Search this site

Rubrika Data Histori heronjsh nga bora që frymezojne. 23 Gusht Garcia nderohet nga Presidenti Harry Truman.Presidenti Amerikan Marcario García — Heroi që Amerika e nderoi para se ta pranonte plotësisht Nhe histori njerëzore që nuk matet vetëm me numrin e medaljeve, por me kontradiktën që mbarti brenda vetes. Historia e Marcario García. Ai ishte një djalë meksikan, biri i një familjeje punëtore, një njeri që u rrit mes fushave të pambukut dhe mundësive të kufizuara për arsim. Më pas u bë ushtar i Shteteve të Bashkuara, luftoi në Evropë, u plagos në Normandi dhe kreu një akt të jashtëzakonshëm trimërie në Gjermani. Më 23 gusht 1945, Presidenti Harry S. Truman Presidenti i 33 i SHBA i dha Medaljen e Nderit, dekoratën më të lartë ushtarake amerikane. Por García nuk ishte ende shtetas amerikan. Kjo e bën jetën e tij më shumë se një biografi ushtarake. E kthen atë në një histori mbi guximin, përkatësinë, dinjitetin dhe paradokset e një shoqërie. Nga Coahuila në fushat e Teksasit Marcario García lindi në vitin 1920 në shtetin Coahuila të Meksikës, në një trevë pranë kufirit me Shtetet e Bashkuara. Familja e tij u zhvendos më vonë në Teksas, në kërkim të punës dhe të një jete më të mirë. Por ëndrra amerikane, për familjen García, nuk kishte ardhur ende në formën e saj romantike. Ajo kishte erë dheu. Kishte lodhje. Kishte fusha pambuku dhe ditë të gjata pune. García u rrit në këtë realitet. Puna familjare ishte aq kërkuese saqë arsimimi i tij u ndërpre herët. Ai nuk pati mundësinë të vazhdonte përtej nivelit fillor. Megjithatë, mungesa e shkollimit nuk do të përcaktonte kufijtë e jetës së tij. Ndonjëherë historia i jep një njeriu pak libra, por shumë prova. Dhe García do të mësonte nga një shkollë tjetër: jeta. Njëzet e dy vjeç dhe lufta Në moshën 22-vjeçare, García u regjistrua në ushtrinë amerikane. Ishte koha e Luftës së Dytë Botërore, kur miliona njerëz po përfshiheshin në konfliktin më të madh që kishte njohur bota. Për García-n, ushtria ishte edhe një kthesë personale. Djali që kishte punuar në fushat e pambukut tani do të gjendej në Evropë, në një kontinent të përfshirë nga lufta. Ai nuk shkoi atje si një figurë e njohur. Nuk kishte ardhur nga akademitë ushtarake dhe nuk kishte një arsimim të lartë. Por lufta nuk pyet gjithmonë se çfarë diplome ke. Ajo pyet se çfarë bën kur gjithçka rreth teje shembet. Normandia: plagosja dhe kthimi Në 6 qershor 1944, Aleatët zbarkuan në Normandi. García ishte pjesë e forcave amerikane që morën pjesë në fushatën evropiane dhe u plagos gjatë zbarkimit të Ditës D. Plaga e detyroi të kalonte rreth katër muaj në rikuperim. Por kur u shërua, ai nuk zgjodhi të qëndronte larg frontit. U kthye te njësia e tij. Ky detaj është i rëndësishëm, sepse heroizmi i tij nuk ishte një shpërthim i vetëm guximi. Ishte një vazhdimësi. Ai ishte plagosur dhe ishte kthyer. Dhe historia ende nuk e kishte treguar pjesën më të jashtëzakonshme. 27 nëntor 1944 — dita që ndryshoi jetën e tij Më 27 nëntor 1944, ndërsa njësia e tij përparonte në Gjermani, García ishte duke shërbyer si drejtues skuadre. Njësia mori detyrën të neutralizonte dy pozicione gjermane me mitralozë. Ishte një mision jashtëzakonisht i rrezikshëm. García u afrua drejt pozicionit të parë me shumë pak mbulim. Në përpjekje për ta eliminuar atë, u plagos disa herë. Por nuk u ndal. U kthye te shokët. Dikush i sugjeroi të kërkonte ndihmë mjekësore. Atëherë ndodhi diçka që do ta kthente emrin e tij në histori. Pozicioni i dytë gjerman hapi zjarr. García mund të largohej. Ishte tashmë i plagosur. Por ai u kthye drejt zjarrit. Sipas motivacionit zyrtar të Medaljes së Nderit, duke shpërfillur plotësisht rrezikun për jetën e tij, ai sulmoi pozicionin e dytë, vrau tre ushtarë gjermanë, kapi katër robër dhe përmbushi objektivin e njësisë. Ky nuk ishte thjesht një akt ushtarak. Ishte një moment ku instinkti i mbijetesës u përplas me përgjegjësinë ndaj të tjerëve. Medaljet Për shërbimin dhe trimërinë e tij, García mori disa nga dekoratat më të rëndësishme ushtarake amerikane. Ai u nderua me: Medal of Honor — Medaljen e Nderit; Purple Heart — për plagosjen në shërbim; Bronze Star — për merita në luftë. Por Medalja e Nderit ishte ajo që do ta vendoste emrin e tij në historinë amerikane. Më 23 gusht 1945, vetëm pak kohë pas përfundimit të luftës në Evropë, Presidenti Harry S. Truman ia dorëzoi personalisht këtë dekoratë. García u bë i pari shtetas meksikan që mori Medaljen e Nderit të Shteteve të Bashkuara. Dhe këtu historia merr një kthesë të jashtëzakonshme. Ai nuk ishte ende shtetas amerikan. Hero për kombin, i huaj për disa njerëz Ky është paradoksi më i dhimbshëm i jetës së García-s. Shteti amerikan e kishte shpallur hero. Por shoqëria amerikane nuk ishte ende e gatshme ta shihte gjithmonë me të njëjtët sy. Pak kohë pas marrjes së Medaljes së Nderit, García shkoi në një restorant në Richmond, Texas. Atij iu mohua shërbimi për shkak të prejardhjes së tij. Situata u përshkallëzua. Pronari i restorantit e sulmoi García-n me një shkop bejsbolli. Në një kthesë absurde të drejtësisë, ndaj García-s u ngritën gjithashtu akuza. Por historia nuk mbeti e fshehur. Rasti tërhoqi vëmendjen e mediave kombëtare dhe akuzat ndaj García-s u rrëzuan. Ishte një nga ato momente kur një medalje nuk mjaftonte për ta mbrojtur një njeri nga paragjykimi. Ai kishte luftuar kundër nazizmit në Evropë, por në vendin ku jetonte duhej ende të përballej me një tjetër formë urrejtjeje. Një pyetje mbi Amerikën Historia e García-s ngre një pyetje që shkon përtej vitit 1945: Çfarë e bën dikë pjesëtar të një kombi? Pasaporta? Ligji? Gjuha? Origjina? Apo ajo që njeriu është i gatshëm të bëjë për të tjerët? García nuk kishte ende shtetësinë amerikane kur mori dekoratën më të lartë ushtarake të atij vendi. Në një kuptim të thellë, ai kishte bërë diçka më të vështirë se të kërkonte përkatësinë: kishte sakrifikuar për të. Arsimi që rifilloi pas luftës Jeta e García-s nuk përfundoi me luftën. Një nga kapitujt më domethënës ishte rikthimi i tij te arsimi. Njeriu që kishte qenë i detyruar ta linte shkollën për shkak të punës në fushat e pambukut, më vonë mori diplomën e shkollës së mesme. Ky fakt është i vogël në dukje, por i madh në kuptim. Në rininë e tij, puna i kishte mbyllur derën e shkollës. Në moshën e rritur, ai u kthye dhe e hapi përsëri. Kjo pjesë e jetës së tij e bën figurën e García-s më njerëzore. Ai nuk ishte vetëm ushtari që sulmoi pozicionet gjermane. Ishte edhe një njeri që vazhdoi të ndërtonte veten pasi lufta kishte mbaruar. Jeta pas ushtrisë Pas shërbimit ushtarak, García punoi në Veterans Administration, institucionin amerikan që merrej me veteranët. Në këtë mënyrë, shërbimi i tij ndaj vendit vazhdoi në një formë tjetër. Nëse gjatë luftës kishte mbrojtur shokët e tij në fushën e betejës, tani puna e tij lidhej me një komunitet njerëzish që, si ai, kishin mbartur pasojat e luftës. Kjo krijon një vijimësi të bukur në jetën e tij: ushtari që u kthye nga lufta u bë njeriu që u shërbeu veteranëve. Marcario García dhe John F. Kennedy Një tjetër episod i veçantë ndodhi në Houston, në nëntor 1963. Presidenti John F. Kennedy vizitoi qytetin dhe mori pjesë në një aktivitet me aktivistë të të drejtave civile. García ishte caktuar ta priste dhe ta përshëndeste presidentin. Ishte një takim i shkurtër, por historikisht i jashtëzakonshëm. Të nesërmen, më 22 nëntor 1963, Kennedy u vra në Dallas. Kështu, një nga takimet e fundit publike të García-s me një president amerikan u lidh pa dashje me një nga momentet më tronditëse të historisë së Shteteve të Bashkuara. A shkroi libra? Nuk njihet ndonjë libër i botuar nga Marcario García që të mund të renditet si pjesë e një vepre letrare apo autobiografike të tij. Kjo është e rëndësishme të thuhet qartë. Trashëgimia e tij nuk qëndron në libra të shkruar prej tij, por në dokumentet ushtarake, motivacionin e Medaljes së Nderit, dëshmitë historike dhe kujtesën publike që ruajnë jetën dhe shërbimin e tij. Në rastin e García-s, dokumenti ushtarak është pothuajse një tekst letrar në vetvete: disa rreshta që përmbledhin një jetë të tërë të vënë në provë. Një figurë në historinë e meksikano-amerikanëve García duhet parë edhe brenda historisë më të gjerë të meksikano-amerikanëve në Shtetet e Bashkuara. Ai i përkiste një komuniteti që ka dhënë një kontribut të madh në jetën amerikane, përfshirë ushtrinë, ekonominë dhe kulturën, ndërsa është përballur njëkohësisht me diskriminim dhe barriera shoqërore. Prandaj historia e tij është më e madhe se historia e një ushtari. Ajo tregon se si një njeri mund të jetë njëkohësisht: emigrant, punëtor, meksikan, ushtar, veteran dhe hero amerikan. Identitetet nuk e përjashtojnë domosdoshmërisht njëra-tjetrën. Përkundrazi, te García ato u bashkuan në një jetë të vetme. Rëndësia historike Marcario García mbetet një figurë e rëndësishme sepse historia e tij bashkon dy tema që shpesh tregohen veçmas: heroizmin ushtarak dhe luftën për dinjitet njerëzor. Në Evropë, ai luftoi kundër një regjimi që e kishte ndërtuar ideologjinë mbi hierarkinë racore dhe përjashtimin. Në Amerikë, ai përjetoi vetë një formë diskriminimi. Kjo nuk e zvogëlon heroizmin e tij. Përkundrazi, e bën historinë më të vështirë dhe më njerëzore. Trashëgimia Ndoshta arsyeja më e bukur për ta kujtuar García-n është se jeta e tij nuk ishte një vijë e drejtë drejt lavdisë. Ishte një rrugë me kontradikta. Nga një fëmijëri me arsim të ndërprerë te diploma e shkollës së mesme. Nga fushat e pambukut te fushat e betejës. Nga një plagë në Normandi te rikthimi në front. Nga ushtar pa shtetësi amerikane te marrësi i dekoratës më të lartë ushtarake të Amerikës. Nga një hero i shpallur nga shteti te viktimë e diskriminimit në një restorant. Dhe më pas, nga ushtari te nëpunësi që punoi për veteranët. Kjo është arsyeja pse historia e Marcario García nuk duhet lexuar vetëm si një histori lufte. Është një histori për dinjitetin. Për njeriun që mund të jetë i huaj në sytë e disa njerëzve dhe megjithatë të jetë më besnik se shumë prej atyre që pretendojnë se i përkasin një vendi. Është historia e një njeriu që nuk e kërkoi lavdinë, por u gjend përballë saj. Dhe ndoshta paradoksi më i bukur është ky: Amerika i dha Marcario García-s Medaljen e Nderit për guximin e tij përpara se historia amerikane të mësonte plotësisht të nderonte njeriun që mbante atë medalje. Prandaj, më 23 gusht 1945, nuk u dekorua vetëm një ushtar. U vendos në kujtesën e një kombi një pyetje që mbetet e gjallë: A është atdheu vetëm toka ku ke lindur, apo edhe vendi për të cilin je gati të sakrifikosh? Marcario García e dha përgjigjen e tij në heshtje, nën zjarrin e mitralozëve. Dhe historia nuk e harroi. Shenim: Harry S. Truman (1884–1972) ishte presidenti i 33-të i Shteteve të Bashkuara, nga viti 1945 deri më 1953. Ai është veçanërisht i njohur për: Përfundimin e Luftës së Dytë Botërore gjatë presidencës së tij. Marrjen e vendimit për përdorimin e bombave atomike kundër Hiroshimës dhe Nagasakit në gusht 1945. Planin Marshall, që ndihmoi në rindërtimin ekonomik të Evropës pas luftës. Fillimin e politikave amerikane të Luftës së Ftohtë dhe doktrinën Truman. Mbështetjen e krijimit të një rendi të ri ndërkombëtar pas Luftës së Dytë Botërore. Në vitin 1945, ai i dha Marcario García-s Medaljen e Nderit, dekoratën më të lartë ushtarake amerikane. Truman ishte nga Missouri, kishte shërbyer në ushtri gjatë Luftës së Parë Botërore dhe ishte senator amerikan përpara se të bëhej zëvendëspresident i Franklin D. Roosevelt. Pas vdekjes së Rooseveltit, më 12 prill 1945, Truman u bë president. Presidenti Harry S. Truman, drejtonte Shtetet e Bashkuara në muajt e fundit të Luftës së Dytë Botërore dhe në periudhën e menjëhershme pas saj. Burimi: HISTORY.com, “Marcario García Përgatiti: Revista Prestige( LP)

Rubrika: Tekno Shkence AI -te reja Në epokën e aftësive kritike kibernetike - - OpenAI ngadalësimi i ritmit të zhvillimit të modeleve në epokën e aftësive kritike kibernetike Gjatë javëve të fundit, dy zhvillime kanë nxjerrë në pah rreziqet në rritje që lidhen me sistemet e inteligjencës artificiale gjithnjë e më të afta: incidenti OpenAI–Hugging Face dhe, veçmas, provat paraprake se një prej modeleve tona të ardhshme, Astra, mund të përmbushë pragun e aftësisë kritike në fushën e sigurisë kibernetike, sipas Preparedness Framework të OpenAI. Së bashku me këto zhvillime dhe me përparimin e shpejtë të kërkimeve tona të brendshme, kjo ka shtuar urgjencën për forcimin e mekanizmave tanë të monitorimit, përafrimit dhe kontrollit gjatë të gjitha fazave të procesit të trajnimit. Ndërsa modelet bëhen më të afta, rriten edhe rreziqet që lidhen me zhvillimin dhe testimin e tyre brenda kompanisë. Standardet tona për monitorimin, përafrimin dhe sigurinë duhet të mbeten përpara këtyre rreziqeve. Për të marrë kohën e nevojshme për të përmbushur këto standarde, ne ngadalësuam përkohësisht ritmin e zgjerimit të zhvillimit. Kjo përfshiu një pauzë dyjavore në trajnimin me përforcim (RL) të modeleve tona më të fundit, të destinuara për përdorim, ndërsa forconim më tej mjediset tona të kërkimit përmes masave të sigurisë dhe testimeve red-team, si dhe zgjeronim mbulimin e sistemeve tona të monitorimit. Trajnimi më i madh RL në kufirin e aftësive, i planifikuar nga OpenAI, mbetet ende i pezulluar, ndërsa kompania po kryen trajnime dhe vlerësime në shkallë më të vogël për të vlerësuar sjelljen e modeleve, për të verifikuar masat mbrojtëse dhe për të krijuar më shumë prova të përafrimit përpara se të vazhdojë. Përafrimi (alignment) — puna për t'i bërë sistemet e IA-së të sillen sipas qëllimit të parashikuar dhe të jenë të përgjegjshme ndaj mbikëqyrjes njerëzore — ka qenë prej kohësh në qendër të programit tonë kërkimor. Tani kërkojmë prova më të forta të sjelljes së përafruar gjatë të gjitha fazave të trajnimit, duke u mbështetur në kërkimet dhe vlerësimet që tashmë janë në zhvillim. Mbajtja e sistemeve gjithnjë e më të afta në përputhje me qëllimet njerëzore është një sfidë me të cilën do të duhet të përballet i gjithë sektori. Shenjat që po shohim nga përparimi i modeleve të ardhshme e bëjnë të qartë se nevojitet një qasje më e gjerë — një qasje që ndërtohet mbi Preparedness Framework aktual, por shkon përtej tij. Mendojmë se është e rëndësishme të jemi transparentë për mënyrën se si po ndryshon qasja jonë. Më poshtë përshkruajmë ndryshimet që kemi bërë tashmë në proceset dhe infrastrukturën tonë kërkimore, si dhe punën që vijon. forcimi i masave mbrojtëse për modelet më të afta Qasja jonë për zhvillimin e modeleve më të afta mbështetet në tri masa mbrojtëse që përforcojnë njëra-tjetrën: Monitorimi, i cili zbulon sjelljet shqetësuese dhe na mundëson të reagojmë ndaj tyre. Përafrimi, i cili zvogëlon mundësinë e veprimeve të dëmshme ose të paautorizuara. Masat e sigurisë, të cilat kufizojnë atë që sistemet e IA-së mund të kenë akses ose të ndikojnë. Ne presim që së shpejti modelet të kryejnë pjesën më të madhe të punës së sigurisë, përfshirë mbrojtjen kundër modeleve të tjera. Kjo do të mundësojë që të tri masat mbrojtëse të shkallëzohen së bashku me aftësitë e modeleve, gjë që e konsiderojmë thelbësore. Ne i zbatojmë këto masa si në kërkim, ashtu edhe në vendosjen e modeleve në përdorim, duke i përshtatur ato me aftësitë e secilit model, mjedisin ku operon dhe nivelin e rrezikut. sigurimi i mjediseve tona kërkimore Ndërsa modelet në kufirin e zhvillimit fitojnë aftësi më të fuqishme në sigurinë kibernetike, ne po rrisim standardet e sigurisë për mjediset ku i trajnojmë dhe i vlerësojmë ato. Përmbushja e këtyre standardeve ka kërkuar një punë të konsiderueshme inxhinierike dhe ka sjellë kosto të mëdha dhe vonesa në kërkimet mbi modelet e avancuara. Menjëherë pas incidentit OpenAI–Hugging Face, ne pezulluam ekzekutimin e modeleve të avancuara në klasterët kërkimorë për proceset që mund të ekzekutonin kod ose të përdornin mjete me akses në internet. Më pas rikthyem relativisht shpejt një rrugë më të kufizuar dhe më të sigurt për ekzekutimin e kodit, ndërsa shqyrtuam individualisht çdo ngarkesë pune për të përcaktuar nëse mund të rifillonte në mënyrë të sigurt. Disa procese kërkimore rifilluan nën këto kontrolle të reja, ndërsa të tjerat kërkonin ndryshime shtesë. Gjatë javëve në vijim, kemi përcaktuar dhe kemi filluar të zbatojmë kërkesa më të forta sigurie për proceset kërkimore që lidhen me modelet më të avancuara. Për shembull: Izolimi i ngarkesave të punës: Tani kërkojmë izolim më të fortë (“sandbox”) për proceset që ekzekutojnë kod të gjeneruar nga modelet ose kod tjetër të pabesueshëm. Kjo vlen gjithashtu për softuerët që mund të komprometohen gjatë përpunimit të rezultateve të modeleve. Izolimi i rrjetit: Kemi zbatuar më shumë kontrolle për të izoluar nga interneti proceset me rrezik më të lartë dhe ato të pabesueshme. Këto kontrolle janë projektuar në mënyrë që një komprometim i vetëm i një procesi ose shërbimi mbështetës të mos lejojë, në vetvete, akses të paautorizuar në internet ose në rrjete të tjera të brendshme. Testim i vazhdueshëm i sigurisë: Kemi rikonfiguruar mjedisin tonë për të eliminuar shërbimet e përbashkëta që mund të jenë të cenueshme, për të reduktuar privilegjet e përhershme dhe për të përmirësuar kufijtë e sigurisë dhe besimit. Po përmirësojmë gjithashtu aftësinë për të mbledhur dhe monitoruar regjistrat e sigurisë. Në fund, po investojmë në automatizim duke përdorur modelet tona për t'i testuar vazhdimisht këta kufij kundër sulmeve të simuluara. Së bashku, këto kontrolle krijojnë një mbrojtje në thellësi dhe ndihmojnë në mbrojtjen e mjedisit tonë kërkimor nga sulmet. Sot, kërkojmë nivelin më të rreptë të masave të sigurisë për proceset që përfshijnë Astra ose modelet kibernetike, pasi kemi përcaktuar se modelet Astra mund të kenë një nivel kritik të aftësive kibernetike. Këto masa zbatohen gjithashtu për të gjitha proceset e tjera që lidhen me sigurinë kibernetike. Ndërsa disa trajnime dhe vlerësime të Astra-s përmbushin këto kërkesa, një numër i konsiderueshëm procesesh mbeten të pezulluara derisa të migrohen plotësisht dhe të përmirësohen për të përmbushur standardin e ri të sigurisë. Ne po u japim përparësi proceseve që lidhen me sigurinë dhe përafrimin për t'i kaluar së pari në këto mjedise të reja. zgjerimi i monitorimit të chain-of-thought Monitorimi ka qenë prej kohësh pjesë e rëndësishme e procesit tonë të zhvillimit të modeleve, përfshirë monitorimin e agjentëve të brendshëm të kodimit dhe të sesioneve që zgjasin për periudha të gjata. Përpjekjet tona për monitorim ishin veçanërisht të përqendruara te përdorimet e brendshme të modeleve më të avancuara dhe te proceset e trajnimit frontier RL. Këto konsideroheshin proceset me rrezikun më të lartë, sepse mund të bashkonin aftësi të avancuara të modeleve me akses në mjete, sisteme të ndjeshme dhe rrjete të brendshme ose të jashtme. Ato nuk aplikoheshin në të gjitha proceset e inferencës dhe trajnimit që përdornin mjete. Tani e kemi rishikuar dhe zgjeruar këtë qasje me sistemin tonë të ri të monitorimit. Ky sistem i ri monitorimi funksionon në disa faza. Ai fillon me klasifikues aktivizimi — detektorë që shqyrtojnë aktivitetin e brendshëm të një modeli — të cilët funksionojnë për çdo token të përzgjedhur dhe i kalojnë shqetësimet e mundshme te hetues automatikë gjithnjë e më të sofistikuar dhe me kërkesa të larta llogaritëse. Këto sisteme shqyrtojnë veprimet e mjeteve, arsyetimin e disponueshëm dhe të gjithë sekuencën e aktivitetit për të zbuluar: akses të paautorizuar; vjedhje të të dhënave; sjellje shkatërruese; përpjekje për të mposhtur masat mbrojtëse. Synimi ynë është të lëshojmë një alarm brenda 30 minutave pasi aktiviteti shqetësues të identifikohet nga sistemi i monitorimit. Nëse sistemi identifikon një shkelje të mundshme të një kufiri kritik të sigurisë, ai gjeneron një alarm me prioritetin më të lartë. Në zbatimin tonë aktual, ekipet e sigurisë, mbrojtjes dhe kërkimit njoftohen menjëherë. Nëse këto ekipe nuk mund të përcaktojnë me siguri brenda 30 minutave se sinjalizimi është një rezultat i gabuar, pritet që ato ta pezullojnë aktivitetin. Ky monitorim kërkohet për të gjitha trajnimet RL dhe vlerësimet që përfshijnë mjete për modelet e nivelit Sol ose më të lartë. Pasi përcaktuam më 7 gusht se Astra mund të kishte aftësi kritike kibernetike, shtuam një kërkesë tjetër monitorimi për të gjitha proceset e inferencës së Astra-s me mjete — jo vetëm për trajnimet dhe vlerësimet RL. Këto masa mbrojtëse kërkojnë fuqi të konsiderueshme llogaritëse. Vlerësimet tona aktuale tregojnë se kostoja shtesë e monitorimit është rreth 20% e kapacitetit llogaritës të inferencës që monitorohet, megjithëse kostoja ndryshon ndjeshëm në varësi të proceseve të trajnimit dhe vlerësimit. Ne do të ndajmë më shumë detaje për këtë sistem në një publikim të ardhshëm. Avancimi i kërkimit mbi përafrimin Kërkimi mbi përafrimin është në qendër të misionit tonë. Misioni ynë është të sigurojmë që inteligjenca artificiale e përgjithshme (AGI) të jetë në dobi të gjithë njerëzimit. Ndërsa modelet fitojnë aftësi të avancuara, si aftësia për të kryer sulme kibernetike dhe për të vepruar në mjedise më komplekse, sjellje të papërshtatura si manipulimi i shpërblimit — gjetja e mënyrave për të marrë shpërblime të larta gjatë trajnimit pa arritur në të vërtetë rezultatin e synuar — mashtrimi ose aksesi i paautorizuar do të krijojnë rreziqe gjithnjë e më serioze. Për trajnimet RL të modeleve më të afta, tani po aplikojmë teknikat tona kryesore të përafrimit në më shumë faza të procesit të trajnimit. Kjo përfshin: përmirësimin e modeleve të shpërblimit për të zbuluar dhe dekurajuar më mirë sjelljet e pasigurta në detyra dhe mjedise të ndryshme; trajnimin e modeleve për të qenë më të sinqerta në lidhje me veprimet, aftësitë dhe kufizimet e tyre; reduktimin e sjelljeve që shfrytëzojnë dobësitë në shpërblime, vlerësues, mjete ose mekanizma mbikëqyrjeje; rritjen e mbulimit të trajnimit për sjelljet që mund të shkaktojnë dëme kur modelet ndërveprojnë me sisteme ose burime të jashtme. Ne vazhdojmë të investojmë fuqishëm në kërkimin mbi përafrimin, të zgjerojmë mbulimin e vlerësimeve dhe të përdorim atë që mësojmë për të orientuar trajnimin dhe masat mbrojtëse. Planifikojmë të publikojmë së shpejti shumë më tepër informacion rreth kërkimeve tona mbi përafrimin, përfshirë atë që po mësojmë për sjelljen e modeleve dhe çdo sfidë të re që zbulojmë. Çfarë vjen më pas Ne do të zhvillojmë më tej Preparedness Framework për t'i bashkuar këto masa mbrojtëse përgjatë trajnimit dhe vendosjes së modeleve në përdorim, si dhe për ta përshtatur më mirë atë me aftësitë e modeleve të ardhshme dhe mjediset ku ato do të operojnë. Zhvillimi i metodave që mund të shkallëzohen në përputhje me këto aftësi do të kërkojë investime të vazhdueshme në sigurinë e asistuar nga modelet, monitorim më efektiv dhe përparime të mëtejshme në kërkimin mbi përafrimin. Synojmë të përfshijmë organizata të jashtme dhe të ndajmë më shumë nga ato që mësojmë ndërsa qasja jonë zhvillohet. Aftësitë e modeleve frontier po përshpejtohen me shpejtësi. Aftësia jonë për t'i kuptuar, përafruar dhe siguruar ato duhet të mbetet përpara këtij përparimi. Në javët e ardhshme do të publikojmë një raport teknik mbi mësimet që kemi nxjerrë. Autor: OpenAI 18 gusht 2026 Burimi zyrtar: https://openai.com/index/pacing-model-development-cyber-capabilities/

Rubrika: Art Bota Yje qe frymezojnë. Elisabetta Canalis Dy kthesa që ndryshuan një jetë. Ka jetë që ecin sipas një rruge të menduar, por në një çast të caktuar, diku brenda njeriut lind dëshira për të provuar një tjetër mundësi. Historia e Elisabetta Canalis na e tregon mirë ketë. Nga Sassari i Sardenjës drejt Milanos, televizionit, kinemasë, modës dhe skenave ndërkombëtare, rruga e saj u ndërtua hap pas hapi. Por përpara kopertinave, dritave dhe kamerave ishte një vajzë e re përballë një zgjedhjeje. Dy momente të jetës së saj e tregojnë veçanërisht bukur këtë udhëtim. Kur një rrugë e mbyllur hapi një tjetër Në moshën 21-vjeçare, Elisabetta Canalis studionte gjuhë të huaja në Universitetin e Milanos. Ishte një rrugë e sigurt. Por nuk ishte rruga që do të ndiqte. Ajo vendosi t'i ndërpriste studimet pa diplomuar dhe të provonte veten në botën e televizionit. Në vitin 1999, kjo zgjedhje e çoi në “Striscia la notizia”, ku nisi si balerinë. Kamera ishte një botë tjetër. Ajo kërkonte prani, ritëm dhe siguri përpara publikut. Canalis nisi ta mësonte këtë gjuhë pak nga pak. Nga ajo skenë filloi një karrierë që më pas do të merrte forma të ndryshme: prezantim, aktrim, modeling dhe një prani gjithnjë e më ndërkombëtare. Një zgjedhje që në atë kohë mund të dukej si braktisje e një rruge, u kthye në fillimin e një udhëtimi të ri. Ndonjëherë jeta nuk na çon aty ku kishim menduar të shkonim. Na çon aty ku mund të bëhemi ajo që ende nuk e dimë se jemi. Nata kur Sassari ishte shumë larg Vitet kaluan. Vajza që kishte hyrë në televizion në fundin e viteve ’90 tashmë kishte provuar skena të ndryshme të spektaklit. Pastaj erdhi Sanremo. Në shkurt 2011, Elisabetta Canalis u ngjit në skenën e Festivalit të Sanremos, së bashku me Gianni Morandin dhe Belén Rodríguez. Gjatë festivalit intervistoi edhe aktorin amerikan Robert De Niro. Ishte një nga ato momente kur rruga e bërë deri aty bëhet e dukshme. Nga Sassari dhe fillimet televizive, ajo kishte mbërritur në qendër të një prej skenave më të rëndësishme të kulturës popullore italiane. Në 2012, Canalis u kthye përsëri në Sanremo për dy net si bashkëprezantuese dhe interpretoi së bashku me Adriano Celentanon, në rolin e “Messy Italia”. Skena tashmë ishte bërë pjesë e jetës së saj. Ka momente kur njeriu e kupton sa larg ka ardhur vetëm duke parë pas. Për Canalis, rruga nga Sassari drejt Sanremos ishte një prej tyre. Nga dy zgjedhje, një rrugë Një studente që la universitetin. Një vajzë që nisi si balerinë në televizion. Një grua që më vonë do të gjendej në skenën e Sanremos përballë emrave të mëdhenj të artit. Midis këtyre pikave qëndrojnë vite pune, kamera, role, kopertina, pasarela dhe udhëtime. Në thelb është historia e një gruaje që nuk pati frikë të ndryshonte drejtim. Dhe këtu fillon portreti i Elisabetta Canalis. Elisabetta Canalis Bukuria që u shndërrua në një gjuhë të ekranit, modës dhe kohës Ka figura që lindin në një qytet të vogël dhe, hap pas hapi, e shtrijnë praninë e tyre përtej kufijve të vendlindjes. Elisabetta Canalis është një prej tyre. E lindur më 12 shtator 1978 në Sassari, Sardinia, ajo do ta kthente televizionin, skenën, modën dhe kinemanë në pjesë të së njëjtës histori. Nga balerina e një programi televiziv italian u bë prezantuese, aktore, modele dhe figurë e njohur ndërkombëtare. Karriera e saj, aktive që prej vitit 1999, është një histori transformimi: një rrugëtim ku një rol nuk zëvendëson tjetrin, por i hap rrugë një dimensioni të ri. E Lindur në 12 shtator 1978, Sassari, Itali me profesion aktore figure televizive vijon rrugetimi i saj. Ajo eshte e martuar me Brian Perri, më 2014, dge ka nhe femije Sassari — vendi ku nisi rrugëtimi Në Sassari, në zemër të Sardenjës, nisi historia e saj. Babai, Cesare Canalis, ishte radiolog klinik në Universitetin e Sassarit. Nëna, Bruna, ishte mësuese. Vëllai i saj, Luigi, është gjithashtu radiolog. Canalis u arsimua në liceo classico, një shkollë e mesme me formim klasik. Më pas u zhvendos drejt Milanos, ku nisi studimet për gjuhë të huaja në universitet. Por në moshën 21-vjeçare zgjodhi një tjetër rrugë. Ishte një kthesë e rëndësishme: nga auditorët universitarë drejt dritave të televizionit. Ajo ende nuk e dinte se ku do ta çonte kjo zgjedhje. Por pikërisht aty nisi ndërtimi i figurës së saj publike. Televizioni — dyert e para të famës Nga 1999 deri në 2002, Canalis ishte balerinë në programin shumë të njohur italian “Striscia la notizia”, në Canale 5. Ishte ekspozimi i saj i parë i madh përpara publikut kombëtar. Televizioni i mësoi ritmin e ekranit dhe rëndësinë e pranisë. Por mbi të gjitha, i dha mundësinë të kuptonte se mund të ndërtonte më shumë se një rol. Nga balerina nisi kalimi drejt prezantimit dhe aktrimit. Kështu filloi të zgjerohej profili i saj. Nga prezantimi tek aktrimi Në vitin 2005, Canalis u shfaq në “Deuce Bigalow: European Gigolo”, në një paraqitje cameo. Po atë vit zëvendësoi Michelle Hunziker në sezonin e dytë të sitcom-it “Love Bugs”. Në 2007, interpretoi në “Virgin Territory” dhe bashkëprezantoi Festivalbar. Në 2008, prezantoi Trofeo Birra Moretti, kompeticionin veror të futbollit ku merrnin pjesë Napoli, Milan dhe Juventus. Në 2009, zëvendësoi Elena Santarellin në versionin italian të “Total Request Live”, në MTV Italia. Çdo hap i shtonte një dimension të ri figurës së saj. Ajo nuk mbeti vetëm një fytyrë e njohur e televizionit; kërkoi ta shndërronte praninë publike në një karrierë me disa drejtime. Një derë drejt televizionit ndërkombëtar Në 2010, Canalis mori një rol të përsëritur në sezonin e tretë të serialit amerikan “Leverage”, transmetuar nga TNT. Ishte një hap përtej tregut italian. Nga televizionet e Italisë, emri i saj po hynte në një hapësirë më ndërkombëtare. Një tjetër publik. Një tjetër gjuhë televizive. Një tjetër provë. Sanremo — në qendër të skenës italiane Në shkurt 2011, Canalis bashkëprezantoi Festivalin e Sanremos me Gianni Morandin dhe Belén Rodríguez. Gjatë festivalit intervistoi edhe Robert De Niro. Sanremo ishte më shumë se një program. Ishte një nga skenat më simbolike të televizionit dhe muzikës italiane. Në 2012, ajo u rikthye për dy net dhe interpretoi së bashku me Adriano Celentanon, në rolin e “Messy Italia”. Për Canalis, Sanremo mbeti një nga piketat më të dukshme të karrierës së saj. “Dancing with the Stars” — një provë përpara një publiku të ri Në 2011, Canalis mori pjesë në sezonin e 13-të të “Dancing with the Stars” në Shtetet e Bashkuara. Partneri i saj ishte kërcimtari Valentin Chmerkovskiy. Më 27 shtator 2011, ajo u eliminua, duke qenë konkurrentja e dytë që largohej nga gara. Në shtator të po atij viti, ajo u intervistua edhe në “The Ellen DeGeneres Show”. Emri i saj tashmë lëvizte mes dy hapësirave televizive: Italisë dhe Shteteve të Bashkuara. Moda — një tjetër dimension i imazhit Nëse televizioni i dha asaj një zë publik, moda i dha një tjetër gjuhë. Në 2003, Canalis u shfaq në kalendarin e revistës italiane Max. Nga 2006 deri në 2009, ajo ishte zëdhënëse dhe modele pasarele për Hollywood Milano, një klub nate me bazë në Milano. Ajo promovoi në New York limuzinën Musa “5th Avenue”. Në qershor 2011, u shfaq në një fotosesion për versionin spanjoll të Vogue. Në shtator të po atij viti, u shfaq në versionin arab të Harper’s Bazaar. Në të njëjtin vit modeloi edhe për Roberto Cavalli; materiali i Wikipedia-s e shënon këtë informacion si të papajisur me citim të nevojshëm. Kështu, imazhi i saj kaloi nga ekrani te revistat, reklamat dhe pasarelat. Kopertinat, markat dhe miti i bukurisë Në qershor 2010, Canalis u shfaq për herë të tretë në kopertinën e Vanity Fair. Po atë vit, versioni italian i revistës e renditi atë si gruan e katërt më të bukur të vitit. Ajo u rendit gjithashtu e shtata në listën e grave më të bukura të Maxim dhe u përfshi në Top 50 të DT Spain. Fama i solli kontrata me marka ndërkombëtare. U bë imazh i Pantene, ndërsa në Holandë ishte zëdhënëse e Auping. Në qershor 2012, ajo ishte në kopertinën e Sportweek Dreams, edicion special i La Gazzetta dello Sport. Fotosesioni u realizua në Santo Domingo. Kopertinat dhe reklamat u bënë pjesë e një kapitulli të rëndësishëm të imazhit të saj publik. PETA — bukuria si mesazh Në 2011, Elisabetta Canalis pozoi për fushatën e PETA-s: “I'd Rather Go Naked than Wear Fur.” Në korrik 2012, ajo u shfaq edhe në një reklamë të PETA-s. Gjatë Milano Fashion Week 2012, Canalis parakaloi për Philipp Plein dhe për koleksionin e ri të Miss Bikini. Në 2016, sipas materialit të Wikipedia-s, ajo u bë testimonial e markës sportive DEHA; ky informacion shënohet në Wikipedia si “citation needed”. Moda, në këtë fazë, ishte kthyer në një nga mënyrat kryesore me të cilat ajo komunikonte me publikun. UNICEF — nga imazhi tek angazhimi publik Në mars 2015, Elisabetta Canalis u emërua Ambasadore e Vullnetit të Mirë e UNICEF Italia. Wikipedia e shënon këtë informacion si të nevojshëm për citim shtesë. Nëse ky fakt konfirmohet nga burime institucionale, ai përfaqëson një dimension tjetër të figurës së saj: kalimin nga bota e argëtimit dhe modës drejt një roli me karakter publik dhe humanitar. Rikthimi tek kinemaja Pas viteve të përqendruara në televizion, prezantim, modë dhe jetën publike, Canalis iu rikthye aktrimit. Në 2024, ajo u shfaq në filmin e Gianluca Ansanelli, “Come far litigare mamma e papà”, në rolin e Amalia. Kinemaja mbeti kështu një nga fijet që vazhdon të lidhë periudha të ndryshme të karrierës së saj. Dashuria, fama dhe jeta përtej kamerave Jeta personale e Canalis ka qenë shpesh nën vëmendjen e medias. Ajo ka qenë e fejuar me futbollistin Christian Vieri dhe ka pasur lidhje me regjisorin Gabriele Muccino dhe futbollistin Reginaldo. Një nga marrëdhëniet më të njohura ishte ajo me aktorin amerikan George Clooney. Canalis dhe Clooney ishin në një lidhje për rreth dy vjet dhe u ndanë në qershor 2011. Në nëntor 2011, të dy u përfshinë si dëshmitarë të pranuar nga një gjykatë e Milanos në procesin ndaj ish-kryeministrit italian Silvio Berlusconi, lidhur me çështjen e njohur si “Rubygate”. Ky kapitull tregon edhe anën më të vështirë të famës: kur jeta private e një personi publik bëhet pjesë e një vëmendjeje shumë më të gjerë mediatike. Martesa, amësia dhe një kapitull i ri Më 14 shtator 2014, Elisabetta Canalis u martua me kirurgun ortoped amerikan Brian Perri në Alghero, Sardinia. Gjatë ceremonisë, këngëtarja Bianca Atzei interpretoi këngën tradicionale sardene “Ave Maria”. Më 29 shtator 2015, Canalis solli në jetë vajzën e saj, Skyler Eva. Në korrik 2023, Canalis deklaroi se ajo dhe Brian Perri ishin të ndarë dhe në proces divorci. Në të njëjtën periudhë, ajo bëri të ditur lidhjen romantike me kickboksierin rumun Georgian Cimpeanu. Në këtë pjesë të jetës, fama takohet me dimensionin më intim: martesën, amësinë, ndarjen dhe fillimin e një kapitulli të ri. Filmografia 2005 — Deuce Bigalow: European Gigolo Roli: Castle lady — paraqitje cameo 2006 — Natale a New York Roli: Carlotta Ferri 2007 — Virgin Territory Roli: Sister Gabriella 2008 — La seconda volta non si scorda mai Roli: Ilaria Fiorito 2008 — La fidanzata di papà Roli: Felicity 2010 — A Natale mi sposo Roli: Paloma 2024 — Come far litigare mamma e papà Roli: Amalia Televizioni 2003–2004 — Carabinieri Roli: Alessandra Ferri Rol kryesor — 48 episode 2005 — Love Bugs Roli: Elisabetta Rol kryesor — sezoni 2 2007 — Buona la prima! Roli: Vetvetja Episodi: “Non c'è 2 senza trendy” 2008 — Medici miei Roli: Vittoria Colombini Rol kryesor — 11 episode 2010 — Fratelli Benvenuti Roli: Krishna Rol i përsëritur — 6 episode 2010 — Leverage Roli: Mystery Woman Rol i përsëritur — 5 episode 2014 — Party On Roli: E ftuar Episodi: “Sardinia” 2018 — L'isola di Pietro Roli: Giulia Canale Rol kryesor në sezonin e dytë — 6 episode Elisabetta Canalis — një portret i një epoke Elisabetta Canalis nuk është vetëm historia e një vajze të bukur nga Sassari që u bë e famshme. Është historia e një figure që ndërtoi praninë e saj duke kaluar nga një hapësirë në tjetrën. Ajo nisi në televizion, provoi aktrimin, u shfaq në filma e seriale, mori pjesë në programe amerikane, u ngjit në skenën e Sanremos, u shfaq në revista ndërkombëtare dhe u bë imazh i markave të njohura. Por rrugëtimi i saj nuk mund të matet vetëm me numrin e roleve apo kopertinave. Në qendër është aftësia për të ndryshuar. Nga Sassari në Milano, nga Italia në Shtetet e Bashkuara, nga televizioni te moda dhe kinemaja, historia e saj pasqyron edhe një epokë kur imazhi filloi të bëhej një gjuhë më vete. Një epokë ku televizioni krijonte yje, revistat ndërtonin mite estetike dhe fama udhëtonte përtej kufijve shumë më shpejt se më parë. Por pas kësaj figure publike qëndron edhe një grua me një histori personale: studimet e ndërprera, zgjedhjet profesionale, dashuria, martesa, amësia dhe ndryshimet që solli jeta. Bukuria mund të hapë një derë. Por vetëm puna, përshtatja dhe aftësia për të ndryshuar mund ta mbajnë një njeri gjatë në dritën e saj. Ndoshta kjo është edhe arsyeja pse historia e Canalis mbetet interesante. Jo sepse ajo qëndroi në një vend, por sepse vazhdoi të lëvizte. Nga një vajzë e Sardenjës në një figurë të njohur të kulturës popullore italiane; nga kamera e parë te skenat më të mëdha; nga një zgjedhje e guximshme në moshën 21-vjeçare te një jetë e ndërtuar mes ekranit, modës, kinemasë dhe familjes. Një jetë që nuk u shkrua me një vijë të drejtë, por me kthesa. Dhe pikërisht këto kthesa e bënë historinë e saj. Burimi - shënim editorial Materiali bazë i këtij portreti është artikulli “Elisabetta Canalis” në Wikipedia, Pergatiti: © Copyright LP Founder & Editor-in-Chief — Albania Prestige Magazine All Rights Reserved.

Rubrika: Portrete personalitete që frymëzojne pertej kohrave. Dy kampionë, dy yje nën një çati – Marjeta Pronjari Zaçe dhe Kushtrim Zaçe Historia e Marjeta Pronjari Zaçes dhe Kushtrim Zaçes është historia e dy njerëzve që e kthyen talentin në disiplinë, disiplinën në karrierë dhe karrierën në një mënyrë jetese. Ajo nga Korça, mbretëreshë e kërcimit së larti; ai nga Tepelena, një nga emrat më të rëndësishëm të basketbollit shqiptar. Dy qytete, dy sporte, dy karaktere dhe një rrugë që në fund do t’i bashkonte nën të njëjtën çati. Marjeta – vajza e Korçës që e ktheu vështirësinë në forcë Marjeta Pronjari lindi më 3 shtator 1951 në Korçë, në një familje që përjetoi herët humbjen e babait. Nëna e saj, Fluturije, mbeti me tri vajza dhe Marjeta u rrit në një mjedis ku përgjegjësia duhej të vinte herët. Ajo ishte nxënëse e shkëlqyer dhe emri i saj qëndronte në tabelën e nderit. Mësuesja Eftalia i tregonte nënës së saj se Marjeta nuk largohej nga vendi i parë. Kjo disiplinë e hershme do të bëhej më vonë një nga themelet e kampiones. Në atletikë, talenti u shfaq shpejt. Në një kampionat kombëtar në Vlorë, ajo kërceu 1.40 metra, duke barazuar rezultatin e kampiones së vendit Sh. Nika. Ishte fillimi i një karriere që do ta vendoste emrin e saj në historinë e atletikës shqiptare. Marjeta vendosi 31 rekorde kombëtare dhe për shtatë vite ishte kampione kombëtare në kërcimin së larti dhe pesëgarësh. Në 1968, ajo u bë femra e parë shqiptare që mori titullin “Mjeshtre e Merituar e Sportit”, një vlerësim që kishte rëndësi jo vetëm sportive, por edhe shoqërore. Por ajo nuk mbeti brenda një disipline. Nga pista kaloi te rrjeta dhe gjatë viteve 1974–1979 ishte pjesë e ekipit kombëtar të volejbollit të femrave. Ky kalim dëshmonte një karakter shumëdisiplinor, aftësi përshtatjeje dhe një dëshirë për të mos e konsideruar asnjëherë arritjen e djeshme si kufirin e së nesërmes. Nga kampione në profesioniste, drejtuese dhe figurë publike Rruga e Marjetës vazhdoi edhe pasi u largua nga gara. Ajo e shndërroi përvojën sportive në dije profesionale, në punë me brezat, në drejtim dhe në menaxhim sportiv. Eksperienca e pistës u bë një formë tjetër autoriteti: ajo tashmë e njihte sportin jo vetëm nga brenda garës, por edhe nga këndvështrimi i edukimit, organizimit dhe drejtimit. Marjeta u angazhua edhe në jetën publike si aktiviste dhe politikane, duke kaluar nga arena sportive në përgjegjësi institucionale dhe shtetërore. Në një periudhë të mëvonshme ajo mbajti edhe detyrën e ministres. Ky dimension duhet parë si vazhdim i natyrshëm i një karriere ku sporti i kishte mësuar disiplinën, përgjegjësinë, punën me njerëzit dhe përballimin e presionit. Kështu, figura e saj nuk kufizohet te kampionia. Ajo është edhe profesioniste, drejtuese, menaxhere, aktiviste, politikane, nënë dhe bashkëshorte. Kushtrimi – djali nga Tepelena që nuk iu bind kufijve Kushtrim Zaçe u rrit në Tepelenë, ku basketbolli hyri në jetën e tij që në adoleshencë. Gjatë viteve 1964–1966, mësuesi i fizkulturës Lefter Shkëmbi e përfshiu në ekipin “Minatori” të Tepelenës. Ishte vetëm 14 vjeç kur luajti pak minuta me të rriturit. Ato minuta mjaftuan që Naim Pilku, i deleguari i Federatës së Basketbollit, të dallonte talentin e tij dhe të parashikonte se Kushtrimi do të bëhej basketbollist me emër. Në shtëpi, megjithatë, ëndrra u përball me realitetin. Babai i tha: “Shiko mësimet, bir, se sporti nuk të jep bukë.” Në atë kohë, kjo ishte një këshillë e kuptueshme: arsimi konsiderohej siguri, ndërsa sporti një pasion i pasigurt. Por basketbolli nuk e la. Pas shkollës tetëvjeçare, familja e dërgoi në Durrës, te dajat, që të vazhdonte shkollimin dhe të shkëputej nga sporti. Atje mësuesi Lutfi Bagoi e dalloi menjëherë talentin dhe e drejtoi te trajnerët e Lokomotivës së Durrësit. Kushtrimi hezitoi, por Bagoi këmbënguli deri në pikën që i tha se, nëse nuk shkonte të takonte trajnerin, nuk do ta pranonte në mësim. Dhimitraq Goga nuk ndodhej aty, por talenti i djaloshit u provua dhe vendimi ishte i menjëhershëm: të fillonte stërvitjen me të rriturit. Në moshën 16-vjeçare, ai tashmë ishte në një tjetër nivel. Lokomotiva, universiteti dhe Partizani Me Lokomotivën, Kushtrimi fitoi tre tituj radhazi me të rinjtë në 1967, 1968 dhe 1969, ndërsa talenti i tij po ndiqej nga Partizani dhe nga strukturat e basketbollit kombëtar. Por ai kishte edhe një ëndërr tjetër: universitetin. U regjistrua në Universitetin Shtetëror të Tiranës për Inxhinieri Mekanike, duke dëshmuar se sporti nuk ishte e vetmja rrugë që kërkonte për jetën e tij. Vetëm një muaj pas fillimit të studimeve, u thirr për shërbimin ushtarak dhe u dërgua në Zall-Herr, në repartin e Tankeve, ku u caktua në një brigadë pune dhe punoi në hapjen e tuneleve. Më pas iu kërkua të luante me Partizanin. Fillimisht refuzoi, i revoltuar nga ndërprerja e universitetit, por rrethanat e jetës e kthyen përsëri drejt basketbollit. Dhe aty nisi epoka e tij. Partizani dhe brezi i madh i basketbollit Te Partizani, Kushtrim Zaçe luajti përkrah emrave të mëdhenj si Agim Fagu, Nikolin Pali dhe Dodan Përmeti, ndërsa më vonë edhe me Kastriot Mushi, Edgar Prifti dhe Robert Kuqo. Ai u bë një nga shtyllat e skuadrës, falë përgatitjes fizike, teknikës, karakterit konkurrues dhe gjuajtjes së tij të sigurt. Ish-trajneri Astrit Greva e ka vlerësuar si lojtar shumë të talentuar, korrekt dhe me sedër të jashtëzakonshme. Kushtrimi u bë pjesë e Kombëtares shqiptare dhe ndërtoi një karrierë shumëvjeçare në nivelet më të larta. Burimet sportive japin bilance jo gjithmonë identike, por një prej bilanceve të publikuara e përshkruan si titullar të Partizanit për më shumë se 12 vjet, me 12 tituj kampionë, 10 Kupa të Republikës dhe dy Spartakiada Kombëtare, krahas tre titujve me të rinjtë e Lokomotivës. Pikërisht për këtë arsye, statistikat duhet të paraqiten me kujdes, por madhështia e rolit të tij nuk vihet në dyshim. Ai u vlerësua me titullin “Mjeshtër i Merituar i Sportit” dhe më vonë me “Mjeshtër i Madh”. Gjuajtja që mbeti si firmë Kushtrimi nuk u kujtua vetëm për trofetë. Gazmend Çaçi e ka veçuar ndër basketbollistët shqiptarë që aplikuan me sukses gjuajtjen me kërcim, një element që po bëhej pjesë e basketbollit modern. Kështu, ai nuk ishte vetëm një lojtar që fitonte, por edhe një sportist që sillte elemente të reja teknike. Në këtë kuptim, kontributi i tij ishte edhe pedagogjik: brezat e rinj nuk trashëguan vetëm emrin, por edhe mënyrën e lojës. Nga basketbollisti te drejtuesi Pas fushës, Kushtrimi vazhdoi të jetonte brenda sportit. Punoi si instruktor i edukimit fizik në Shkollën e Instruksionit në Zall-Herr, më pas si mësues, trajner i Studentit, shef i përgatitjes fizike në RENEA, drejtor i Pallatit të Sportit “Asllan Rusi” dhe drejtues i Agjencisë së Shërbimit të Sporteve. Në një tjetër etapë profesionale shërbeu edhe si sekretar i përgjithshëm i Federatës Shqiptare të Shahut. Nga lojtari te trajneri, nga trajneri te administratori dhe nga administratori te drejtuesi, karriera e tij tregon një vazhdimësi të rrallë: ai nuk u largua nga sporti, por ndryshoi mënyrën se si i shërbente atij. Tepelena e nderoi gjithashtu duke e shpallur “Qytetar Nderi”, duke e rikthyer simbolikisht te qyteti ku kishte nisur gjithçka. Dhe pastaj u takuan Marjeta dhe Kushtrimi. Dy rrugë të ndryshme u kryqëzuan pranë Pallatit të Sportit “Partizani” dhe Institutit të Fizkulturës “Vojo Kushi”. Të dy të veshur me tuta sportive, u panë, kaluan dhe, pothuajse në të njëjtin çast, kthyen kokën. Ishte vetëm një vështrim, por disa histori të mëdha fillojnë pikërisht nga sekonda që duken të zakonshme. Më vonë u takuan përsëri. Ajo stërvitej në kërcimin së larti, ndërsa ai luante basketboll. Në një botë ku Marjeta kërkonte të kapërcente stekën dhe Kushtrimi të ngrihej për të shënuar, lindi një lidhje që nuk do të matej më me centimetra apo pikë. Dy kampionë u bënë çift. Një familje ku sporti u bë trashëgimi Martesa e tyre bashkoi dy karriera, por edhe dy filozofi pune. Në shtëpinë e tyre sporti nuk ishte dekor, por pjesë e identitetit familjar. Djali i tyre, Henri, u rrit mes palestrave dhe ndeshjeve. Kushtrimi e përgatiti me përkushtim: dy orë me ekipin dhe dy orë përgatitje individuale, me gjuajtje, lëvizje, pozicione dhe përgatitje fizike. Henri arriti rreth 1.98 metra, ndërsa babai i tij rreth 1.91 metra, dhe luajti me Studentin, Partizanin dhe përfaqësuesen. Në një kampionat zonal u dallua si organizator dhe pikëshënues, ndërsa interesimi për të u zgjerua edhe jashtë vendit. Një trajner i një ekipi anglez e bindi të bëhej pjesë e skuadrës së tij, ndërsa disa ekipe elitare evropiane nisën ta ndiqnin. Por në moshën 22-vjeçare, një traumë në gju ndërpreu një karrierë që po premtonte shumë. Ndonjëherë jeta nuk e lejon talentin të arrijë destinacionin që i kishte parashikuar vetes, por asnjë përpjekje e sinqertë nuk humbet plotësisht. Dy kampionë dhe një filozofi jetese. Marjeta dhe Kushtrimi nuk janë vetëm dy emra të mëdhenj të sportit shqiptar. Ata janë dëshmi e një brezi që e ndërtoi suksesin pa rrugë të shtruara. Ata mësuan se talenti kërkon punë, fitorja kërkon përulësi dhe humbja kërkon karakter. Mësuan gjithashtu se karriera ndryshon, institucionet ndryshojnë dhe koha ndryshon, por vlerat e fituara në punë mbeten. Marjeta e çoi eksperiencën e kampiones në arsim, profesion, drejtim, menaxhim, aktivizëm dhe politikë. Kushtrimi e çoi përvojën e basketbollistit në trajnim, edukim, administrim, menaxhim dhe drejtim sportiv. Dhe të dy e çuan sportin në familje, duke e bërë atë një trashëgimi të gjallë. Ajo kërkoi lartësinë mbi stekë. Ai kërkoi lartësinë drejt koshit. Por në jetën e tyre, të dy kapërcyen pengesa shumë më të mëdha se ato të pistës apo parketit. Korça dhe Tepelena u bashkuan. Atletika dhe basketbolli u bashkuan. Profesioni dhe familja u bashkuan. Dhe historia e tyre na kujton një të vërtetë të thjeshtë: një medalje e dëshmon fitoren, por një jetë e përkushtuar dëshmon karakterin. Marjeta Pronjari Zaçe dhe Kushtrim Zaçe mbeten kështu dy “Mjeshtra të Merituar”, dy kampionë, dy personalitete dhe një çift që e shndërroi sportin në një mënyrë për të jetuar, për të dashur dhe për të lënë gjurmë. Përgatiti: Prestige( LP)

Rubrika: Art Kulturè Muzeu i Luvrit hapet për publikun 10 gusht 1793. Pas më shumë se dy shekujsh si pallat mbretëror, Luvri hapet në Paris si muze publik nga qeveria revolucionare franceze. Sot, koleksioni i Luvrit është një nga më të pasurit në botë, me vepra arti dhe objekte që përfaqësojnë rreth 11,000 vjet të qytetërimit dhe kulturës njerëzore. Pallati i Luvrit nisi të ndërtohej nga Mbreti Fransua I në vitin 1546, në vendin ku kishte ekzistuar një fortesë e shekullit XII, e ndërtuar nga Mbreti Filip II. Fransua I ishte një koleksionist i madh arti dhe Luvri do të shërbente si rezidenca e tij mbretërore. Punimet, të mbikëqyrura nga arkitekti Pierre Lescot, vazhduan edhe pas vdekjes së Fransuait, gjatë mbretërimit të Henrikut II dhe Karlit IX. Pothuajse çdo monark francez që pasoi e zgjeroi Luvrin dhe hapësirat përreth tij. Zgjerime të rëndësishme u kryen nga Luigji XIII dhe Luigji XIV në shekullin XVII. Të dy mbretërit zgjeruan ndjeshëm edhe koleksionet e artit të kurorës. Luigji XIV mori gjithashtu koleksionin e artit të Karlit I të Anglisë, pas ekzekutimit të tij gjatë Luftës Civile Angleze. Në vitin 1682, Luigji XIV e zhvendosi oborrin mbretëror në Versajë, dhe Luvri pushoi së qeni rezidenca kryesore mbretërore. Iluminizmi Nën ndikimin e Iluminizmit, shumë francezë filluan të kërkonin që koleksionet mbretërore të viheshin në dispozicion të publikut. Denis Diderot, shkrimtar dhe filozof francez, ishte ndër të parët që propozoi krijimin e një muzeu kombëtar arti për publikun. Megjithëse Mbreti Luigji XV ekspozoi përkohësisht një përzgjedhje pikturash në Pallatin e Luksemburgut në vitin 1750, përparimi i vërtetë drejt krijimit të një muzeu të përhershëm erdhi vetëm pas shpërthimit të Revolucionit Francez në vitin 1789. Më 10 gusht 1793, qeveria revolucionare hapi Musée Central des Arts në Galerinë e Madhe të Luvrit. Kjo shënoi fillimin e Luvrit si një muze publik. Koleksioni i Luvrit u rrit me shpejtësi. Ushtria franceze mori vepra arti dhe objekte arkeologjike nga territoret dhe vendet e pushtuara gjatë luftërave Revolucionare dhe Napoleonike. Një pjesë e madhe e këtyre veprave u kthye pas humbjes së Napoleonit në 1815, por koleksionet aktuale të antikiteteve egjiptiane dhe departamente të tjera të Luvrit i detyrohen shumë pushtimeve të Napoleon Bonapartit. Në shekullin XIX u shtuan dy krahë të rinj dhe kompleksi i Luvrit, i përbërë nga shumë ndërtesa, u përfundua në 1857, gjatë mbretërimit të Napoleonit III. Në vitet 1980 dhe 1990, Luvri, i njohur zyrtarisht si Grand Louvre, iu nënshtrua një rikonstruksioni të madh. U shtuan shërbime moderne për vizitorët dhe u krijuan mijëra metra katrorë hapësirë të re ekspozimi. Arkitekti kinezo-amerikan I. M. Pei ndërtoi një piramidë prej çeliku dhe qelqi në qendër të oborrit të Napoleonit. Tradicionalistët e konsideruan atë një ndërhyrje të papërshtatshme dhe e kritikuan ashpër. Në 1993, në 200-vjetorin e muzeut, një krah i rikonstruktuar i ndërtesës, i cili më parë ishte përdorur nga Ministria Franceze e Financave, u hap për publikun. Për herë të parë, i gjithë kompleksi i Luvrit iu kushtua funksioneve muzeale. Burimi: HISTORY.com, “Louvre Museum opens”, publikuar më 9 shkurt 2010, përditësuar më 27 maj 2025. https://www.history.com/this-day-in-history/august-10/louvre-museum-opens

190 VJET “KËNGËT E MILOSAOS” – DASHURIA, KUJTESA DHE ATDHEU NË POEZINË E DE RADËS. Rubrika: Shkrimtar i madh Rilindas qe frymezon. 190 VJET “KËNGËT E MILOSAOS” Dashuria, kujtesa dhe atdheu në kryeveprën lirike të De Radës Në gushtin e vitit 1836, në Napoli, botohej një nga veprat themelore të letërsisë shqiptare: “Këngët e Milosaos” të Jeronim De Radës. 190 vjet më vonë, ajo mbetet një prej veprave më të rëndësishme të romantizmit shqiptar dhe të Rilindjes Kombëtare. De Rada e kishte përfunduar veprën në tetor 1834, duke i dhënë formë një historie ku dashuria, tragjedia dhe ndjenja e atdheut ndërthuren në një rrëfim poetik të pazakontë për kohën. Në qendër qëndrojnë Milosao dhe Rina, dy të rinj të ndarë nga dallimet shoqërore, por të bashkuar nga një dashuri e pastër. Përballë tyre qëndrojnë jo vetëm pengesat e shoqërisë, por edhe një fat tragjik që e shndërron dashurinë në kujtesë. Vepra nuk është vetëm histori dashurie. Ajo është edhe një reflektim mbi identitetin, lirinë dhe sakrificën. Tragjedia personale e personazheve lidhet me një përmasë më të gjerë: fatin e një populli dhe kujtesën e një atdheu të largët. Në këtë kuptim, “Këngët e Milosaos” është një vepër ku lirizmi dhe epika bashkëjetojnë. Peizazhi, kujtesa, folklori arbëresh dhe ndjenja kombëtare krijojnë një botë poetike ku historia nuk është thjesht e kaluar, por një prani që vazhdon të flasë. De Rada, arbëresh i Italisë, i përkiste një komuniteti që kishte ruajtur gjuhën, traditat dhe kujtesën shqiptare përtej Adriatikut. Pikërisht kjo përvojë e mërgimit i dha veprës një ndjeshmëri të veçantë: atdheu shfaqet jo vetëm si tokë, por si kujtim, gjuhë dhe përkatësi shpirtërore. Vlera e “Këngëve të Milosaos” qëndron edhe në mënyrën se si De Rada e ngriti përvojën individuale në një kuptim universal. Dashuria për Rinën, humbja, lufta dhe vdekja bëhen pjesë e një pyetjeje më të madhe: çfarë mbetet nga njeriu kur koha i merr gjithçka? Pas 190 vitesh, përgjigjja është vetë vepra. Sepse letërsia e madhe nuk jeton vetëm në vitin kur shkruhet. Ajo jeton sa herë që një brez i ri gjen në të një ndjenjë, një kujtim apo një pyetje që ende nuk ka humbur. Profil permbledhes. Jeronim De Rada (1814–1903) ishte poet, shkrimtar, publicist dhe një nga figurat më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Arbëresh i Kalabrisë, ai e ndërtoi veprën e tij mbi kujtesën e atdheut, gjuhën shqipe, traditën dhe ndjenjën kombëtare. Studioi në Kolegjin e Shën Adrianit dhe më pas drejtësi në Napoli, por letërsia dhe çështja shqiptare u bënë qendra e jetës së tij. Me “Këngët e Milosaos”, botuar në Napoli më 1836, De Rada krijoi një nga veprat themelore të romantizmit shqiptar, ku dashuria, tragjedia dhe atdheu bashkohen në një rrëfim poetik. Ai ishte gjithashtu publicist dhe veprimtar i palodhur për përhapjen e gjuhës dhe të kulturës shqiptare. Përmes botimeve dhe veprimtarisë së tij kulturore, punoi për zgjimin e ndërgjegjes kombëtare te shqiptarët dhe arbëreshët. Për De Radën, gjuha nuk ishte vetëm mjet komunikimi, por kujtesë e një populli dhe dëshmi e ekzistencës së tij. Vepra e tij krijoi një urë të fuqishme mes komunitetit arbëresh, Shqipërisë dhe kulturës europiane. Ai mbetet një nga zërat më të rëndësishëm të letërsisë shqiptare të shekullit XIX, sepse në krijimtarinë e tij dashuria për njeriun dhe dashuria për atdheun marrin të njëjtën peshë shpirtërore. De Rada nuk shkroi vetëm për të kaluarën; ai shkroi që një popull të mos harronte kush ishte. “Gjuha është kujtesa e një kombi.” — Ide që përshkon veprën dhe veprimtarinë e De Radës Pergatiti: Prestige

Vera Farmiga – Eleganca e një shpirti artistik mes Hollivudit, dramës dhe misterit. Në botën e kinemasë, ku shumë fytyra shfaqen për një çast dhe më pas zbehen nga kujtesa, disa artiste arrijnë të krijojnë një gjurmë të veçantë. Vera Ann Farmiga është një prej tyre. Ajo nuk është thjesht një aktore e suksesshme e Hollivudit; është një artiste që ka ndërtuar një univers të saj, ku ndërthuren ndjeshmëria, inteligjenca, misteri dhe një forcë e brendshme që shfaqet në çdo rol. E lindur më 6 gusht 1973 në Clifton, New Jersey, Vera Farmiga vjen nga një familje me origjinë ukrainase. Fëmijëria e saj ishte e lidhur ngushtë me traditat familjare, kulturën dhe gjuhën ukrainase. Për një kohë të gjatë ajo u rrit në një komunitet të mbyllur ukrainas në Amerikë, ku nuk fliste anglisht deri në moshën gjashtë vjeçare. Ky formim mes dy botëve – asaj amerikane dhe asaj evropiane – do të ndikonte më vonë në ndjeshmërinë e saj artistike dhe në aftësinë për të interpretuar personazhe të thella. Që në rini, Farmiga nuk e kishte menduar fillimisht veten si një yll kinemaje. Ajo ishte e tërhequr nga arti, muzika dhe skena. Studimet i kreu në Universitetin e Syracuse, ku u diplomua në artet skenike. Aty nisi të ndërtojë themelet e një karriere që më vonë do ta çonte përballë disa prej emrave më të mëdhenj të kinemasë botërore. Rruga drejt famës nuk ishte e menjëhershme. Vera Farmiga u shfaq fillimisht në skenën teatrore dhe më pas në role televizive. Një nga paraqitjet e para të rëndësishme ishte në serialin televiziv “Roar” (1997), ku interpretoi së bashku me aktorin e ri Heath Ledger. Ky projekt, edhe pse jetëshkurtër, ishte një pikënisje e rëndësishme për karrierën e saj. Në vitin 1998 ajo bëri debutimin e saj në ekranin e madh me filmin “Return to Paradise”, ku luajti përkrah Vince Vaughn, Joaquin Phoenix dhe Anne Heche. Ky ishte vetëm fillimi i një udhëtimi të gjatë në kinematografi, ku Farmiga do të punonte me regjisorë të njohur dhe aktorë të brezave të ndryshëm. Vitet e para të karrierës së saj u karakterizuan nga zgjedhje të guximshme. Ajo nuk kërkoi vetëm role të bukura apo të lehta, por personazhe me kompleksitet emocional. Në filmin “Autumn in New York” (2000), ku luajtën Richard Gere dhe Winona Ryder, ajo u shfaq në një histori romantike dramatike. Më pas erdhën role në filma si “The Opportunists” (2000), “15 Minutes” (2001), “Dust” (2001) dhe “Love in the Time of Money” (2002), ku ajo vazhdimisht tregoi aftësinë për të ndryshuar nga një personazh në tjetrin. Një nga momentet e rëndësishme të kësaj periudhe ishte filmi “The Manchurian Candidate” (2004), një thriller politik i drejtuar nga Jonathan Demme, ku Farmiga ndau ekranin me emra të mëdhenj si Denzel Washington dhe Meryl Streep. Ky rol e vendosi edhe më shumë në vëmendjen e industrisë së filmit. Por rruga e saj drejt njohjes së madhe ndërkombëtare vazhdoi të ndërtohej hap pas hapi. Në mesin e viteve 2000 ajo u shfaq në filma të ndryshëm si “Running Scared” (2006), “Breaking and Entering” (2006) dhe një nga filmat më të vlerësuar të dekadës, “The Departed” (2006), i regjisorit legjendar Martin Scorsese. Në “The Departed”, një dramë kriminale me Leonardo DiCaprio, Matt Damon, Jack Nicholson dhe Mark Wahlberg, Vera Farmiga interpretoi një rol të fuqishëm që tregoi edhe një herë aftësinë e saj për të qëndruar në të njëjtin nivel me aktorët më të mëdhenj të kohës. Megjithatë, momenti që do ta kthente në një figurë të njohur globalisht erdhi në vitin 2009 me filmin “Up in the Air”, ku ajo luajti përkrah George Clooney. Interpretimi i saj si Alex Goran i solli një nga vlerësimet më të mëdha të karrierës: nominimin për çmimin Oscar për aktoren më të mirë në rol dytësor. Ky sukses ishte dëshmi se Vera Farmiga nuk ishte thjesht një aktore karakteresh, por një artiste që mund të mbante mbi supe edhe historitë më delikate njerëzore. Vera Farmiga – Lorraine Warren, Bates Motel, regjisore dhe vitet e lavdisë Pas nominimit për Oscar me “Up in the Air” në vitin 2009, Vera Farmiga hyri në një periudhë ku fama tashmë shoqërohej me respekt artistik. Ajo kishte arritur atë pikë të rrallë në karrierën e një aktoreje ku nuk vlerësohej vetëm për bukurinë e ekranit, por për thellësinë e personazheve që krijonte. Farmiga zgjodhi gjithmonë role që kërkonin ndjeshmëri, kërkim psikologjik dhe një lidhje të fortë emocionale me historinë. Për të, aktrimi nuk ishte thjesht interpretim; ishte një mënyrë për të zbuluar njerëzit, frikërat, dobësitë dhe forcën e tyre të fshehur. Në vitin 2011, ajo bëri debutimin e saj si regjisore me filmin “Higher Ground”, një vepër e veçantë që pasqyronte interesin e saj për konfliktet e brendshme njerëzore. Filmi trajtonte besimin, familjen dhe përballjen e individit me pyetjet më të mëdha të jetës. Farmiga jo vetëm drejtoi filmin, por luajti edhe rolin kryesor, duke treguar se talenti i saj shtrihej përtej interpretimit para kamerës. Megjithatë, një nga kapitujt më të rëndësishëm të karrierës së saj do të vinte në vitin 2013, kur ajo u bë fytyra e Lorraine Warren në filmin “The Conjuring”. Ky rol do ta vendoste përfundimisht në kujtesën e publikut botëror. Lorraine Warren ishte një personazh i bazuar në një figurë reale, një hetuese e fenomeneve paranormale, e njohur për punën e saj me bashkëshortin Ed Warren. Vera Farmiga i dha këtij personazhi një dimension shumë më të thellë sesa një figurë e zakonshme e filmave horror. Ajo nuk e interpretoi Lorraine Warren vetëm si një grua që përballej me forca të errëta, por si një njeri me besim, dhembshuri dhe një intuitë të jashtëzakonshme. Në ekran ajo solli një kombinim të rrallë: qetësi, elegancë dhe forcë shpirtërore. Kimia e saj me Patrick Wilson, që luajti Ed Warren, ishte një nga arsyet kryesore të suksesit të serisë. Dy personazhet u shfaqën si një çift i lidhur jo vetëm nga puna, por nga dashuria dhe besimi i thellë tek njëri-tjetri. Suksesi i “The Conjuring” krijoi një prej universeve horror më të suksesshme të kinemasë moderne. Vera Farmiga u rikthye si Lorraine Warren në vazhdimet “The Conjuring 2” (2016), “Annabelle Comes Home” (2019), “The Conjuring: The Devil Made Me Do It” (2021) dhe “The Conjuring: Last Rites” (2025). Nëse Lorraine Warren e bëri atë një ikonë të kinemasë horror, roli i Norma Bates në serialin “Bates Motel” tregoi dimensionin e saj të jashtëzakonshëm dramatik. Nga viti 2013 deri në vitin 2017, Farmiga interpretoi nënën komplekse të Norman Bates, personazhit që lidhet me kryeveprën klasike “Psycho” të Alfred Hitchcock. Norma Bates ishte një grua e mbushur me dashuri, frikë, pasiguri dhe sakrificë. Ajo përpiqej të mbronte djalin e saj, por njëkohësisht përballej me një realitet gjithnjë e më të errët. Interpretimi i Vera Farmiga-s u konsiderua një nga arritjet më të mëdha të televizionit modern. Ajo arriti të krijojë një personazh që publiku njëkohësisht e kuptonte, e mëshironte dhe e ndiente të frikshëm. Për këtë rol ajo mori nominim për çmimin Emmy si Aktorja Kryesore më e Mirë në një Serial Dramatik, duke konfirmuar vendin e saj mes artisteve më të respektuara të ekranit. Gjatë kësaj periudhe, ajo vazhdoi të ndërtonte një filmografi të pasur. Në “The Judge” (2014), ku luajti përkrah Robert Downey Jr. dhe Robert Duvall, ajo solli një tjetër interpretim dramatik. Në vitet pasuese ajo u shfaq në projekte të ndryshme, nga dramat njerëzore deri te filmat aksion dhe thriller. Në “The Commuter” (2018), ajo luajti me Liam Neeson, ndërsa në “The Front Runner” (2018) interpretoi përkrah Hugh Jackman në një histori të bazuar në politikën amerikane. Një tjetër moment i rëndësishëm ishte “When They See Us” (2019), seriali i fuqishëm i Ava DuVernay për një nga çështjet më të diskutuara sociale në Shtetet e Bashkuara. Performanca e saj i solli një tjetër nominim për çmimin Emmy. Vera Farmiga është një artiste që ka ndërtuar një karrierë mbi elegancën dhe përmbajtjen. Ajo nuk është një yll që kërkon vëmendjen me çdo kusht; ajo e fiton atë përmes punës, zgjedhjeve të mençura dhe aftësisë për të sjellë në jetë personazhe që mbeten gjatë në kujtesën e publikut. Nga dramat intime te historitë e frikshme, nga regjia te interpretimi, ajo ka dëshmuar se arti i vërtetë nuk matet vetëm me famën, por me gjurmën që lë në shpirtin e Vera Farmiga – Vitet 2020–2026, familja, rrënjët ukrainase, jeta jashtë kamerave dhe trashëgimia artistike. Pas më shumë se dy dekadash në kinematografi, Vera Farmiga hyri në vitet 2020 si një nga aktoret më të respektuara të brezit të saj. Ajo kishte kaluar nëpër shumë botë artistike: nga drama psikologjike te thriller-at, nga historitë familjare te filmat horror, duke krijuar një portret artistik të ndërtuar mbi inteligjencën emocionale dhe zgjedhjet e guximshme. Vitet e fundit të karrierës së saj kanë treguar një artiste që nuk kërkon thjesht numrin e roleve, por cilësinë e historive ku merr pjesë. Për Farmiga-n, çdo personazh është një udhëtim i ri drejt psikologjisë njerëzore. Një dekadë e re me histori të fuqishme Në vitin 2021, Vera Farmiga u shfaq në filmin kriminal “The Many Saints of Newark”, një prequel i serialit të famshëm “The Sopranos”. Filmi solli një rikthim në botën e mafies amerikane dhe ajo u përfshi në një kast me aktorë si Alessandro Nivola, Michael Gandolfini, Leslie Odom Jr. dhe Ray Liotta. Po atë vit, ajo u shfaq edhe në universin e Marvel me serialin “Hawkeye”, pjesë e platformës Marvel Cinematic Universe. Ky projekt i dha asaj mundësinë të lidhej me një audiencë edhe më të gjerë globale, duke dëshmuar se aftësia e saj artistike mund të përshtatej në zhanre të ndryshme. Në vitin 2022 ajo luajti në miniserialin dramatik “Five Days at Memorial”, një histori e bazuar në ngjarje reale që trajtonte pasojat njerëzore të uraganit Katrina dhe krizën në një spital gjatë katastrofës. Ky rol u shtua në vargun e interpretimeve të saj ku drama njerëzore qëndronte në qendër. Në vitin 2023, Farmiga mori pjesë në filmin “Origin”, me regji të Ava DuVernay, një vepër që eksploron tema të rëndësishme shoqërore dhe historike. Po atë periudhë ajo u shfaq edhe në “Ezra”, duke vazhduar të zgjedhë projekte me histori njerëzore. Një tjetër kapitull i rëndësishëm ishte rikthimi i saj në botën e “The Conjuring” me “The Conjuring: Last Rites” (2025), ku ajo dhe Patrick Wilson vazhduan të mishëronin çiftin Lorraine dhe Ed Warren, dy personazhe që tashmë janë bërë pjesë e kulturës popullore. Rrënjët ukrainase – një identitet që e ka shoqëruar gjithmonë Pavarësisht suksesit në Hollywood, Vera Farmiga ka ruajtur gjithmonë një lidhje të fortë me origjinën e saj ukrainase. Ajo u rrit në një familje ku traditat, gjuha dhe kultura ukrainase kishin një rol të rëndësishëm. Prindërit e saj, Mykhailo dhe Lubomyra Farmiga, i transmetuan asaj një ndjenjë të fortë identiteti dhe respekti për trashëgiminë familjare. Fakti që ajo u rrit në një komunitet ukrainas-amerikan ndikoi në mënyrën se si ajo e shihte botën. Përpara se të mësonte anglishten, ajo fliste ukrainisht, një kujtim që tregon lidhjen e saj të veçantë me rrënjët. Kjo përzierje mes kulturës evropiane dhe jetës amerikane i dha asaj një ndjeshmëri të veçantë artistike. Shumë nga personazhet e saj mbartin pikërisht këtë thellësi: një përballje mes botës së brendshme dhe asaj të jashtme. Familja dhe jeta jashtë kamerave Edhe pse është një nga figurat më të njohura të ekranit, Vera Farmiga ka zgjedhur gjithmonë një jetë relativisht të rezervuar larg vëmendjes së tepërt mediatike. Ajo u martua me aktorin Sebastian Roché në vitin 1997 dhe martesa e tyre zgjati deri në vitin 2004. Më vonë ajo u martua me muzikantin dhe producentin Renn Hawkey në vitin 2008. Çifti ka dy fëmijë. Farmiga ka folur shpesh për rëndësinë e familjes në jetën e saj. Për të, suksesi profesional nuk ka kuptim pa ekuilibrin personal. Ajo ka zgjedhur të jetë një nënë e pranishme, duke e mbajtur jetën private larg zhurmës së industrisë së argëtimit. Kjo qasje ka krijuar një kontrast interesant me personazhet intensive që ajo interpreton në ekran. Në filma ajo shpesh përballet me errësirën, frikën dhe konfliktet njerëzore, ndërsa në jetën reale ajo njihet për qetësinë dhe përkushtimin ndaj familjes. Trashëgimia e Vera Farmiga-s Sot, Vera Farmiga konsiderohet një nga aktoret më të kompletuara të brezit të saj. Ajo nuk është përcaktuar nga një zhanër i vetëm, sepse karriera e saj ka kaluar kufijtë e kategorive. Ajo ka qenë: një figurë dramatike në “Up in the Air”; një nënë tragjike dhe komplekse në “Bates Motel”; një simbol i misterit në “The Conjuring”; një regjisore me vizion personal në “Higher Ground”; një aktore që ka ndarë ekranin me emrat më të mëdhenj të kinemasë botërore. Forca e saj artistike qëndron në aftësinë për të gjetur njerëzillëkun edhe në personazhet më të vështira. Ajo nuk luan vetëm atë që shihet, por edhe atë që fshihet: frikën, kujtimet, dhimbjen, shpresën dhe shpirtin e personazheve të saj. Vera Farmiga mbetet një shembull i një artisteje që ka zgjedhur rrugën e qëndrueshmërisë në vend të famës së shpejtë. Me elegancën e saj të heshtur, me talentin e rrallë dhe me një karrierë të ndërtuar mbi cilësinë, ajo ka fituar një vend të veçantë në historinë moderne të kinemasë. Një fytyrë që publiku e kujton, një zë që sjell emocione dhe një emër që tashmë është pjesë e trashëgimisë së artit të shtatë. Pergatiti; Prestige.

GJUHA KU SHPIRTI KUJTON VETEN. Dr. Valbone Miftari — një portret mes mjekësisë, migrimit dhe kujtesës. Ka njerëz që profesionin e tyre e ushtrojnë brenda një zyre. Ka të tjerë që, përmes profesionit, prekin një histori shumë më të madhe se ajo e individit që kanë përballë. Në Cyrih, aty ku gjuhët, kulturat dhe historitë njerëzore takohen çdo ditë, puna e Dr. med. Valbone Miftarit, specialiste FMH për Psikiatri dhe Psikoterapi, merr pikërisht këtë dimension. Ajo nuk përballet vetëm me një simptomë. Pas ankthit mund të jetë një histori emigrimi. Pas heshtjes së një burri mund të jetë një kulturë e tërë e ndërtuar mbi durimin. Pas konfliktit mes prindit dhe fëmijës mund të fshihet përplasja mes dy mënyrave të të kuptuarit të jetës. Dhe pas një fjale të thjeshtë në shqip mund të gjendet një kujtesë që nuk përkthehet lehtë. Kjo është arsyeja pse gjuha, në këtë histori, nuk është vetëm mjet komunikimi. Është pjesë e diagnozës së kujtesës njerëzore. NJERIU QË VJEN ME HISTORINË E VET Migranti nuk hyn në një dhomë terapeutike vetëm me trupin e tij. Ai hyn me një vend të lënë pas. Me familjen. Me mënyrën si është rritur. Me atë që i është thënë të mos tregojë. Me atë që ka mësuar të durojë. Me sukseset që duhet t'i justifikojë dhe me dështimet që shpesh nuk guxon t'i pranojë. Kjo e bën përvojën e shëndetit mendor te komunitetet migrante më komplekse se një përkthim i thjeshtë nga një gjuhë në tjetrën. Sepse edhe dhimbja ka kulturën e saj. Një njeri mund të dijë të thotë “jam i lodhur”, por të mos ketë mësuar kurrë të thotë “kam nevojë për ndihmë”. Dhe midis këtyre dy fjalive mund të jetë një jetë e tërë. SHQIPJA SI DHOMË E KUJTESËS. Gjuha e parë nuk është gjithmonë gjuha në të cilën njeriu mendon më shumë. Por shpesh është gjuha në të cilën ai ndien më thellë. Aty janë fjalët e nënës, qortimi i babait, këngët e fëmijërisë, lutjet, shakatë familjare, frika e parë, dashuria e parë. Prandaj një fjalë e thënë në gjuhën amtare mund të hapë një derë që një gjuhë e mësuar më vonë nuk e hap në të njëjtën mënyrë. Në psikoterapi kjo nuk është vetëm çështje komoditeti. Është çështje nuance. Sepse për të kuptuar një njeri, ndonjëherë duhet të dëgjosh jo vetëm çfarë thotë, por edhe nga cila botë vjen fjala e tij. GRATË DHE JETA QË ËSHTË SHTYRË PËR MË VONË. Në shumë familje shqiptare, gruaja ka qenë arkitektja e padukshme e vazhdimësisë. Ka rritur fëmijët. Ka mbajtur familjen. Ka punuar. Ka ruajtur lidhjen me të afërmit. Ka mbajtur gjuhën dhe traditat gjallë. Shpesh ka qenë ajo që ka thënë: “Më parë familja, pastaj unë.” Por çfarë ndodh kur “më vonë” bëhet një jetë e tërë? Këtu pyetja terapeutike merr një dimension tjetër. Jo vetëm: Çfarë të ka ndodhur? Por: Çfarë dëshiron ti? Dhe ndonjëherë kjo është pyetja më e vështirë nga të gjitha. BURRI QË ËSHTË MËSUAR TË MOS FLASË. Edhe burrat mbajnë barrë që nuk shihet. Në kulturën tonë, burri është rritur shpesh me një formulë të thjeshtë: puno, duro, mos u anko. Por njeriu mund të jetë i fortë dhe njëkohësisht të ketë nevojë për ndihmë. Depresioni nuk ka gjithmonë fytyrë të trishtuar. Ndonjëherë duket si nervozizëm. Si izolim. Si ftohtësi. Si punë e tepruar. Si një njeri që thotë vazhdimisht: “Jam mirë.” pikërisht në momentin kur nuk është. Të flasësh për këtë nuk e zvogëlon burrërinë. E çliron atë nga një barrë që nuk ka pse të trashëgohet. FËMIJËT QË LINDËN NË MES TË DY BOTËVE. Pastaj vjen brezi tjetër. Fëmijët e emigrimit. Ata që kanë lindur në një vend, por janë rritur me historinë e një tjetri. Prindërit u thonë: “Mos harro nga vjen.” Fëmija përgjigjet, ndonjëherë pa e thënë me zë: “Më lejoni të zbuloj kush jam.” Nuk ka domosdoshmërisht konflikt në këto dy kërkesa. Ka dy nevoja njerëzore. Njëra kërkon kujtesën. Tjetra kërkon lirinë. Dhe familja e shëndetshme nuk është ajo ku njëra e mposht tjetrën, por ajo ku të dyja mund të jetojnë në të njëjtën shtëpi. MJEKËSIA QË DËGJON EDHE HISTORINË. Këtu merr kuptim portreti i Dr. Valbone Miftarit. Psikiatria dhe psikoterapia nuk merren vetëm me atë që duket në sipërfaqe. Ato kërkojnë të kuptojnë marrëdhënien midis mendjes, emocioneve, historisë personale dhe botës në të cilën jeton individi. Në rastin e komuniteteve migrante, kjo botë është shpesh e ndarë në disa shtresa: vendlindja, vendi i ri, familja, gjuha, pritshmëritë dhe kujtesa. Prandaj puna e një profesionisteje që njeh edhe dimensionin kulturor të pacientit merr një rëndësi të veçantë. Jo sepse kultura shpjegon gjithçka. Por sepse njeriu nuk vjen kurrë bosh në dhomën e mjekut. Ai vjen me historinë e tij. Po. Duhet ta integrojmë në mënyrë që Valbona të jetë zëri qendror i portretit, jo thjesht një emër që përmendet në fund. Pra, teksti duhet të japë ndjesinë e një shkrimi ku mendimi profesional i saj shfaqet përmes rrëfimit, por pa e paraqitur si intervistë dhe pa shpikur citime të drejtpërdrejta. Do ta formuloja kështu: TRAUMA E EMIGRIMIT — PLAGA QË NUK SHIHET Në punën e saj me njerëzit, Dr. Valbone Miftari e sheh emigrimin jo vetëm si një ndryshim vendi, por si një përvojë që mund të prekë thellë botën e brendshme të njeriut. Sepse të largohesh nuk do të thotë vetëm të mbërrish diku tjetër. Do të thotë të shkëputesh nga një pjesë e jetës dhe të përpiqesh të ndërtosh një vazhdim, shpesh pa pasur kohë të përpunosh atë që ke lënë pas. Trauma e emigrimit nuk është gjithmonë e dukshme. Mund të fshihet pas suksesit, punës, familjes, një shtëpie të re, madje edhe pas një jete që nga jashtë duket e rregulluar. Por brenda njeriut mund të mbetet një ndjenjë humbjeje, pasigurie, vetmie ose mos-përkatësie. Në këtë këndvështrim, gjuha merr një rëndësi të veçantë. Për Valbonën, komunikimi me pacientin nuk është vetëm shkëmbim fjalësh; është mundësia për të prekur një botë emocionale që shpesh është formuar në gjuhën e parë. Sepse disa dhimbje kanë fjalë që nuk përkthehen lehtë. Një njeri mund të mësojë një gjuhë të re, të punojë në një profesion të ri, të ndërtojë një jetë të re. Por kujtesa emocionale vazhdon të flasë në gjuhën me të cilën ai ka mësuar për herë të parë dashurinë, frikën, humbjen dhe sigurinë. “Ndonjëherë njeriu nuk vuan vetëm nga ajo që ka humbur, por edhe nga ajo që nuk ka mundur ta përpunojë.” Këtë fjali, nëse është mendim i dokumentuar i Valbonës në materialin burimor, mund ta përdorim si citim të saj. Nëse nuk është thënë prej saj fjalë për fjalë, nuk duhet ta vendosim në thonjëza si deklaratë personale. Dhe këtu portreti merr një tjetër dimension. Valbona nuk shfaqet thjesht si mjeke që trajton një simptomë. Ajo vendos në qendër njeriun që qëndron pas simptomës: emigrantin që ka ndërtuar një jetë, gruan që ka mbajtur familjen, burrin që ka mësuar të heshtë, fëmijën që rritet mes dy kulturave. Sepse pas çdo historie emigrimi mund të ketë një histori tjetër, më të heshtur. Historinë e asaj që njeriu nuk ka mundur ende ta thotë. Dhe ndoshta aty fillon edhe shërimi: jo duke harruar prejardhjen, jo duke mohuar dhimbjen, por duke i dhënë asaj një gjuhë. Në këtë pikë, mjekësia bëhet edhe dëgjim. Dhe dëgjimi bëhet një mënyrë për t'i kthyer njeriut zërin e vet. Kështu do ta ndërtoja gjithë shkrimin: Valbona në qendër, trauma e emigrimit si bosht, ndërsa gjuha, familja, gratë, burrat, brezi i dytë dhe identiteti dalin si shtresa të ndryshme të së njëjtës histori. KUJTESA NUK DUHET TË BËHET BURG Ndoshta qëllimi nuk është të harrojmë. As të kthehemi vazhdimisht pas. Por të arrijmë në një marrëdhënie më të qetë me atë që kemi qenë. Të kuptojmë sakrificat e prindërve pa ua kaluar si borxh fëmijëve. Të ruajmë shqipen pa u mbyllur brenda saj. Të përqafojmë vendin e ri pa e mohuar vendin e parë. Të pranojmë se identiteti mund të ketë më shumë se një adresë. Në fund, emigrimi nuk është vetëm histori e njerëzve që ikën. Është edhe histori e njerëzve që u desh të mësonin të jetonin me dy kujtime, dy horizonte dhe një zemër që nuk ndahet sipas kufijve. Dhe ndoshta këtu qëndron edhe kuptimi më i thellë i punës së një mjeku të shpirtit: jo t'i tregojë njeriut se cilën pjesë të vetes duhet të braktisë, por ta ndihmojë të kuptojë se mund të jetojë i plotë pa e humbur asnjërën. Dhe per te gjitha keto punon dhe kujdeset pekomunitetin nje mjeke humane: DR. MED. VALBONE MIFTARI Specialiste FMH për Psikiatri dhe Psikoterapi ne zyrih , Zvicër. Autor: Rrevista Prestige( LP) Portret editorial.

Rrevista Prestige Rubrika; Art Bota Yje qè frymezojnè. Ava Gardner – Kontesha e kinemasë që ecte zbathur mbi ëndrra dhe dhimbje. Një elegji e artë nga epoka e Hollywood-it, ku bukuria u kthye në legjendë dhe fama fshehu vetminë e një shpirti të lirë Ka filma që nuk plaken kurrë. Ata nuk jetojnë vetëm në ekran, por mbeten si piktura të gjalla në kujtesën kolektive, ku drita e projektorit shndërrohet në kujtim dhe personazhet bëhen simbole të një kohe të humbur. “The Barefoot Contessa” (“Kontesha me këmbë zbathur”), kryevepra e vitit 1954 e Joseph L. Mankiewicz, është një nga ato vepra të rralla ku kinemaja merr frymën e një romani të madh: plot pasion, luks, ambicie, zhgënjim dhe një kërkim të pafund për dashurinë e vërtetë. Në qendër të kësaj historie qëndron Maria Vargas, një grua që ngrihet nga hijet e një jete të zakonshme për t’u bërë një yll ndërkombëtar. Ajo është mishërimi i paradoksit të famës: e adhuruar nga miliona njerëz, por në thellësi gjithmonë në kërkim të një vendi ku zemra e saj të ndihet e lirë. Ava Gardner i dha këtij personazhi jo vetëm bukurinë e një ikone, por edhe shpirtin e një gruaje që mbante brenda një stuhi emocionesh. Me sytë e saj të thellë dhe praninë magnetike, ajo krijoi një nga portretet më të paharrueshme të kinemasë klasike. Një perëndeshë e ekranit e lindur nga një histori reale Pas hijeshisë së Maria Vargas fshihet një frymëzim i lidhur me një tjetër legjendë të Hollywood-it: Rita Hayworth. Para se roli t’i besohej Ava Gardner, ai ishte menduar për yllin e “Gilda”-s, një grua që vetë kishte jetuar mes shkëlqimit të skenës dhe dramave të jetës private. E lindur Margarita Carmen Cansino, Rita Hayworth mbante në gjakun e saj ritmin e artit spanjoll. Vajza e valltarit të njohur Eduardo Cansino, ajo u rrit nën dritën e skenës. Që në moshën katërvjeçare ajo performoi në Carnegie Hall, një nga tempujt më prestigjiozë të artit në Nju Jork, ndërsa në vitin 1935 nisi udhëtimin e saj në kinematografi. Ashtu si Maria Vargas, edhe Rita ishte një grua që bota e shihte si simbol bukurie, por që përjetonte betejat e saj larg kamerave. Historia e saj me producentin dhe miliarderin Howard Hughes i dha jehonë atmosferës së filmit: një përplasje mes dashurisë, pushtetit dhe kontrollit. Ava Gardner – fytyra e një epoke të artë Kur Joseph L. Mankiewicz zgjodhi Ava Gardner, ai nuk zgjodhi vetëm një aktore. Ai zgjodhi një prani. Gardner ishte një nga ato figura të rralla që kamera nuk i regjistronte thjesht, por i përjetësonte. Në kohën e xhirimeve, jeta e saj private kalonte një periudhë të trazuar. Martesa e saj me Frank Sinatra po shuhej dhe ndarja e vitit 1953 la gjurmë të thella te të dy. Sinatra, një nga zërat më të mëdhenj të shekullit XX, e përjetoi dhimbjen e kësaj historie aq fort sa më vonë i kushtoi një album të tërë kujtimit të dashurisë së humbur. Por disa lidhje nuk zhduken plotësisht. Edhe pas divorcit në vitin 1957, Ava Gardner dhe Frank Sinatra ruajtën një respekt të veçantë. Një simbol i kësaj lidhjeje mbeti edhe statuja e saj e krijuar nga artisti bullgar Assen Peikov, të cilën Sinatra e bleu dhe e vendosi në kopshtin e tij. Pas perdes së famës: një film i lindur nga tensioni dhe pasioni Në ekran, Ava Gardner dhe Humphrey Bogart krijuan një marrëdhënie artistike plot intensitet. Por pas kamerave, atmosfera ishte më komplekse. Xhirimet u shoqëruan me tensione, karaktere të forta dhe përplasje emocionesh. Ndoshta pikërisht kjo atmosferë i dha filmit atë ndjenjë të rrallë të së vërtetës. “Kontesha me këmbë zbathur” nuk flet vetëm për personazhet e tij; ai flet për vetë botën e kinemasë, ku njerëzit shpesh ndërtojnë ëndrra për publikun, ndërsa luftojnë me plagët e tyre në heshtje. Europa – skena aristokratike e një tragjedie të bukur Mankiewicz e nxori historinë nga kufijtë e studiove klasike të Hollywood-it dhe e vendosi në peizazhet magjike të Europës. Cinecittà e Romës, brigjet e Portofinos, Rapallos, Sanremos dhe Tivolit u kthyen në një skenë madhështore ku luksi dhe melankolia bashkëjetojnë. Edhe Mentoni në Rivierën franceze kontribuoi në atmosferën elegante të filmit. Europa nuk ishte vetëm dekor; ajo ishte fryma e historisë, një botë aristokratike ku bukuria e jashtme përplasej me vetminë e brendshme. Një trashëgimi që vazhdon të jetojë Që nga shfaqja e tij në vitin 1954, “The Barefoot Contessa” u konsiderua një nga veprat më të rëndësishme të kinemasë amerikane. Edmond O’Brien fitoi Oscar për aktorin më të mirë në rol dytësor, ndërsa filmi u kthye në një referencë për mënyrën se si arti mund të rrëfejë tragjedinë njerëzore përmes elegancës. Dekada më vonë, magjia e tij vazhdon të frymëzojë artistë bashkëkohorë. Në vitin 2012, Lana Del Rey përdori fragmente nga filmi në videoklipin e këngës “Carmen”, duke dëshmuar se estetika dhe emocionet e tij mbeten të përjetshme. “The Barefoot Contessa” është më shumë se një film. Është një portret i një gruaje që fitoi botën, por kërkoi gjithmonë diçka më të madhe se duartrokitjet: një dashuri të vërtetë dhe një liri të brendshme. Një konteshë pa kurorë, një yll paqeje dhe stuhie, një figurë që ecën ende zbathur në kujtesën e kinemasë botërore. Pergatiti: Prestige.

Mona Liza — Një mister që e bëri një kryevepër të famshme. Mëngjesi i 21 gushtit 1911 nisi si një ditë e zakonshme në Paris. Luvri ishte i mbyllur për publikun, por brenda muzeut po ndodhte një nga vjedhjet më të bujshme në historinë e artit. Tre burra, të veshur si punëtorë mirëmbajtjeje, dolën nga një dhomë e muzeut. Ata iu afruan një prej pikturave në mure, e hoqën nga vendi dhe nxorën Mona Lizën nga kutia e saj mbrojtëse prej xhami. Njëri prej tyre e fshehu pikturën nën bluzën e punës. Pastaj të tre u larguan nga Luvri. Sipas disa rrëfimeve, ata hasën fillimisht një derë të mbyllur, por një hidraulik ua hapi pa e kuptuar se po ndihmonte hajdutët të largoheshin me një nga kryeveprat më të çmuara të artit. Pak më vonë, hajdutët hipën në një tren që u nis nga Parisi në 7:47 të mëngjesit. Dhe askush nuk e kuptoi menjëherë se çfarë kishte ndodhur. Kaloi një ditë e plotë derisa punonjësit e muzeut vunë re se në mur kishin mbetur vetëm katër grepa bosh. Piktura që mungonte ishte Mona Lisa, kryevepra e Leonardo da Vinçit. kush e vodhi Mona Lizën? Pas vjedhjes qëndronte Vincenzo Peruggia, një bojaxhi dhe punëtor italian, i cili kishte punuar më parë në Luvër. Ironikisht, ai kishte ndihmuar edhe në vendosjen e kutisë prej xhami që mbronte pikturën. Peruggia nuk e kuptoi menjëherë se vjedhja do ta kthente pikturën në një sensacion botëror. Ai e mbajti Mona Lizën të fshehur për dy vjet, duke shpresuar se zhurma do të shuhej. Por ndodhi e kundërta. Gazetat e gjithë botës filluan të shkruanin për pikturën e zhdukur. Fotografia e saj u përhap kudo. Hetimi mori përmasa ndërkombëtare dhe edhe emra të njohur, mes tyre Pablo Picasso dhe J.P. Morgan, u dyshuan për një periudhë të shkurtër në lidhje me vjedhjen. Ajo që deri atëherë ishte vetëm një prej afro 250 mijë veprave të artit në Luvër, dhe relativisht e panjohur jashtë qarqeve elitare franceze të artit, filloi të bëhej një emër i njohur në të gjithë botën. dy vjet në heshtje Peruggia e mbajti pikturën të fshehur në një sënduk. Në vitin 1913, ai vendosi të tentonte ta shiste në Firence, qyteti ku dukej sikur një vepër e Leonardo da Vinçit mund të gjente lehtësisht blerës. Por plani dështoi. Tregtari italian i artit e njohu Mona Lizën dhe njoftoi autoritetet. Kështu, pas dy vitesh mister, piktura u gjet. Peruggia u arrestua dhe qëndroi në burg vetëm 7 muaj e 8 ditë. nga një pikturë e famshme në një ikonë botërore Mona Lisa u kthye në Luvër me masa më të forta sigurie. Por ajo nuk ishte më e njëjta pikturë në sytë e publikut. Vjedhja kishte bërë atë që as fama e Leonardo da Vinçit nuk kishte mundur ta bënte në të njëjtën shkallë: e kishte kthyer Mona Lizën në një ikonë ndërkombëtare. Piktura, e realizuar midis viteve 1503 dhe 1519, besohet gjerësisht se paraqet bashkëshorten e një prej patronëve të pasur të Leonardos. Buzëqeshja e saj enigmatike kishte qenë gjithmonë pjesë e misterit. Por pas vitit 1911, edhe vetë historia e zhdukjes së saj u bë pjesë e legjendës. Sot, Mona Lisa është një nga veprat më të njohura të artit në botë dhe vizitohet çdo ditë nga rreth 25 mijë njerëz. disa shifra nga historia 21 gusht 1911 — dita e vjedhjes. 7:47 — ora e trenit me të cilin hajdutët u larguan nga Parisi. 2 vjet — koha gjatë së cilës Mona Lisa mbeti e zhdukur. 7 muaj e 8 ditë — koha që Peruggia kaloi në burg. rreth 25 mijë — vizitorët që shohin Mona Lizën çdo ditë sot. 200 paund — pesha e përafërt e pikturës së bashku me kornizën dhe xhamin. Vjedhja e vitit 1911 mbetet një prej episodeve më të jashtëzakonshme në historinë e artit: një njeri hyri në një muze, mori një pikturë nga muri dhe u largua me të nën rrobat e punës. Por paradoksi i madh i kësaj historie është se vjedhja që duhej ta zhdukte Mona Lizën nga sytë e botës, e bëri atë të pavdekshme në imagjinatën e saj. Kjo histori nuk flet vetëm për një vjedhje. Ajo tregon se fama, vlera dhe kujtesa kolektive nuk krijohen gjithmonë vetëm nga vetë vepra, por edhe nga historia që ndërtohet rreth saj. Para vitit 1911, Mona Lisa ishte një nga shumë veprat e rëndësishme që ruheshin në Luvër. Vjedhja e saj shkaktoi një jehonë të jashtëzakonshme mediatike dhe e bëri portretin të njohur në të gjithë botën. Historia sjell edhe një paradoks të fuqishëm: një përpjekje për ta fshehur veprën përfundoi duke e bërë atë më të famshme se kurrë. Mesazhi i saj është se një ngjarje mund të ndryshojë përgjithmonë mënyrën se si bota e sheh një vepër arti. Misteri, mungesa dhe rikthimi krijuan rreth Mona Lizës një legjendë që vazhdon edhe sot. Në këtë kuptim, vjedhja e vitit 1911 nuk është vetëm një episod kriminal i historisë së artit; është një dëshmi e fuqisë së historisë, medias dhe misterit për të krijuar ikonat kulturore të një epoke. Shenime nga Prestige : Mona Lisa — Autori: Leonardo da Vinci Kur u pikturua: rreth 1503–1519. Kur filloi: zakonisht datohet në 1503. Kur përfundoi: rreth 1519, vitin e vdekjes së Leonardos. Për kë u realizua: besohet gjerësisht se portretizon Lisa Gherardini, gruan e tregtarit fiorentin Francesco del Giocondo. Nuk ka një çmim të dokumentuar të shitjes së parë. Sa vlen sot? Mona Lisa nuk është në shitje dhe është pjesë e koleksionit shtetëror francez në Luvër. Vlerësim: në vitin 1962, për qëllime sigurimi, u vlerësua me 100 milionë dollarë — shumë më tepër se çdo vepër tjetër e asaj kohe. E përshtatur për inflacionin, kjo do të ishte mbi 1 miliard dollarë sot. Pra, nuk mund të thuhet se “Mona Lisa shitet sot për X milionë”, sepse ajo nuk është në treg. Vlera e saj kulturore dhe historike konsiderohet praktikisht e pakrahasueshme. Mbeshtetur tek Enciklopedia Britanike. © Copyright Liliana Pere Founder & Editor-in-Chief — Albania Prestige Magazine All Rights Reserved.

Rubrika: Art Shqip Yje. Memorje-Nder dhe frymezim pertej kohrave. Naim Frashëri — aktori i shkelqyer eshtë pjesë e kujtesës kombëtare. Naim Frashëri përfaqëson një nga figurat themeluese të teatrit dhe kinematografisë shqiptare, një artist që e ktheu interpretimin në një formë të thellë të njohjes së njeriut. Ta kujtosh atë do të thotë të ruash një pjesë të historisë së skenës shqiptare dhe të brezit që ndërtoi institucionet, gjuhën dhe traditën e teatrit profesionist. Ai nuk la pas vetëm role dhe personazhe, por një mënyrë të tërë të menduari artin: me dije, disiplinë, kulturë, zë dhe ndjeshmëri njerëzore. Prandaj Naim Frashëri nuk është vetëm një emër i së kaluarës; ai është pjesë e kujtesës kombëtare dhe e trashëgimisë artistike që brezat kanë përgjegjësinë ta nderojne e kujtojnè. 15 gusht 1923 – 18 shkurt 1975 “Aktorët e mëdhenj nuk largohen plotësisht nga skena. Ata mbeten në kujtesën e publikut, sepse përmes artit të tyre kanë ruajtur diçka nga shpirti i kohës që jetuan.” Ka figura që koha i vendos në histori dhe figura të tjera që historia nuk arrin t’i harrojë. Aktorët e mëdhenj i përkasin kësaj të dytës. Ata nuk janë vetëm interpretues të fjalëve të shkruara nga dramaturgu. Ata janë ndërmjetësuesit mes tekstit dhe shpirtit njerëzor. Një aktor i madh merr një personazh të krijuar në letër dhe i jep zë, frymë, trup, heshtje, dhimbje dhe jetë. Për disa orë, ai e bën një njeri imagjinar të duket më i vërtetë se vetë realiteti. Prandaj kujtimi i tyre nuk është thjesht një akt nderimi për të kaluarën. Është një mënyrë për të ruajtur kulturën. Sepse një komb nuk jeton vetëm përmes datave dhe dokumenteve. Ai jeton edhe përmes zërave që ka dëgjuar, fytyrave që ka parë në skenë, personazheve që e kanë bërë të mendojë, të qajë, të qeshë dhe të pyesë veten se kush është. Naim Frashëri ishte një prej këtyre aktorëve. Sot, në 103-vjetorin e lindjes së tij, kujtojmë një nga figurat më të rëndësishme të teatrit dhe kinematografisë shqiptare; një artist që për më shumë se tri dekada e konsideroi skenën jo thjesht profesion, por një formë të kërkimit të së vërtetës njerëzore. Një fëmijë i Leskovikut që do të bëhej një nga zërat e mëdhenj të skenës Naim Frashëri lindi më 15 gusht 1923 në Leskovik, në një familje me traditë atdhetare dhe kulturore. Prejardhja familjare ishte pjesë e rëndësishme e formimit të tij. Ai u rrit në një mjedis ku arsimi, kultura dhe ndjenja e përgjegjësisë ndaj shoqërisë kishin peshë. Por rruga drejt teatrit nuk nisi menjëherë me një skenë profesionale. Ajo nisi me një djalë të ri, nxënës në Gjimnazin e Tiranës, i cili u përfshi në përgatitjen e dramës “Vilhelm Teli” të Friedrich Schiller-it. Në këtë shfaqje të hershme, Naim Frashëri interpretoi një fshatar, ndërsa rolin e Vilhelm Telit e interpretoi Sandër Prosi. Ky takim i hershëm do të merrte një kuptim të veçantë në vitet që do të pasonin, sepse Naim Frashëri dhe Sandër Prosi do të ndërtonin më vonë një histori të gjatë bashkëpunimi në skenën e Teatrit Popullor. Shfaqja e parë mund të dukej si një fillim modest. Por disa prej rrugëve më të mëdha të jetës nisin pikërisht kështu: me një hap që askush nuk e di ende se ku do të çojë. Nga lufta tek teatri Gjatë viteve të luftës, Naim Frashëri u aktivizua në grupin teatror të Priskës. Teatri partizan shoqëronte jetën e luftëtarëve dhe, në këtë periudhë, Naimi ishte njëkohësisht pjesë e realitetit të luftës dhe i skenës. Më 28 nëntor 1944, grupi shfaqi “Partizanët” të Fatmir Gjatës. Naim Frashëri interpretoi një nga rolet kryesore, atë të komisarit. Bashkëkohësit e kanë veçuar për seriozitetin në punën e përditshme dhe për kërkimin e detajeve të besueshme në interpretim. Që në këtë periudhë shfaqej një tipar që do ta shoqëronte gjatë gjithë karrierës: dëshira për të mos e trajtuar rolin si një tekst që duhej thënë, por si një njeri që duhej kuptuar. Pak kohë më pas, historia e tij personale do të bashkohej me historinë e një institucioni që do të bëhej themeli i teatrit shqiptar. Një nga themeluesit e teatrit kombëtar Më 24 maj 1945 u krijua Teatri i Shtetit, i cili më 1947 mori emrin Teatri Popullor dhe më vonë u bë Teatri Kombëtar. Naim Frashëri ishte ndër aktorët themelues. Kjo nuk ishte vetëm një vend pune. Ishte një epokë e tërë e teatrit shqiptar që po ndërtohej. Në skenën e këtij institucioni ai do të kalonte rreth 30 vjet punë të pandërprerë krijuese, duke interpretuar një numër shumë të madh rolesh nga dramaturgjia shqiptare dhe botërore. Në burime të ndryshme numri i roleve të tij paraqitet në mënyra të ndryshme; një prej tyre e përcakton Jonuz Brugën si rolin e tij të 80-të dhe të fundit. Për këtë arsye, më e rëndësishmja është jo shifra, por shtrirja e jashtëzakonshme e repertorit të tij. Ai luajti Shakespeare-in, Schiller-in, Çehovin, Molierin, Lope de Vegën, autorë shqiptarë dhe dramaturgë të tjerë europianë. Dhe kjo shumëllojshmëri e bëri të pamundur që ai të mbetej i lidhur me vetëm një lloj personazhi. Naim Frashëri mund të ishte heroi, dashnori, babai, intelektuali, tragjiku, personazhi negativ, njeriu i thjeshtë apo figura historike. Ajo që mbetej e pandryshuar ishte kërkimi i tij për botën e brendshme të personazhit. Zbulimi i një aktori Në vitin 1947, regjisori Pandi Stillu i besoi rolin e Fjodorovit në dramën “Invadimi” të Leonid Leonovit. Ky rol shënoi një moment të rëndësishëm në zhvillimin e tij artistik. Naim Frashëri kishte një aftësi të veçantë për emocionet e mëdha. Por me kalimin e viteve, kjo forcë fillestare do të fitonte disiplinë, thellësi dhe nuancë. Loja e tij nuk do të mbështetej vetëm te temperamenti. Ai do të mësonte ta kontrollonte atë. Dhe pikërisht aty fillon pjekuria e aktorit. Një repertor që nuk njihte kufij Naim Frashëri nuk u kufizua te tragjedia. Ai interpretoi edhe në komedi dhe në repertorin klasik europian. Në skenën shqiptare ai u përball me personazhe nga “Tartufi” i Molierit, “Mizantropi”, “Qeni i kopshtarit”, si edhe me vepra të Shakespeare-it, Çehovit dhe dramaturgëve të tjerë. Valeri te “Tartufi”, Smithi te “Çështja ruse”, Gjoni te “Trimi i mirë me shokë shumë”, Leka te “Përkolgjinajt”, Nikolla te “Armiqtë”, Sasha Ribakovi te “Orët e Kremlinit”, Lubeni te “Procesi i Lajpcigut” dhe Hauardi te “Rrënjët e thella” janë vetëm disa prej figurave që dëshmojnë gjerësinë e repertorit të tij. Një aktor i madh nuk matet vetëm nga rolet që i ngjajnë. Matet nga aftësia për të hyrë në botë që nuk i ngjajnë. Ferdinandi — dashuria përballë një shoqërie të mbyllur Në vitin 1956, në premierën e “Familja e peshkatarit” të Sulejman Pitarkës, Naim Frashëri interpretoi Selimin, një të ri ambicioz që përshkohet nga një proces i rënies morale dhe politike. Por një nga momentet e rëndësishme të karrierës së tij do të vinte me Ferdinandin në “Intrigë e dashuri” të Friedrich Schiller-it, me regji të Mihal Luarasit. Ferdinandi ishte një i ri fisnik, i përfshirë në një dashuri që përplasej me kufijtë e klasës, paragjykimet dhe konservatorizmin. Përmes tij, Naim Frashëri interpretoi jo vetëm një histori dashurie. Ai interpretoi konfliktin mes dëshirës njerëzore dhe shoqërisë që i vendos njeriut kufij. Dashuria e Ferdinandit për Luiza Milerin bëhet kështu edhe një tragjedi e pamundësisë. Hamleti — një nga kulmet e artit të tij Në vitin 1961, Naim Frashëri interpretoi Hamletin. Ishte një rol që kërkonte jo vetëm teknikë aktoriale, por një botë të tërë të brendshme. Hamleti i tij ishte princ, bir, i dashuruar dhe njeri i plagosur. Ai përballej me tradhtinë bashkëshortore, vrasjen brenda familjes, konfliktin me nënën dhe detyrimin moral për të kërkuar drejtësi. Naim Frashëri i dha këtij personazhi një dimension të fortë psikologjik. Tonet e buta dhe vështrimi i ndjeshëm bashkoheshin me shpërthimet e dhimbjes, zemërimit dhe dëshirës për hakmarrje. Një nga skenat më të fuqishme ishte ajo me nënën e tij, një fragment që fatmirësisht është ruajtur pjesërisht në regjistrime. Në këtë rol, Naim Frashëri dëshmoi se tragjedia nuk ka nevojë gjithmonë për zë të lartë. Ndonjëherë ajo gjendet në një vështrim. Në një heshtje. Në një frymëmarrje. Në një fjalë të thënë ngadalë. Ai admironte Aleksandër Moisiun dhe ishte i interesuar të mësonte nga tradita e madhe e interpretimit të Hamletit. Por Hamletin e tij e ndërtoi me individualitetin e vet. Nga Hamleti tek Jonuzi Një tjetër kulm i madh erdhi nga dramaturgjia shqiptare. Në vitin 1974, në versionin e ri të “Familja e peshkatarit” të Sulejman Pitarkës, me regji të Misto Zotos, Naim Frashëri interpretoi Jonuz Brugën. Në këtë rol ai u shfaq përsëri si aktor tragjik, por këtë herë me një dhimbje të lidhur drejtpërdrejt me familjen, moralin dhe realitetin shqiptar. Marrëdhënia me të birin, Selimin, i cili kishte marrë rrugën e tradhtisë, krijoi një nga skenat më të fuqishme të interpretimit të tij. Ishte dhimbja e një babai. Por përmes saj shfaqej edhe dhimbja e një shoqërie që përballet me thyerjen e besimit. Jonuz Bruga do të mbetej një prej roleve të fundit dhe më të rëndësishme të karrierës së tij skenike. Një aktor që nuk u burgos kurrë brenda një tipi Naim Frashëri ishte natyrshëm i prirur drejt tragjikes. Temperamenti i tij shpërthyes, zëri, portreti dhe aftësia për të përcjellë emocione të forta e favorizonin këtë lloj teatri. Por ai provoi edhe komedinë. Në “Tartufi”, “Mizantropi” dhe “Qeni i kopshtarit” tregoi një tjetër anë të mjeshtërisë së tij. Ai nuk kërkonte thjesht të bënte publikun të qeshte. Kërkonte të gjente kontradiktën brenda personazhit. Teprinë e ndjenjave. Dobësinë. Mospërputhjen. Ato gjëra që në jetën reale mund të jenë tragjike, por në skenë mund të bëhen komike. Kjo aftësi për të ndryshuar regjistër e bëri repertorin e tij edhe më të pasur. Çehovi, Shakespeare dhe personazhi kontradiktor Në “Xhaxha Vanja” të Çehovit, në vitin 1964, ai interpretoi Voinickin. Ishte intelektuali, shkrimtari, njeriu i ndershëm dhe punëtor, por edhe njeriu i dënuar nga dashuria e parealizuar dhe nga një jetë provinciale që e mbytte. Në “Mbreti Lir”, në vitin 1965, ai interpretoi Edgarin. Ky rol ishte një kthesë tjetër. Naim Frashëri hyri në territorin e një karakteri kontradiktor, dinak, hakmarrës dhe autoritar. Kështu ai thyente imazhin e aktorit që publiku e njihte kryesisht për heronjtë dhe personazhet pozitive. Një aktor i madh nuk përsërit veten. Ai e sfidon veten. Një galeri e gjerë personazhesh Gjatë karrierës së tij, Naim Frashëri interpretoi shumë figura të tjera të rëndësishme: Ribakovin në “Orët e Kremlinit”; Shpendin në “Mbi gërmadha”; Teodorin në “Qeni i kopshtarit”; Kuestorin italian në “Qielli i kuq”; Gjeneralin në “Gjenerali i ushtrisë së vdekur”; Valerin në “Tartufi”; Smithin në “Çështja ruse”; Gjonin në “Trimi i mirë me shokë shumë”; Lekën në “Përkolgjinajt”; Nikollën në “Armiqtë”; Lubeni në “Procesi i Lajpcigut”; Hauardin në “Rrënjët e thella”; Ferdinandin në “Intrigë dhe dashuri”; Hamletin në “Hamleti”; si dhe Jonuz Brugën në “Familja e peshkatarit”. Edhe personazhet episodike i trajtonte me të njëjtin seriozitet. Për të, një rol nuk matej me numrin e minutave që qëndronte në skenë. Matej me atë që arrinte të linte pas. Zëri që i dha ngjyrë personazhit Një nga armët më të rëndësishme artistike të Naim Frashërit ishte zëri. Ai kishte një zë natyror prej këngëtari, tenor, me timbër të pastër dhe tingëllues. Muzika kishte një vend të rëndësishëm në jetën e tij. Ai dashuronte veçanërisht muzikën klasike, simfonike dhe operistike dhe e përdorte atë edhe si një mënyrë për të ndërtuar gjendjen emocionale të roleve. Kjo shpjegon pjesërisht edhe muzikalitetin e fjalës së tij. Diksioni i tij u krahasua nga bashkëkohësit me atë të Aleksandër Moisiut, një nga emrat më të mëdhenj të artit shqiptar në skenën ndërkombëtare. Naim Frashëri ishte gjithashtu një nga mjeshtrit e interpretimit të fjalës artistike, ndërsa recitimi i “Bagëti e Bujqësi” mbetet pjesë e kësaj trashëgimie. Për të, fjala nuk ishte thjesht tingull. Ishte emocion. Kinematografia Edhe pse teatri ishte fusha kryesore e tij, Naim Frashëri la gjurmë edhe në kinematografi. Rruga e tij në film nisi me “Skënderbeun”, në vitin 1953, ku interpretoi Palin. Filmi, me regji të Sergei Jutkeviçit, ishte bashkëprodhimi i parë ruso-shqiptar dhe u vlerësua edhe ndërkombëtarisht, duke fituar një çmim në Festivalin e Kanës. Më pas erdhën: “Fëmijët e saj” – Mësuesi; “Tana” – Stefani; “Furtuna” – Qemali; “Ngadhënjim mbi vdekjen” – Hans von Shtolc; “Plagë të vjetra” – kirurgu; “Gjurmët” – doktor Artani. Filmografia e tij përfshin edhe role të tjera të regjistruara në burime të ndryshme; ndaj lista e plotë duhet trajtuar me kujdes bibliografik. “Plagë të vjetra” — tre korifenj në një ekran “Plagë të vjetra”, me regji të Dhimitër Anagnostit, zë një vend të veçantë në kujtesën e kinematografisë shqiptare. Filmi bashkoi në të njëjtin ansambël disa nga emrat më të mëdhenj të artit skenik. Gjatë xhirimeve, Naim Frashëri qëndroi pranë dy prej kolegëve të tij të mëdhenj. Sipas dëshmive të përcjella nga bashkëkohësit, të tre kishin marrëdhënie shumë të mira dhe krijuan një atmosferë të veçantë artistike. Naimi kishte një rezervë të vogël për personazhin e mjekut, sepse kishte shpresuar për një hapësirë më të madhe të rolit. Por pas xhirimeve ai ishte i kënaqur me cilësinë e filmit. Madje, bashkë me dy kolegët e tij, kishte menduar të vazhdonte bashkëpunimin në filmin tjetër që pritej të xhirohej vitin pasues. Kjo pjesë e historisë është veçanërisht prekëse. Sepse tregon jo vetëm atë që Naim Frashëri arriti të bënte, por edhe atë që mund të kishte bërë. Vdekja e tij e ndërpreu atë vazhdimësi. Artistët me të cilët u kryqëzua rruga e tij Një artist i madh nuk krijon i vetëm. Pas çdo karriere të rëndësishme qëndron një rrjet bashkëpunimesh, miqësish, regjisorie, dramaturgësh dhe aktorësh. Në rrugëtimin e Naim Frashërit shfaqen emra të rëndësishëm të artit shqiptar dhe ndërkombëtar: Sandër Prosi, me të cilin pati një histori të gjatë bashkëpunimi; Pandi Stillu, që i besoi një prej roleve të rëndësishme të hershme; Mihal Luarasi, regjisor i “Intrigë dhe dashuri”; Misto Zoto, në versionin e ri të “Familja e peshkatarit”; Dhimitër Anagnosti, regjisor i “Plagë të vjetra”; Sergei Jutkeviç, që e përzgjodhi për rolin e Palit në “Skënderbeu”; si dhe dramaturgë e autorë si Sulejman Pitarka, Friedrich Schiller, Shakespeare, Çehov dhe Molieri. Këta emra nuk janë thjesht një listë bashkëpunëtorësh. Ata përbëjnë peizazhin artistik në të cilin u formua dhe u shqua Naim Frashëri. Artisti që u bë edhe mësues Një artist i madh nuk matet vetëm me atë që krijon vetë. Matet edhe me atë që u lë të tjerëve. Naim Frashëri kontribuoi në formimin e aktorëve të rinj si pedagog i Mjeshtërisë së Aktorit. Ai dha mësim që në periudhën e Shkollës së Lartë për Aktorë “Aleksandër Moisiu”, pranë Teatrit Popullor, dhe më vonë në degën dramatike të Institutit të Lartë të Arteve. Në ditët e fundit të jetës, ai vazhdonte të jepte leksione. Kjo e bën figurën e tij edhe më domethënëse: deri në fund, ai nuk ishte vetëm aktor. Ishte edhe mësues. Pra, trashëgimia e tij nuk përfundoi me rolet. Një pjesë e saj vazhdoi në brezat që ai ndihmoi të formoheshin. Një njeri i kulturës Përtej skenës, ai ishte një njeri i interesuar për dijen dhe kulturën. I përkushtuar në punë, serioz në analizën e personazheve dhe i kujdesshëm edhe në ndërtimin e roleve të dyta, ai kërkonte të kuptonte psikologjinë e figurës përpara se ta interpretonte. Kolegët e përshkruanin si njeri fisnik, miqësor, me humor të mirë dhe inkurajues për aktorët e rinj. Në skenë mund të ishte i furishëm. Në jetën profesionale, kërkues. Në marrëdhëniet njerëzore, i afërt. Kjo kontrastë mes temperamentit skenik dhe njeriut të afërt e bën portretin e tij më njerëzor. Çmimet, titujt dhe nderimet Puna dhe kontributi i Naim Frashërit u vlerësuan me disa nga nderimet më të rëndësishme të kohës. Ai ishte: Artist i Popullit Laureat i “Çmimit të Republikës” Hero i Punës Socialiste Dhe pas vdekjes, kontributi i tij u vlerësua edhe në nivelin më të lartë shtetëror. Në vitin 2010, Presidenti i Republikës Bamir Topi e dekoroi Naim Frashërin, pas vdekjes, me Urdhrin “Nderi i Kombit”. Motivacioni e cilësonte si: “Personalitet me kontribute të rralla në historinë e skenës dhe kinematografisë kombëtare, që me karrierën e shkëlqyer si aktor dhe pedagog i fjalës artistike, me origjinalitetin në interpretimet e shumë roleve nga fondi i artë i krijimtarisë shqiptare dhe asaj të huaj, mbetet një figurë e madhe e artit shqiptar.” 18 shkurt 1975 Naim Frashëri u nda nga jeta më 18 shkurt 1975. Ishte vetëm 51 vjeç. Sipas materialeve biografike të botuara ndër vite, ai kishte pasur probleme shëndetësore dhe në ditën e vdekjes, pasi kishte përfunduar angazhimet e tij pedagogjike, pësoi një përkeqësim të menjëhershëm shëndetësor. Vdekja e tij e parakohshme ndërpreu një karrierë që ende mund të kishte sjellë shumë role, shumë personazhe dhe shumë mësime. Humbja e tij u ndje thellë në botën e artit shqiptar. Por arti nuk matet vetëm me vitet që i jepen një artisti. Ndonjëherë disa dekada mjaftojnë për të lënë gjurmë që zgjasin shumë më gjatë se jeta e njeriut. Pse duhet ta kujtojmë? Sepse kujtesa kulturore është një formë përgjegjësie. Nëse harrojmë artistët tanë, nuk humbasim vetëm emra. Humbasim mënyrën se si një epokë ka menduar, ka ndier dhe e ka parë veten. Naim Frashëri i përket një brezi që ndërtoi institucionet e para moderne të teatrit shqiptar. Ai ishte aty kur skena shqiptare po krijonte gjuhën e saj profesionale. Ai luajti personazhe të Shakespeare-it dhe Schiller-it, Çehovit dhe Molierit, autorëve shqiptarë dhe dramaturgëve europianë. Por më e rëndësishmja, ai i ktheu këto personazhe në përvoja të afërta me publikun shqiptar. Prandaj kujtimi i tij nuk është nostalgji. Është kulturë. Është histori. Është respekt për profesionin e aktorit. Dhe është një kujtesë për brezat e rinj se arti i madh nuk krijohet vetëm nga talenti. Kërkon dije. Punë. Disiplinë. Kulturë. Dhe mbi të gjitha, aftësinë për të kuptuar njeriun. Epilog Një ditë, perdja bie për herë të fundit edhe për aktorin më të madh. Por personazhet që ai ka krijuar nuk vdesin domosdoshmërisht bashkë me të. Hamleti mbetet. Jonuz Bruga mbetet. Ferdinandi mbetet. Voinicki mbetet. Gjenerali mbetet. Dhe pas tyre mbetet edhe Naim Frashëri. Kjo është mbase forma më e bukur e pavdekësisë së një aktori: të mos mbahesh mend vetëm për atë që ishe, por për atë që bëre të ndiejë publiku. Sot, 103 vjet nga lindja e tij, Naim Frashëri nuk kujtohet vetëm si një aktor i madh. Kujtohet si një nga njerëzit që ndihmuan teatrin shqiptar të mësonte të fliste me zërin e vet. Dhe ndoshta kjo është trashëgimia më e madhe e një artisti: të largohet njeriu, por të mbetet zëri. Të mbyllet jeta, por të vazhdojë personazhi. Të bjerë perdja, por arti të mos largohet kurrë nga kujtesa. ALBANIA PRESTIGE MAGAZINE Rubrika: Kulturë • Teatër • Personalitete 15 Gusht 2026 Naim Frashëri — 103 vjet nga lindja 1923–1975. . #NaimFrasheri #TeatriShqiptar #KinematografiaShqiptare #KulturaShqiptare #AlbaniaPrestige #TrashëgimiaKulturore Përgatiti: PRESTIGE Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere (LP) © Copyright 2026 — Albania Prestige Magazine

TEUTA HAXHILLARI Tri dimensione të një gruaje që ndërton sukses, frymëzon me dije dhe lë trashëgimi Në historinë e grave shqiptare që kanë ditur të ndërtojnë një emër përtej kufijve të vendlindjes, Teuta Haxhillari përfaqëson një portret të veçantë: gruan e kulturuar, profesionisten me vizion dhe lideren që nuk e sheh suksesin si destinacion personal, por si një mundësi për të krijuar mundësi edhe për të tjerët. Nëse do ta përkufizonim rrugëtimin e saj me një fjalë, ajo do të ishte ndërtim. Teuta ka ndërtuar në kuptimin më konkret të profesionit të saj: si inxhiniere ndërtimi, sipërmarrëse dhe profesioniste e industrisë së pasurive të paluajtshme. Por, me kalimin e viteve, kjo fjalë ka marrë një kuptim më të gjerë. Ajo ka ndërtuar edhe besim, karrierë, komunitet, mundësi, ura mes kulturave dhe një trashëgimi njerëzore. Dhe pikërisht këtu qëndron veçantia e saj. Gruaja e kulturuar – kur dija bëhet themel Çdo ndërtesë e qëndrueshme kërkon themel të fortë. Edhe një jetë profesionale me peshë kërkon të njëjtën gjë. Për Teuta Haxhillarin, themeli ka qenë dija. E diplomuar në inxhinieri ndërtimi, ajo e nisi rrugëtimin profesional mbi disiplinën, formimin teknik, përgjegjësinë dhe kërkesën për përsosmëri. Por dija, në rastin e saj, nuk ka mbetur vetëm brenda profesionit. Ajo është shndërruar në mënyrë të të menduarit, në kulturë pune, në komunikim, në elegancë dhe në aftësinë për të kuptuar se çdo sukses i vërtetë kërkon vazhdimësi. Udhëtimi nga Shqipëria në Kanada është gjithashtu një kapitull domethënës. Të nisësh një jetë profesionale në një vend tjetër do të thotë të përballesh me një treg të ri, me rregulla të reja, me konkurrencë dhe me një kulturë tjetër profesionale. Por dija dhe karakteri nuk kanë pasaportë. Ato udhëtojnë me njeriun. Dhe Teuta e dëshmon këtë. Profesionistja dhe bizneswoman – nga projekti te realiteti Me mbi 23 vite përvojë në industrinë e pasurive të paluajtshme, në sektorin rezidencial dhe komercial, Teuta Haxhillari ka ndërtuar një profil të konsoliduar në fushën e real estate. Që në Shqipëri, ajo ishte ndër gratë e para sipërmarrëse në këtë sektor, duke themeluar kompaninë e saj të projektimit, ndërtimit dhe zhvillimit të pronave. Ky fakt ka rëndësi. Sepse në një kohë kur sipërmarrja femërore nuk kishte të njëjtën hapësirë dhe dukshmëri që ka sot, të zgjedhësh një industri të lidhur me kapitalin, ndërtimin, pronën dhe vendimmarrjen do të thoshte të hyje në një terren ku duhej të dëshmoje jo vetëm aftësinë profesionale, por edhe autoritetin. Në Kanada, ky vizion mori një dimension tjetër. Ajo ndërtoi një karrierë të suksesshme duke ndihmuar qindra familje të realizojnë ëndrrën e pronësisë dhe të krijojnë siguri për të ardhmen. Këtu suksesi merr një kuptim më njerëzor. Një pronë nuk është thjesht një ndërtesë. Për një familje, ajo është shtëpi. Është kujtim, siguri, investim, trashëgimi dhe një pikë nga ku nis një kapitull i ri i jetës. Prandaj, pas shifrave të një karriere në real estate fshihen qindra histori njerëzore. Çmimet – kur puna flet përtej emrit Arritjet e Teutës janë kurorëzuar edhe me vlerësime prestigjioze si RE/MAX Hall of Fame, Lifetime Achievement Award, Diamond Team Award dhe Humanitarian Award. Këto çmime nuk kanë të njëjtin kuptim vetëm si dekorime profesionale. Hall of Fame dëshmon një karrierë të ndërtuar në kohë. Lifetime Achievement Award flet për qëndrueshmëri dhe një kontribut që nuk matet me një sezon suksesi. Diamond Team Award tregon performancë dhe aftësi për të ndërtuar rezultate në një industri konkurruese. Ndërsa Humanitarian Award sjell një dimension tjetër: kujton se një profesioniste mund të vlerësohet jo vetëm për atë që arrin për veten, por edhe për atë që jep për të tjerët. Dhe pikërisht ky kontrast është interesant. Njëra anë e suksesit të saj matet me rezultate profesionale; ana tjetër matet me ndikimin njerëzor. Të dyja bashkë krijojnë portretin e lideres. Liderja e komunitetit – kur suksesi bëhet mision Ka njerëz që ndërtojnë karrierë. Ka të tjerë që ndërtojnë institucione. Dhe ka nga ata që ndërtojnë njerëz. Kjo është pjesa e rrugëtimit të Teuta Haxhillarit që e zgjeron kuptimin e fjalës sukses. Si bashkëthemeluese e RH Scholarship, ajo ka krijuar mundësi për brezin e ri shqiptar në Kanada, duke organizuar mbi 110 bursa, pa përfshirë bursat që do të jepen në tetor. Ajo ka organizuar gjithashtu mbi 60 veprimtari kulturore, ku flitet shqip, këndohet shqip, ruhet gjuha dhe krijohet ajo atmosferë e veçantë ku diaspora nuk ndihet thjesht si një komunitet larg atdheut, por si një copëz e gjallë e tij. Më shumë se 110 studentë janë vlerësuar dhe mbështetur, një vlerësim i talentit, potencialit dhe i liderëve të së ardhmes. Këto shifra duhen lexuar jo vetëm si statistikë. 110 bursa janë 110 mundësi. Mbi 110 studentë janë mbi 110 histori që mund të ndryshojnë drejtimin e një jete. Mbi 60 veprimtari janë mbi 60 hapësira ku një gjuhë, një këngë, një kujtim dhe një identitet vazhdojnë të jetojnë. Kjo është arsyeja pse këto shifra kanë rëndësi. Sepse një sukses profesional mund të matet me një çmim, një kontratë apo një pozicion. Por suksesi njerëzor matet me atë që mbetet te të tjerët pasi ti ke kaluar në jetën e tyre. Nga ndërtimi i objekteve te ndërtimi i së ardhmes Ekziston një analogji e bukur në rrugëtimin e Teutës. Inxhinierja ndërton struktura. Sipërmarrësja ndërton vlerë. Liderja ndërton mundësi. Në profesionin e saj, ajo ka punuar me plane, projekte, hapësira dhe ndërtime. Në jetën komunitare, ka punuar me njerëz, arsim, kulturë dhe të ardhme. Në njërin rast ndërtohen themele për të qëndruar një ndërtesë. Në tjetrin ndërtohen themele që një brez të mund të qëndrojë më fort. Ky është një sukses më i heshtur, por ndoshta edhe më i qëndrueshëm. Shqipëria dhe Kanadaja – dy hapësira, një identitet Rrugëtimi i Teuta Haxhillarit është gjithashtu një histori e dialogut mes dy botëve. Shqipëria, vendi ku nisi formimi dhe sipërmarrja. Kanadaja, vendi ku profesionalizmi mori një dimension të ri dhe ku ajo ndërtoi një karrierë të suksesshme në një shoqëri multikulturore. Por integrimi nuk ka nënkuptuar harrimin. Përkundrazi. Ajo ka zgjedhur të ecë përpara duke marrë me vete gjuhën, kulturën dhe kujtesën. Ky është një nga dimensionet më të bukura të diasporës: të mos jetosh mes dy identiteteve si mes dy poleve të kundërta, por të ndërtosh një urë mes tyre. Në këtë kuptim, kontributi i saj tregon se integrimi nuk kërkon zhdukjen e rrënjëve. Mund të bëhesh pjesë e një shoqërie të re pa hequr dorë nga ajo që të ka formuar. Dhe kjo është një vlerë që shkon përtej suksesit individual. Çfarë tregojnë këto arritje? Tregojnë se lidershipi i një gruaje nuk është vetëm aftësia për të drejtuar. Është aftësia për të parë përpara. Të shohësh një nevojë dhe ta kthesh në nismë. Të shohësh një të ri dhe t'i japësh mundësi. Të shohësh një komunitet larg atdheut dhe t'i krijosh një hapësirë ku gjuha e tij të dëgjohet. Të shohësh suksesin personal jo si fundin e rrugës, por si mundësi për t'u hapur rrugë të tjerëve. Prandaj, Teuta Haxhillari nuk përfaqëson vetëm një histori suksesi profesional. Ajo përfaqëson një filozofi suksesi. Një sukses që nuk humbet vlerë duke u ndarë me të tjerët; përkundrazi, bëhet më i madh. Trashëgimia – ajo që mbetet pasi numrat mbarojnë Në fund, karrierat maten me vite, çmimet me emra dhe arritjet me shifra. Por trashëgimia matet ndryshe. Ajo matet me njerëzit që frymëzove. Me studentët që patën një mundësi. Me familjet që gjetën një shtëpi. Me të rinjtë që vazhduan arsimin. Me fëmijët e diasporës që dëgjuan shqipen. Me një komunitet që u mblodh, festoi, kujtoi dhe nuk harroi nga vinte. Kjo është arsyeja pse rrugëtimi i Teuta Haxhillarit meriton të shihet në tri dimensione: dija, suksesi dhe humanizmi. Sepse një grua mund të ndërtojë një karrierë. Një profesioniste mund të fitojë çmime. Një sipërmarrëse mund të ndërtojë një biznes. Por një lidere e vërtetë ndërton diçka që vazhdon të ekzistojë edhe përtej emrit të saj. Dhe ndoshta kjo është forma më e bukur e suksesit: të ndërtosh jo vetëm atë që të përket ty, por edhe atë që do t'u përkasë atyre që vijnë pas teje. Albania Prestige Magazine Women of Influence 🇦🇱🇨🇦 #TeutaHaxhillari #WomenOfInfluence #LeadershipMenaxherEksellent #AlbaniaPrestige