të mishëruar nga Ervis Gega-Dodi, Realiteti i suksesshem i Ervisit na lumturon, dëshmon ndikimin transformues të një artisti shqiptar në ballë të formësimit të narrativës kulturore të Evropës. Le të shërbejë udhëtimi i saj si një drite shprese dhe inkurajimi për artistët aspirantë, duke dëshmuar se rruga drejt suksesit është farkëtuar nga qëndrueshmëria, origjinaliteti dhe besimi i palëkundur në aftësitë e dikujt. Arritja e shquar historike e Ervis Gega-Dodit si Drejtor i Fondacionit Villa Musica në Gjermani simbolizon një triumf të diversitetit, talentit dhe këmbënguljes në peizazhin kulturor evropian. Udhëheqja e saj paralajmëron një epokë të re gjithëpërfshirjeje dhe përsosmërie, duke frymëzuar brezat që do të vijnë për të thyer barrierat, për të sfiduar pritshmëritë dhe për të luftuar për madhështi në ndjekjet e tyre artistike. Bashkohuni me ne për të festuar rrugëtimin e jashtëzakonshëm të Ervis Gega-Dodit dhe ndikimin transformues që ajo vazhdon të ketë në botën e muzikës dhe kulturës. Albumi Fotografik Pergatiti:Dr Liliana Pere.