Search this site

Susan Ryder Piktore Britanike Piktorja e Dritës: Susan Ryder dhe Eleganca e Brendshme Në botën e artit britanik, pak artiste arrijnë të kapin thellësinë e ndjesisë dhe subtilitetin e atmosferës si Susan Ryder. Me një penel të ndjeshëm dhe një sy të mprehtë për dritën, ajo krijon portrete, interiere dhe kopshtije që janë më shumë se imazhe – janë tregime të ndaluara në hapsirë dhe kohë. Kjo ese synon të zbulojë rrënjët e saj, rrugëtimin artistik, stilet e veprat, dhe mënyrën se si elita ka përjetuar punën e saj. Susan Myfanwy Prudence Ryder lindi në Windsor, Berkshire, në vitin 1944. Ajo u rrit në një familje të lidhur me artin; babai i saj, Robert Ryder VC, ishte një piktor amator i cili e nxiti të eksploronte ngjyrat dhe formën që në fëmijëri. Atmosfera e familjes së saj krijoi një terren të pjellur për zhvillimin e ndjeshmërisë artistike dhe përkushtimit ndaj artit. Në vitet e rinisë, Susan ndoqi studimet në Byam Shaw School of Painting në Londër (1960–1964), ku u udhëhoq nga pedagogë të shquar si Bernard Dunstan, Maurice de Sausmarez dhe Peter Garrard. Në këtë periudhë, ajo fitoi David Murray Travelling Scholarship, që i hapi mundësi të eksploronte teknikat dhe frymëzimet europiane. Rruga e saj ishte e qartë: të bëhej një piktore e njohur, e aftë të kapte më shumë se pamjen – shpirtin e subjektit. Susan Ryder është e njohur për stilinne portretet, interieret dhe peizazhet e kopshtit, ku drita dhe ngjyra janë protagonistë. Frymëzuar nga Vuillard, Vermeer dhe Van Dyck, ajo përdor ngjyrën për të krijuar thellësi dhe ndjesi, duke ecur mbi linjën mes realizmit dhe interpretimit emocional. Secila pikturë është një tregim i heshtur: një dhomë e ndriçuar nga dielli, një portret që flet për karakterin, një kopsht i ngrohtë në një mëngjes pranveror. Disa nga veprat e saj më të njohura përfshijnë: Portreti i Princeshës Diana në fustanin e nusërisë (1981) – një interpretim intim dhe i hollësishëm që kap elegancën dhe shpirtin e princeshës. Portreti i Mbretëreshës Elizabeth II (1997) – një punë që kombinon respektin dhe ndjeshmërinë artistike, e vlerësuar nga kolegët dhe elita. Interieret dhe kopshtet – këto punime janë komentuar si “poezia e heshtur e dritës dhe ngjyrës”, duke theksuar aftësinë e Ryder për të transformuar ambientet në eksperienca emocionale. Artin e Susan Ryder e ka përjetuar me admirim elita britanike dhe institucione prestigjioze. Ajo ka qenë anëtare e New English Art Club dhe Royal Society of Portrait Painters, ku shërbeu si Zv/President. Punimet e saj ruhen në koleksione private dhe publike, duke përfshirë Royal Hospital Chelsea, Girton College (Cambridge) dhe St John’s College (Oxford). Elita e ka parë jo vetëm mjeshtrinë teknike, por edhe aftësinë për të transmetuar emocion dhe elegancë në çdo portret dhe peizazh. Në këtë ese, Susan Ryder shfaqet jo vetëm si piktore e talentuar, por si një rrëfimtar i ndjeshëm i dritës dhe emocioneve, një artiste që tregon se arti është udhëtim i shpirtit, jo vetëm vizual 🏆 Çmimet dhe Vlerësimet David Murray Travel Scholarship (1964): Ky çmim i dha mundësinë të udhëtonte dhe të zhvillonte aftësitë e saj artistike në moshën e re. Alexon Portrait Award (1990): Një çmim i njohur në fushën e pikturës së portretit. New English Critic's Prize (1991): Një çmim që vlerëson kritikën dhe shkrimin mbi artin bashkëkohor. Pjesëmarrje e rregullt në Ekspozitën e Verës të Akademisë Mbretërore: Që nga mosha 18 vjeçare, Susan ka ekspozuar rregullisht në këtë ngjarje prestigjioze. © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese, Botuese, Autore

Intervistë me Artistin e Record Guinness “Saimir Strati: Artisti i talentuar i Mozaikëve dhe Rekordmeni i Guinness World” Portret i shkurter i artistit – Saimir Strati  Saimir Strati është një artist që ka arritur të bashkojë traditën dhe modernitetin përmes mozaikëve të tij unikë. I lindur më 11 Prill në Tiranë në  Shqipëri. Karriera e tij filloi duke restauruar mozaikë në vende arkeologjike të Bylisit, Amantias dhe Apolonisë, duke dëshmuar një lidhje të hershme me historinë dhe artin e lashtë. Ai është gjithashtu anëtar i Shoqatës Britanike të Mozaikut Modern, duke përfaqësuar Shqipërinë në arenën ndërkombëtare të artit bashkëkohor. Veprat e tij artistike janë një eksplorim i pafund i materialeve dhe temave. Ai krijon vepra të jashtëzakonshme me materiale të zakonshme, duke ndërthurur të kaluarën me të tashmen dhe duke i dhënë jetë teknikave të vjetra dhe përbërjeve industriale të përditshme. Frymëzimi i tij shpesh vjen nga muzika, siç tregon seria e mozaikëve “Katër stinët” bazuar në koncertin e Vivaldit, ku çdo stinë përfaqësohet nga një instrument i ndryshëm. Veprat e tij shfaqin gjithashtu histori dhe legjenda, si në “Vajza e Detit” ku një vajzë transformohet në peshk për t’u ribashkuar me dashurinë e saj të largët, ose “Paqja”, ku fragmente pasqyrash reflektojnë mesazhin e paqes universale. Strati është një rekordmen i Guinness World Records, duke nisur me portretin e Leonardo Da Vincit në vitin 2006 dhe duke vazhduar me mozaikë gjigantë që përdorin materiale të ndryshme, nga kruese dhëmbësh deri te kapëse teli dhe fasule. Ekspozitat e tij filluan në vitin 1996 dhe kanë përfshirë qytete të ndryshme të Shqipërisë dhe jashtë saj, duke përfshirë SHBA dhe Muzeun “Believe it or Not”. Saimir Strati është më shumë se një artist mozaikësh; ai është një artist me shpirt krijues, një reflektues i muzikës dhe legjendave, dhe një mjeshtër i durimit të pafund. Mozaikët e tij nuk janë vetëm vepra arti, por pasqyra të shpirtit njerëzor dhe të mundësive të pafund të krijimit, duke na kujtuar se çdo material, qoftë i zakonshëm apo industrial, mund të shndërrohet në art të përjetshëm në duart e një vizionari. Veprat e Stratit janë një dialog mes së shkuarës dhe së tashmes, ku materiali dhe ideja bashkohen në harmoni. Çdo mozaik tregon se durimi dhe pasioni mund të bëjnë të zakonshmen të jashtëzakonshme, dhe se krijimtaria është një rrugë që kurrë nuk përfundon, ku çdo pikë materiali ka vendin e saj në mozaikun e jetës. Vazhdojmë intervisten me artistin, Saimir Strati. Revista Prestige / Intervistë  – Saimir Strati - Liliana Pere. Pyetje LP: A është çdo copëz materiali dhe çdo ditë pune me pasion, një hap i heshtur që ndërton rrugën drejt përjetësisë — dhe a është një rekord në Guinness World Records thjesht dëshmia se një ëndërr e nisur me durim mund të bëhet zë që dëgjohet nga e gjithë bota? Përgjigje SS: Çdo ditë pune, për mua, fillon me një ritual të zakonshëm: vendos muzikë në studio dhe pres derisa muzika të ketë mbushur ambientin. Kjo është e vetmja mënyrë për të larguar heshtjen dhe për të gjeneruar idetë mbi veprën e artit në proces. Ky ritual është i vetmi i ngjashëm për çdo ditë, sepse gjithçka tjetër ndryshon, çdo ditë ka emocionin e vet, në varësi të veprës që po krijoj. Rekordet Botërore Guinness, për mua, nuk kanë qenë qëllim në vetvete, thjesht një ëndërr e fëmijërisë, e realizuar si i rritur. --- Pyetje LP: A lind pasioni nga trashëgimia e gjakut apo nga një dritë e brendshme që ndez çdo fëmijëri — dhe a është familja dhe arsimi si toka ku rrënjët e artit rriten për t’u bërë trung që prek qiellin e ëndrrave? Përgjigje SS: Familja, për mua, është akoma më e rëndësishmja në jetë. Nuk kam pasur trashëgimi për mozaikun në familjen time. Prindërit e mi më edukuan të jem i palekundur. Babai im, ushtarak, më këshillonte: “Çdo gjë që fillon, duhet ta përfundosh.” Kjo është disiplinë, ndërsa nëna, ekonomiste në profesion, më kultivoi estetikën në gjithçka — sjellje, veshje, etj. Për këto u jam mirënjohës. Fëmijëria ime ka qenë e mbushur me vizatime, piktura dhe instalacione të ndryshme. Kurioz për çdo fenomen dhe me dëshirën për ta realizuar sipas mënyrës time, kjo më krijoi një vetëbesim që më ndjek çdo ditë të jetës. Në një fare mënyre, kjo më çlironte nga pyetja e zakonshme e çdo fëmije: “Çfarë do të bësh kur të rritesh?” Arsimi artistik ka qenë një drejtpeshues i rëndësishëm në krijimtarinë time. Mozaiku si zhanër i artëve pamore kërkon njohuri në vizatim, pikturë, skulpturë, geometri, fizikë dhe kimi. Ishte një kohë e rëndësishme eksperimentesh pa fund. --- Pyetje LP: A mund të flasë heshtja e një materiali më thellë se fjalët e një njeriu, nëse dora që e prek është e mbushur me shpirt? Përgjigje SS: Shkrimtari Nobelist Saramago, për nder të të cilit kam realizuar në Portugali Rekordin Botëror Guinness me tapa vere, shkruan: “Ka disa gjëra që nuk shprehen me fjalë.” Keshtu janë edhe materialet që na rrethojnë; ato qëndrojnë në heshtje derisa dikush t’i prekë dhe t’i japë jetë. Një nga meloditë që më ka motivuar vazhdimisht është “Shqipja e Andeve”. Kjo melodi nuk është realizuar me vegla tradicionale apo moderne muzikore, por thjesht me disa kallamë natyrore të prerë në dimensione të ndryshme. Magjia nuk qendron te instrumenti, por tek fryma dhe shpirti i artistit. --- Pyetje LP: A është mozaiku një mënyrë për të treguar se çdo fragment i vogël, i shpërndarë në botë, ka një vend të shenjtë në një tërësi më të madhe? Përgjigje SS: Mozaiku është si dashuria: nuk mund të quhet i tillë vetëm me një pjesë ose element. Është muzikë dhe poezi. Kudo rreth nesh ekzistojnë notat muzikore, por duhet kompozitori ti vendosë në pentagram dhe të krijojë muzikë. Po ashtu, ekzistojnë germat, por duhet poeti t’i vendosë në rend dhe të krijojë poezi. Kudo rreth nesh ekzistojnë mijëra materie, por duhet një artist t’i bashkojë dhe të krijojë mozaik. --- Pyetje LP: A është koha një artist i padukshëm që krijon bashkë me ne, ndërsa vendosim një gur pas tjetrit, pa e kuptuar se vepra rritet bashkë me ne? Përgjigje SS: Koha, për një artist, është eksperiencë. Çdo sekondë, minutë apo orë është një pjesë mozaiku për të gjithë. Artisti evidentohet nëpërmjet veprave që krijon. Çdo vepër është një mentor i jashtëzakonshëm, por vetëm kur punon për të krijuar një vepër arti. Puna është padyshim shumë e rëndësishme kur ndërthuret me pasionin. Pasioni, ose mos fillo. Dëshira për të krijuar është vetëm fillesa, pra një moment, ndërsa puna e vazhdueshme me pasion e shfrytëzon kohën dhe të çon në pafundësi. --- Pyetje LP: Nëse çdo material ruan një kujtim, a është çdo mozaik një mënyrë që njerëzimi të mos harrojë vetveten? Përgjigje SS: Mozaikët e zbuluar të antikitetit, duke filluar nga ata që janë realizuar 5000 vite më parë në Persi, dhe më pas të periudhave helene, romake, bizantine, na tregojnë historinë e njerëzimit. Mozaiku është art elitar. Statusi i një vendi apo personaliteti caktohej dhe vazhdon të caktohet nga sa mozaikë cilësorë posedon. Jemi me fat që edhe në Shqipëri, pjesë e Mesdheut, kemi mozaikë të mrekullueshëm si në Apoloni, Butrint, Bylis, Antigone, Arapaj, Lin etj., duke përfshirë mozaikun “Bukuroshja e Durrësit”, një perlë e vërtetë për studiuesit e mozaikut botëror. --- Pyetje LP: A mund të jetë arti më i fuqishëm pikërisht kur lind nga materia më e zakonshme — si një ëndërr që lind nga një gjë e vogël, por e vërtetë? Përgjigje SS: Madhështia qëndron te thjeshtësia. Një material, sado i zakonshëm të jetë, ka nevojë për shpirt dhe përkushtim. Duke u vendosur një pas një, me dashuri dhe harmoni midis secilit element, krijohet një vepër e admirueshme. Artisti mund të fillojë një vepër arti bazuar në një nga ëndrrat e tij, por është shumë e rëndësishme që kjo vepër të kthehet në një ëndërr për të tjerët, për t’u parë nga artdashësit, edhe një herë të vetme. --- Pyetje LP: Kur arti thyen pasqyrat, a na tregon më shumë për botën rreth nesh apo për fytyrën tonë të brendshme? Përgjigje SS: Arti është mënyra më e sinqertë e komunikimit. Bazuar në historinë e artit, artisti duhet të krijojë individualitetin e tij. E shkuara duhet të jetë motiv për të ardhmen. Krijimi i një individualiteti bashkëkohor nuk do të thotë të ilustrosh kohën kur jeton. Ilustrimi në vetvete është art, por arti nuk është vetëm ilustrim. Të komunikosh nëpërmjet krijimit të veprave të artit me sinqeritet, për atë që ndjen, pa frikë nga diskriminimi apo vetë-diskriminimi, sjell liri shpirtërore. --- Pyetje LP: A është çdo rekord i thyer në të vërtetë një përpjekje për të mos lejuar kohën të fshijë zërin e një artisti? Përgjigje SS: Guinness World Record është enciklopedia më e madhe botërore e regjistruar. Të jesh pjesë e kësaj enciklopedie është një privilegj. Unë jam regjistruar 11 herë në GWR për mozaikët më të mëdhenj në botë, më shumë se çdo artist tjetër në histori. Nga 11 rekordet e mia, 8 prej tyre janë kategori të reja, një përfshirje e padiskutueshme në historinë botërore. Kjo është krenari që dua ta ndaj me të gjithë shqiptarët, edhe pse në Shqipëri nuk më është dhënë mundësia për ti ekspozuar. --- Pyetje LP: A është më i gjallë një art që lind nga dora dhe shpirti sesa ai që lind nga mekanika e ftohtë e teknologjisë? Përgjigje SS: Arti është shpirt dhe mendoj se teknologjia nuk mund t’i afrohet kurrë. Për arsyen pse vendosa të realizoj Rekordin tim të parë Botëror Guinness: Leonardo Da Vinci, i realizuar me gozhde industriale. Teksa dëgjoja lajmin se falë teknologjisë mund të riprodhohej Mona Lisa në cilësi të lartë, mendja ime u mendua: “Da Vinçi e gozhduan…”. Patjetër, teknologjia mund të riprodhojë gjithçka, por shpirtin dhe gjenialitetin jo! Nëpërmjet artit tim jam në “luftë” me teknologjinë që përpiqet të industrializojë artin, por nuk ka arritur të industrializojë shpirtin. Ndihem fitimtar sepse në shpirt jam artist dhe nuk tundohem nga elektronika apo inteligjenca artificiale. --- Pyetje LP: Nëse një mozaik është një botë më vete, a është artisti krijuesi i një universi të vogël ku çdo fragment merr frymë? Përgjigje SS: Të krijosh është hyjnore. Veprat e artit janë dëshmia reale për çdo artist. Ato flasin për historinë, emocionet, ndjenjat, dashurinë dhe sekretet e artistit, edhe kur ai nuk ndodhet fizikisht. --- Pyetje LP: A mund të jetojmë si një mozaik — copëza të ndryshme që vetëm kur bashkohen marrin kuptim të plotë? Përgjigje SS: Jeta është si një mozaik, por mozaiku është i pavdekshëm. Sa herë realizoj një mozaik, çdo pjesë që vendos ia dedikoj një miku. Kjo është mënyra ime për të shprehur dashurinë dhe respektin për të gjithë miqtë dhe artdashësit e artit tim. Ju faleminderit për intervistën. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

“Muzika është zbulimi më i madh që ka bërë njeriu pas heshtjes.” – kështu shkruante Claude Debussy, njëri nga mjeshtrit më të mëdhenj të impresionizmit muzikor. Dhe vërtet, në atë hapësirë të pakapshme mes fjalës dhe ndjenjës, mes mendimit dhe shpirtit, lind muzika – gjuha më universale që ka krijuar njerëzimi. ✨️✨️Ne kujtojmë kompozitorët e mëdhenj sepse ata janë arkitektët e padukshëm të ndjeshmërisë sonë, ata që ndërtuan katedrale shpirtërore jo me tulla, por me tinguj. Beethoven e quante muzikën “një zbulim më i lartë se çdo filozofi”, ndërsa Mahler pohonte se “muzika duhet të jetë pasqyrim i botës; ndryshe, çfarë kuptimi ka ajo?” Kompozitorët janë ata që nuk e pranuan botën siç ishte, por e riformësuan nëpërmjet harmonisë, disonancës, ritmit dhe heshtjes. Të kujtosh një kompozitor si Feim Ibrahimi nuk është thjesht një akt kujtese , është një akt mirënjohjeje. ✨️Ai , si të gjithë të mëdhenjtë, e kuptoi se muzika nuk është thjesht tingull, por vetë struktura e lirisë së brendshme. Në këtë botë ku kujtesa është shpesh e brishtë dhe harresa e shpejtë, ne i rikujtojmë kompozitorët e tillë jo për hir të nostalgjisë, por sepse muzika e tyre vazhdon të formësojë vetë mënyrën se si ndiejmë, si mendojmë, si dashurojmë dhe si vuajmë. Feim Ibrahimi ishte një emër i ndritur në historinë e muzikës shqiptare – ai ishte dëshmi se edhe në errësirë, tingulli mund të bëhet dritë. Feim Ibrahimi (1935-1997), lindur më 20 tetor 1935 në Gjirokastër, është nga kompozitorët më të njohur të Shqipërisë. Praktikisht autodidakt në fillimet e veta, ai qe i pari kompozitor shqiptar me peshë që studioi në mënyrë ekskluzive brenda vendit, duke u regjistruar më 1962 në Konservatorin e sapokrijuar të Tiranës, ku studioi nën drejtimin e Tish Daisë deri më 1966. Pas kësaj ai dha mësim në degën e kompozicionit, kontrapunkt dhe harmoni, në Konservator (1966-73), e më pas mbajti postin e nëndrejtorit të Institutit të Lartë të Arteve, organizmi mëmë i Konservatorit (1973-1977). Posti i tij më i lartë qe ai i sekretarit për muzikën në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve të Shqipërisë (1977-1991); më vonë qe edhe drejtor i Teatrit të Operas dhe Baletit, Tiranë (1991-92). Prej 1992 deri sa ndërroi jetë, dha mësime teorie dhe kompozicioni në Konservatorin e Tiranës. Më 1991 ai u bë presidenti i parë i Këshillit Kombëtar të Muzikës (anëtar i Këshillit Ndërkombëtar të Muzikës në UNESCO). Më 1992, themeloi festivalin Mbrëmje të Muzikës së Re Shqiptare. Disa nga veprat e tij janë botuar në Angli prej Emerson Edition. Për meritat artistike, më 1989, shteti shqiptar i akordoi titullin Artist i Popullit, titulli më i lartë artistik i Shqipërisë. Ndërsa më 2000, Bashkia e Tiranës i akordoi titullin Nderi i Tiranës, për kontributin e tij në kulturën shqiptare, dhe veçanërisht për kulturën e kryeqytetit. Më 2001, Bashkia e Durrësit (qyteti ku kish kaluar fëmijërinë dhe rininë e vet) i dha titullin Qytetar Nderi. Feim Ibraimi është edhe Qytetar Nderi i Gjirokastrës, ku shkolla e mesme e muzikës mban emrin e tij. Muzika e Ibrahimit shtrihet thuajse në të gjitha zhanret: miniatura instrumentale, muzikë filmash, muzikë dhome, koncerte për instrumente solo dhe orkestër, simfoni, balete dhe vepra vokale. Dialog për violonçel dhe piano, si dhe romanca E la tua veste e bianca (sipas një poeme të S. Kuazimodoso) për soprano, violonçel dhe piano, (të dyja të kompozuara në qershor të 1997-s) janë punët e fundit të kompozitorit që ndërroi jetë në 2 gusht 1997 në Torino, Itali. Në jetën e njeriut qëndrojnë dy shtylla filozofike: ajo çfarë trashëgon dhe ajo çfarë krijon. Feim Ibrahimi ishte simbol i këtij ekuilibri: nga njëra anë, trashëgimia shpirtërore e vendlindjes, Gjirokastrës – qytetit të gurtë, të heshtur e krenar – dhe nga ana tjetër, krijimtaria e tij e lire e bukur. Ai ishte një lloj Prometeu i muzikës shqiptare, i cili guxoi të vidhte zjarrin e modernizmit për t’ia dhënë një kombi që për shumë kohë pati mbetur në terr artistik. Feim Ibrahimi nuk ishte vetëm një kompozitor; ai ishte një arkitekt i emocioneve që ndërtonte katedrale të brendshme përmes tingujve. Vepra e tij përshkohet nga një tension filozofik mes sistemit dhe shpirtit, mes disiplinës akademike dhe brishtësisë njerëzore. E tillë është, për shembull, “Dialog për violonçel dhe piano”, një kompozim i fundit, ku gjuha muzikore është bërë dialog i vetëdijes me nënvetëdijen, një ballafaqim i heshtur i njeriut me vdekshmërinë, i kompozitorit me fundin e tij të afërt. Ajo që e bën Ibrahimin të krahasueshëm me figurat më të mëdha të muzikës botërore si Shostakoviç apo Bartók, është aftësia për të qenë i përfshirë në kohën e tij pa u bërë rob i saj. Ndonëse ai mbajti poste të rëndësishme në institucionet artistike të kohës, muzika e tij nuk u kthye në instrument ideologjik. Përkundrazi, ajo përçonte një liri të brendshme që shpesh herë kalonte përmes gjuhës abstrakte të harmonisë dhe kontrapunktit – përmes një filozofie që e kuptonte se e vërteta nuk ka nevojë të bërtasë për t’u dëgjuar. Ibrahimi kishte kuptuar atë që shumë pak e arrijnë: se muzika nuk është vetëm zbukurim i përkohshëm i jetës, por një mënyrë për të mbijetuar, për të dhënë dëshmi të ekzistencës, për të thënë: “Unë jam këtu, dhe kjo është mënyra ime për të thënë të vërtetën.” Muzika e tij është një akt rezistence, një poezi pa fjalë në një kohë kur fjalët shpesh keqkuptoheshin, deformoheshin, ose censuroheshin. Veprat e tij, që variojnë nga miniatura delikate tek simfonitë e thella, nga muzika për filma tek muzika dhome, përfaqësojnë një spektrum të plotë të ndjeshmërisë shqiptare – që nga eleganca e brendshme, e fshehur, deri tek energjia dramatike e një kombi që lufton me kohën dhe historinë. Vepra si “E la tua veste e bianca” nuk janë thjesht përpunime poetike; ato janë psikogramë të shpirtit njerëzor – të zbuluara përmes bashkëveprimit të zërit, violonçelit dhe pianos, si triniteti i shpirtit, mendjes dhe zemrës. Krahasimet me përmasat e poetëve si Sandro Kuazimodo në tekstet e përzgjedhura tregojnë për orizontin ndërkombëtar të Ibrahimit, një lloj ekzistencializmi muzikor që s’njeh kufij gjeografikë. Ai është si një Albert Camus me nota, që nuk përdor penën, por partiturën për të folur për absurditetin dhe bukurinë e jetës. Si mësimdhenës, ai nuk ishte vetëm përçues dijesh, por nxënës i përjetshëm i shpirtit njerëzor. Ishte ai që e dinte se arti nuk është produkt, por proces; jo përfundim, por rrugëtim. Përmes mësimdhënies dhe themelimit të festivaleve si “Mbrëmje të Muzikës së Re Shqiptare”, ai nuk krijoi thjesht art, por ekosistem ku arti të mund të rritet i lirë. Në fund, Feim Ibrahimi nuk vdiq në Torino – ai u shpërnda në tingujt që la pas, në partiturat që ende mbajnë frymën e tij. Ai nuk iku nga jeta, por u kthye në një gjendje muzikore, një frekuencë që vetëm shpirtrat e hapur mund ta dëgjojnë. ✨️Si një rrjedhë e lire muzika e tij mbetet e gjallë, sepse ajo nuk i përket vetëm së kaluarës, por çdo çasti kur njeriu kërkon të jetë më shumë . ✨️Burime ku u mbeshteta për Feim Ibrahimin: 1. Baki Kongoli. Feim Ibrahimi – Njeriu dhe vepra. Shtëpia Botuese "Dituria", Tiranë, 2003. – Monografi e plotë për jetën dhe krijimtarinë e tij. 2. Dhori Qiriazi. Historia e Muzikës Shqiptare. Akademia e Shkencave e Shqipërisë, Tiranë, 2008. – Referon kompozitorët shqiptarë përfshirë Feim Ibrahimin me analiza të veprave. 3. Feim Ibrahimi. Ese dhe shënime. Dorëshkrime dhe tekste të përmbledhura nga Arkivi Qendror i Shtetit dhe Arkivi i RTSH. (Pjesërisht të botuara në revista kulturore). 4. Festivalet “Mbrëmje të Muzikës së Re Shqiptare”, katalogë dhe programet vjetore (1992–1997), të mbajtura në Arkivin e Teatrit të Operas dhe Baletit, Tiranë. 5. UNESCO International Music Council – Arkiva digjitale për anëtarët e këshillit (referenca për presidencën e Ibrahimit në Këshillin Kombëtar të Muzikës në Shqipëri, 1991). 6. Gazeta “Drita” (1977–1997) – Artikuj për veprën dhe aktivitetin e tij si sekretar i muzikës në Lidhjen e Shkrimtarëve dhe Artistëve. © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese, Drejtore, Botuese Revista Prestige   Të gjitha të drejtat e rezervuara.

Rrevista Prestige #ArtPainting #inspiration Një Frymëzim në Ngjyrë dhe Dritë: Udhëtimi Artistik i Alketa Muzhaqi në Plein Air Litchfield Festival 2025 Në zemër të një peizazhi të mbushur me dritë, në shtetin piktoresk të Connecticut, arti bëhet gjuhë e universale. Këtu, ku fryma e natyrës flet nëpërmjet dritës, ngjyrës dhe heshtjes poetike të mëngjeseve të qeta, një artiste shqiptare ngjitet me mjeshtëri në skenën ndërkombëtare të pikturës në natyrë. ✨️✨️✨️ Pikërisht në këtë vend, në edicionin e dytë të Festivalit Kombëtar Juried të vitit 2025, piktorja e talentuar Alketa Muzhaqi nderohet me Çmimin e Vendit të Tretë për pikturë në kategorinë “Quick Paint” — një triumf që përtej vlerësimit është edhe një manifestim i fuqisë së artit si gjuhë e shpirtit.✨️✨️✨️ Plein Air eshte një filozofi e të jetuarit në ngjyrë Festivali i pikturës në natyrë të lirë “Plein Air Litchfield” nuk është thjesht një garë — ai është një përvojë estetike dhe filozofike. Gjatë një jave të tërë, 33 artistë të përzgjedhur kombëtarisht udhëtuan drejt qytetit historik Litchfield për të pikturuar nga natyra, në rrugë, kopshte, vreshta e peizazhe rurale. Çdo penelatë ishte një akt dëshmie, çdo tablo — një dialog midis artistit dhe frymës së vendit. Në këtë udhëtim krijues, Muzhaqi jo vetëm që ekspozon mjeshtërinë e saj teknike, por mishëron një filozofi artistike ku natyra nuk është vetëm subjekt — është bashkëautore. Etapat e një udhëtimi krijues 🗓️ Struktura e Festivalit ndjek një ritëm që ndjell frymëzim: 1. Dita e parë – Regjistrimi dhe orientimi: Artistët morën materialet, hapat dhe hartën e vendeve të pikturës. Ky ishte momenti i parë i një takimi të thellë me terrenin dhe dritën që do t’i udhëhiqte. 2. Ditët në vijim – Pikturimi në terren: Çdo artist krijoi disa vepra origjinale duke kapur atmosferën e Litchfield. Publiku, në rolin e dëshmitarit të drejtpërdrejtë, mund të shihte procesin e lindjes së një vepre arti “live” — një moment ku koha dhe krijimi bashkohen. 3. Ekspozita dhe vlerësimi: Veprat përfundimtare u ekspozuan në një Gala Art Show & Sale. Juria, e kryesuar në vitin 2025 nga artisti i njohur Eric Forstmann, zgjodhi fituesit bazuar në standarde të larta artistike. 4. Quick Paint – sfida e intensitetit krijues: Një garë e veçantë ku artistët kishin vetëm 2 orë për të krijuar një pikturë nga fillimi deri në fund, në prani të publikut. Në këtë skenë të përqendruar, ku koha është fryma dhe çdo penelatë peshon si sekondë, Muzhaqi ngjitet në podium me vendin e tretë 🥉 në kategorinë.. Në artin e Muzhaqit, drita nuk është vetëm efekt vizual; është substancë filozofike. Juria e vlerësoi pikturën e saj sipas disa kritereve që flasin për thelbin e çdo krijimi të madh: Teknika dhe mjeshtëria në zbatim – përdorimi i ngjyrës, dritës, hijes dhe efekteve me kontroll të lartë. Kompozicioni dhe harmonia – përzgjedhja e motivit, vendosja e objekteve në hapësirë, ndërtimi i një strukture vizuale të ekuilibruar. Interpretimi i subjektit natyror në kohë të kufizuar – kapja e karakterit të vendit me shpejtësi dhe qartësi. Originaliteti dhe shprehja personale – mënyra unike me të cilën artistja sheh botën. Efekti emocional dhe vizual – aftësia për të krijuar një lidhje të menjëhershme me publikun dhe jurinë. ✨️Në garat “Quick Paint”, koha është një element estetik më vete. Ajo e detyron artistin të zhvishet nga çdo teprim, duke mbetur vetëm me esencën e shprehjes së vet. Muzhaqi arrin pikërisht këtë: një pikturë që flet me thjeshtësi, por me forcë. ✨️Ky çmim nuk është thjesht një trofe — është një frymëzim për të vazhduar krijimin me pasion dhe dashuri për artin. Muzhaqi bëhet pjesë e një tradite të madhe ku arti në natyrë është një mënyrë të qenuri, një mënyrë për të dëgjuar botën, për ta përkthyer atë në ngjyra, dritë dhe emocion. ✨️Nga 24 artistë në edicionin e parë, në 30 në të dytin, dhe 33 në vitin 2025, festivali dëshmon një rritje të bukur të komunitetit krijues. Brenda këtij universi të gjallë, Muzhaqi nuk është thjesht pjesëmarrëse — është një zë që flet me ndriçim të vetin. Në fund të javës, në ambientet e Tapping Reeve Meadow, ndërsa drita perëndonte mbi kornizat e lagura të ngjyrave të freskëta, arti bëhej një festë. Piktura e Muzhaqit nuk ishte vetëm një pamje — ishte një ndjenjë. Ajo përfaqësonte lidhjen e thellë midis artistit dhe natyrës, një marrëdhënie që lind nga heshtja dhe shpërthen në ngjyrë. Ky çmim është dëshmi e një rruge krijuese që po lulëzon. Dhe në këtë udhëtim, Muzhaqi është jo vetëm piktore, por edhe filozofe e penelatës: një artiste që e shikon botën si kanavacë dhe vetveten si dritë që i jep asaj formë. ✨️✨️✨️Po kush èshte Alketa Muzhaqi ? Alketa Muzhaqi èshtè Piktorja që flet me dritën. Në rrjedhën e qetë të një jete të përkushtuar ndaj artit dhe dijes, shfaqet silueta poetike e Alketa Muzhaqi — një artiste shqiptare që ka ditur të ruajë dhe të kultivojë brenda vetes një dashuri të thellë për ngjyrën, dritën dhe shpirtin krijues të njeriut. Ajo nuk është një figurë që kërkon dritat e skenës; ajo është vetë drita që i jep formë kanavacës, duke folur me penelata të buta, të sinqerta dhe plot jetë. E lindur në Shqipëri, Muzhaqi i përket një brezi artistësh që i kanë dhënë artit një dimension të ndershëm e të përkushtuar. Ajo studioi në shkollë arti, duke ndërtuar themelet e një formimi klasik që më vonë do të ndërthurej me një vizion personal e emocional. Për 27 vjet, ajo i shërbeu arsimit si mësuese në sistemin shkollor publik shqiptar — një mision që i dha jo vetëm stabilitet, por edhe një lidhje të thellë me frymën njerëzore, me zhvillimin e ndjeshmërisë dhe bukurisë tek brezat e rinj. Në vitin 2021, artistja ndërmori një hap të guximshëm: emigrimin drejt Shteteve të Bashkuara të Amerikës. Ishte një kalim që nuk shënoi një ndarje me rrënjët, por një zgjerim të horizontit të saj artistik. Atje, në një realitet të ri, ajo nuk ndaloi së krijuari, përkundrazi — u rrit edhe më shumë. Në qytetin ku arti gjen shtëpi të shumta, Muzhaqi u bë pjesë e komunitetit artistik në Niagara Art and Cultural Center, ku punon si mësuese arti. Ajo e shndërroi klasën në një hapësirë ku ngjyrat nuk janë vetëm pigment, por gjuhë për të folur me botën. Këtu, ajo vazhdon të ndriçojë me përkushtim dhe dashuri, duke frymëzuar të rinj e të rritur njësoj. Eshtrat e vërtetë të një artisti gjenden në veprat e tij — dhe Muzhaqi e dëshmon këtë me çdo pikturë. Në Shtetet e Bashkuara, ajo është vlerësuar me dy çmime “Best of Show” në shtetin e New York-ut, një dëshmi e qartë e cilësisë dhe ndjeshmërisë së veprës së saj. Këto çmime nuk janë vetëm nderime, por edhe jehonë e heshtur e një përkushtimi të gjatë e të ndërtuar me dashuri. Sipas profilit të publikuar në Revista Prestige, ajo është me origjinë nga Elbasani — një qytet me tradita të thella kulturore — dhe ka gërshetuar në mënyrë harmonike edukimin dhe artin. Muzhaqi është gjithashtu mësuese e gjuhëve të huaja, duke dëshmuar se shpirti krijues nuk njeh kufij, por gjen rrugë të ndryshme për të komunikuar. Alketa Muzhaqi nuk i përket zhurmës së artit që kërkon të dominojë, por heshtjes poetike të një arti që flet. Ajo nuk është një emër që gjendet shpesh në faqet e para të mediave masive, por është një prani që ndihet thellë në komunitetin e saj — aty ku arti ka kuptim të vërtetë. Me një stil të pastër, të dritshëm dhe emocionalisht të ngrohtë, ajo i jep dritës një zë të vetin. Historia e saj është një testament i fuqisë që arti ka për të kapërcyer kufij, për të lidhur kultura dhe për të krijuar urë midis njerëzve. Nga Elbasani në Nju Jork, nga klasat e shkollave shqiptare në galeritë amerikane, Muzhaqi bart me vete jo vetëm penelën, por edhe një shpirt që krijon, mëson dhe frymëzon. Alketa Muzhaqi është një kujtesë e butë se arti i vërtetë nuk ka nevojë të shpallet me zë të lartë — ai ndriçon në heshtje, si një dritë që rri ndezur për ata që dinë ta shohin. Dhe ajo, me çdo pikturë, na fton të shohim botën me sytë e saj: me dritë, ngjyrë dhe shpirt. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Rrevista Prestige #DritëroAgolliPoezi #Inspiration Poezia e Agollit tregon me humor dhe ndjeshmëri përballjen mes kulturave dhe fuqinë e gjuhës amtare, që ngjall respekt edhe në situata të zakonshme. Përmes ngjarjes së thyerjes së vazos dhe reagimit të poçarit turk, autori nxjerr në pah bukurinë dhe rëndësinë e fjalës shqipe, duke kthyer një moment të thjeshtë tregtar në një përjetim dramatik dhe emocional. Simbolika e detit Marmara dhe e dyqanit e pasuron këtë atmosferë, duke i dhënë poezisë një dimension kulturor dhe universal. POÇARI-Poezi nga Dritero Agolli Vajta në Stamboll të bëj pazar, për kujtim të ble një vazo balte: Paqe dhe selam, usta poçar, Vazon më të mirë po e pate Paqe dhe selam, usta poçar! Vazoja nga dora shkau e ra Dhe m'u bë njëzet e pesë copë, Më erdhi rrotull deti Marmara Dhe m'u hap dyqani turk si gropë, Më erdhi rrotull deti Marmara. Pa më shau poçari keq turqisht, Unë e shava shqip e mend i rashë; Për çudi poçari nuk u ligsht, Veç dy lot në sytë e kuq i pashë, Për çudi poçari nuk u ligsht! Mos u çmend ky turk, ky musliman? Unë e shaj, ai me duar në qafë! Poçe tjeter mori në dyqan Dhe më tha: " Më shaj, për besë, prapë!" Poçe tjetër mori në dyqan. Psheretiu si unë: " Jam shqiptar, Shqip, vëlla, ti shamë dhe një herë, Fjala shqipe s'blihet në pazar, Në dyqan ka vjet që s'e kam ndjerë, Fjala shqipe s'blihet në pazar!" Ikën nga dyqani burra e gra, Unë e një poçar e tjetër s'kishte, Vazot frynte deti Marmara, Vazove poçari shqip u fliste, Vazot mbushte deti Marmara. POÇARI-Poezi nga Dritero Agolli Vajta në Stamboll të bëj pazar, për kujtim të ble një vazo balte: Paqe dhe selam, usta poçar, Vazon më të mirë po e pate Paqe dhe selam, usta poçar! Vazoja nga dora shkau e ra Dhe m'u bë njëzet e pesë copë, Më erdhi rrotull deti Marmara Dhe m'u hap dyqani turk si gropë, Më erdhi rrotull deti Marmara. Dritëro Agolli.

Rrevista Prestige #Inspiration #PrinceshaeWellsit “Mbështetje për familjet: Princesha e Uellsit promovon strategjitë për zhvillimin social dhe emocional të fëmijëve” Princesha e Uellsit viziton Home-Start Oxford për t’u takuar me familjet dhe vullnetarët dhe për t’iu bashkuar një seance trajnimi ku vullnetarët do të shikojnë filmin e krijuar nga The Royal Foundation Centre for Early Childhood, të cilin Princesha e themeloi në vitin 2021, dhe do të reflektojnë mbi mënyrat se si mund t’i përdorin këto strategji për të promovuar ndërveprim të ngrohtë në grupet e tyre mbështetëse familjare dhe ndërmjet prindërve, foshnjave dhe fëmijëve të vegjël me të cilët punojnë, në Oxford, Angli 🏡🌿 – 9 tetor 2025. Home-Start është një organizatë kombëtare që ofron mbështetje falas për familjet. Vizita e Princeshës ndodh në një kohë kur Home-Start UK po përgatitet të zbatojë trajnimin e tyre të bazuar në serinë shpjeguese të Qendrës Mbretërore për Fëmijërinë e Hershme për rrjetin e tyre prej 9000 vullnetarësh në të gjitha degët lokale të Home-Start. Filmat e Serisë Shpjeguese janë një pjesë kyçe e punës së Princeshës së Uellsit dhe të Qendrës për të demonstruar se si ndërtimi i aftësive sociale dhe emocionale në vitet më të hershme është thelbësor për shëndetin më të mirë, rezultate më të lumtura në moshë të rritur dhe për të ushqyer një shoqëri më të dhembshur News Familja mbrererore.

Rrevista Prestige #Film #inspirim #ArtBotaYje 🎬 Pretty Woman 2: A Second Chance (2025) – Data e Daljes, Buxheti dhe Suksesi i Trajlerit Filmi shumë i pritur Pretty Woman 2: A Second Chance (2025) do të dalë në dhjetor 2025. I prodhuar nga Netflix dhe Universal Pictures, ky vazhdim rikthen Julia Roberts dhe Richard Gere si Vivian Ward dhe Edward Lewis. Historia eksploron zhvillimin e marrëdhënies së tyre, me personazhe të rinj si Emma Roberts dhe Tom Hardy që sjellin një dinamikë emocionuese. Me një buxhet prej 100 milionë dollarësh, filmi premton pamje mbresëlënëse dhe emocione të forta. Trajleri zyrtar i Netflix, i publikuar në mars 2025, ka arritur tashmë 40 milionë shikime, duke rritur entuziazmin e fansave për daljen e filmit News.

Reflektim mbi ligjet e mendimit dhe mirësjelljes – frymëzuar nga Richard Price (Filozof dhe CEO i Akademisë Globale Dixhitale) Nuk ishte thjesht një shkrim që më tërhoqi vëmendjen. Ishte një tekst që më bëri të ndalem, të reflektoj dhe të pyes veten: sa i përkas unë këtij koncepti në shkrimet e mija ? Në thelb, ishte një ndjesi e thellë se fjalët e tij flisnin për më shumë sesa për inteligjencën artificiale apo modelet dixhitale, ato flisnin për njeriun dhe mënyrën se si ai mëson, mendon dhe komunikon me botën. Shkrimi i Richard Price, filozof dhe CEO i Akademisë Globale Dixhitale, më la përshtypje të fortë për mënyrën se si ai e sheh procesin e të mësuarit, jo si një sasi të pafund shembujsh, por si një aplikim të ligjeve të thjeshta dhe universale të mendimit. ✨️✨️✨️ "Ai argumenton se një model i madh mund të mësojë të arsyetojë nga vetëm 20 mijë shembuj, sepse ligjet e arsyetimit janë të thjeshta, të njëjta dhe të vlefshme në çdo fushë — nga matematika te filozofia, nga biznesi te arti i komunikimit."✨️✨️✨️ Duke reflektuar mbi këtë, pyes veten: si mund të përdoren këto modele në fusha të ndryshme për të zhvilluar edukimin, kulturën dhe aftësitë profesionale, dhe a mund të ndihmojnë në rritjen e vlerave shqiptare duke i lidhur ato me ato universale? ✨️Një ide që më mbeti gjatë është se mënyra e shkruarit të Price-it është jo vetëm filozofike, por edhe praktike. ✨️ ✨️Ai tregon se dijet dhe sjelljet e duhura nuk janë vetëm teori abstrakte; ato mund të përçohen, mësohen dhe zbatohen për të krijuar ndikim real. ✨️Për mua, ky shkrim është një ftesë për reflektim dhe veprim: për çdo njërin, si mund të përdorim njohuritë dhe modelet për të shumëfishuar vlerat, jo vetëm personale, por edhe kombëtare dhe globale.✨️ Në fund, Price më bëri të kuptoj se fuqia e dijes dhe e edukimit qëndron në zbatimin praktik të ligjeve universale të mendimit dhe mirësjelljes, dhe se kjo është një mundësi e jashtëzakonshme për të lidhur vlerat shqiptare me ato universale, në mënyrë të qëndrueshme dhe të zgjuar. ---✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️✨️ Shkrimi i Ceo te Akademisë dignitale tek Akademia.edu Ligjet e arsyetimit dhe të mirësjelljes sipas Richard Price Është e mundur të trajnohet një model bazë për të mësuar artin e mirësjelljes me rreth 20 mijë shembuj sjelljeje të sjellshme (të amplifikuar 1,000 herë përmes RLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback – Mësimi i Përforcimit nga Reagimet e Njerëzve) në rreth 20 milionë shembuj). Çfarë na tregon kjo për natyren e mirësjelljes? Është gjithashtu e mundur të trajnohet një model për të mësuar arsimimin logjik, përmes rreth 20 mijë shembujve të arsyetimit të punuar. Çfarë na tregon kjo për natyren e arsyetimit? --- Rasti i arsyetimit Modeli bazë është i madh. 20 mijë shembuj janë jashtëzakonisht pak në krahasim me të. Si mund të bëjnë ata një ndryshim të ndjeshëm, të aftë të përditësojnë peshat e një modeli kaq masiv? Është si një milim i vogël që përpiqet të lëvizë një avion 747. Një mundësi është që ligjet e arsyetimit janë mjaft të thjeshta. Dhe mjafton të shqyrtosh 20 mijë shembuj të punuar për të parë modelet. Këto ligje mund të përmblidhen në rregulla si: mendo hap pas hapi; kontrollo çdo hap; nëse përfundimi del i gabuar, provo një qasje tjetër. Është e mundur që këto ligje të thjeshta të arsyetimit të vlejnë për fusha shumë të ndryshme: programim, biznes, filozofi, gjeopolitikë etj. Nëse kjo është e vërtetë, do të ishte një zbulim shkencor i rëndësishëm: > “Ligjet e arsyetimit janë të thjeshta dhe të njëtrajtshme përtej shumë fushave të mendimit njerëzor.” Një pjesë thelbësore është që modeli i trajnuar paraprakisht tashmë ka aftësinë për të menduar hap pas hapi; ai thjesht duhet të udhëzohet për të ndjekur këtë procedurë, në vend të ndonjë tjetër, gjatë zgjidhjes së një problemi. Një tjetër zbulim interesant është mësimi përmes transferimit. Shumica e shembujve të përdorur në trajnim vijnë nga fusha si matematika dhe programimi. Ajo që duket se ndodh është se modelet zbulojnë ligjet e arsyetimit nga këto fusha, dhe këto ligje pastaj zbatohen pothuajse në çdo fushë tjetër ku kërkohet arsyetim — në biznes, filozofi, drejtësi apo politikë. Sipas Price, modelet e arsyetimit përfaqësojnë dy zbulime shkencore: 1. Ligjet e arsyetimit janë të thjeshta dhe të njëtrajtshme për shumë fusha. 2. Këto ligje të thjeshta mund të zbulohen përmes vetëm disa domeneve intelektuale — si matematika dhe programimi. --- Rasti i mirësjelljes Por çfarë na tregon kjo për natyren e mirësjelljes, që mund të mësohet me rreth 20 mijë shembuj të sjelljeve të sjellshme, të zgjeruara në 20 milionë përmes RLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback – Mësimi i Përforcimit nga Reagimet e Njerëzve)? Një gjë që mund të nënkuptojë është se ekzistojnë shenja të thjeshta dhe të njëtrajtshme të mirësjelljes – ligje që mund të kapen nga një sasi e kufizuar shembujsh. Megjithatë, ndryshe nga arsyetimi, këto rregulla janë të vështira për t’u përkthyer në formula të sakta. “Përdor fjalë të bukura” apo “bëhu i hijshëm” janë rregulla shumë të përgjithshme. Por ka shumë mënyra për të qenë i sjellshëm dhe i hijshëm – dhe vetë natyra kontekstuale e mirësjelljes kërkon më shumë shembuj praktikë që modeli t’i kuptojë. Ndryshe nga “mendo hap pas hapi”, që modeli e di si ta zbatojë menjëherë, rregulla si “bëhu i sjellshëm” janë shumë të paqarta. ✨️✨️✨️ Prandaj, modeli ka nevojë për miliona shembuj të sjelljes së mirë për të kuptuar nuancat e kontekstit, tonit dhe empatisë.✨️✨️✨️ Në thelb, ka shumë mënyra për të qenë i sjellshëm, por jo shumë mënyra për të menduar në mënyrë të drejtë. --- Zbatimi në fusha të tjera Sipas Richard Price, kjo sjell pyetjen: > “Cilat fusha të tjera mund të ngjajnë me arsyetimin, ku 20 mijë shembuj të punuar mjaftojnë për të drejtuar një model drejt përdorimit të aftësive që tashmë i ka?” Një teori është se shumica e profesioneve të zyrës – si kontabiliteti, ligji, financa, konsulenca, apo programimi – i përkasin kësaj kategorie. A mund të ilustrojnë 20 mijë shembuj në kontabilitet “ligjet e kontabilitetit”, pra modelet qendrore të të menduarit që kanë profesionistët e kësaj fushe? Dhe a janë këto ligje mjaftueshëm të thjeshta sa për t’u zbatuar nga një model që tashmë zotëron aftësi të përgjithshme arsyetimi? --- Ky është versioni origjinal i Richard Price, i përkthyer në shqip për publikim në Revista Prestige. Ja përkthimi i plotë i Reflektimit tim dhe shkrimit origjinal te Ceo of AGD në anglisht --- Reflection on the Laws of Reasoning and Politeness – Inspired by Richard Price (Philosopher and CEO of the Global Digital Academy) It was not just an article that caught my attention. It was a text that made me pause, reflect, and ask myself: how much do I align with this concept in my own writings? At its core, it was a profound feeling that his words spoke about more than artificial intelligence or digital models—they spoke about human beings and how they learn, think, and communicate with the world. The writing of Richard Price, philosopher and CEO of the Global Digital Academy, left a strong impression on me regarding how he views the learning process—not as an infinite number of examples, but as an application of simple and universal laws of reasoning. ✨️✨️✨️ > “He argues that a large model can learn to reason from only 20,000 examples because the laws of reasoning are simple, consistent, and applicable across any domain—from mathematics to philosophy, from business to the art of communication.” ✨️✨️✨️ Reflecting on this, I ask myself: how can these models be used across different fields to develop education, culture, and professional skills, and can they help enhance Albanian values while connecting them to universal ones? One idea that stayed with me is that Price’s writing is not only philosophical but also practical. He shows that proper knowledge and behavior are not merely abstract theory; they can be transmitted, learned, and applied to create real impact. For me, this article is an invitation to reflection and action: how each of us can use knowledge and models to multiply values, not just personal ones, but national and global as well. In the end, Price made me realize that the power of knowledge and education lies in the practical application of the universal laws of reasoning and politeness, and that this is an extraordinary opportunity to link Albanian values with universal ones in a sustainable and thoughtful way. --- The Laws of Reasoning and Politeness According to Richard Price It is possible to train a base model to learn the art of politeness with approximately 20,000 examples of polite behavior (amplified 1,000 times through RLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback) to about 20 million examples). What does this tell us about the nature of politeness? It is also possible to train a model to learn logical reasoning through roughly 20,000 worked examples of reasoning. What does this tell us about the nature of reasoning? --- The Case of Reasoning The base model is huge. 20,000 examples are extremely small in comparison. How can they make a significant difference, capable of updating the weights of such a massive model? It is like a tiny ant trying to move a 747. One possibility is that the laws of reasoning are quite simple. Just reviewing 20,000 worked examples is enough to see the patterns. These laws can be summarized in rules such as: think step by step; check each step; if the conclusion is false, try a different approach. It is possible that these simple laws of reasoning apply across a wide variety of domains: programming, business, philosophy, geopolitics, etc. If so, this would be an important scientific discovery: > “The laws of reasoning are simple and consistent across many fields of human thought.” A key part is that the pretrained model already has the ability to think step by step; it just needs to be instructed to follow this procedure, instead of another, when solving a problem. Another interesting discovery is transfer learning. Most of the examples used for training come from domains such as mathematics and programming. What seems to happen is that models discover the laws of reasoning from these domains, and these laws then apply to almost any other domain where reasoning is needed—in business, philosophy, law, or geopolitics. According to Price, reasoning models represent two scientific discoveries: 1. The laws of reasoning are simple and consistent across many domains. 2. These simple laws can be discovered through only a few intellectual domains—such as mathematics and programming. --- The Case of Politeness But what does this tell us about the nature of politeness, which can be learned from approximately 20,000 examples of polite behavior, expanded to 20 million through RLHF (Reinforcement Learning from Human Feedback)? One implication is that there are simple and consistent markers of politeness—laws that can be detected from a limited set of examples. However, unlike reasoning, these rules are difficult to translate into precise formulas. “Use nice words” or “be gracious” are very general rules. But there are many ways to be polite and gracious, and the contextual nature of politeness requires many practical examples for the model to understand. Unlike “think step by step,” which the model can implement immediately, rules like “be polite” are ambiguous. Therefore, the model needs millions of examples of polite behavior to grasp the nuances of context, tone, and empathy. ✨️✨️✨️ > Essentially, there are many ways to be polite, but not many ways to reason correctly. ✨️✨️✨️ --- Application in Other Fields According to Richard Price, this raises the question: > “Which other fields might resemble reasoning, where 20,000 worked examples are enough to guide a model to use the capabilities it already has?” One theory is that most white-collar professions—accounting, law, finance, consulting, programming—fall into this category. Can 20,000 worked examples in accounting illustrate the “laws of accounting,” i.e., the central thinking patterns of professionals in this field? And are these laws simple enough to be implemented by a model that already possesses general reasoning abilities? --- This is the original text by Richard Price, translated into English, ready for publication or sharing in an international context while keeping the reflective introduction intact. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Rrevista Prestige #Inspiration Rubrika: Profesionistë te shquar ne fushen e IT që frymëzojnë me dije dhe praktikë. Intervistë me Ing. Exp.IT.ANalist Besmir Semanaj. Titull: “Ndërmjet Kodit dhe njerëzores: Vizionet e Besmir Semanaj” "Teknologjia është një mjet; ajo bëhet e mençur vetëm kur e drejton njeriu." Profil permbledhës Ing. Besmir Semanaj është një inxhinier, ekspert shqiptar i spikatur në fushën e sigurisë kibernetike dhe teknologjisë së informacionit. Rrënjët e tij nga qyteti i Koplikut i kanë dhënë një bazë të fortë njerëzore, ku familja dhe arsimi formojnë themelin e çdo veprimi. ✨️“Teknologjia pa etikë është një instrument i ftohtë; njeriu pa reflektim është një makinë,” është një nga bindjet e tij filozofike që shfaqet qartë në gjithë karrierën dhe reflektimet e tij. Diplomimi si Inxhinier Informatik dhe master në Biznes në Universitetin Europian të Tiranës (UET), ku u nderua me Çmimin e Karrierës për kontributin e jashtëzakonshëm, e shndërrojnë në një ekspert ndërkombëtar. ✨️"Ai thekson se: “Dija është jo vetëm çfarë dimë, por mënyra si e përjetojmë botën,” duke nënvizuar se sfida e së ardhmes është të bashkojmë njohuritë teknike me reflektimin filozofik."✨️ Ing Besmir Semanaj. Aktualisht, Z. Semanaj shërben si Inxhinier i Lartë i Teknologjisë së Informacionit dhe Drejtor i Sigurisë së Informacionit pranë Kairos Beteiligungs GmbH në Austri, ku udhëheq projekte komplekse dhe zhvillon zgjidhje inovative për klientë globalë. Përveç aftësive teknike, ai shikon algoritmet dhe inteligjencën artificiale jo vetëm si mjet, por si partnerë bashkëkrijues, duke shtuar se: “Çdo kod është pasqyrë e shpirtit njerëzor.” Përtej aktivitetit profesional, ai kontribuon në edukimin dhe ndërgjegjësimin e shoqërisë si Analist, mbi sigurinë kibernetike. Artikujt dhe analuzat e tij në media, si Hashtag.al dhe Citizens.al, nxisin diskutime mbi privatësinë, etikën dhe sfidat që sjell teknologjia moderne. Në këtë mënyrë, ai bashkon praktikën dhe dijet, duke treguar se teknologjia, kur shoqërohet me vlerat humane, mund të bëhet një instrument i lirisë dhe kreativitetit, jo i kontrollit të verbër. ✨️Në këtë intervistë, Z. Semanaj ndan eksperiencën dhe këshillat e tij, por mbi të gjitha fton lexuesin të reflektojë mbi lidhjen midis njeriut dhe makinerisë, dhe të gjejë ekuilibrin mes dijes, shpirtit dhe progresit teknologjik. “Të mendosh mbi teknologjinë është një akt human,” thotë ai, duke rikujtuar se çdo përparim i jashtëzakonshëm kërkon studim, pune, reflektim dhe urtësi, jo vetëm aftësi profesionale. Vazhdojmë Intervistën : Ing. Z. Besmir Semanaj – Liliana Pere. ⸻ 1.Pyetje, LP Zoti Semanaj, në një botë që lëviz me shpejtësinë e dritës, sa vend zë ende origjina — familja, arsimi, përvoja e jetës? A ndikon ky themel njerëzor në mënyrën si e lexoni teknologjinë sot? Pergjigje: BS. Origjina është gjithmonë themeli i gjithçkaje. Familja më ka mësuar vlerat, arsimi më ka dhënë metodën e të menduarit, dhe përvoja më ka dhënë maturinë për të kuptuar realitetin. Pa këtë triadë, teknologjia do të ishte një sistem i ftohtë e mekanik. Me këtë bazë, ajo shndërrohet në një mjet që reflekton nevojën dhe krijimtarinë njerëzore. Pikërisht këto rrënjë më ndihmojnë ta lexoj teknologjinë jo thjesht si kod, por si një vazhdim të qenies sonë. ⸻ 2.Pyetje.LP. A është teknologjia thjesht një zgjatim i dorës njerëzore, apo një entitet me ekzistencë të vetën, që transformon mënyrën tonë të të qenit? Përgjigje:BS Teknologjia nisi si zgjatim i dorës dhe i mendjes sonë, por sot ajo po fiton një pavarësi të caktuar. Algoritmet mësojnë, marrin vendime dhe ndikojnë në sjelljen tonë pa qenë ne të vetëdijshëm. Në këtë kuptim, teknologjia nuk është më thjesht instrument, por një entitet bashkëkrijues, që jo vetëm na shërben, por edhe na transformon. ⸻ 3.Pyetje.LP Kur flasim për inteligjencë artificiale, a po kërkojmë të krijojmë një tjetër pasqyrë të vetes? A ka mundësi që njeriu, në përpjekjen për të krijuar mendje të tjera, të zbulojë më në fund vetveten? Përgjigje.BS . Po, inteligjenca artificiale është pasqyra më e avancuar e vetes sonë. Përmes saj, ne riprodhojmë mënyrën e të menduarit, të analizuarit e madje të krijuarit. Por ajo që ndodh gjatë këtij procesi është se zbulojmë kufijtë e vetvetes. Duke tentuar të ndërtojmë mendje artificiale, në fakt e kuptojmë më thellë se çfarë është ndërgjegjja njerëzore dhe sa unike mbetet ajo. ⸻ 4.Pyetje.LP Në çdo epokë teknologjike, njeriu ka pasur pushtet më të madh, por a ka pasur domosdoshmërisht më shumë urtësi? Si e përcaktoni kufirin midis zhvillimit dhe shpërfytyrimit etik? Përgjigje.BS Pushteti teknologjik nuk ka ecur gjithmonë paralelisht me urtësinë. Njeriu shpesh është fokusuar te “mundësia” dhe jo te “arsyeja”. Kufiri midis zhvillimit dhe shpërfytyrimit etik qëndron te përgjegjësia: të mos bëjmë diçka vetëm sepse mund ta bëjmë, por të pyesim çfarë pasoje ka kjo për jetën njerëzore. Urtësia është ta vësh teknologjinë në shërbim të njeriut, jo njeriun në shërbim të teknologjisë. ⸻ 5.Pyetje.LP Kibernetika dikur ishte shkencë e sistemit, por sot duket si filozofi e kontrollit. Kush po e udhëheq vërtet evolucionin digjital — njeriu mbi makineritë, apo makineritë mbi njeriun? Pergjigje.BS Deri më tani, njeriu ka udhëhequr, por me shpejtësinë e algoritmeve rreziku është i madh që ekuilibri të kthehet përmbys. Nëse i lëmë algoritmeve të marrin vendime për ne pa transparencë dhe pa etikë, atëherë do të jetë makineria që na udhëheq. Evolucioni digjital duhet të mbetet nën kontrollin e njeriut, përndryshe ne rrezikojmë të bëhemi thjesht pjesë e një sistemi që nuk e kontrollojmë më. ⸻ 6.Pyetje.LP A po jeton rinia brenda realitetit apo brenda simulimit të tij? Çfarë ndodh me ndjenjën e së vërtetës, kur përvoja njerëzore filtrohet përmes ekranit? Pergjigje.BS Rinia sot jeton shpesh më shumë në simulim sesa në realitet. Përvoja e së vërtetës kalon përmes filtrit të ekraneve dhe algoritmeve. Ky proces krijon një iluzion: një realitet të zgjedhur, të montuar, që nuk është gjithmonë i vërteti. Sfida është të mos humbasim kontaktin me botën e prekshme — me natyrën, me njerëzit, me ndjesitë reale. Pa këtë kontakt, e vërteta rrezikon të zëvendësohet nga një version virtual i saj. ⸻ 7.Pyetje.LP. Në epokën e informacionit të pafund, çfarë vlere ka më dija? A duhet universiteti të mësojë çfarë të dimë, apo si të mendojmë në mes të rrëmujës së algoritmeve? Përgjigje.Besmir Semanaj Dija sot nuk matet më me sasinë e informacionit që zotëron, por me aftësinë për të menduar kritikisht. Universiteti nuk duhet të mësojë thjesht “çfarë”, sepse kjo është e aksesueshme përmes çdo motori kërkimi. Ai duhet të mësojë “si të mendosh”: si të analizosh, si të vlerësosh burimet, si të krijosh kuptim në kaosin e informacionit. Kjo është vlera e dijes sot. ⸻ 8.Pyetje. LP Nëse një algoritëm mund të krijojë poezi, pikturë, apo muzikë, çfarë mbetet atëherë thellësisht njerëzore në aktin e krijimit? A është arti rezultat i kodit apo i shpirtit? Përgjigje Algoritmi mund të krijojë formë, por jo thelb. Poezia e tij është e rregullt, por pa dhimbjen; piktura e tij është e bukur, por pa kujtimin; muzika e tij është harmonike, por pa emocionin që të dridh. Ajo që mbetet thellësisht njerëzore është përvoja dhe ndjenja që e ushqen krijimin. Arti nuk është vetëm produkt, është gjendje shpirtërore. Dhe kjo nuk mund të kodohet. ⸻ 9.Pyetje. Teknologjia na ofron çdo gjë menjëherë, por a na lejon të përjetojmë diçka vërtet? A po humbim përmasën e heshtjes, të reflektimit, të pritjes — këto elemente të domosdoshme për mendimin? Përgjigje. Po, kjo është një nga rreziqet më të mëdha. Shpejtësia e teknologjisë na mëson të konsumojmë, jo të përjetojmë. Heshtja, pritja, reflektimi janë ato që ushqejnë mendimin e thellë. Pa to, ne mbetemi në sipërfaqe, duke kaluar nga një përvojë në tjetrën pa ndalur kurrë. Njeriu ka nevojë për ritme të ngadalta, sepse aty lind mendimi krijues dhe reflektimi i vërtetë. ⸻ 10.Pyetje.LP A jemi në pragun e një bashkëjetese ontologjike mes njeriut dhe inteligjencës artificiale? A mund të lindë një formë e re ndërgjegjeje — ajo e bashkëkrijimit mes shpirtit dhe algoritmit? Pergjigje.BS Po, jemi në prag të kësaj bashkëjetese. Inteligjenca artificiale nuk është më thjesht mjet, por një partner i ri në procesin e krijimit dhe vendimmarrjes. Kjo mund të sjellë një formë të re ndërgjegjeje, ku njeriu dhe algoritmi bashkëkrijojnë. Por duhet kujdes: kjo ndërgjegje nuk duhet të zëvendësojë shpirtin, por ta pasurojë. Nëse ruajmë këtë ekuilibër, atëherë bashkëjetesa bëhet një mundësi, jo një kërcënim. ⸻ 11.Pyetje.LP Zoti Semanaj, çfarë do t’u thoshit të rinjve që po formohen në një realitet të përbërë nga algoritme, ekrane dhe inteligjencë artificiale? Si mund ta ruajnë thelbin njerëzor, aftësinë për të ndier, për të dyshuar dhe për të ëndërruar — në një kohë ku çdo gjë mund të matet, programohet dhe shpërndahet? Përgjigje.BS . Do t’u thosha: mos harroni që algoritmi mund të llogarisë, por nuk mund të ëndërrojë; ekrani mund të shfaqë çdo gjë, por nuk mund të përqafojë; inteligjenca artificiale mund të analizojë, por nuk mund të dojë. Thelbi njerëzor qëndron tek ndjenja, tek dyshimi, tek ëndrra. Ruajeni këtë dimension, sepse është ajo që ju bën unikë. Mos ia dorëzoni shpirtin asnjë makinerie, sepse është gjëja e vetme që nuk mund të riprodhohet. Ju faleminderit per intervistën Exp. Ing .Besmir Semanaj. Faleminderit ju znj.Liliana. Ishte nje kënaqesi te bisedoja me ish kolegen time. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Sot 125-vjetori i vdekjes së shkrimtarit të madh Naim Frashëri (25.5.1846 – 20.10.1900) Duke lexuar poezinë “Qielli” të Naim Frashërit NJË GJEDHE E GJUHËS POETIKE (Shkruar e botuar 30 vjet më parë, në rev. “Stil”, SHSHM, Shkup, 1995; botuar edhe në librin tim ”Kultura gjuhësore dhe përdorimi estetik i gjuhës”, TOENA, Tiranë, 2002.) Kur studiojmë ose analizojmë një vepër poetike, më në fund edhe vetëm një poezi, është e rëndësishme të zbulohen e të analizohen jo vetëm përmbajtja, struktura e përbërës të tjerë poetikë të saj, po sidomos është e rëndësishme të përcaktohen bartësit kryesorë të mesazhit, të identifikohen përbërësit që formësojnë mesazhin, dhe që në bazë të shqyrtimit të tyre, të gjendet një rrugë vetjake e interpretimit sidomos të gjuhës dhe të stilit së saj. Ky shkrim është një sprovë e tillë rasti, e lexuar në Takimet letrare «Ditët e Naimit», mbajtur në Tetovë në 95 vjetorin e vdekjes së shkrimtarit. Në Shqipërinë e kohës së Naim Frashërit më shumë janë dëgjuar topat se ç’kanë kënduar muzat, kurse dihet se kur kërcasin topat, muzat heshtin. Megjithatë në Shqipërinë e topave, në Shqipërinë e lodhur e të brishtë, në Shqipërinë që po përpëlitej të lirohej nga zinxhirët e rëndë shumëshekullor, një muzë, për fat jo e vetmja, po shpaloste mrekullueshëm botën e vet mendimore e ndjenjore, po shpaloste dashurinë, dëshirat e vizionet për trenomin e shenjtë Shqipëri, shqiptar, liri; po shpaloste poetin e madh të shekujve shqiptarë, që po i bënte hije mbrojtëse dje, krenari e shtysë sot. Poeti Sheli ka pasur të drejtë kur ka thënë se për çfarëdo që flet poeti, ai është gjithmonë pasqyrë e hijes, të cilën ardhmëria ia hedh të sotmes, ai është kasnec i ardhmërisë, Promethe që vjedh fatin. Njeriu lind dhe vdes, pavarësisht se çfarë është jeta e tij, por Naimi na bind se njeriu nuk vdes, madje rilind çdo ditë. Prandaj, e ndiejmë sot aq afër nesh. Ai është këtu, fare pranë nesh: i ri e i madh me idetë, i qëndrueshëm me artin, aktual me vizionet. I tillë ishte dhe mbeti sepse ai kishte një program krijues. Nuk është fjala për nismë të zakonshme ose për plan-ide spontane për krijimin e një vepre letrare, por për një program më shumë se letrar, për program politik e kombëtar të dhënë përmes artit. Anëvështrimi i tij e tejpamja e tij, janë aktuale për botën shqiptare, edhe për prirjen politike, më në fund edhe për besimin. Edhe pse ideator shekullor, ai ishte edhe besimtar. Do të parapëlqejë tema universale, tema të pakapshme për njeriun e thjeshtë, tema filozofike. Çdo shkrimtar ka një model nga niset, një objekt - simbol rreth të cilit sillet në krijimtarinë e tij. Poezia "Qielli” e Naim Frashërit është botuar në përmbledhjen poetike në persishte “Tehajylat” (Ëndërrimet”), botuar në Stamboll më 1884, kur ishte 38 vjeçar, dhe përkthyer mrekullisht nga Vexhi Buharaja. Vexhi Buharaja, njohës i pashoq i kulturës lindore, si thonë ata që e kanë njohur mirë atë dhe veprën e tij, me përkthimin e veprave të Naimit të shkruara në persishte, dëshmon përgatitje të lakmueshme gjuhësore, leksikore-letrare dhe shije të hollë si artist e përkthyes. Këtë e dëshmon mirë, më në fund, edhe poezia "Qielli", e cila në shqipen na ofron një përmasë të re të poezisë së Naimit, dhe e provon mendimin e shprehur, jo rrallë nga studiuesit e veprës së tij, se ai, Vexhi Buharaja, mund të krahasohet me Nolin në fushën e përkthimeve. Në poezinë e tij "Qielli", përmes së cilës zbulojmë mendjen e shpirtin e poetit, objekt - simbol është Perëndia, ndërsa si simbole ndihmëse – njeriu e qielli. Pikëpamja e veçantë për raportet zot - njeri i ka ndihmuar poetit të krijojë e të rikrijojë në mënyrë tërheqëse koncepte universale. Kjo poezi, është zgjedhur për një lexim gjuhësor e stilistik jo pse paraqet veçanti të jashtëzakonshëm poetike, madje mund të thuhet se ajo nuk dallon shumë nga poezitë e tjera me me këtë temë dhe me elemente filozofike, por për arsyen se paraqet një model gjuhësor të përshtatshëm për analiza çfarë na interesojnë, analiza që kanë për qëllim të zbulojnë botën krijuese të një shkrimtari, përmes përzgjedhjes gjuhësore dhe stilistike si identifikuese të parimit të tij krijues artistik. Poezia "Qielli" nuk mund të vendoset lehtë në skema të qëndrueshme dhe të vlerësohet me kritere standarde, të pranuara për një tip tjetër të poezisë dhe të një strukture tjetër. Ajo që e bën poezinë "Qielli" të veçantë e joshëse për gjuhëtarin janë paralelizmat si konstante thelbësore të saj, që përvijohen si një fill i pashkëputshëm në gjithë përbërësit e saj letrarë e jashtëletrarë. Paralelizmat na shfaqen me parimësi e me rregullsi në gjithë poezinë. Çiftet paralele zbulohen në leksik e në sintaksë, siç janë cilësorët paralelë dhe grupet sintagmatike paralele, si veçori stilistike e dukshme, ndërsa shquhen sidomos paralelizmat në krahasimet si dhe në rrafshin e ideve e të asociacioneve. Edhe subjektet na paraqiten në çifte kundërvënëse e përplotësuese me rryma paralele të shpërthimit të ndjenjave. Ndërmjet strukturave ligjërimore paralele, kundërvënëse e përballëse, ose të vendosura në mënyrë aktive në poezi, krijohet fushë e vërtetë e tendosjes ndjenjore e gjuhësore, qark i caktuar i shpërthimeve të shqetësuara, një hapësirë e çuditshme, në të cilën veprojnë njëkohshëm reflekset e njësive narrative të kundërvëna me plot dinamizëm. Këto reflekse janë një aspekt i ekzistencës dhe i veprimit të kësaj njëmendësie poetike e gjuhësore, të formësuar mirë, të kësaj njëmendësie që nuk ekziston jashtë raportit të ndërndikimeve - të njëmendësisë së parrokshme a të paimagjinueshme jashtë kësaj përballjeje. Zbulimi, gjallërimi dhe drejtimi krijues i këtyre rrezatimeve të padukshme ndërlidhjeje dhe ndërveprimi - të cilat i lidhin fenomenet edhe në largësi (tokë/qiell) - janë përcaktuesit parësorë të qëllimit të poetit. Ndonjëherë, krijohet përshtypja se përsëritja, përtëritja dhe dyfishimi i paralelizmave, të shfrytëzuara me tepri, mund të ndikojnë negativisht në shprehjen e kursyer, por bie në sy menjëherë se kjo është një brengë e zgjidhur, e zgjidhur suksesshëm nga shkrimtari. Krijohet, madje, përshtypja se pikërisht përballja a kundërvënia e njësive paralele shndërrohet në nje ekonomizim të veçantë shprehjesor, jo vetëm pse ky është veprim shumë i efektshëm për të arritur ndërveprime të caktuara ligjërimore, por pse pikërisht me përsëritjen forcohen gjysmat e lidhjeve (paralele) dyfishe, për t’u kuptuar më lehtë gjysma tjetër. Kjo vlen për të gjithë tipat e paralelizmave, të formësuar qartë, të krijuar në bazë të njëjtësisë, ngjashmërisë ose përdallimit. Poeti sikur nuk ka besim në përfundimin e një fjale, të një mendimi. Prandaj, para se të vendosë një subjekt a objekt poetik, qoftë edhe hipotetik, ai na udhëzon kah vargu i pandërprerë i pararojave të tij letrare. Që në vargjet e para krijohet pamja themelore - qielli, hapësira e pafund, bukuria e mahnitëse, frika nga përmasat kozmike, pastaj ajo që i paraprin dhe që e pason, si dhe lidhja midis tyre - sintetizimi: fuqia, arsyeja e ekzistencës, fshehtësia; qielli - burim i jetës, lindja e botës së re, gjithçka i paracaktohet asaj, gjithçka sillet e vërtitet përkryeshëm si një sistem i përsosur, që s’mund ta projektojë kush, pos një fuqi që nuk njihet ndryshe, veç si krijues i gjithësisë - Perëndia. Këtu arrin pikën kulmore poezia, ndërsa lexuesi lehtas e vetvetishëm përjeton vlera të reja e të larta të atmosferës poetike e gjuhësore. Ky përjetim nuk pengon mbikëqyrjen e subjektit poetik. Ai rrjedh lirshëm si në gjithë poezinë e tij, theksueshëm lirike. Naimi nuk befason pas çdo vargu e njësie. Ai pa shtrëngesë përsërit forma e gjedhe, të cilat dëshmohen, pa dyshim, të vlefshme, të paharxhuara me përvojën dhe të palënduara estetikisht me kohën. Kur në morinë e kaq veçorive të një poezie të frymëzuar, siç është “Qielli”, veçohet për analizë një dorëz e kufizuar të veçantash, në mënyrë të vetëdijshme pranojmë edhe një shqyrtim të kufizuar të saj, sepse artin e poezisë nuk e bëjnë as fijet e veçanta, madje të trajtuara veçmas, as vlerat e bashkuara. Duke qenë të vetëdijshëm për këtë nuk është e pa rëndësi që të kuptohen e të vlerësohen gjithë vlerat e saj, të paraqitet natyra e pranisë së tyre në poezinë dhe mënyra e funksionimit të disa përcaktuesve kryesorë të strukturës poetike e gjuhësore të poezisë. Poezia “Qielli” mundëson analiza të tilla, të përgjithshme, të veçanta, të përimëta e të thella dhe, jo vetëm në rrafshet e ndryshme gjuhësore, por edhe në rrafshin e pasurisë së risive burimore. Qindra e qindra vargje të Naimit janë krijuar në përpjekjen për të formësuar shprehjen më të plotë estetike, e cila në rrugën më të shkurtër e më të përshtatshme do të bartë zërin e tij, idetë e tij, zë dhe ide lehtë të identifikueshme edhe sot, si një paralajmërim i shkallëshkallshëm, i qëndrueshëm, në të vërtetë një si paralajmërim i asaj që ka ndier ai aq fuqishëm. Ky zë – paralajmërim, si strukturë individuale e ligjërimit poetik, paraqitet i realizuar në disa rrafshe. Ajo që vjen, i shfaqet poetit para se të jetë gati të hyjë tërësisht në poezi, para se të marrë formën gjuhësore. Shfaqen kështu skajet e temës, të subjektit, të përzgjedhjes poetike e gjuhësore. Çdo gjë lind para lindjes, në mënyrë që të kuptojë se ku gjendet, se ku është i shtrënguar të krijohet e të jetojë, artistikisht e gjuhësisht. Dhe kur e ndien se ndjenja ka gjetur terren të përshtatshëm poetik e gjuhësor, për të jetuar e për të mbijetuar si zë i ndërgjegjes, i botëkuptimit, terren i gjetur poetik, ai e materializon muzën e tij në shtratin gjuhësor, e këtu i ndihmon fort shqipja, gjuha shqipe që e deshi aq fort e që i këndoi aq bukur e aq pavdekshëm. Përmes tejpamjes së tij për të ardhmen e dëshiruar, ai ka gjetur mundësi të hedhë vështrimin në paraardhmërinë, në të sotmen tonë, edhe pse, poeti, druan nga e panjohura, nga e ardhmja. Dhe, me të drejtë, ka arsye. Mes drojës, shqetësimit e fërgëllimës, imagjinata e tij prek të ardhmen, atë që mund të vijë ose që do të vijë patjetër, dhe i hedh një vështrim poetik asaj që e pret si njeri, si qenie - botën, në të cilën duhet të zgjohet, i shqetësuar para fatit, dhe me dyshimin e pyetjen: pse njeriu është aq i vogël - para Qiellit, para gjithësisë, para Perëndisë, e aq i madh para idealeve, dëshirave, dashurisë. Tejshikimi e bën të tejdukshëm. Struktura e poezisë është dhënë në dy bashkime të vogla, por me informacione të dendura. Veprimi poetik është atraktiv nga shumë kënde. Poezia fillon me vargjet: “Natë e qetë, hëna e bukur plot me dritë, Fllad i ëmbël, toka e hapur ka stolitë, Zogu i mëndjes, po më sulet drejt nga qielli, N’hapësirat plot me afsh e dritë dielli. Herë bëhet shok e mik me yjet vetë, Herë deri te çerdhja e Kashtës shkon përpjetë.” Autori na del aktori qendror që i drejtohet qiellit. Ai thuajse di të gjitha përgjjigjet që lidhen me atë det të pakufishëm pyetjesh. ”Ç’është, ç’është kjo - e paana Gjithësi? Dhe ky rregull dhe ky libër që sheh ti? ” Pyetja provokon dhe përmban përgjigjen. Shumësia e pyetjeve dhe shumësia e përgjigjeve të mundshme, në pikëpamje gjuhësore, nga aspekti i komunikimit të natyrshëm, dalin të papritura, ndërsa invencioni i shprehjes bëhet edhe më i theksuar, por i pritur, për çka poeti vazhdon të pyesë. ”Ç’janë vallë këta trupa gjithë zjarre?” Për të dhënë përgjigjen e mundshme imagjjinare: “Përplas krahët Kashta e Kumtrit ngadalë, Posi shtërgthi mu në çerdhen ku ka dalë.” Aktorët e qiellit janë yjet, dritat që lëshojnë ata, sfondi i kaltër qiellor, gjithë ajo botë plot shkëlqim, por shkaktari i disponimit të përnjëhershëm poetik të Naimit është njohja e beftë se Perëndia është ai që ka “vetëtimë a zjarr vështrimesh, një shkëlqim që s’ka fillim e s’ka mbarim.” Epërsinë e Perëndisë karshi njeriut aq të pafuqishëm, autori na e thotë në fund të pjesës së parë: “Se vështrimet e njeriut të shkurtër janë”. E gjithë poezia derdhet gjuhësisht në mënyrë origjinale. Në pjesën e dytë poetin e kaplojnë ndjenja të veçanta. Ai ka përgjigjet e gatshme për pyetjet e shtruara më herët. “Nuk është kashta e Kumtrit ajo që shpërndan dritë”, po “Drita, hiri i Krijuesit të fuqishëm”, për të vazhdur menjëherë me vargjet që shprehin qartë botëkuptimin e tij filozofik e fetar: “Çdo gjë vdiret veç fytyrës së atij”. Në kthesën që pason poeti i drejtohet njeriut. Përcaktuesi është vendosur në pjesën qendrore të poezisë. Poeti i kthehet gjendjes zero të sendeve, pastërtisë fenomenale të botës, me shikim të shpeshtë në situatat ekzistenciale kufitare. Krijon dhe mat sipas parimeve e sistemsisë kozmike - tokësore, dhe sipas logjikës ndërnjerëzore e ndërfetare. “Se ç’do të bëhen pas kësaj më s’di ç’të them, Pas kësaj, ah, s’do të jem, jo s’do të jem…” Kështu rishtazi lind një botë e paparë, e papërjetuar dhe e paëndërruar, në të cilën lëvrin, njëjtëson dhe në të njëjtën nyjë lidh qielloren e tokësoren, kalimtaren dhe të përhershmen, të perëndishmen dhe të demonishmen, njerëzoren e jonjerëzoren, të gjallën e të vdekurën, të largëtën dhe të afërmen, të lashtën e të sotmen, të lartën a sipëroren me trivialen, të arsyeshmen dhe jo të arsyeshmen. Ontologjikja shndërrohet në poetikë. Dy janë bartësit qendrorë të kësaj poezie: poeti dhe perëndia, ndërsa qendra, në vargje, lëkundet në mënyrë alternative herë te njëri, herë te tjetri bartës. Harmonia ritmike është krijuar nga disa segmente morfologjike, leksematike, po edhe fonologjike. Edhe pse poeti nuk është rob i rregullsisë së ngurtë, që me çdo kusht të vendoset harmonia formale, hetohet se numri i elementeve, i njësive të tjera dytësore, të rrafsheve të ndryshme gjuhësore, të përdorura këtu, janë edhe në funksion të muzikalitetit, për çka ekzistojnë mjaft të dhëna për analizë përkatëse. Mjafton të hetohet frekuenca e lartë e fonemave me tonalitet, po ashtu të lartë, posaçërisht e zanoreve, ndonëse as frekuenca e bashkëtingëlloreve me tonalitet të lartë nuk është më e ulët; përdorimi i disa leksemave poetike shpesh të papritura, herë edhe arkaike (vdiret, plaknë e vdarë, mosgjë); origjinaliteti i theksuar i elementeve leksikore poetike (e fshehta qiellore, gojë njerëzore, qiell dritëderdhës, pamjedlirtë, madhështi e llagartë, endacake pa qëndrim e pa shtëpi); rendi i fjalëve, edhe pse i zakonshëm, na del interesant, një sintaksë shpesh e përmbysur me efekte stilistike e mjaft origjinale: “Gjer te - e qiellit e fshehta ti mos shko”; “Një të madhe mençuri fsheh ti në gji”; ose: Kjo e kaltër hapësirë e paanë”. Vërehen elemente karakteristike që ndeshen edhe në poezinë e sotme, në të vërtetë vërehet shprehje poetike theksueshëm e lirë. Poezia «Qielli» është një përjetim i dallueshëm personal, himn për jetën. Pothuajse çdo gjë është në veprim, çdo gjë funksionon me plot muzikë, me shprehësi tingullore fund e krye. Harmonia tingullore dhe muzikaliteti shënojnë një shkallë të lartë. Numri më i madh i vargjeve përfundon me rrokje të hapur, një karakteristikë e poezisë së traditës, po edhe në një numër poezish bashkëkohore. Mesazhi poetik i poezisë «Qiellit» parandihet lehtë, ashtu si përgjithësisht në gjithë poezinë bashkëkohore. Por, ndërthurja në vargje, gdhendja dhe përpunimi i shprehjes gjuhësore e poetike është shumë vetjake dhe karakteristike, prandaj mund të thuhet se me disa gjedhe, sikur që e gjejmë në poezinë «Qiellit», Naimi mund të konsiderohet pararëndës, udhëçelës, i poezisë moderne, ndonëse nuk është lehtë gjithmonë të provohet arsyeja e veprimit të tillë krijues. Kridhja në botën mistike, në botën e pagjurmuar, të njohur e të panjohur edhe sot, në botën e simboleve, dhe mesazhi i poetit kanë përcaktuar edhe kërkimin në fushën e faktorëve formalë, pra edhe të atyre gjuhësorë, me të cilët ai tregon veçoritë e dhuntisë së tij, siç shpalosen edhe në poezinë «Qielli». Veprimi dhe strategjia poetike e gjuhësore, të zbatuara me kaq larmi e përsosmëri në të gjitha nivelet, në gjithë poezinë e e tij, edhe në poezinë «Qielli», qesin në dritë një gjedhe të shkëlqyer të gjuhës poetike. Maj 1995 Pergatiti : Prof.Sh efkije Islamaj.

“Princesha e Zemrave: Dashuria dhe Dhembshuria e Dianës” Edhe pse Princesha Diana nuk jeton më mes nesh, prezenca e saj vazhdon të ndjehet si një dritë që nuk shuhet kurrë. Ajo nuk ishte vetëm një figurë mbretërore, por një shpirt i ndjeshëm, i cili i dha botës shembullin e dashurisë, guximit dhe humanizmit. Në sytë e publikut ajo ishte e përkryer dhe e brishtë njëkohësisht; një njeri që mësoi botën të kuptojë se fuqia e vërtetë qëndron në dhembshurinë e zemrës dhe kurajo për të ndihmuar të tjerët. Vetëm prezenca e saj, qoftë në një buzëqeshje të ngrohtë apo në një gjest të thjeshtë mirësie, e bëri botën më të ndjeshme dhe më njerëzore. Diana nuk jeton fizikisht, por mësimet, dashuria dhe kujtimet e saj mbeten te gjalla Origjina dhe Jeta e Hershme Diana Frances Spencer lindi më 1 korrik 1961 në Sandringham, Norfolk, Angli. Ajo ishte pjesë e familjes së aristokracisë britanike, por jo e afërt në fron. Prindërit e saj u ndanë kur ajo ishte e vogël, dhe Diana kaloi një pjesë të fëmijërisë së saj mes shtëpive të ndryshme dhe shkollave private. Ajo ishte e njohur për natyrën e saj të ëmbël, butësinë dhe përkushtimin ndaj fëmijëve dhe kafshëve që nga vogëlia Diana u martua me Princin Charles, trashëgimtarin e fronit britanik, më 29 korrik 1981 në Katedralen e Shën Palit në Londër. Martesa u transmetua drejtpërdrejt për miliona shikues në mbarë botën dhe u quajt "martesa e shekullit". Nga kjo martesë lindi dy fëmijë: Princ William (1982) dhe Princ Harry (1984). Martesa e tyre, megjithatë, nuk ishte e lumtur. Charles kishte marrëdhënie jashtëmartesore dhe Diana përballej me vështirësi emocionale dhe presionin e jetës publike. Ata u ndanë në 1992 dhe u divorcuan zyrtarisht në 1996. Diana ishte shumë e njohur për punën e saj humanitare. Ajo u përqendrua në çështje si: Fëmijët dhe familjet në nevojë Lufta kundër minave tokësore Fëmijët me HIV/AIDS Ndihma për të sëmurët dhe të braktisurit Ajo e përdori famën e saj për të tërhequr vëmendje ndaj temave të rëndësishme, duke ndryshuar imazhin e mbretërisë britanike dhe duke e bërë humanitarizmin më të prekshëm për publikun Diana vdiq më 31 gusht 1997 në një aksident automobilistik në Tunelin Pont de l’Alma në Paris, Francë. Aksidenti ndodhi ndërsa makina e saj po tentonte të shmangte paparacët. Vdekja e saj tronditi botën dhe shkaktoi një valë të jashtëzakonshme pikëllimi dhe homazhesh në mbarë globin Ajo nuk dukej si një figurë mbretërore e largët; kishte ngrohtësi dhe përkujdesje të sinqertë për njerëzit. Ajo u bë ikonë e modës dhe elegances Puna e saj e bëri të duket si një mbretëreshë e zemrave. Publiku ndihej i lidhur me sfidat e saj personale dhe vuajtjet e saj. Diana vazhdon të konsiderohet një nga figurat më të dashura dhe më ikonike të shekullit të 20-të. Princesha Diana nuk ishte vetëm një figurë publike dhe humanitare, por edhe dikush që la pas mendime dhe thënie të thella, shpesh filozofike, mbi jetën, dashurinë dhe empatinë. Ja disa prej më të njohurave: Thenje te saj “Dashuria është ajo që i bën njerëzit të ndihen të gjallë; kur nuk e kemi, ndihemi bosh brenda vetes.” “Ne duhet të ndajmë dashurinë dhe kujdesin, sepse çdo njeri ka nevojë të ndihet i çmuar.” “Familja është baza e jetës; gjithçka tjetër është pasuri e huaj. “Mos e lë vetminë të të mposhtë; është aty ku njeriu mëson të kuptojë zemrën e vet.” “Ndonjëherë mësojmë më shumë nga vuajtjet se sa nga lumturia.” “Jeta është e ndërlikuar, por bukuria e saj qëndron në mënyrën se si zgjedhim të reagojmë ndaj sfidave.” Thënie mbi Ndihmën dhe Humanizmin “Nëse mund të ndihmosh një person, bën një ndryshim të madh në botë.” “Empatia është ura që lidh zemrat e njerëzve; pa të, jeta është thjesht një rrjedhë e ftohtë ngjarjesh.” “Çdo gjest i mirë, edhe më i vogli, ka fuqinë të ndryshojë jetën e dikujt.” Thënie mbi Publikun dhe Jetën Publike “Të jesh e njohur nuk do të thotë të jesh e fortë; të qenit i ndershëm me veten është forcë më e madhe.” “Të gjithë kemi nevojë për dashuri, pavarësisht titujve, statusit apo pamjes së jashtme.” © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese, Botuese, Autore

Portret reflektiv - -përmbledhje mbi figuren e nderuar të Prof. Aleksandër Xhuvanit dhe më pas Lexoni -Intervistën me Profesorin tim të shquar të Informatikës. Prof. Aleksandër P. Xhuvani – Zëri i urtësisë dhe drita e dijes shqiptare në epokën digjitale. Hyrje. > “Inxhinieria është arti i padukshëm që i jep formë botës reale; një thellësi mendjeje ku logjika dhe krijimi bashkohen për t’i dhënë jetës funksion.” Nëse Albert Einstein-i e quante shkencën një “akt të thellë qytetarie”, atëherë Profesor Aleksandër P. Xhuvani është mishërimi më fisnik i këtij ideali në Shqipëri. ✨️Prof Xhuvani përfaqëson figurën e intelektualit të heshtur, që punon pa zhurmë, por lë gjurmë të pashlyeshme — një mjeshtër i elektronikës dhe informatikes, që ka investuar gjithë jetën në ndërtimin e një kulture akademike të pastër, të drejtë dhe të ndritur. Rrugëtimi i tij nis në Fakultetin e Inxhinierisë Elektrike të Universitetit të Tiranës, ku në 1982 përfundoi studimet "shkelqyer" dhe në 1985 u specializua në Elektronikë Industriale. Po atë vit fitoi gradën DEA në ENSEEIHT – Toulouse Në 1989 mbrojti doktoraturën në Institut National Polytechnique de Toulouse, "✨️✨️Duke u renditur mes shkencëtarëve më të përgatitur të kohës."✨️✨️ Në 2013 plotësoi formimin me një Master në Administrim Biznesi në Universitetin Montesquieu–Bordeaux IV, duke u afirmuar si një akademik me dije të thellë, vizion dhe integritet të lartë profesional. Në 1985 filloi karrierën e tij si asistent pedagog ne Universitetin Politeknik. Brenda pak viteve, u dallua për seriozitet, etikë dhe nivel të lartë profesional. Në 1992, ai mori postin e Drejtorit për Marrëdhënie Ndërkombëtare në Universitetin Politeknik të Tiranës (UPT), duke krijuar ura bashkëpunimi me universitete prestigjioze evropiane. Në vitin 2001, pas një karriere të spikatur në mësimdhënie dhe kërkime shkencore, ai mori titullin Profesor i Plotë, duke u bërë një nga emrat më të respektuar të akademisë shqiptare në fushën e Elektronikës dhe Informatikës. Sot, ai vazhdon të ligjërojë me nivel bashkekohor, me të njëjtin pasion e qetësi intelektuale në Universitetin “Marin Barleti”, ku mbetet një figurë frymëzuese për brezat e rinj të inxhinierëve. Në aspektin institucional, Profesor Xhuvani ka dhënë një kontribut të jashtëzakonshëm si anëtar i Këshillit Shtetëror të Arsimit të Lartë dhe Shkencës (2007–2020) dhe anëtar i Bordit të Akreditimit (2015–2020), ✨️✨️ "duke qenë ndër arkitektët e reformës së arsimit të lartë shqiptar" Ai është bashkautor i “White Paper” mbi arsimin e lartë (2014) dhe i akteve ligjore që përcaktojnë sot standardet e arsimit universitar në vend. Në veprimtarinë e tij shkencore, Profesor Xhuvani është autor ose bashkautor i mbi 30 artikujve shkencorë, 5 librave tekst, 20 raporteve ndërkombëtare dhe 2 projekteve madhore kombëtare. Punimet e tij trajtojnë temat më bashkëkohore të automatizimit, inteligjencës artificiale, sistemeve të kontrollit dhe informatizimit të proceseve industriale, duke e vendosur atë ndër pionierët e fushës së Elektronikës dhe Informatikës në Shqipëri. Në Francë, Angli, Itali e Gjermani, ai është ftuar të ligjërojë e të prezantojë kërkime pranë universiteteve prestigjioze si Trieste, Bordeaux, Bristol, Campobasso dhe Siegen, ✨️✨️ku është vlerësuar për stilin e qartë, metodologjinë e përkryer dhe modestinë intelektuale që e karakterizon, ku ka terhequr vemendjen e Prof dhe Akademikeve te shquar te huaj. Kolegët e krahasojnë shpesh me Claude Shannon-in – babanë e teorisë së informacionit, për thellësinë analitike, dhe me Steve Wozniak-un, për shpirtin krijues dhe humanizmin, dhe ndershmerinë që e shoqëron në çdo projekt. 🌟🌟🌟 Në 2002, u dekorua me “Knight Medal of Academic Palms” nga Ministri Francez i Arsimit, dhe në 2014, me “Knight Medal of the National Order of Merit” nga Presidenti i Francës – nderime që dëshmojnë jo vetëm njohjen e punës së tij, por edhe respektin që ai ka fituar për ndershmërinë, etikën dhe përkushtimin ndaj dijes. Sot, Profesor Aleksandër P. Xhuvani mbetet një monument i gjallë i aftesisë, qetësisë, urtësisë dhe përsosmërisë akademike, një njeri që ka zgjedhur dijen mbi lavdinë, shërbimin mbi egoizmin, dhe fisnikërinë mbi kompromisin. Ai është, pa dyshim, një nga mendjet më të ndritura serioze dhe më të ndershme të arsimit shqiptar modern ✨️✨️✨️✨️ Prof. Aleksandër P. Xhuvani është një emër i shquar në fushën e elektronikës dhe informatikes; ai është mishërimi i shkencëtarit të vërtetë, pedagogut të përkushtuar dhe qytetarit shembullor. Në universin akademik shqiptar, ai ka krijuar një standard të pakrahasueshëm të integritetit, profesionalizmit dhe modestisë, duke qenë gjithmonë udhëheqës i heshtur, pa u bërë protagonist i shfaqjeve mediatike, por duke lënë gjurmë të pashlyeshme në çdo hap të karrierës së tij. ✨️✨️✨️ Në planin akademik, Prof. Xhuvani është një krijues i paradigmes moderne të inxhinierisë shqiptare, një autoritet i pakontestueshëm në fushat e inteligjencës artificiale, automatizimit dhe informatizimit të proceseve industriale. Studimet dhe doktoratura e tij në Francë e vendosin atë mes elitës europiane të dijes, ndërsa punimet dhe publikimet e tij, mbi 30 artikuj shkencorë dhe 5 libra tekst, janë referenca të domosdoshme për çdo student dhe studiues shqiptar dhe ndërkombëtar. ✨️✨️✨️ Në planin human dhe qytetar, Prof. Xhuvani shquhet për ndershmëri, drejtësi dhe komunikim mjaft të qetè e tè kulturuar Ai është një mentor i vërtetë, gjithmonë i durueshëm dhe mbështetës ndaj studentëve, duke nxitur tek secili jo vetëm dijen teknike, por edhe aftësinë për të reflektuar dhe vepruar me integritet. Kolegët e tij e përshkruajnë si bashkëpunëtor dinjitoz dhe respektues, një figurë që bashkon njerëzit rreth projekteve më ambicioze akademike dhe ndërkombëtare. ✨️Në planin drejtues, Prof. Xhuvani ka lënë një gjurmë të pashlyeshme si Drejtor për Marrëdhënie Ndërkombëtare në UPT dhe si Drejtor i Institutit Francez, duke forcuar urat e bashkëpunimit akademik me institucionet më prestigjioze europiane. Aftësia e tij për të bashkëpunuar në nivele të larta ndërkombëtare dhe për të menaxhuar projekte komplekse e bën atë një lider të rrallë, i respektuar dhe i admiruar nga komuniteti akademik global. ✨️Ndikimi i tij në arsimin shqiptar është kolosal: reformues, vizionar dhe praktik, Prof. Xhuvani ka kontribuar në krijimin e standardeve të arsimit universitar modern, duke kombinuar njohuritë shkencore me etikën dhe humanizmin. Ai është një shembull frymëzues i asaj që mund të arrihet kur talenti, pasioni dhe përkushtimi bashkohen me integritetin dhe modestinë. ✨️✨️✨️Prof. Aleksandër P. Xhuvani është nga modelet me te mira te integritetit dhe fisnikërisë akademike. Ai nuk kërkon vëmendje. Në çdo dimension – akademik, human dhe drejtues – ai është paradigma e akademikut të shquar, qytetarit të ndershëm dhe liderit të admirueshëm, duke bërë që figura e tij të mbetet shume sinjikative në historinë e arsimit dhe shkencës shqiptare. Vazhdojmë intervistën ! Pyetje: 1. I nderuar Prof. Xhuvani: Profesor Xhuvani, ju i përkisni brezit që vendosi themelet e arsimit teknik në Shqipëri, në një kohë kur dija kërkonte përkushtim të thellë. Çfarë ju tërhoqi drejt inxhinierisë dhe si ka evoluar udhëtimi juaj — nga auditorët e viteve ’80 në Tiranë, tek doktorata në Francë, e më pas rikthimi për të kontribuar në zhvillimin e arsimit shqiptar? Pergjigje: Prof. Xhuvani. Pas përfundimit të shkollës së mesme në 1974, së bashku me 9 maturantë të dalluar atij brezi, u dërguam në Rumani për të kryer studimet universitare në fushën e kibernetikës dhe të elektronikës, ku ri-kryem maturën shkencore të Rumanisë në qytetin e Kluzh-Napokës (Cluj – Napoca) dhe mësuam gjuhën rumune. Pas përfundimit me sukses të maturës rumune u kthyem në Shqipëri për pushimet e verës dhe me pas nuk i vijuam studimet në Rumani sepse atë vit Shqipëria i ndërpreu marrëdhëniet e shkëmbimit të studentëve me Rumaninë. Ndonëse në 1974 kisha kërkuar degën e mjekësisë, pas kthimit nga Rumania dhe përfundimit të maturës shkencore, vendosa të ndiqja studimet në fushën e inxhinierisë në shtator 1975, studime që i mbarova në vitin 1980 me rezultate të shkëlqyera. Pasi u riktheva në Fakultetin e Inxhinierisë në vitin 1981, këtë herë si asistent-pedagog në katedrën e Elektroteknikës, me propozimin e Prof. Alfred Palokës, mentori i karrierës sime akademike dhe me mbështetjen e Prof. Bardhyl Golemit, shef i katedrës së Elektroteknikës, u dërgova të kryeja studimet e doktoratës në Francë, në shkollën e madhe inxhinierike ENSEEIHT (Ecole Nationale Supérieure d’Electrotechnique, d’Electronique, d’Informatique et d’Hydraulique de Toulouse). Në 1985, përfundova seksionin special të inxhinierisë në fushën e elektronikës industriale dhe fitova diplomën e inxhinierit të asaj shkolle si edhe D.E.A. (Diplôme d’Etudes Approfondies) në fushën e gjeniut elektrik. Më pas përfundova me sukses studimet e doktoratës dhe në 1989 u riktheva në Fakultetin e Inxhinierisë të Universitetit të Tiranës për të vazhduar punën akademike, të cilën e vijoj ende sot. Pyetje: 2. I nderuar Prof. Xhuvani: Në një botë ku teknologjia ecën me ritme të paparashikueshme, Si mund të ndërthuren mësimdhënia me praktiken ku studentët te mësojnë të organizojnë informacionin, të kuptojnë lidhjet logjike dhe të ndërtojnë sisteme funksionale? Pergjigje: Prof. Xhuvani Në një botë ku teknologjia ecën me ritme të paparashikueshme, roli i arsimit duhet të ri konceptohet në mënyrë që të mos mbetet vetëm në transmetimin e dijes, por të shërbejë si proces krijimi dhe zbatimi të saj. Mësimdhënia nuk mund të kufizohet në përvetësimin e teorive, por duhet të ndërthuret ngushtë me praktikën, duke i ofruar studentit mundësinë të kuptojë realisht se si funksionon bota që e rrethon. Qëllimi nuk është më vetëm të dish, por të mendosh, të analizosh dhe të ndërtosh. Ndërthurja e mësimit me praktikën e bën studentin pjesë aktive të procesit arsimor. Përmes metodave të bazuara në projekte konkrete, studentët përfshihen në zgjidhjen e problemeve reale dhe mësojnë të organizojnë informacionin në mënyrë të strukturuar. Kjo qasje nxit zhvillimin e të menduarit kritik, aftësinë për të kuptuar lidhjet logjike dhe për të analizuar pasojat e vendimeve që marrin. Duke ndërtuar modele, struktura logjike apo sisteme funksionale, studentët kalojnë nga thjesht të kuptuarit teorik në zbatimin praktik të dijes. Në këtë proces, teknologjia luan rol të pazëvendësueshëm. Përdorimi i laboratorëve virtualë, programeve të simulimit, platformave bashkëpunuese apo mjeteve dixhitale ndihmon që mësimi të bëhet përvojë dinamike dhe interaktive. Eksperimentimi, prova dhe gabimi, bëhen pjesë e metodës së të nxënit. Për më tepër, bashkëpunimi ndërdisiplinor ndërmjet fushave si informatika, dizajni, menaxhimi apo komunikimi, i mëson studentët të ndërtojnë sisteme të plota dhe të kuptojnë ndërlidhjet mes tyre. Roli i pedagogëve në këtë kontekst ndryshon thelbësisht. Ai nuk është më thjesht transmetues i njohurive, por mentor që udhëzon studentin të kërkojë, të analizojë dhe të sintetizojë informacionin në mënyrë të pavarur. Përmes këtij procesi, studenti mëson si të mësojë, një aftësi jetike në një epokë ku njohuritë ndryshojnë çdo ditë. Në fund, ndërthurja e mësimdhënies me praktikën krijon individë të aftë të mendojnë sistematikisht, të zgjidhin probleme dhe të përshtaten me ndryshimet e vazhdueshme teknologjike. Arsimi i së ardhmes nuk mund të mbetet vetëm në libra; ai duhet të jetë përvojë, veprim dhe krijim. Vetëm në këtë mënyrë shkolla do të arrijë të përgatisë qytetarë që nuk ndjekin teknologjinë, por janë në gjendje ta udhëheqin atë. Pyetje: 3. I nderuar Prof. Xhuvani: Ju njiheni si një profesor model — i pa korruptuar, qytetar i përgjegjshëm, me një qetësi dhe edukate të admirueshme dhe metodist në shkencë. Si keni arritur të ruani këtë standard të lartë integriteti dhe metodologjie gjatë karrierës tuaj akademike dhe të jetës publike? Pergjigje: Prof. Xhuvani. Në shekullin XXI, roli i pedagogut ka kaluar përtej kufijve tradicionalë të mësimdhënies. Ai nuk është më thjesht një transmetues njohurish, por një figurë publike, një udhëheqës intelektual dhe një model etik për brezat e rinj. Në këtë kontekst të ri, ruajtja e një standardi të lartë integriteti dhe metodologjie është më e nevojshme se kurrë, pasi nga kjo varet besueshmëria dhe qëndrueshmëria e vetë institucioneve arsimore. Integriteti akademik fillon me ndershmërinë intelektuale — me respektimin e së vërtetës, burimeve dhe autorësisë. Një pedagog i ndershëm nuk manipulon të dhënat, nuk përvetëson punën e të tjerëve dhe nuk komprometon standardet për përfitime personale apo institucionale. Në një epokë ku informacioni është i pafund dhe shpesh i pasigurt, aftësia për të dalluar midis faktit dhe opinionit, midis shkencës dhe propagandës, bëhet themel i formimit profesional dhe etik. Nga ana tjetër, metodologjia përfaqëson mënyrën se si pedagogu e ndërton, e komunikon dhe e përçon dijen. Një metodologji e shëndoshë bazohet në kërkimin shkencor, në qartësinë konceptuale dhe në respektin për logjikën e mendimit kritik. Pedagogu i shekullit XXI duhet të jetë gjithnjë në kërkim të përditësimit të metodave të tij, të përdorë teknologjinë si mjet ndihmës dhe jo si zëvendësues, si dhe të promovojë mësim aktiv, bashkëpunues dhe reflektues. Ruajtja e integritetit nuk kufizohet vetëm në auditor. Në jetën publike, pedagogu duhet të jetë shembull i qytetarisë, i maturisë dhe i përgjegjësisë shoqërore. Ai duhet të komunikojë me publikun në mënyrë të balancuar, të shmangë politizimin e dijes dhe të mbrojë gjithmonë parimet e së vërtetës dhe të profesionalizmit. Integriteti akademik është, në thelb, një mënyrë jetese — që shtrihet nga kërkimi shkencor deri te ndërveprimi me studentët, kolegët dhe shoqërinë. Në një kohë të mbingarkuar me informacion, presione institucionale dhe tundime të suksesit të shpejtë, ruajtja e integritetit dhe metodologjisë kërkon vetë disiplinë, transparencë dhe përgjegjësi morale. Vetëm një pedagog që qëndron besnik ndaj etikës, logjikës shkencore dhe respektit ndaj dijes mund të përmbushë misionin e tij të vërtetë: të formojë mendje të lira dhe njerëz me vlera. Kjo është thelbi i rolit të pedagogut të shekullit XXI — të udhëheqë me mendje dhe me ndërgjegje. Këto vlera më kanë udhëhequr dhe do të më udhëheqin në jetën time, ashtu siç më ka edukuar familja ime, e cila që prej tre brezash ka punuar gjithnjë për arsimin në dhe për gjuhën shqipe. Pyetje: 4. I nderuar Prof. Xhuvani: Keni punuar në universitete prestigjioze si ENSEEIHT dhe Bordeaux, e më pas keni sjellë këtë përvojë në Shqipëri. Si mund të përkthehet kultura akademike franceze në realitetin shqiptar, dhe cilat janë sfidat kryesore në këtë transferim njohurish? Pergjigje: Prof. Xhuvani Kultura akademike franceze është ndërtuar mbi një traditë të gjatë të racionalizmit, debatit intelektual dhe respektit për dijen si themel i qytetarisë. Universitetet franceze kanë luajtur historikisht një rol kyç në formimin e mendimit kritik, në zhvillimin e kërkimit shkencor dhe në ndërtimin e një elite intelektuale që ndikon në jetën publike. Përkthimi i kësaj kulture në realitetin shqiptar nuk është vetëm çështje e transferimit të modeleve arsimore, por një proces i thellë përshtatjeje kulturore, institucionale dhe metodologjike. Në zemër të kulturës akademike franceze qëndron meritokracia, mendimi kritik dhe pavarësia intelektuale. Këto janë vlera që mund të shërbejnë si busull për zhvillimin e arsimit të lartë në Shqipëri. Zbatimi i tyre kërkon ndërtimin e një mjedisi universitar ku vlerësohet cilësia e kërkimit, ku debatet akademike inkurajohen dhe ku studentët mësojnë të mendojnë në mënyrë analitike, e jo të riprodhojnë mekanikisht dijen. Përveç kësaj, kultura franceze e rregullit dhe strukturës metodologjike mund të frymëzojë sistemin shqiptar për të forcuar transparencën, përgjegjësinë dhe etikën profesionale. Megjithatë, ky transferim i njohurive përballet me disa sfida thelbësore. Së pari, ekziston ndryshimi midis infrastrukturës institucionale: universitetet shqiptare shpesh vuajnë nga mungesa e burimeve financiare, laboratorëve kërkimorë dhe kushteve për hulumtim shkencor të pavarur. Së dyti, kultura akademike vendase ende përballet me ndikime hierarkike dhe forma të vjetra të autoritetit pedagogjik, që mund të pengojnë zhvillimin e mendimit të lirë dhe dialogut ndërmjet studentit dhe mësimdhënësit. Së treti, mungesa e bashkëpunimeve të qëndrueshme ndërkombëtare kufizon mundësinë për të importuar jo vetëm programe studimi, por edhe frymë akademike dhe metodologji kërkimore. Për të përkthyer me sukses kulturën akademike franceze në realitetin shqiptar, nevojitet një proces i dyanshëm: adoptim dhe përshtatje. Nuk mjafton të kopjohen formatet institucionale apo programet e studimit; duhet të përshtaten me realitetin social, ekonomik dhe kulturor shqiptar. Kjo nënkupton forcimin e etikës akademike, trajnimin e pedagogëve, hapjen ndaj bashkëpunimit ndërkombëtar dhe nxitjen e mendimit të lirë e kritik tek studentët. Në fund, përkthimi i kulturës akademike franceze nuk duhet të shihet si imitacion, por si dialog midis dy traditave — një proces ku modeli francez ofron frymëzim, ndërsa realiteti shqiptar sjell kreativitetin dhe përshtatshmërinë e vet. Vetëm përmes këtij dialogu mund të ndërtohet një arsimi i lartë që është njëkohësisht i rrënjosur në realitetin kombëtar dhe i hapur ndaj përvojës Europiane. Pyetje: 5. I nderuar Prof. Xhuvani: Titulli i Profesorit në 2001 — një moment kulmor për çdo akademik. Për ju, ky ishte një çast arritjeje, një moment përgjegjësie apo fillimi i një vizioni të ri? Pergjigje: Prof. Xhuvani Në fakt, fitimi i titullit akademik “Profesor” mund të shihet si të tria njëkohësisht - një arritje, një përgjegjësi, dhe një fillim i një vizioni të ri. Një moment arritjeje Fitimi i titullit “Profesor” është kulmi i një udhëtimi akademik të gjatë, të mbushur me kërkim shkencor, mësimdhënie dhe kontribute ndaj dijes. Është njohje e meritës, e përkushtimit dhe e ndikimit që profesori ka pasur në formimin e brezave dhe në zhvillimin e fushës së tij. Është një moment reflektimi dhe mirënjohjeje për rrugën e përshkuar. Një moment përgjegjësie Ky titull nuk është vetëm nder - është edhe përgjegjësi morale dhe institucionale. Profesori bëhet shembull për studentët, mentor për të rinjtë kërkues, dhe garant i standardeve të cilësisë në akademi. Ai nuk është thjesht “më i dituri”, por ai që mbron dhe transmeton vlerat e dijes dhe integritetit akademik. Fillimi i një vizioni të ri Titulli “Profesor” nuk është fundi i rrugëtimit, por fillimi i një kapitulli të ri: atë të udhëheqjes akademike, të krijimit të vizioneve për të ardhmen e arsimit, kërkimit dhe shoqërisë. Profesori i vërtetë nuk ndalet te arritja, por shndërrohet në frymëzim për të tjerët, ai duhet të rrezatojë mbi të gjitha mirësi dhe të kontribuojë për përparimin e gjithë komunitetit, me të cilin ai bashkëpunon dhe madje edhe më gjerë. Pyetje: 6. I nderuar Prof. Xhuvani: Si ka evoluar shkenca e elektronikës dhe informatikës në Shqipëri gjatë këtyre dekadave, dhe cilat boshllëqe presin vizion dhe guxim akademik për t’u mbushur? Pergjigje: Prof. Xhuvani Shkenca e elektronikës dhe informatikës në Shqipëri ka kaluar një proces të ngadaltë, por të qëndrueshëm zhvillimi që nga fundi i viteve ’60 e deri në ditët e sotme. Nga përpjekjet e para për ndërtimin e laboratorëve modestë elektronikë dhe përdorimin e kompjuterëve të parë, deri te përhapja masive e teknologjisë digjitale në arsimin, administratën dhe jetën e përditshme, Shqipëria ka bërë hapa të rëndësishëm drejt modernizimit teknologjik. Megjithatë, ky rrugëtim nuk ka qenë linear dhe përballet ende me boshllëqe që kërkojnë vizion strategjik dhe guxim akademik për t’u mbushur. Në periudhën e tranzicionit pas viteve ’90, përhapja e kompjuterëve personalë dhe hapja ndaj botës solli një revolucion të vërtetë në informatikë. Universitetet shqiptare filluan të krijojnë departamente të informatikës dhe elektronikës, ndërsa brezat e rinj u përfshinë gjithnjë e më shumë në fushat e programimit, rrjeteve kompjuterike dhe telekomunikacionit. Në dekadat e fundit, teknologjia ka depërtuar në pothuajse çdo sektor të ekonomisë, duke transformuar mënyrën se si punojmë, mësojmë dhe komunikojmë. Megjithatë, përtej këtij progresi, sfidat strukturore dhe akademike mbeten të dukshme. Një ndër boshllëqet kryesore është mospërputhja midis formimit universitar dhe nevojave reale të tregut të punës. Programet mësimore shpesh mbeten teorike, ndërsa lidhja me industrinë dhe inovacionin është ende jo në nivelet që kërkon koha. Po kështu, kërkimi shkencor në fushën e elektronikës dhe informatikës mbetet i fragmentuar dhe me mbështetje të kufizuar financiare. Shqipëria ka pak qendra të mirëfillta kërkimore që të prodhojnë dije origjinale, dhe mungon kultura e bashkëpunimit ndërmjet universiteteve, bizneseve dhe institucioneve publike e jo publike. Një tjetër boshllëk lidhet me mendësinë akademike. Ndërsa bota ecën drejt inteligjencës artificiale, automatizimit dhe teknologjive kuantike, universitetet shqiptare shpesh mbeten të përqendruara në njohuri bazë, pa e nxitur mjaftueshëm kreativitetin, kërkimin e pavarur dhe guximin për të eksperimentuar. Pikërisht këtu lind nevoja për vizion dhe guxim akademik - për të formuar breza që nuk mjaftohen me ndjekjen e teknologjisë, por që kontribuojnë në krijimin e saj. Nga ky këndvështrim ndërkombëtarizimi i arsimit në përgjithësi dhe i atij të lartë në veçanti si edhe i kërkim-zhvillimit është një aspekt i rëndësishëm për të arritur objektivat akademikë të këtij shekulli. E ardhmja e shkencës elektronike dhe informatike në Shqipëri do të varet nga aftësia për të ndërtuar një ekosistem të qëndrueshëm inovacioni: institucione arsimore e institute apo qendra kërkimore që bashkëpunojnë me industrinë, kërkues që mbështeten financiarisht dhe intelektualisht, dhe politika publike që e kuptojnë rolin e dijes si motor zhvillimi. Vetëm përmes bashkimit të vizionit akademik me guximin intelektual mund të mbushet boshllëku midis dijes teorike dhe aplikimit praktik — duke e kthyer Shqipërinë nga konsumator i teknologjisë edhe në krijues të saj. Pyetje: 7. I nderuar Prof. Xhuvani: Studentët ju kujtojnë si profesorin që mësonte logjikën dhe strukturën me durim. Si mund të lidhet kjo qasje me mjetet moderne, si Microsoft Access, dhe prog e tjera, ku logjika dhe organizimi i të dhënave ofrojnë shembuj konkretë të aplikimit të dijes? Pergjigje: Prof. Xhuvani Shekulli XXI po përjeton një transformim të thellë të mënyrës se si krijohet, ruhet dhe analizohet informacioni. Në qendër të këtij transformimi qëndron shkenca e të dhënave — një disiplinë që bashkon matematikën, statistikën, informatikën dhe logjikën analitike — dhe inteligjenca artificiale (IA), e cila i jep këtyre të dhënave kuptim, autonomi dhe aftësi për të mësuar. Evolucioni i tyre i përbashkët përfaqëson jo vetëm një përparim teknologjik, por një ndryshim paradigmatik në mënyrën se si njeriu ndërvepron me dijen dhe vendimmarrjen. Në dekadat e fundit, aplikacionet informatike janë shndërruar nga mjete ndihmëse në sisteme inteligjente që kuptojnë, analizojnë dhe parashikojnë sjellje njerëzore. Nga motorët e kërkimit dhe sistemet e rekomandimit, deri te mjekësia digjitale dhe ekonomia algoritmike, inteligjenca artificiale ka depërtuar në çdo aspekt të jetës moderne. Ky evolucion ka bërë që të dhënat të mos jenë më vetëm produkte të aktivitetit njerëzor, por lëndë e parë strategjike që ushqen inovacionin, politikë-bërjen dhe zhvillimin ekonomik. Vizioni për të ardhmen e shkencës së të dhënave duhet të ndërtohet mbi tri shtylla kryesore: Etika dhe transparenca, që garantojnë përdorimin e drejtë dhe të sigurt të të dhënave; Ndër-disiplinariteti, që bashkon shkencëtarët e informatikës me sociologët, juristët dhe ekonomistët; Aftësitë krijuese dhe kritike, që përgatisin profesionistë të aftë të kuptojnë jo vetëm algoritmet, por edhe ndikimet e tyre shoqërore. Për vendet në zhvillim si Shqipëria, kjo është një mundësi unike për të kapërcyer fazat tradicionale të industrializimit dhe për të ndërtuar një ekonomi të bazuar në dije. Universitetet duhet të orientojnë kërkimin drejt aplikimeve praktike të IA-së në bujqësi, shëndetësi, mjedis dhe administratë publike, duke krijuar platforma që e lidhin inovacionin akademik me nevojat reale të shoqërisë. Megjithatë, për të realizuar këtë vizion nevojitet guxim intelektual dhe strategji kombëtare. Shqipëria duhet të investojë në infrastrukturë digjitale, në burime të hapura të të dhënave dhe në programe studimi që nxisin eksperimentimin, jo vetëm riprodhimin e dijes ekzistuese. Inteligjenca artificiale nuk duhet parë si zëvendësim i njeriut, por si bashkudhëtarë në procesin e krijimit dhe kuptimit të dijes. Në përfundim, evolucioni i shkencës së të dhënave dhe aplikacioneve informatike përmes inteligjencës artificiale përfaqëson një hap drejt një epoke ku njohuria bëhet dinamike, e ndërlidhur dhe e vetëdijshme. Sfida e vërtetë e këtij vizioni është të sigurohet që teknologjia të mbetet në shërbim të njeriut — dhe që njeriu të mos humbasë aftësinë për të menduar thellë në një botë që po mëson të mendojë vetë. Pyetje: 8. I nderuar Prof. Xhuvani: Si anëtar i Këshillit të Arsimit të Lartë dhe i Bordit të Akreditimit, çfarë mësimesh keni nxjerrë mbi ndërtimin e një sistemi arsimor që respekton meritën dhe inkurajon ekselencën? Pergjigje: Prof. Xhuvani. Reforma e arsimit të lartë në Europë, e njohur si Procesi i Bolonjës, ka synuar të krijojë një hapësirë të përbashkët arsimore Europiane, të bazuar në standarde të përbashkëta, transparencë, mobilitet dhe njohje të ndërsjellë të diplomave. Për Shqipërinë, përfshirja në këtë proces ka qenë një hap i rëndësishëm drejt modernizimit të sistemit universitar dhe integrimit në rrjetin akademik Europian. Megjithatë, përtej strukturës formale të cikleve të studimeve (Bachelor, Master, Doktoraturë), sfida thelbësore mbetet ndërtimi i një sistemi që respekton meritën dhe inkurajon ekselencën reale. Një ndër mësimet kryesore të nxjerra nga zbatimi i Bolonjës është se standardizimi nuk është sinonim i cilësisë. Ndërsa procesi ka sjellë transparencë në kreditimin dhe krahasueshmërinë e programeve, ai nuk garanton automatikisht meritokraci. Cilësia varet nga kultura institucionale, nga mënyra se si matet performanca akademike dhe nga aftësia e institucioneve për të vlerësuar arritjet në bazë të kontributit real e jo të formës. Në këtë kuptim, respektimi i meritës kërkon integritet institucional, rregulla të qarta për vlerësim dhe një sistem që shpërblen përpjekjen, krijimtarinë dhe përgjegjësinë shkencore. Një tjetër mësim i rëndësishëm është se ekselenca nuk mund të prodhohet pa motivim dhe pa mbështetje reale. Universitetet duhet të krijojnë mjedise që nxisin kërkimin, inovacionin dhe bashkëpunimin ndër-disiplinor. Kjo do të thotë të investohet në laboratorë, në projekte kërkimore, në partneritete ndërkombëtare dhe në trajnime të vazhdueshme për pedagogët. Vetëm kështu meritokracia nuk mbetet një parullë, por shndërrohet në kulturë pune dhe në filozofi institucionale. Procesi i Bolonjës ka mësuar gjithashtu se arsimi i lartë nuk është thjesht sistem kreditesh, por një sistem vlerash. Respektimi i meritës kërkon drejtësi në përzgjedhje, transparencë në vlerësim dhe ndershmëri në administrim. Ekselenca, nga ana tjetër, kërkon frymë vizioni dhe mbështetje për talentet që sfidojnë rutinën dhe krijojnë dije të re. Në mungesë të këtyre elementeve, reforma mbetet sipërfaqësore, ndërsa universiteti rrezikon të humbasë rolin e tij formues dhe emancipues. Në përfundim, mësimi më i rëndësishëm që del nga përvoja Europiane dhe shqiptare është se një sistem arsimor meritokratik ndërtohet mbi tri shtylla: transparencë, përgjegjësi dhe kulturë akademike të ndershme. Vetëm duke i integruar këto vlera në çdo hallkë të procesit arsimor, mund të krijohet një mjedis që jo vetëm respekton meritën, por edhe ushqen ekselencën si motor të zhvillimit kombëtar dhe Europian. Pyetje: 9. I nderuar Prof. Xhuvani: A mendoni se Shqipëria e sotme i jep vendin që meriton dijes dhe kërkimit shkencor, apo ende mbizotëron një realitet ku njohuria është e nënvlerësuar? Pergjigje: Prof. Xhuvani Në Shqipërinë e sotme, ku zhvillimi shoqëror dhe ekonomik përballet me ritmet e shpejta të globalizimit, dija dhe kërkimi shkencor duhet të ishin themeli mbi të cilin ndërtohet çdo strategji kombëtare. Megjithatë, realiteti tregon se, ndonëse fjala “inovacion”, “arsim cilësor” dhe “shkencë” janë bërë pjesë e “discours”-it publik, njohuria ende mbetet e nënvlerësuar në praktikë. Ajo shpesh trajtohet si një dekor institucional më shumë sesa si një forcë që orienton zhvillimin dhe progresin. Sistemi arsimor shqiptar ka bërë përpjekje për të harmonizuar strukturat e tij me standardet Europiane, përmes reformave si Procesi i Bolonjës dhe krijimit të agjencive të akreditimit. Megjithatë, këto ndryshime shpesh kanë qenë më shumë formale me bazë dokumentore sesa përmbajtësore. Kërkimi shkencor, që është zemra e çdo universiteti modern, mbetet i kufizuar në burime, në mbështetje financiare dhe në motivim institucional. Shumë studiues përballen me mungesë infrastrukture, literaturë të përditësuar dhe kushte pune që nuk nxisin as përkushtim, as krijimtari. Për më tepër, shoqëria shqiptare ende nuk e vlerëson sa duhet dijen si kapital social. Në vend që të jetë baza mbi të cilën ndërtohet autoriteti profesional dhe moral, njohuria shpesh i nënshtrohet ndikimeve politike, lidhjeve personale apo interesave afatshkurtra. Ky fenomen krijon një kulturë të dobët të meritokracisë, ku ekspertiza zëvendësohet nga opinioni, dhe kërkimi nga retorika. Si pasojë, shumë të rinj të talentuar zgjedhin të zhvillojnë karrierën jashtë vendit, duke e varfëruar më tej potencialin shkencor kombëtar. Megjithatë, ka edhe shenja pozitive. Universitetet shqiptare po përpiqen gjithnjë e më shumë të lidhen me projekte ndërkombëtare kërkimore, të nxisin “star-tup”-e teknologjike dhe të promovojnë ndërveprimin ndër-disiplinor. Brezi i ri i studiuesve dhe pedagogëve po tregon se ekziston një energji e re, që kërkon të sjellë integritet, profesionalizëm dhe vizion të ri në shkencë. Ajo që mungon është vullneti institucional për ta bërë dijen prioritet kombëtar — jo si slogan, por si politikë konkrete zhvillimi. Mund të thuhet se Shqipëria e sotme ndodhet midis aspiratës për të vlerësuar dijen dhe realitetit të një kulture që ende nuk e njeh plotësisht fuqinë e saj. Përderisa kërkimi shkencor nuk shihet si investim dhe jo si shpenzim, dhe dijetarët si motorë të zhvillimit e jo si spektatorë të tij, vendi nuk mund të ndërtojë një të ardhme të qëndrueshme. Një shoqëri që nuk vlerëson dijen, rrezikon të mbetet konsumator i ideve të të tjerëve — dhe jo krijuese e vizioneve të veta. Pyetje: 10. I nderuar Prof. Xhuvani: Çfarë këshille do t’i jepnit një të riu që sot fillon studimet në inxhinieri apo informatikë, në një epokë kur inteligjenca artificiale rishkruan rregullat e lojës dhe krijon mundësi dhe sfida të reja? Pergjigje: Prof. Xhuvani Të studiosh sot inxhinieri apo informatikë do të thotë të hysh në një botë ku rregullat e dijes dhe të krijimit po rishkruhen çdo ditë. Inteligjenca artificiale (IA) ka shndërruar mënyrën se si programojmë, ndërtojmë sisteme dhe marrim vendime. Por më shumë se çdo teknologji tjetër, ajo po sfidon njeriun të kuptojë se çfarë do të thotë të jesh krijues, mendimtar dhe i përgjegjshëm në një epokë të automatizuar. Këshilla e parë për çdo student që hyn në këtë fushë është: mos mëso vetëm për të përdorur teknologjinë — mëso të mendosh përtej saj. Algoritmet mund të mësojnë modele, por vetëm mendja njerëzore mund të kuptojë domethënien, kontekstin dhe pasojat. Inxhinieria dhe informatika nuk janë thjesht profesione; ato janë mënyra për të ndërtuar realitete të reja. Prandaj, mendo gjithmonë jo vetëm se si funksionon diçka, por edhe pse duhet të funksionojë në atë mënyrë dhe çfarë ndikimi ka në jetën njerëzore. Këshilla e dytë është të mos kesh frikë nga ndryshimi. Epoka e inteligjencës artificiale kërkon fleksibilitet dhe aftësi për të mësuar gjatë gjithë jetës. Ajo që sot quhet “e re”, nesër bëhet standard. Prandaj, suksesi nuk qëndron në zotërimin e një teknologjie të vetme, por në aftësinë për të kuptuar parimet që qëndrojnë pas saj. Një programues i mirë nuk është ai që di më shumë gjuhë kodimi, por ai që di të mendojë si inxhinier - logjikisht, sistematikisht dhe me shpirt krijues. Këshilla e tretë është të mos harro dimensionin njerëzor të shkencës. Inteligjenca artificiale mund të imitojë mënyrën se si njeriu mendon, por jo mënyrën se si ai ndien, bashkëpunon apo ëndërron. Shkenca nuk është vetëm rezultat, por edhe përgjegjësi. Çdo inovacion teknologjik mbart një ndikim etik, shoqëror dhe kulturor. Inxhinieria e vërtetë është ajo që përmirëson jetën, pa e zvogëluar njeriun. Së fundi, mbaj mend se epoka e inteligjencës artificiale nuk është fundi i krijimtarisë njerëzore - është fillimi i saj i ri. Ndërsa makinat mësojnë të përpunojnë të dhëna, njerëzit duhet të mësojnë të ndërtojnë ide. Kërko gjithmonë kuptim në atë që bën, bashkëpuno me të tjerët, dhe mos ndal së pyeturi. Sepse pyetjet e tua do të jenë gjithmonë më të vlefshme se përgjigjet që do të japë një algoritëm. Në një botë që ndryshon me shpejtësinë e kodit, dija, etika dhe kurajoja për të menduar ndryshe do të mbeten forcat që do ta bëjnë një inxhinier të vërtetë jo vetëm të suksesshëm, por të domosdoshëm për shoqërinë. Pyetje: 11. I nderuar Prof. Xhuvani: Ju jeni shembull i njeriut që punon në heshtje, larg protagonizmit mediatik. Cila është filozofia që ju udhëheq: heshtja si forcë apo modestia si strategji e qëndrueshme e suksesit? Pergjigje: Prof. Xhuvani Në një botë ku zhurma shpesh zëvendëson mendimin dhe mundohet të krijojë superioritetin artificial ndaj të tjerëve, e ku shfaqja shpesh vlen më shumë se përmbajtja, lind pyetja thelbësore: a është më e vlefshme të heshtësh apo të jesh modest? A është heshtja një shenjë force, apo modestia rruga e vërtetë drejt suksesit të qëndrueshëm? Heshtja, në thelb, është forca e brendshme që lind nga vetëdija. Ajo nuk është mungesë fjalësh, por prania e mendimit. Heshtja i jep njeriut hapësirën për të vëzhguar, për të kuptuar dhe për të reaguar me maturi. Në fushën e dijes, të artit apo të udhëheqjes, njerëzit që kanë ditur të heshtin në kohën e duhur kanë qenë shpesh ata që kanë folur më me peshë kur ka ardhur momenti. Heshtja është shenjë e forcës mendore dhe emocionale: ajo kërkon vetëkontroll, dinjitet dhe besim në vlerat e tua, pa pasur nevojë për miratim të menjëhershëm. Por modestia shkon edhe më thellë - ajo është filozofia e qëndrueshme e suksesit. Ndryshe nga heshtja, që mund të jetë e përkohshme, modestia është një gjendje e përhershme e shpirtit. Të jesh modest nuk do të thotë të nënvlerësosh veten, por të kuptosh kufijtë e dijes dhe forcës njerëzore. Njeriu sa më shumë fiton njohuri, aq më shumë e kupton se dija e tij nuk është e pakufizuar - përkundrazi. Modestia të lejon të mësosh gjithmonë, të vlerësosh të tjerët dhe të ecësh përpara pa u humbur në iluzionin e vetë-lavdisë. Në një botë që ndryshon me shpejtësi, vetëm ai që mbetet modest arrin të përshtatet, sepse modestia është rrënja e përmirësimit të vazhdueshëm. Nëse heshtja është forca që mbron vlerat e brendshme, modestia është strategjia që i çon ato përpara. Heshtja është qëndrimi i urtisë, ndërsa modestia është rruga e urtisë. Një njeri i heshtur mund të ruajë dinjitetin e tij, por një njeri modest ndërton besimin e të tjerëve. Në planin profesional dhe akademik, modestia është ajo që e bën dijetarin të kërkojë më shumë, inxhinierin të eksperimentojë më thellë dhe udhëheqësin të dëgjojë më mirë. Në fund, forca dhe suksesi nuk janë të kundërta me heshtjen dhe modestinë — janë pasojë e tyre. Në një epokë ku njeriu matet me fjalët që thotë dhe imazhin që projekton, ai që zgjedh të heshtë për të kuptuar dhe të mbetet modest për të mësuar, fiton një lloj suksesi që nuk shteron: suksesin e karakterit dhe të urtësisë. Prandaj, nëse duhet zgjedhur një filozofi udhëheqëse, ndoshta modestia është rruga më e qëndrueshme, ndërsa heshtja është forca që e ushqen. Sepse vetëm ai që di të heshtë me dinjitet dhe të ecë me përulësi mund të ngjitet me qëndrueshmëri drejt majave të vërteta të suksesit. Pyetje: 12. I nderuar Prof. Xhuvani: Besoni se ka një lidhje mes matematikës, etikës dhe shpirtit njerëzor — pra se logjika dhe saktësia mund të na bëjnë edhe më të mirë si qenie? Pergjigje: Prof. Xhuvani. Në pamje të parë, matematika duket si një shkencë e ftohtë - e ndërtuar mbi logjikë, rregulla dhe saktësi absolute. Ndërsa etika dhe shpirti njerëzor lidhen me ndjenja, vlera, dilema morale dhe ndërgjegje. Por në thelb, të trija këto fusha ndajnë një kërkim të përbashkët: kërkimin e harmonisë dhe të së vërtetës. Matematika është gjuha e rendit - ajo na mëson se çdo gjë ka një strukturë, një ekuilibër, një lidhje. Çdo ekuacion është një formë drejtësie: ajo kërkon barazi, drejtim dhe saktësi. Kur mendja ushqehet me logjikë dhe me mendim të qartë, ajo fillon të njohë peshën e çdo veprimi - dhe ky është pikërisht thelbi i etikës. Në një mënyrë të fshehtë, mendimi matematik ushtron shpirtin për të qenë i drejtë: për të mos e anuar gjykimin, për të parë pasojat, për të kërkuar ekuilibrin në vend të skajshmërisë. Etika, nga ana tjetër, është matematika e zemrës. Ajo kërkon që veprimet tona të jenë në harmoni me parimet - njësoj si një sistem që kërkon konsistencë logjike. Një akt etik është si një formulë e saktë: nëse një hallkë bie, i gjithë sistemi prishet. Prandaj, njeriu që mëson të mendojë me logjikë, shpesh mëson edhe të jetojë me drejtësi. Ai kupton se çdo fjalë, si çdo numër, ka peshë; çdo gabim ka pasojë; çdo e mirë që shpërndahet, shumëzohet. Por në këtë trekëndësh, shpirti njerëzor është lidhja që i jep kuptim të gjithës. Pa shpirt, matematika do të ishte vetëm mekanikë, dhe etika vetëm rregull. Shpirti është ai që i jep ndjesi moralitetit dhe ndriçim logjikës. Ai bën që numrat të marrin jetë dhe që parimet të shndërrohen në vlera të jetuara. Në këtë kuptim, matematika ushqen mendjen dhe forcon logjikën pavarësisht nga sfera ushtrimit profesional të qenieve njerëzore, etika formon karakterin, dhe shpirti i bashkon të dyja në urtësi. Së fundmi, logjika dhe saktësia mund të na bëjnë më të mirë si qenie, nëse nuk mbeten vetëm në mendje, por prekin ndërgjegjen. Sepse kur njeriu mëson të mendojë drejt, ai mëson edhe të ndiejë drejt. Matematika bëhet mësuese e virtytit, ashtu si etika që është arti i së mirës, dhe shpirti - vendi ku të dyja takohen për të formësuar njeriun e plotë. Pyetje: 13. I nderuar Prof. Xhuvani: Nëse do të përmblidhnit gjithë karrierën tuaj në një fjali, cila do të ishte ajo që do t’u linte brezave të rinj si trashëgimi shpirtërore dhe profesionale? Pergjigje: Prof. Xhuvani. Nga pikëpamja shpirtërore trashëgimia më fisnike, që do të doja t’u lija brezave të rinj është ruajtja si gjënë më të shenjtë të qelizës ekzistenciale të shoqërisë njerëzore, familjes; respekti ndaj kujtimit të paraardhësve dhe rrethit familjar në kuptimin më të gjerë të fjalës, dashuria, respekti e dhembshuria ndaj bashkëshortes dhe fëmijëve. Kam pasur fatin të jem rritur në gjirin e një familje që prej tre brezash ka dhënë gjithçka për arsimin kombëtar dhe gjuhën shqipe pa asnjë kufizim dhe ku parimet morale të shoqërisë njerëzore ishin udhërrëfyesi i jetës. Përsa i përket familjes sime të vogël, përsëri, kam pasur fatin e madh të ndaj jetën time me një bashkëshorte që mbi gjithçka ka vënë familjen dhe, mbi të gjitha, vajzën tonë të vetme, e cila ka qenë, është dhe do të jetë gjithnjë epiqendra e botës sonë të vogël. Gjatë gjithë kohës e kemi mbështetur me gjithçka që kemi pasur duke i mundësuar realizimin e projekteve të saj të jetës. Sot unë jam një baba krenar për atë, që ajo ka arritur në jetë. Përsa i përket karrierës sime akademike dhe jetës në përgjithësi më është dashur shpesh që të përballem me dilemën nëse zgjedhjet e mija kanë qenë të duhurat ose jo. Këtë pyetje besoj e bëjnë, herët ose vonë, të gjitha qeniet njerëzore. Përgjigjen e kësaj dileme, sipas mendjes sime, e ka dhënë në shekullin që shkoi matematikani filozof amerikan Cassius Jackson Keyser i cili thoshte : ‘’... absolute certainty is a privilege of uneducated mind and fanatics.....”. Në çdo çast të jetës duhet ruajtur mendja e hapur dhe mençuria për të ndryshuar mendimin ose sjelljen nëse evidenca e fakteve çon në rezultate absurde; e kombinuar kjo me vendosmërinë për të mos humbur gjithsesi drejtimin themelor të jetës ose karrierës. Ndërsa ndërmjet botimeve të mija, që mendoj se “kanë bërë karrierë” pranë studentëve ose kolegëve, mund të përmendja: Tekste dhe monografi: Identification paramétrique - LEEI, ENSEEIHT 1998 - monografi (A. Xhuvani); Identificateur exponentiel - LEEI - ENSEEIHT 2000 - monografi (A. Xhuvani, J. Faucher); Zhvillimi kurrikular në Universitetin Politeknik të Tiranës - grup autorësh 2000; Elektronika e fuqisë – (A. Xhuvani) tekst mësimor 2004/2018; Bazat e të dhënave dhe teknologjitë e tyre – (A. Xhuvani) tekst mësimor 2017. Artikuj: “Identification en vue de la commande pour une sustentation magnetique” Aleksandër Xhuvani, Maurice Fadel, Jean Faucher, INPT-ENSEEIHT, CETSIS 2003 “Aplikacion i « data wharehouse » për studimin e variancës së portofolit të aksioneve në bursë” Aleksandër Biberaj, Sarah Xhuvani, Aleksandër Xhuvani, Buletini i Shkencave, Universiteti Politeknik i Tiranës 2022. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.