Titull: Nënë Shqipëri – Hymn i Dashurisë dhe Sakrificës. Poezi nga Dritëro Agolli.Nëne Shqiperi. Një himn i gjallë për Nënën Shqipëri, ku dashuria për atdheun shndërrohet në vargje të mbushura me dhimbje, nder dhe madhështi. Dritëro Agolli e ngre figurën e nënës Shqiperi në simbol të përjetshëm të sakrificës dhe jetës shqiptare. Nënë Shqipëri – Dritëro Agolli Me ler te bie ne preherin tend te ngrohte O hallemadhja ime shekullore! Te puth duart e tua, me te mirat ne bote, I ngazellyer te hesht me heshtje foshnjore; Duart e tua qe u rregjen nga puna Dhe gishterinjte qe zune kallo nga kembezat e dyfekeve, Dhe supet qe u varen nga xhokja e nga guna, Dhe mesin qe u hollua nga gjerdanet e fishekeve, Dhe ballin qe rrudh e u lerua nga mendimi, Dhe beben e syrit qe u mpreh nga shenjestra, Dhe kembet qe u zmadhuan nga ecja e mundimi Dhe qerpiket qe u dogjen nga baruti ne shkrepa... Ti syte lan ne mengjes me ujin e krojeve te maleve Ti lleret lemon ne mengjes me shkumen e deteve, Ti faqet fshin me peshqirin e madh te livadheve, Ti floket lyen me lengun e luleve te bjeshkeve... Dhe cdo mengjes behesh me e re dhe perze zhubra e rudha Ne rrime ne prehrin tend e doren na shkon ne floke Thinjet na fshin kur gjunjet na dhembin nga udha, Lodhjen na heq kur zgjuar na tretesh mbi koke... Qendroj para teje, Ja tek me ke, Ne krahet e tua, Mua, Birin tend, shembellimin e qenies tende, Ate qe tha sa hapi syte ne djep: “Te dua!” Dhe fjalen e peshes se rende e ruajten malet e rende... Gjithe dashurite per nenat qe jane e do vijne Ne prehrin tend te madh i kam vene, Gjithe dashurite per grate, per shoket e miqte T’i kam sjelle t’i ngrohesh o nene! Jeton dashuria per ty, se birin tend s’e thau civilizimi S’e thau shekulli i atomit dhe i zbritjes ne hene; Ne buzet e plasura s’iu vyshk belbezimi, Belbezimi i foshnjes qe pergjerohet per nene. Biri yt di te ulet ne sofren qe shtrojne fshataret ne oborr, Sic ulet ne banketet qe shtrojne kryeministrat; Biri yt di te hyje ne laboratorin termoberthamor, Sic hyn ne aren ku zgjatin mustaqet misrat... Cdo gje qe me dhe trashegim e kam mbajtur Kudo qe kam shkuar, Kudo qe kam vajtur.

Amaneti i Lirisë: Margarita dhe Kristaq Tutulani, 6 Korrik 1943. Margarita dhe Kristaq Tutulani lanë amanetin që liria të mbrohet me guxim, mendim dhe sakrificë, pa u përkulur përballë padrejtësisë. Ata na kujtuan se ideali nuk mjafton të besohet, por duhet jetuar deri në fund, edhe kur kërkon gjithçka. Dëshmorët janë zëri që nuk shuhet, edhe kur hesht historia. Janë drita që digjet në errësirë, pa kërkuar asgjë në këmbim. Ata janë gjaku i kthyer në flamur dhe kujtesë e gjallë e lirisë. Liria që ne marrim frymë sot, është fryma e tyre e fundit. Sakrifica e tyre nuk ishte një çast, por një përjetësi e zgjedhur. Ata dhanë gjithçka rininë, ëndrrat, jetën për një agim që nuk e panë. Janë gurë themeli të heshtur mbi të cilët ngrihet e ardhmja. Në çdo hap të lirë, ecim mbi amanetin e tyre të shenjtë. Kujtimi i tyre është një zjarr i butë që na mban zgjuar ndërgjegjen. Dhe ne do ta ruajmë këtë amanet, si dritën që nuk lejohet të shuhet kurrë. Dy bij, dy heronj 6 korrik 1943 Dita kur u pushkatua rinia e një ideali Më 6 korrik 1943, në Gosë të Kavajës, u pushkatuan Kristaq dhe Margarita Tutulani vëlla e motër, dy emra që historia i ruan si dritë të pashuar të Beratit dhe të ndërgjegjes kombëtare shqiptare. Data është e saktë, vendi është i njohur, por pesha e saj shkon përtej kronikës: është një ditë ku koha u ndal për të dëgjuar zërin e rinisë që nuk pranoi të heshtë. Ata lindën në një familje me rrënjë të thella patriotike. Milto Tutulani, i ati, shërbeu 14 vjet deputet dhe mbajti detyrat e ministrit të Financave dhe të Drejtësisë në qeverinë e Ahmet Zogut. Në trungun e kësaj familjeje qëndronte edhe figura e Sotir Koleas, daja i tyre, një nga lëvruesit më të përkushtuar të gjuhës shqipe dhe bibliofil i rrallë. Ishte një shtëpi ku fjala “Atdhe” nuk shqiptohej, por jetohej. Në qershor 1942, Margarita Tutulani ndërpreu studimet në Institutin Femëror të Tiranës dhe u kthye në Berat, me një mision të qartë: organizimin e popullit kundër fashizmit. Ajo lëvizte lagje më lagje, duke mbledhur gra dhe vajza, duke ndezur ndërgjegje në heshtje. Më 28 nëntor 1942, në demonstratën e madhe antifashiste në Berat, Margarita doli në krye të turmës. Demonstruesit grisën flamujt fashistë, kaluan para burgut duke kërkuar lirimin e të burgosurve dhe hodhën parulla kundër pushtimit. Në shkallët e përmendores së Dëshmorëve të Rilindjes, ajo mbajti një fjalim të zjarrtë përpara mijëra vetave. Aty ishte edhe Kristaqi, i kthyer nga Italia. Pas kësaj dite, për shkak të ndjekjes nga autoritetet fashiste, Margarita kaloi në ilegalitet. Në tetor 1942, edhe Kristaq Tutulani la studimet për Drejtësi në Firence dhe u kthye në Berat, duke iu bashkuar menjëherë Lëvizjes Nacionalçlirimtare. Ai ishte një intelektual i formuar, njohës i disa gjuhëve të huaja, përkthyes i letërsisë botërore dhe një mendje e kthjellët që besonte në forcën e argumentit. Ai e quajti Migjenin “uragan i ndërprerë në mes”, një formulim që mbeti në kujtesën letrare shqiptare si dëshmi e ndjeshmërisë së tij kritike. Në korrik 1943, situata në qarkun e Beratit kishte marrë përmasa të gjera rezistence: zona të tëra si Skrapari ishin çliruar, ishin ngritur 8 çeta dhe 4 batalione, ndërsa në qytet ishin kryer aksione të rëndësishme, përfshirë goditjen e strukturave të pushtimit. Në këtë realitet, aktiviteti i Margaritës dhe Kristaqit nuk ishte më vetëm ideal ishte bërë rrezik konkret për pushtuesin. Dhe kështu, më 6 korrik 1943, në Gosë, ata u pushkatuan. Një akt i thatë në formë, por i rëndë në kuptim: dy jetë të reja të ndërprera, dy zëra që nuk pranuan të heshtnin. Vdekja e tyre nuk ishte fund, por shndërrim në simbol. Pas tyre mbeti jo vetëm kujtimi i sakrificës, por edhe një trashëgimi shpirtërore e shkruar. Margarita la poezi, ditarë, mbresa dhe krijime artistike; Kristaqi la shënime, reflektime dhe përkthime, duke dëshmuar një horizont të gjerë kulturor. Ata ishin njëkohësisht luftëtarë dhe krijues, një ndërthurje e rrallë e mendimit dhe veprimit. Pas Luftës së Dytë Botërore, regjimi i shpalli Heronj të Popullit një titull që përpiqet të përmbledhë atë që në të vërtetë nuk mund të përmblidhet: idealin, guximin dhe dritën e dy të rinjve që zgjodhën të jetonin shkurt, por me kuptim. Historia e Margaritës dhe Kristaq Tutulanit nuk është vetëm një kapitull i së shkuarës. Është një histori e përhershme se liria ka një datë, një emër dhe një çmim dhe se ndonjëherë, ajo shkruhet nga duar të reja që nuk patën kohë të plaken, por patën guximin të bëhen të pavdekshme. Pergatiti.LP

Stefan Cvajg – shkrimtari europian i brishtesise njerezore, i një bote që u shua, elegjia e një Europe të humbur Hyrje Në letërsinë europiane nje emer që mbetei si kujtesë. Stefan Cvajg është një kujtesë, e gjallë, e ndjeshme, e brishtë. Ai nuk ndërtoi katedrale narrative me gurë të mëdhenj, por struktura të padukshme emocionesh, ku çdo fjali është një dridhje e brendshme. Stefan Cvajg ishte një shkrimtar austriak i njohur botërisht për tregimet, novelat dhe sidomos për biografitë psikologjike të figurave historike. Lindi në Vjenë më 1881 dhe vdiq në Brazil më 1942, ku u vetëvra bashkë me gruan e tij në dëshpërim nga rënia e Europës nën nazizëm. Enderonte një Europe te bashkuar. Cvajgu e ëndërronte Europën si një hapësirë të bashkuar kulturash, pa kufij nacionalistë që i ndanin popujt dhe i çonin në luftë. Ai besonte në një Europë humaniste, të udhëhequr nga kultura, arsimi dhe bashkëjetesa shpirtërore, jo nga dhuna apo ideologjitë ekstremiste. Ai u formua në një Europë të kulturuar dhe kozmopolite, studioi filozofi dhe letërsi, udhëtoi shumë dhe u ndikua fuqishëm nga psikanaliza e Freud-it, gjë që i dha thellësi analizave të tij të karaktereve njerëzore. Cvajg u bë i famshëm për aftësinë e tij për të hyrë në psikologjinë e figurave historike (mbretër, shkrimtarë, udhëheqës), duke i portretizuar jo si heronj të ftohtë, por si njerëz me pasione, dobësi dhe konflikte të brendshme. Me ardhjen e nazizmit, ai u detyrua të emigrojë dhe përjetoi rënien shpirtërore të Europës që e quante “bota e djeshme”. Në ekzil shkroi veprat e tij më të thella, por përfundimisht humbi shpresën për të ardhmen e kontinentit. 🔑 Esenca: Cvajg është shkrimtari i krizës së Europës dhe mjeshtri i analizës psikologjike të historisë njerëzore, që e shikon njeriun nga brenda, jo si simbol, por si dramë emocionale. Cvajgu e ndërton veprën e tij mbi analizën e brendshme të njeriut, duke e kthyer psikologjinë në bosht të rrëfimit. Personazhet e tij nuk përcaktohen nga veprimi i jashtëm, por nga tensioni i padukshëm mes dëshirës dhe ndërgjegjes. Në novelat si “Letër nga një grua e panjohur” dhe “Frika”, dashuria shfaqet si forcë shkatërruese, jo si harmoni, duke zbuluar natyrën e pabarabartë të ndjenjës njerëzore. Në veprat biografike, si “Marie Antoinette” apo “Erasmus i Roterdamit”, ai nuk shkruan histori, por portrete shpirtërore, ku figura historike shfaqet si qenie e përçarë midis fatit dhe kohës. Stili i tij është i rrjedhshëm dhe i ngjeshur emocionalisht, duke krijuar një ritëm që i ngjan mendimit në lëvizje. lista e veprave kryesore të Stefan Cvajgut, e kuruar në stil editorial për “Revista Prestige”: 📚 Stefan Cvajg – Veprat Kryesore Novelat & Tregimet (psikologjia e brendshme) Letër nga një grua e panjohur Frika Amok Pështjellim ndjenjash (Confusion of Feelings) 24 orë nga jeta e një gruaje Shahu (The Royal Game / Chess Story) Mendimi i fshehtë (Burning Secret) Një histori perëndimi Roman Padurimi i zemrës (Beware of Pity) Biografitë (portrete psikologjike historike) Marie Antoinette Maria Stuart Magellan Erasmus i Roterdamit Joseph Fouché Balzac Dickens Dostoevsky (ese biografike) Ese & Studime Tri mjeshtrat (Balzac, Dickens, Dostoevsky) Lufta kundër demonit (Hölderlin, Kleist, Nietzsche) Momente vendimtare të njerëzimit Trashëgimia e Europës Autobiografi Bota e djeshme (Die Welt von Gestern) Drama & Poezi (fillimet) Jeremias Tersites Silberne Saiten (Vargje) Thelbi editorial Cvajgu nuk është thjesht autor veprash, por arkitekt i botës së brendshme njerëzore. Çdo libër i tij është një “rast studimor” i shpirtit në krizë, ku historia, dashuria dhe fati përplasen në heshtje. Ndikimi i Freud-it është i dukshëm në mënyrën se si ai zbërthen nënvetëdijen dhe motivet e fshehta të veprimit njerëzor. Në thelb, Cvajgu e sheh individin si të brishtë përballë historisë dhe vetvetes. Veprat e tij bëhen kështu një studim i vazhdueshëm i krizës së brendshme, ku njeriu nuk është kurrë i plotë, por gjithmonë në përplasje me veten dhe kohën e tij. Në një kohë që kërkonte zëra të fortë, ai zgjodhi tonalitetin e ulët; në një epokë ideologjish, ai mbeti besnik i njeriut. Stefan Cvajg (Stefan Zweig) ishte një nga figurat më të kultivuara dhe më të lexuara të Europës së viteve ’20–’30: novelist, eseist, biograf dhe një intelektual i përmasës së vërtetë kontinentale. Ai i përkiste një brezi që besonte se kultura mund të ishte një atdhe më i qëndrueshëm se politika. Në këtë kuptim, ai nuk ishte vetëm shkrimtar, por një ndërmjetës i heshtur midis epokave, një interpret i shpirtit europian në çastin e tij më të brishtë. Ajo që e dallon nuk është vetëm tematika, por mënyra e të parëit: tek Cvajg, njeriu nuk është një figurë morale e përfunduar, por një proces i vazhdueshëm, i përçarë mes dëshirës, ndërgjegjes dhe rastësisë. Ai e sheh fatin jo si një forcë të jashtme, por si një grumbullim të padukshëm zgjedhjesh të vogla. I lindur më 28 nëntor 1881 në Vjenë, në një qytet që në atë kohë ishte një laborator i gjallë i modernitetit, Cvajg u formua në një klimë ku muzika e Mahlerit, mendimi i Freud-it dhe dekadenca elegante e perandorisë bashkëjetonin në një tension krijues. Babai i tij, Moris Zweig, industrialist i suksesshëm në tekstile, dhe nëna, Ida Brettauer, nga një familje bankierësh me rrënjë italiane, i ofruan një ekzistencë të qetë materiale, por edhe një horizont të hapur kulturor. Kjo mirëqenie nuk e bëri sipërfaqësor; përkundrazi, i dha luksin e rrallë për t’u përqendruar në thellësi. Edhe pse me origjinë hebreje, ai e relativizonte identitetin fetar, duke e parë si një aksident biografik më shumë sesa një përkatësi thelbësore. Kjo distancë e lejoi të zhvillonte një vetëdije universale, larg çdo nacionalizmi. Në Universitetin e Vjenës studioi filozofi dhe histori letërsie, duke u doktoruar në vitin 1904. Formimi i tij ishte thelbësisht europian: ai udhëtoi, përktheu, përvetësoi gjuhë dhe kultura, duke e jetuar Europën si një hapësirë të vetme shpirtërore. Rrugëtimi i tij letrar nis me poezinë dhe përkthimin, por kulmon në novelë dhe ese. Salzburg-u, ku u vendos në vitin 1913, ishte më shumë një stacion sesa një qendër; Cvajg mbeti gjithmonë një udhëtar, në kuptimin më të thellë të fjalës. Lufta e Parë Botërore shënoi një çarje të pakthyeshme në ndërgjegjen e tij. Edhe pse për një kohë punoi në arkivat e Ministrisë së Luftës, bindjet e tij pacifiste e shtynë të largohej. Ai nuk e pranonte historinë si fatalitet të dhunës, por si dështim të arsyes. Qysh herët artikuloi idenë e një Europe të bashkuar (1908), jo si projekt politik, por si domosdoshmëri kulturore. Në këtë vizion, ai ishte një idealist i kthjellët, ndoshta i dënuar të zhgënjehej. Ndikimi i Freud-it është i dukshëm: tek Cvajg, veprimi është gjithmonë simptomë e një drame më të thellë. Ai shkruan jo për atë që ndodh, por për atë që e bën të pashmangshme atë që ndodh. Martesa me Friderike Maria Burger von Winternitz (1914) përfaqëson një periudhë stabiliteti dhe bashkëpunimi intelektual. Ajo nuk ishte vetëm partnere jetësore, por edhe një prani e rëndësishme në universin e tij krijues. Pas më shumë se dy dekadash, ndarja e tyre në 1938 përkon me shpërbërjen e vetë botës që ai njihte. Martesa e dytë me Charlotte Altmann, më e re dhe më e heshtur në profil publik, zhvillohet në një kohë mërgimi dhe pasigurie. Është një lidhje që duket më shumë si strehë sesa si projekt. Me ngritjen e nazizmit, Cvajg humbet jo vetëm vendin, por koordinatat e ekzistencës së tij. Ai largohet nga Austria, jeton në Angli (Bath, Londër), merr shtetësinë britanike në 1938, udhëton në SHBA dhe përfundimisht vendoset në Brazil në 1940. Por mërgimi i tij është mbi të gjitha metafizik: ai është një njeri pa kohë. Europa që ai e quante “shtëpi shpirtërore” po zhdukej nën peshën e barbarisë moderne. Në vitin 1942, i goditur nga ndjenja e pakthyeshmërisë së kësaj humbjeje, ai dhe bashkëshortja e tij i japin fund jetës në Rio de Janeiro. Ky akt është lexuar shpesh si një kapitull i fundit i “Botës së djeshme”, libri i tij testamentar, ku ai përshkruan me një qartësi të dhimbshme rënien e një qytetërimi. “Europa e Cvajgut ishte një ëndërr, derisa historia vendosi ta zgjonte.” Ai shprehet; “Ne besuam se jetonim në një epokë sigurie; vetëm më vonë kuptuam sa e brishtë ishte ajo.” “Në zemër të Europës, aty ku kultura dukej e përjetshme, filloi në heshtje rrëzimi i saj.” “Europa nuk ishte thjesht një kontinent; ishte një gjendje shpirtërore që një ditë u zgjua dhe kuptoi se kishte humbur veten.” 📖 Libri më i pëlqyer Është e vështirë të zgjedhësh një të vetëm, por në mënyrë të qëndrueshme dy vepra qëndrojnë në majë: “Bota e djeshme” (Die Welt von Gestern) Kjo është vepra më e dashur dhe më e vlerësuar sot. Nuk është thjesht autobiografi, por një elegji për Europën para Luftës së Parë Botërore. Lexuesit e ndjejnë si një dëshmi intime dhe historike njëkohësisht. Në planin letrar dhe emocional, shumë i dashur mbetet edhe: “Letër nga një grua e panjohur” Një tekst i shkurtër, por tronditës, që përmbledh mjeshtërinë e tij në analizën e dashurisë obsesive dhe të heshtur. 📜 Dy ngjarje reale nga jeta e tij 1. Miqësia me Freud dhe ndikimi i psikanalizës Stefan Cvajg u njoh personalisht me Sigmund Freud dhe ruajti një raport respekti intelektual me të. Nuk ishte një ndjekës i verbër, por një lexues i thellë i ideve të tij. Ky kontakt ndikoi drejtpërdrejt në mënyrën si ai ndërtoi personazhet: jo si figura të jashtme, por si botë të brendshme në konflikt. Shumë nga novelat e tij janë, në thelb, “eksperimente psikologjike” të maskuara si letërsi. 2. Episodi me Richard Strauss dhe ndalimi nga nazistët Kur kompozitori i madh Richard Strauss vendosi në skenë operën “Die schweigsame Frau”, libreti ishte shkruar nga Cvajg. Regjimi nazist kërkoi që emri i tij, si hebre, të hiqej nga programi. Strauss refuzoi. Për pasojë, vetë Hitleri bojkotoi premierën dhe pas vetëm pak shfaqjesh opera u ndalua. Ky episod nuk është thjesht anekdotë artistike; ai simbolizon përplasjen midis kulturës dhe ideologjisë, një përplasje që Cvajg e përjetoi në mënyrë gjithnjë e më dramatike. Vepra dhe krijimtaria Krijimtaria e Cvajgut është e gjerë, por e bashkuar nga një vijë e vetme: eksplorimi i krizës së brendshme. Nga fillimet poetike me “Silberne Saiten” (1901), tek dramat si “Tersites” (1907) dhe “Jeremias” (1917), ai lëviz drejt formës që do ta bëjë të pavdekshëm: novela psikologjike. Në tekste si “Letër nga një grua e panjohur”, “Amok”, “Frika”, apo “Pështjellim ndjenjash”, ai ndërton një dramaturgji të brendshme, ku një ndjenjë e vetme, dashuria, xhelozia, turpi mund të marrë përmasa fatale. Biografitë e tij (Marie Antoinette, Maria Stuart, Magellan, Erasmus i Roterdamit, Joseph Fouché) janë më shumë se portrete historike; ato janë analiza të karakterit në raport me fatin dhe pushtetin. Romani “Padurimi i zemrës” (1939) mbetet një nga studimet më të holla mbi fajin dhe mëshirën si kategori morale. Ndërsa “Shahu” (1942) është një alegori e përqendrimit ekstrem të mendjes në kushte izolimi. Kulmi shpirtëror i veprës së tij është “Bota e djeshme”, një tekst që nuk është thjesht autobiografi, por një elegji për një epokë që ai e përkufizon si “era e artë e sigurisë”—një botë që besonte në progres dhe përfundoi në rrënim. Proza e Cvajgut është e rrjedhshme, e tejdukshme në sipërfaqe, por e thellë në strukturë. Ai shmang retorikën dhe kërkon intensitetin e përqendruar. Nuk ka teprime; çdo fjali është në funksion të një tensioni të brendshëm. Filozofia brendesia e tij është humaniste, por jo naive. Ai beson tek njeriu, por e njeh dobësinë e tij. Tek ai, tragjedia nuk lind nga e keqja e pastër, por nga keqkuptimi, nga hezitimi, nga paaftësia për të përballuar vetveten. Në kohën e tij, Stefan Cvajg ishte një nga autorët më të lexuar në botë. Elitat kulturore e vlerësonin si një stilist të rafinuar, një ndërmjetës të kulturave dhe një biograf të jashtëzakonshëm. Ai kishte një audiencë të gjerë, por edhe respekt kritik, një kombinim i rrallë. Megjithatë, disa rryma moderniste e shihnin si tepër “klasik”, tepër i përmbajtur për një epokë që po kërkonte thyerje radikale. Pas Luftës së Dytë Botërore, reputacioni i tij pësoi një zbehje relative. Një pjesë e kritikës e konsideroi si tepër sentimental, si përfaqësues të një bote që kishte dështuar. Në një klimë të re letrare, më cinike dhe më eksperimentale, eleganca e tij u perceptua për një kohë si një formë e tejkaluar. Por fundi i shekullit XX dhe fillimi i shekullit XXI sollën një rivlerësim të fuqishëm. Elitat letrare dhe kritika bashkëkohore e lexojnë sot Cvajgun si një kronist të brendshëm të krizës europiane, si një analist të jashtëzakonshëm të psikologjisë njerëzore dhe si një dëshmitar të rrallë të rënies së një qytetërimi. Sot ai nuk shihet më si “i butë”, por si i saktë. Jo si sentimental, por si i ndershëm ndaj kompleksitetit të ndjenjës. Në një kohë të re pasigurish, zëri i tij tingëllon sërish aktual, ndoshta sepse, në thelb, ai nuk shkroi për një epokë, por për një gjendje njerëzore që përsëritet.

Rubrika: Memorje e personaliteteve qe na frymezojnë pertej kohrave. Portret - Analizë. Shkrimi do te jete prezent tek Akademia Globale Dixhitale. Mitrush Kuteli: Figura e shquar që jetoi mes dy botëve. Mitrush Kuteli: shkrimtar, ekonomist dhe intelektual përballë kohës. Mitrush Kuteli është një nga figurat themelore të mendimit letrar shqiptar, ku letërsia nuk shërben si pasqyrë e thjeshtë e realitetit, por si mënyrë për ta zbërthyer atë nga brenda. Ai përfaqëson njeriun që jeton mes dy botëve: asaj të sistemit racional ekonomik dhe asaj të kujtesës poetike, ku jeta shndërrohet në rrëfim. Mitrush Kuteli ishte shkrimtar dhe ekonomist, jo politikan në kuptimin aktiv të fjalës. Si shkrimtar, ai është një nga figurat themelore të prozës shqipe: tregimtar i fuqishëm, që solli një realizëm të ngjyrosur me elemente mitike dhe folklorike, duke e kthyer jetën e përditshme shqiptare në rrëfim me thellësi morale dhe filozofike. Si profesion, ai ishte ekonomist dhe financier i formuar akademikisht, me doktoraturë në shkencat bankare dhe monetare në Bukuresht (1934), dhe ka punuar në institucione bankare në Rumani dhe më pas në Shqipëri. Në raport me politikën, Kuteli: nuk ishte politikan i karrierës por u përfshi indirekt në realitetin politik përmes punës në institucionet shtetërore financiare pas Luftës së Dytë Botërore dhe më pas u godit nga sistemi politik i kohës, duke u arrestuar në vitin 1947 dhe u dënua si “armik i popullit" Në veprën e tij, individi nuk qëndron i ndarë nga historia, por është i mbështjellë prej saj si nga një mjegull që nuk largohet kurrë plotësisht. Rëndësia e vepres se Kutelit qëndron në aftësinë për ta kthyer përditshmërinë në metaforë dhe fatin njerëzor në reflektim filozofik. Ai e sheh kohën jo si progres, por si kthim të vazhdueshëm të kujtesës, ku e shkuara vazhdon të formësojë të tashmen. Në këtë botë, fjala nuk është dekor, por dëshmi: ajo mban peshën e jetës së pathënë dhe të historive të vogla. Ndikimi i tij është i thellë sepse i dha letërsisë shqiptare një mënyrë të re shikimi, ku miti dhe realiteti nuk ndahen, por bashkëjetojnë. Te Kuteli, njeriu është një figurë e brishtë që mbijeton jo përmes fuqisë, por përmes kujtesës dhe tregimit. Letërsia e tij ndërton një univers ku toka, njeriu dhe historia flasin me të njëjtën gjuhë të heshtur. Kështu, ai mbetet një autor që e kthen rrëfimin në një formë të mendimit të thellë mbi ekzistencën. Kuteli, një prej figurave më të thella dhe më të veçanta të kulturës shqiptare, ku fjala nuk shërben vetëm për të treguar ngjarje, por për të zbuluar shtresat e fshehta të jetës njerëzore. Në veprën e tij, realiteti nuk mbetet kurrë i thjeshtë: ai kthehet në kujtesë, në simbol dhe shpesh në një reflektim filozofik mbi fatin e njeriut të zakonshëm. I lindur më 13 shtator 1907 në Pogradec, në një hapësirë ku natyra dhe heshtja krijojnë një ritëm të brendshëm meditimi, Kuteli u rrit me ndjesinë se rrëfimi është një mënyrë për të kuptuar botën. Arsimin e mesëm e kreu në Selanik, në Shkollën Tregtare rumune (1921–1928), një mjedis ku përballja me gjuhë, kultura dhe disiplinë e formoi në një intelektual me horizont të gjerë. Studimet e larta i përfundoi në Bukuresht, ku në vitin 1934 u doktorua në shkencat bankare dhe monetare me vlerësimin më të lartë. Ky formim i dyfishtë, ekonomik dhe kulturor, do ta shoqëronte gjatë gjithë jetës: mes logjikës së sistemit dhe ndjeshmërisë së rrëfimit. Në Rumani, ai shërbeu në administratën financiare dhe bankare, duke mbajtur detyra në Ministrinë e Financave dhe në institucione bankare të rëndësishme. Por përtej funksionit zyrtar, ai mbeti një vëzhgues i jetës shoqërore dhe i mënyrës se si ekonomia prek fatet individuale. Kjo përvojë e thelloi ndjesinë e tij për njeriun e zakonshëm, i cili më vonë do të bëhej qendra e letërsisë së tij. Në vitin 1942 u kthye në Shqipëri, duke sjellë me vete një përvojë të gjerë profesionale dhe kulturore. Ai u përfshi në institucionet financiare të vendit, fillimisht pranë shoqërisë SASTEB dhe më pas si këshilltar për çështjet monetare pranë Bankës Kombëtare të Shqipërisë. Në vitet 1945–1946, si drejtues i lartë në Bankën e Shtetit Shqiptar, luajti rol në përpjekjet për stabilizimin financiar të vendit pas luftës. Në këtë periudhë, mendimi i tij ekonomik nuk ishte thjesht teknik, por i lidhur me idenë e përgjegjësisë ndaj shoqërisë dhe ekuilibrit të jetës kolektive. Në vitin 1947 u arrestua dhe u dënua me pesë vjet heqje lirie si “armik i popullit”. Ky moment shënon një ndërprerje të detyruar, por jo të heshtur, në jetën e tij intelektuale. Burgimi nuk e shuan zërin e tij të brendshëm; përkundrazi, e thellon reflektimin mbi njeriun, mbi padrejtësinë dhe mbi qëndrueshmërinë e shpirtit përballë kufizimit. Pas lirimit në vitin 1949, iu kthye përkthimit dhe letërsisë, edhe pse për një kohë iu kufizua e drejta e botimit. Kuteli përktheu autorë të mëdhenj si Gogol, Tolstoj, Turgenjev dhe Eminesku, duke sjellë në shqip një univers klasik që pasuroi jo vetëm gjuhën, por edhe mënyrën e të menduarit letrar në Shqipëri. Përkthimi për të nuk ishte thjesht transferim gjuhësor, por një akt kulturor, një mënyrë për të zgjeruar horizontin e lexuesit shqiptar. Në krijimtarinë e tij origjinale, veprat si “Net shqiptare” (1938), “Ago Jakupi e të tjera rrëfime” (1943), “Sulm e lotë” (1943), “Havadan më havadan” (1944), “Kapllan aga i Shaban Shpatës” (1944), “Dashuria e berberit Artan” (1946), “Pylli i gështenjave” (1958), “Xinxifilua” (1962) dhe “Tregime të moçme shqiptare” (1965) ndërtojnë një botë ku realiteti i përditshëm merr ngjyrim të thellë emocional dhe simbolik. Personazhet e tij nuk janë vetëm figura letrare, por përfaqësime të një bote ku njeriu jeton mes traditës, kujtesës dhe fatit. Pas vdekjes së tij u botuan edhe vëllime të tjera si “Tregime të zgjedhura” (1972), “Baltë nga kjo tokë” (1973) dhe “Në një cep të Ilirisë së poshtme” (1983), që dëshmojnë vazhdimësinë e një zëri që nuk u shua me kohën, por u thellua në kujtesën letrare shqiptare. Mitrush Kuteli mbetet një autor ku fjala nuk është dekor, por mënyrë për të menduar njeriun dhe botën e tij. Në rrëfimin e tij, jeta nuk paraqitet si kronikë, por si përjetim i ngadalshëm, ku e zakonshmja fiton peshë dhe heshtja bëhet kuptim. Mitrush Kuteli mund të lexohet si një botëkuptim i veçantë mbi njeriun shqiptar, ku realiteti nuk është kurrë i mbyllur në fakt, por gjithmonë i ndërthurur me kujtesën, gojëdhënën dhe përjetimin moral. Në themel të tij qëndron një vizion ciklik i jetës: koha nuk ecën vetëm përpara, por kthehet, përsëritet dhe sedimentohet në rrëfim. Botëkuptimi i Kutelit është antropocentrik, por jo individualist. Njeriu tek ai nuk ekziston i izoluar; ai është pjesë e një strukture të gjallë komunitare dhe natyrore. Fati i individit nuk shpjegohet vetëm me zgjedhje personale, por me një rend më të gjerë historik dhe moral, ku e kaluara ushtron peshë të vazhdueshme mbi të tashmen. Kjo e afron me një mendësi arkaike, por të filtruar përmes vetëdijes moderne. Stili i tij është një realizëm i përthyer: në sipërfaqe duket i thjeshtë, por në thelb është shumë-shtresor. Ai ndërton një gjuhë që lidhet fort me oralitetin shqiptar, duke e kthyer tregimin në një akt të gjallë rrëfimi, jo në një strukturë të ftohtë letrare. Kjo i jep prozës së tij një ritëm të brendshëm, ku fjalia nuk synon vetëm të informojë, por të evokojë një botë të tërë kulturore. Në plan filozofik, Kuteli nuk operon me abstraksione, por me përvoja të kondensuara në figurë dhe episod. E vërteta për të nuk është koncept, por kujtesë e jetuar. Prandaj realiteti i tij është gjithmonë i ndërmjetësuar nga narracioni: ajo që ndodh, merr kuptim vetëm kur tregohet. Në këtë sens, rrëfimi bëhet formë e dijes. Një tjetër element thelbësor është etika e tij e nënkuptuar. Kuteli nuk predikon, por sugjeron një moral të heshtur: dinjiteti i njeriut qëndron në durimin, në kujtesën dhe në aftësinë për të mos u shkëputur nga rrënja. Edhe kur realiteti është i ashpër, figura e tij letrare nuk bie në nihilizëm, por ruan një humanizëm të përmbajtur. Në këtë kuptim, Kuteli është një autor i ndërmjetëm mes traditës dhe modernitetit: ai ruan strukturën mitike të mendimit popullor, por e organizon atë me vetëdije moderne letrare. Kjo ndërthurje e bën veprën e tij jo thjesht përshkruese të botës shqiptare, por interpretuese të saj.

Kjo poezi e Kadaresë, “Në natën plot acar”, është në thelb një metaforë e fuqishme për krijimin artistik dhe çmimin e tij. Poeti e vendos veten në një natë të ftohtë dhe armiqësore, që mund të lexohet si botë e vështirë, e heshtur ose edhe shtypëse. Brenda kësaj nate, ai përpiqet të ndezë një zjarr që është simbol i krijimit, i frymëzimit dhe i vetë poezisë. Që ky zjarr të mos shuhet, ai detyrohet të sakrifikojë gjithçka që ka: fillimisht forcat e tij, pastaj pjesë të vetes, deri edhe “copëra të shpirtit”. Kjo tregon se arti për Kadarenë nuk lind lehtë; ai ushqehet me dhimbje dhe vetështerim. Krijimi bëhet një proces i vazhdueshëm humbjeje personale. Rreth tij, bota nuk është neutrale. Ka figura që duan ta shuajnë këtë zjarr pra moskuptimi, ligësia ose indiferenca dhe të tjerë që jetojnë në një realitet tjetër, ku zjarret e tyre janë të lehta dhe pa sakrificë. Kjo krijon një kontrast mes artistit të vetmuar dhe shoqërisë që nuk e kupton. Në një moment, poeti lodhet dhe mendon të dorëzohet, por kjo dorëzim nuk zgjat. Ai kthehet sërish te zjarri, si në një gjendje të pavetëdijshme, sikur të jetë i detyruar nga vetë natyra e tij krijuese. Kjo tregon se arti nuk është thjesht zgjedhje, por një thirrje e brendshme që nuk shuhet lehtë. Në fund, poezia mbetet një reflektim mbi rolin e shkrimtarit: një njeri që mban gjallë një dritë në errësirë, edhe kur kjo dritë i kushton vetë atij. Poezia. Në natën plot acar – Ismail Kadare (1984) Në natën plot acar një zjarr desha të ndez Por, nata ish e ftohtë, ah, ç’tmerr i zi që ish, Ndaj që të mbahej gjallë ky zjarrth n’atë rrebesh Diçka përherë kërkonte, kërkonte vazhdimisht. Ndaj si shtegtari murg, që shkarpat mbledh në terr, Unë hidhja n’atë zjarr gjymtyrët pa pushim. Por ishin pak ato, ndaj fill pas tyre rresht Mbi të nisa të hedh copëra të shpirtit tim. Se s’bëhej ndryshe, dot, se s’bëhej ndryshe, eh, Se duhej që dikush ta mbante atë flakë. Në flakëzën-delir që veç vajosja sjell Të frikshme pamje ndritnin e dridheshin përqark. I shihnit vallë ato, dallonit vallë diçka Ndërsa rreth meje nata me terr e ujq u mbush. Se donin që të gjithë ta fiknin atë zjarr, Dikush me ligësi e me padije dikush. Të tjerë majë kodrash ku dielli kishte rënë Të tyret zjarre ndrisnin dhe qeshnin që përtej. Se s’donin të kuptonin ç’bëhej këtu brenda Se ç’fli kërkon një flakëz që lindet në një terr. I lodhur nganjëherë kam thënë: shuhu pra, Në qoftë se nuk të duan, të bjerë natë e pafund. Të verbtit sytë tuaj kështu ndoshta do t’jenë Në terrin absolut pa shqetësim kurrkund. Po prapë diçka më shtynte të ngrihem si somnambul, Si murgu shkretimtar që shkarpat verbtaz mbledh Dhe sipër zjarrit prap’ të hedh gjymtyrët akull Dhe copërat një nga një të shpirtit tim të hedh. I. Kadare – 1984

Hajrie Rondo – Ikona e përjetshme e skenës shqiptare. Hajrie Rondo shfaqet si një prani që nuk i përket vetëm historisë së teatrit dhe kinemasë shqiptare, por vetë kujtesës së brendshme të gruas si qenie që mendon, duron dhe transformon dhimbjen në formë arti. Ajo nuk interpreton thjesht role; ajo i jep trup mendimit të heshtur të një shoqërie dhe zë asaj që shpesh mbetet pa zë. Ajo përfaqëson forcën e heshtur si një kategori filozofike e ekzistencës: një qëndresë që nuk bërtet, por që mbijeton përmes dinjitetit. Hajrie Rondo është një aktore shqiptare e teatrit dhe kinemasë, e lindur në Delvinë më 1 mars 1951. Ajo kreu studimet e larta për aktore në Institutin e Lartë të Arteve në Tiranë (1969–1972), ku arti skenik u kthye në gjuhën e saj të dytë të ekzistencës. Pas diplomimit, u angazhua në Teatrin “Bylis” të Fierit, ku nisi rrugëtimin e saj mes dritave të skenës dhe heshtjeve që flasin më shumë se fjalët. Më vonë u bë një nga figurat më të rëndësishme të teatrit dhe filmit shqiptar. Ajo u nda nga jeta më 9 shtator 2017, duke lënë pas një kujtesë artistike që nuk zbehet. E lindur në Delvinë, në një tokë ku deti dhe guri duket sikur flasin me të njëjtën gjuhë durimi, ajo u rrit mes një bote të thjeshtë, por të thellë si rrënjët e ullirit. Fëmijëria e saj ishte një qetësi e mbushur me vëzhgim, ku çdo gjest i vogël mësonte peshën e së pathënës. Në vitet e rinisë, ajo u drejtua drejt Tiranës si drejt një horizonti që kërkonte të shndërrohej në zë. Në Institutin e Lartë të Arteve (1969–1972), ajo u formësua si një instrument i ndjeshmërisë njerëzore, ku fjala, trupi dhe heshtja filluan të marrin kuptim skenik. Pas diplomimit, Teatri “Bylis” i Fierit u bë porta e saj e parë drejt botës së madhe të skenës. Aty ajo u ngjit si një dritë që nuk kërkon vëmendje, por e mbush hapësirën me praninë e saj të qetë dhe të fortë njëkohësisht, duke i dhënë jetë roleve si të ishin kujtime që marrin frymë. Më pas, rruga e saj artistike u shtri si një lumë i qetë por i thellë në teatër dhe kinema, ku ajo nuk luante personazhe, por i thërriste në jetë. Në çdo rol, ajo linte gjurmën e një shpirti që nuk interpreton vetëm botën, por e dëgjon atë në heshtjen e saj më të brendshme. Dinjiteti i saj artistik nuk është dekor, por strukturë e brendshme morale që nuk thyhet nga roli, por e përthith rolin dhe e shndërron në përvojë njerëzore. Si grua dhe si artiste, ajo nuk e ndan jetën nga skena; për të, skena është vazhdim i jetës në një formë më të kthjellët. Disiplina e saj nuk është vetëm profesionale, por një etikë ekzistence, ku çdo gjest është i peshuar si kuptim dhe çdo heshtje si deklaratë. Personazhet e saj nuk “luhen”, por “bëhen”, duke kaluar nga tekst në qenie. E veçanta e saj qëndron në paradoksin ekzistencial që ajo mishëron: ashpërsia dhe brishtësia nuk janë të kundërta, por dy gjendje që bashkëjetojnë në të njëjtin shpirt; tragjedia dhe komedia nuk përjashtojnë njëra-tjetrën, por janë dy mënyra të ndryshme për të përballuar të njëjtën të vërtetë njerëzore; heshtja dhe shprehja nuk janë mungesë dhe prani, por dy forma të së njëjtës intensitet. Në çdo rol, ajo nuk kërkon zbukurim estetik, por zbulesë të së vërtetës. Arti i saj nuk është iluzion, por demaskim i butë i realitetit njerëzor, ku shoqëria sheh veten pa mburoja. Në këtë kuptim, ajo nuk është vetëm aktore, por ndërmjetëse midis jetës dhe vetëdijes së saj. Në kujtesën artistike shqiptare, ajo qëndron si një formë reference jo vetëm estetike, por edhe etike: një kujtesë se arti është përgjegjësi ndaj së vërtetës njerëzore. Brezat e rinj nuk e shohin thjesht si model interpretimi, por si një mënyrë të të kuptuarit të emocioneve si strukturë mendimi dhe jo si shpërthim i rastësishëm. Hajrie Rondo kujtohet si një prani që nuk shteron me kohën, sepse nuk i përket vetëm kohës. Ajo është një nga ato figura ku arti pushon së qeni profesion dhe bëhet mënyrë e të qenit në botë. E lindur në Delvinë më 1 mars 1951, ajo kaloi nga Instituti i Lartë i Arteve (1969–1972) në skenë si një vazhdim i natyrshëm i formimit të saj të brendshëm. Në teatrin “Bylis” të Fierit, ajo nuk filloi thjesht karrierën, por artikulimin e një gjuhe të re emocionale në skenën shqiptare. Qysh në fillim, ajo mishëroi figura që nuk ishin vetëm personazhe, por gjendje njerëzore: gra të mbajtura nga heshtja, të ndërtuara mbi krenarinë e dhimbjes dhe mbi dinjitetin e brendshëm që nuk kërkon justifikim. Roli i Ruzës në “Gjëmimi i atij dimri” dhe Fatbardha në “Balada për një grua” nuk janë vetëm interpretime, por forma të ndërgjegjes sociale të artikuluar artistikisht. Galeri rolesh si në teatër ashtu edhe në film nuk është thjesht listë krijimesh, por një hartë e gjendjeve njerëzore: nëna si kujtesë sakrifice, gruaja si tension midis dashurisë dhe moralit, individi si përplasje midis kohës dhe dinjitetit. Në komedi, ajo nuk largohet nga serioziteti i së vërtetës, por e transformon atë në ironi të mençur. Humori i saj nuk është arratisje nga realiteti, por një mënyrë tjetër e përballjes me absurditetin e tij. Në këtë mënyrë, ajo dëshmon se tragjikja dhe komikja janë dy forma të një të njëjtës vetëdije njerëzore. Në kinematografi, prania e saj mbetet po aq e ngarkuar me domethënie: çdo rol është një fragment i një gruaje që nuk është kurrë njëdimensionale, por gjithmonë e ndarë midis fatit dhe vetëdijes për fatin. “Tana” dhe rolet e tjera nuk janë figura të thjeshta narrative, por reflektime mbi gruan shqiptare si subjekt historik dhe emocional. Vlerësimet dhe çmimet nuk janë kurorë e jashtme, por shenja të një ndikimi që ka depërtuar në strukturën e kujtesës artistike kombëtare. Ajo nuk u nderua vetëm për atë që bëri, por për mënyrën se si e ndryshoi mënyrën e të kuptuarit të aktrimit. U nda nga jeta më 9 shtator 2017, por në logjikën e artit të saj, mungesa fizike nuk është mungesë e pranisë. Ajo vazhdon të ekzistojë si kujtesë estetike dhe etike njëkohësisht, si dëshmi se arti i vërtetë nuk mbyllet me biografi, por hapet në interpretim të vazhdueshëm. Hajrie Rondo mbetet një figurë ku skena shqiptare gjen jo vetëm një aktore, por një mënyrë të menduari mbi njeriun.

Adele Laurie Blue Adkins është një nga zërat më të fuqishëm të muzikës bashkëkohore britanike, e njohur për aftësinë e saj për të shndërruar dhimbjen personale në art universal. Ajo lindi më 1988 në Tottenham, Londër, dhe u rrit nga nëna e saj pasi babai u largua herët nga familja. Kjo mungesë la gjurmë të thella në ndjeshmërinë e saj artistike. Adele u diplomua në BRIT School for Performing Arts, një shkollë prestigjioze ku u formuan shumë artistë të njohur britanikë. Që në fillimet e saj, ajo u dallua për zërin e saj të rrallë, të ngrohtë dhe emocional, më shumë sesa për imazhin vizual që kërkon industria. Albumi i saj i parë, “19”, solli një sukses të menjëhershëm dhe e prezantoi si një talent të ri premtues. Më pas erdhi “21”, albumi që e shndërroi në fenomen global, me këngë si Rolling in the Deep dhe Someone Like You. Albumi “25” thelloi temat e nostalgjisë, dashurisë dhe rritjes personale, duke e bërë një artiste të pjekur emocionalisht. Në “30”, ajo trajtoi ndarjen, mëmësinë dhe rindërtimin e vetes, me një ton më intim dhe reflektiv. Adele ka fituar shumë çmime prestigjioze, përfshirë Grammy Awards, Oscar për këngën “Skyfall”, dhe Golden Globe. Suksesi i saj nuk qëndron vetëm në numra, por në aftësinë për të prekur ndjeshmërinë njerëzore në mënyrë të drejtpërdrejtë. Estetika e saj artistike nuk është përsosmëri artificiale, por e vërteta e papërpunuar e emocioneve. Ajo përfaqëson idenë se bukuria artistike lind nga autenticiteti, jo nga format e imponuara. Në një kuptim , Adele tregon se njeriu bëhet universal kur pranon vetveten në mënyrën më të sinqertë. Ajo nuk është thjesht një këngëtare, por një narratore e dhimbjes dhe shpresës njerëzore, në faktin se zëri i saj nuk dëgjohet vetëm me vesh, por me zemër. Ajo u rrit në një lagje modeste të Londrës. Babai i saj u zhduk para se ajo të mund ta mbante mend. Nëna e saj punonte pa pushim për të siguruar jetesën. Në shtëpi, ajo gjente ngushëllim në muzikë. Ndërsa fëmijët e tjerë luanin jashtë, ajo kalonte orë të tëra në dhomën e saj, duke kënduar me një furçë flokësh si mikrofon dhe duke imagjinuar një jetë shumë ndryshe nga e saja. Që në adoleshencë, ajo u pranua në BRIT School for Performing Arts, ku filloi të formësonte identitetin e saj artistik. Aty u kuptua se zëri i saj kishte një ngarkesë emocionale të rrallë, që e dallonte nga të tjerët. Pas diplomimit, ajo nisi të publikonte këngë të thjeshta, por të thella në ndjenjë, që tërhoqën vëmendjen e industrisë muzikore britanike. Megjithatë, teksa u rrit dhe nisi të ndante talentin e saj me të tjerët, u përball me një realitet të ashpër. Njerëzit nuk dëgjonin vetëm zërin e saj; ata gjykonin trupin, fytyrën dhe stilin e saj personal. Bota e spektaklit mund të jetë jashtëzakonisht mizore, dhe asaj i është thënë shumë herë se ishte “shumë e shëndoshë” për t’u bërë një yll i vërtetë. Këto fyerje nuk ishin thjesht pëshpërima; ishin të forta, të drejtpërdrejta dhe të synuara për ta dekurajuar. Por edhe si vajzë e re, ajo kishte një forcë të qetë të brendshme. Ajo e kuptonte një të vërtetë themelore që shumë të tjerë nuk e shihnin: zëri i saj ishte një forcë e natyrës që nuk kishte nevojë për lejen e askujt për të shkëlqyer. Ishte një dhuratë që i përkiste vetëm asaj, dhe asnjë kritikë nuk mund t’ia merrte. Kur më në fund gjeti guximin për të prezantuar këngët e saj në industrinë muzikore, rezistenca që hasi ishte edhe më e fortë. Ajo mori shumë refuzime nga njerëz që pretendonin se thjesht nuk përputhej me “imazhin” e një artisteje të suksesshme. Një producent madje i tha drejtpërdrejt se nëse nuk humbiste shumë peshë, nuk do të shiste kurrë asnjë disk. Këto fjalë ishin si goditje, duke shkaktuar dhimbje të thellë emocionale dhe duke ushqyer pasiguritë e saj. Megjithatë, në vend që t’u nënshtrohej këtyre kërkesave apo të ndryshonte atë që ishte për t’i pëlqyer një të panjohuri, ajo mori një vendim vendimtar. Ajo vendosi ta përdorte këtë dhimbje si motor të krijimtarisë së saj. Ajo refuzoi të ndryshonte trupin për t’u përshtatur me një kallëp. Në vend të kësaj, mori dhimbjen, frikërat dhe pasiguritë e saj më të thella dhe i shndërroi në fjalë dhe melodi. Ajo vuri gjithë shpirtin e saj në çdo notë që këndonte. Kur interpretoi për herë të parë “Someone Like You” dhe pa publikun të prekur deri në lot, e kuptoi se brishtësia e saj nuk ishte dobësi, por përkundrazi forca e saj më e madhe. Suksesi erdhi shpejt me albumin “19”, por kulmi i famës së saj u bë albumi “21”, që e shndërroi në një fenomen global. Këngë si Rolling in the Deep, Set Fire to the Rain dhe Someone Like You e vendosën në historinë e muzikës moderne. Më pas, albumet “25” dhe “30” treguan një artiste më të pjekur, që fliste për dashurinë, humbjen, mëmësinë dhe rindërtimin e vetes. Ajo ka fituar çmime të shumta ndërkombëtare, përfshirë Grammy Awards, një Oscar për këngën Skyfall dhe një Golden Globe, duke u renditur ndër artistet më të vlerësuara të brezit të saj. Pavarësisht suksesit fenomenal, rrugëtimi i saj mbeti i vështirë. Fama nuk ishte një zgjidhje magjike për problemet e saj. Ajo luftoi me episode depresioni dhe përjetoi një moment të frikshëm kur humbi zërin gjatë një turneu të madh, një ngjarje që kërcënoi vetë thelbin e identitetit të saj. Ndonjëherë, pesha e botës i dukej shumë e rëndë, dhe ajo e mendoi seriozisht të largohej përgjithmonë nga skena. Megjithatë, gjeti forcën për të vazhduar duke parë djalin e saj dhe duke kujtuar vajzën e vogël që kishte qenë dikur, atë që këndonte e vetme në dhomën e saj me një furçë flokësh si mikrofon. Ajo e kuptoi se kishte përgjegjësinë të qëndronte besnike ndaj historisë së saj. Sot, kur qëndron në skenë përpara mijëra fansave, qëllimi i saj nuk është më të arrijë përsosmërinë. Ajo e ka kapërcyer nevojën për të kënaqur kritikët që dikur i thoshin se nuk ishte mjaftueshëm e mirë. Çdo herë që këndon, ajo e bën këtë për të qenë autentike dhe për të festuar rrugën që ka përshkuar. Ajo jo vetëm që i mbijetoi industrisë muzikore; ajo e transformoi atë duke refuzuar të fshehë papërsosmëritë e saj. Ajo mbetet një simbol shprese për të gjithë ata që u është thënë se janë “shumë” ose “jo mjaftueshëm”, duke dëshmuar se gjëja më e fuqishme që mund të jetë një njeri është vetvetja.

Sandra Bullock: Një yll i qëndrueshmërisë njerëzore dhe elegancës artistike. Një nga figurat më të ndritura, më të dashura dhe më të fuqishme të Hollywood-it, Sandra Bullock shkëlqen si një yll i rrallë që nuk zbehet kurrë me kohën. Ajo përfaqëson elegancën e natyrshme, talentin e jashtëzakonshëm dhe një prani artistike që ka mahnitur breza të tërë shikuesish në mbarë botën. Në historinë e kinemasë moderne, ajo mbetet një ikonë e padiskutueshme e suksesit, forcës dhe humanizmit të rafinuar. Sandra Bullock është një aktore amerikane me rrënjë të dyfishta kulturore, e lindur më 26 korrik 1964 në Arlington, Virginia (SHBA). Ajo vjen nga një familje artistike: nëna e saj, Helga Meyer, ishte këngëtare opere gjermane, ndërsa babai i saj punonte në fushën e zërit dhe instrukcionit vokal. Kjo e bëri Sandrën të rritet mes dy botëve — Amerikës dhe Gjermanisë — dhe për disa vite të fëmijërisë së saj jetoi në Nuremberg dhe Salzburg, ku mësoi edhe gjermanishten si gjuhë të parë. Sandra Bullock studioi në Washington-Lee High School në Virginia, ku u dallua për energjinë dhe prirjen për skenë. Më pas u regjistrua në East Carolina University, ku ndoqi studime në dramë dhe aktrim. Megjithatë, ajo nuk i përfundoi studimet në mënyrë tradicionale, sepse vendosi të largohej për të ndjekur karrierën në aktrim në Nju Jork. Vite më vonë, universiteti i dha një diplomë nderi (honorary BA) në shenjë vlerësimi për suksesin e saj. Rruga e saj nuk ishte e menjëhershme. Ajo filloi me role të vogla në teatër dhe televizion, derisa u bë e njohur në fillim të viteve ’90. Pika e kthesës erdhi me filmin “Speed” (1994), ku u shndërrua në një ikonë të kinemasë aksion dhe njëkohësisht në “vajzën e momentit” të Hollywood-it. Më pas, Sandra ndërtoi një karrierë jashtëzakonisht të larmishme: komedi romantike (Miss Congeniality), drama intensive (The Blind Side), dhe filma artistikë të hapësirës dhe ekzistencës (Gravity). Ajo ka treguar aftësi të rrallë për të kaluar nga humori i lehtë tek drama e thellë pa humbur autenticitetin. Sandra Bullock është një nga aktoret më të vlerësuara të brezit të saj. Ndër çmimet më të rëndësishme: Oscar (Academy Award) për Aktoren më të Mirë – The Blind Side (2010) Golden Globe Award për të njëjtin rol (2010) Screen Actors Guild Award (SAG) për interpretim kryesor Critics’ Choice Award Nominime të shumta për BAFTA dhe çmime të tjera ndërkombëtare Një nga aktoret më të dashura nga publiku, me shumë People’s Choice Awards Por përtej trofeve, ajo ka fituar diçka më të rrallë në Hollywood: besueshmërinë si aktore që mund të jetë njëkohësisht komerciale dhe artistike. Sandra Bullock përfaqëson një lloj ekuilibri të rrallë në botën e imazhit: ajo nuk është vetëm “yll”, por një figurë që ndërton praninë e saj mbi normalitetin. Në një industri ku shpesh ekzagjerimi është rregull, ajo ka zgjedhur një formë tjetër force , atë të thjeshtësisë së kontrolluar. ajo nuk shfaqet si një mit i largët, por si një njeri i afërt që kalon nëpër role pa e humbur humanitetin. Kjo e bën kinemanë e saj të duket më pak si spektakël dhe më shumë si reflektim i jetës së përditshme të transformuar në art. Në një kuptim më filozofik, karriera e saj mund të lexohet si një pyetje e vazhdueshme mbi identitetin: kush jemi ne kur ndryshojmë role, kur jemi të vëzhguar, kur jemi të dashur apo të gjykuar? Sandra Bullock nuk jep përgjigje të drejtpërdrejta — ajo i luan këto pyetje. Në fund, ajo që e bën të qëndrueshme praninë e saj në kulturë nuk është vetëm talenti, por aftësia për të ruajtur një ndjenjë njerëzore brenda një industrie që shpesh e konsumon atë. Në këtë kuptim, ajo nuk është vetëm aktore, por një kujtesë e butë se fama nuk duhet të shkatërrojë thjeshtësinë, dhe arti nuk ka pse të humbasë njerëzoren për të qenë i madh. Dy episode shumë domethënëse të jetës së saj, sepse ato tregojnë më qartë jo vetëm karrierën, por edhe dimensionin njerëzor të Sandrës mënyrën si ajo ka përballuar dhimbjen, presionin dhe jetën private larg kamerave. 1. Rënia e një bote perfekte: tradhtia dhe rilindja personale Në fund të viteve 2000, Sandra Bullock dukej se ishte në një nga momentet më të qëndrueshme të jetës së saj: një karrierë në kulm dhe një martesë me Jesse James, një figurë televizive në SHBA. Por kjo “stabilitet” u thye papritur në vitin 2010, kur u bë publike se bashkëshorti i saj kishte qenë i përfshirë në tradhti. Ngjarja ndodhi në një moment paradoksal: pak kohë pasi Sandra kishte fituar Oscar-in për “The Blind Side”, pra në pikën më të lartë profesionale të jetës së saj. Ndërsa bota e duartrokiste në skenë, jeta e saj private po shembej në heshtje. Ajo zgjodhi të tërhiqej nga vëmendja publike dhe, në vend që të ndërtonte një narrativë hakmarrjeje apo dramë mediatike, vendosi heshtjen dhe distancën. Më pas u divorcua dhe u fokusua te një vendim që do ta ndryshonte përgjithmonë jetën e saj: adoptimi i fëmijëve. Kjo periudhë tregon një Sandra tjetër — jo vetëm aktoren e suksesshme, por një grua që e rindërton jetën pa spektakël, duke e kthyer dhimbjen në strukturë të re personale. 2. Amësia e zgjedhur: adoptimi dhe një formë tjetër dashurie Pas divorcit, Sandra Bullock u tërhoq më shumë nga jeta publike dhe filloi një rrugëtim shumë privat: adoptimin e një djali, Louis, dhe më vonë një vajze, Laila. Ajo nuk e trajtoi këtë si një histori “hollywoodiane” për imazh publik, por si një vendim të thellë personal. Për një periudhë, ajo e mbajti procesin larg mediave, duke mbrojtur fëmijët nga ekspozimi i hershëm. Në intervista të rralla, ajo ka lënë të kuptohet se amësia për të nuk është një rol i shtuar, por një transformim i identitetit. Nuk është më vetëm aktore që interpreton jetë të tjera, por një njeri që ndërton një jetë reale për dikë tjetër. Në këtë aspekt, Sandra Bullock shpesh lexohet si një figurë që e sfidon idenë klasike të “familjes në Hollywood”: ajo tregon se familja nuk është formë, por përkushtim; nuk është narrativë publike, por prani e përditshme. (Në vazhdim të portretit të saj) Këto dy histori — njëra e thyerjes dhe tjetra e rindërtimit — e bëjnë figurën e Sandrës më komplekse sesa thjesht një ikonë filmi. Ajo nuk përfaqëson vetëm suksesin, por edhe mënyrën se si një njeri mund të mbetet i qëndrueshëm kur jeta e detyron të fillojë nga e para. Në fund, tek ajo bashkohen dy lëvizje të kundërta: humbja dhe krijimi. Dhe ndoshta pikërisht aty qëndron forca e saj më e vërtetë estetike dhe njerëzore. Figura e Sandra Bullock lexohet si një metaforë e qëndrueshmërisë njerëzore brenda një sistemi që jeton nga ekspozimi dhe konsumimi i imazhit. Ajo mishëron suksesin, por aftësinë për të mbijetuar përtej tij, duke e kthyer famën nga qëllim në pasojë Në një botë ku identiteti shpesh ngatërrohet me rolin publik, ajo ruan një ndarje të heshtur mes “vetes” dhe “personazhit”. Në aspekt filozofik, ajo përfaqëson idenë se vlera e një individi nuk varet nga spektakli, por nga vazhdimësia e zgjedhjeve të brendshme. Rëniet personale nuk e shkatërrojnë figurën e saj, por e thellojnë atë, duke e bërë më njerëzore dhe më të lexueshme. Amësia e saj e zgjedhur tregon një etikë të dashurisë që nuk buron nga forma, por nga përgjegjësia. Sandra Bullock bëhet kështu një figurë e “normalitetit të jashtëzakonshëm”: një yll që nuk kërkon të jetë mit, por njeri i qëndrueshëm në ndryshim. Në këtë kuptim, ajo sfidon idenë tradicionale të famës si identitet, duke e kthyer atë në një fazë kalimtare. Në fund, ajo na kujton se forca nuk është mungesa e thyerjes, por aftësia për të vazhduar pa u bërë i huaj për veten.

Personalitet i artit e muzikes që frymezon. Shkrimi do te jete prezent tek Akademia Globale Dixhitale. Margarita Kristidhi; një vetëdije muzikore që u bë ikonë. Jeta si prelud i një tingulli të brendshëm Margarita Kristidhi, e njohur me përkëdhelinë intime “Bebi”, nuk është thjesht një emër në historinë e muzikës shqiptare; ajo është një gjendje e ndërgjegjes artistike, një formë e përqendruar e shpirtit interpretues që mori trajtë në skenën koncertale shqiptare. Si pianistja e parë e kompletuar e kësaj jete koncertale, ajo nuk ndërtoi vetëm një karrierë, por një model, një standard që vazhdon të jehojë përtej kohës, si një ide e vazhdueshme e përsosmërisë. E lindur më 7 shtator 1937 në Tiranë, në një familje me rrënjë të thella kulturore, ajo u rrit në një univers ku gjuha dhe dija nuk ishin mjete, por mënyra të qenies. I ati, Kristo Kristidhi, i lindur në Manastir dhe i formuar në Graz për mjekësi, do të bëhej okulisti i parë i Tiranës, ndërsa e ëma, Maria, një grua me horizont të gjerë kulturor, zotëronte disa gjuhë të huaja. Në këtë mjedis shumëgjuhësh, Margarita nuk mësoi vetëm të komunikonte, ajo mësoi të dëgjonte botën në shumë frekuenca, si një partiturë e padukshme që formësonte ndërgjegjen e saj artistike. Talenti i saj nuk erdhi si një shpallje e bujshme, por si një zbulim i heshtur: një piano në shtëpi, një motër më e madhe, Aneta, që studionte, dhe një fëmijë që dëgjonte me një vëmendje të rrallë. Në moshën 5-vjeçare, ajo u ul për herë të parë në piano, një akt i thjeshtë që në thelb shënoi hyrjen në fatin e saj, si një prelud i një jete të tërë në kërkim të tingullit të brendshëm. Formimi, midis pengesave dhe këmbënguljes Pas ndërprerjes së përkohshme të studimeve për shkak të largimit të mësuesit italian pas çlirimit, ajo vijoi nën drejtimin e T. Guraziut dhe P. Nakojas. Me hapjen e liceut artistik “Jordan Misja”, Margarita u bë pjesë e brezit themelues dhe përfundoi studimet në vitin 1954. Dy herë fitoi të drejtën për të studiuar në Moskë, dhe dy herë iu mohua, por historia e saj nuk është histori e mundësive të humbura, por e aftësisë për të krijuar vlerë brenda kufijve të pamundur, duke e kthyer pengesën në formë përqendrimi. Po atë vit, ajo nisi punë në Teatrin e Operës dhe Baletit, duke hyrë në një marrëdhënie të gjatë me skenën, si një dialog i vazhdueshëm mes individit dhe publikut. Në vitin 1955, ajo mori pjesë në një turne në Europën Lindore, Varshavë, Berlin, Pragë, Bukuresht, Sofje, duke hapur një komunikim të hershëm me publikun ndërkombëtar, ndërsa në vitin 1960 një tjetër turne në Bullgari e thelloi këtë prani. Studimet e larta i kreu në vitet 1962–1966 në Konservatorin Shtetëror të Tiranës, me pedagogun Cen Ping Gang, duke u diplomuar dhe duke nisur njëkohësisht rrugën pedagogjike. Në vitin 1966, ajo u emërua pedagoge në Institutin e Lartë të Arteve, një rol që do ta mbante deri në vitin 1994, duke u shndërruar në një pikë referimi për breza të tërë. Një jetë mes skenës dhe shpirtit krijues Në vitin 1968, ajo u martua me regjisorin Pirro Milkani, duke ndërtuar një jetë ku arti dhe përditshmëria bashkëjetonin si dy dimensione të së njëjtës përvojë. Në vitin 1973, në Konservatorin Superior të Parisit, ajo studioi me Suzana Roche dhe u vlerësua nga prof. W. Perlemytier, i cili pa tek ajo potencialin për çmim të parë në konkursin “Nadia Boulanger”, por historia ndërhyri sërish dhe ajo u detyrua të kthehej në Shqipëri, në një kohë kur arti kufizohej nga ideologjia, duke e bërë përvojën e saj një tension të vazhdueshëm mes mundësisë dhe kufizimit. Kulmet dhe paradokset e suksesit Interpretimi i saj i veprave të Feim Ibrahimit, veçanërisht Koncerti Nr. 1 (1971) dhe Koncerti Nr. 2 (1975), mbetet një nga kulmet e pianizmit shqiptar. Ndërsa koncerti i dytë u prit me një heshtje të thellë dhe duartrokitje shpërthyese, vetë pianistja nuk u vlerësua me çmim, nën akuzën absurde të një “loje mistike”, një paradoks që zbulon përplasjen mes artit dhe ideologjisë. Megjithatë, ajo vazhdoi, duke ndërtuar një repertor që përfshin Bach, Beethoven, Liszt, Chopin, si dhe premiera të autorëve shqiptarë si Tish Daija, Nestor Kraja, Tonin Harapi, Kozma Lara, Albert Paparisto, duke u bërë shpesh zëri i parë i këtyre veprave. Nga viti 1973 deri më 1994, Margarita Kristidhi udhëhoqi rreth 60 diploma, duke formuar një brez pianistësh, Anita Tartari, Johan Botka, Vojsava Mane, Merita Rexha, Nora Çashku, të cilët mbajnë gjurmën e saj jo vetëm në teknikë, por në mënyrën e të menduarit. Për të, një pianist nuk mund të ekzistonte pa lexim, pa imagjinatë, pa dialog me kulturën; në klasën e saj, muzika nuk ishte vetëm tingull, ishte interpretim i botës. Mbyllja e një cikli dhe vazhdimësia e jehonës Në vitin 1985, një koncert i planifikuar me Bach nuk u realizua për shkak të vdekjes së Enver Hoxhës. Në vitin 1992, ajo u rikthye në skenën ndërkombëtare në Algjeri, duke shënuar një mbyllje simbolike të karrierës koncertale. Dalja në pension në vitin 1994 nuk i dha fund ndikimit të saj, përkundrazi, e konsolidoi atë në një dimension më të qëndrueshëm. Ajo mbetet autore e dy librave, “Për ju pianistë” dhe “Metodika pianistike”, si dhe e një sërë artikujsh e kumtesash që dëshmojnë dimensionin e saj teorik, duke e zgjeruar pianizmin nga praktikë në reflektim. Kur dëgjon interpretimet e Margarita Kristidhit, kupton se ato nuk i përkasin vetëm një kohe, por një ideje të përjetshme mbi artin: muzika si mënyra më e thellë për të menduar dhe për të ndjerë njëkohësisht. Ajo nuk është vetëm një pianiste e madhe, por një ndërgjegje që vazhdon të luajë, një prani që tejkalon kohën përmes tingullit. Ndikimi i saj nuk matet vetëm me koncerte, repertor apo emra të formuar, por me mënyrën se si ajo e konceptoi pianizmin si akt mendimi, si hapësirë lirie të brendshme në një kohë kufizimesh. Rëndësia e saj qëndron në këtë thelb: ajo ishte ndërmjetëse mes veprës dhe kuptimit, duke e bërë muzikën një gjuhë që mendon. Në këtë sens, ajo afrohet me figura si Claudio Arrau në thellësinë filozofike të tingullit, me Sviatoslav Richter në dimensionin ekzistencial të interpretimit, me Martha Argerich në energjinë e brendshme, por dallon në faktin se këtë univers e ndërtoi brenda kufizimit, duke e bërë arritjen e saj më të heshtur dhe më dramatike. Si Glenn Gould që e shihte pianon si laborator intelektual, ajo e shndërroi atë në një hapësirë dialogu mes disiplinës dhe ndjenjës. Në raport me mendimin letrar, ajo mund të lexohet pranë Umberto Eco-s në kërkimin e shtresëzimit të kuptimit, pranë Milan Kunderës në idenë e artit si kujtesë dhe rezistencë, dhe pranë Marcel Proust në aftësinë për ta kthyer tingullin në kohë të përjetuar. Në këtë këndvështrim, Margarita Kristidhi nuk është vetëm një figurë kombëtare, por pjesë e një universi të përbashkët kërkimi për kuptimin përmes artit. Dallimi nuk qëndron në madhësinë e talentit, por në kushtet ku ai u shfaq, dhe pikërisht këtu qëndron madhështia e saj: ajo nuk pati gjithmonë lirinë për të qenë universale, por arriti të krijojë universalen brenda kufizimit, një anakezë filozofike e vetë artit, ku kufiri nuk është fundi, por forma më e lartë e përqendrimit, dhe tingulli, në heshtjen e tij, bëhet dëshmi e pafundësisë.

Rubrika: Personalitet shumëdimesional që frymëzon Portret -Analize. Shkrimi do te jete prezent tek Akademia Globale Dixhitale.. “Victor Hugo: Zëri i madh i letërsisë dhe ndërgjegjes njerëzore” edhe mbas nje shekulki e gjysem. Victor Hugo ; një vizion ku njeriu është gjithmonë në lëvizje midis errësirës dhe dritës, fajit dhe shpëtimit, padrejtësisë dhe shpresës. Në thelb, filozofia e Hugos është një besim i madh në progresin moral. Victor Hugo është një nga figurat më të mëdha të letërsisë franceze të shekullit XIX dhe përfaqësuesi kryesor i romantizmit. Ai ishte shkrimtar, poet, dramaturg dhe njëkohësisht figurë politike aktive. Lindi në një familje të ndarë ideologjikisht mes monarkisë dhe revolucionit, gjë që ndikoi në formimin e tij si mendimtar i lirisë dhe drejtësisë. Veprat e tij kryesore si “Les Misérables” dhe “Notre-Dame de Paris” trajtojnë padrejtësinë sociale, varfërinë dhe përjashtimin njerëzor. Në poezi si “Les Contemplations” dhe “La Légende des Siècles”, ai ndërton një vizion filozofik mbi historinë dhe fatin e njerëzimit. Hugo ishte gjithashtu kundërshtar i dënimit me vdekje dhe i tiranisë politike, duke përdorur shkrimin si formë rezistence. Rëndësia e veprave të tij qëndron në kombinimin e artit me ndërgjegjen sociale. Ai e ktheu romanin dhe poezinë në mjete për të reflektuar mbi moralin dhe shoqërinë. Ndikimi i tij vazhdon sot në letërsi, teatër dhe kulturë popullore përmes adaptimeve të shumta. Hugo mbetet simbol i shkrimtarit që nuk është vetëm artist, por edhe zë i ndërgjegjes njerëzore. Ai e sheh historinë si një rrugëtim të vështirë, por të pandalshëm drejt lirisë. Nuk është një progres i pastër apo linear përkundrazi, kalon përmes dhimbjes, revoltës dhe sakrificës. Kjo shihet qartë te “Les Misérables”, ku Jean Valjean nuk është thjesht një personazh, por një ide: njeriu mund të ndryshojë, dhe mëshira ka fuqi më të madhe se ligji. Përballë tij, Javert përfaqëson rendin e ngurtë moral që nuk pranon kompleksitetin njerëzor. Konflikti mes tyre është në thelb një debat filozofik mbi drejtësinë. Te “Notre-Dame de Paris”, Hugo zhvendos fokusin tek fataliteti dhe margjinalizimi. Quasimodo dhe Esmeralda janë figura që shoqëria i shtyp dhe i përjashton. Këtu ai ngre një pyetje të fortë: a është qytetërimi realisht human, apo vetëm një maskë që fsheh mizorinë kolektive? Katedralja bëhet simbol i kohës dhe kujtesës, ndërsa individi mbetet i brishtë përballë tyre. Në “La Légende des Siècles”, Hugo shkon edhe më larg: ai përpiqet të ndërtojë një histori poetike të gjithë njerëzimit. Kjo vepër është manifesti i tij filozofik—një univers ku mitet, feja dhe shkenca bashkohen për të treguar se njeriu është në një proces të vazhdueshëm ngritjeje. Është ambicioze deri në kufijtë e teprimit, por pikërisht aty qëndron forca e saj. Ndërsa në “Les Contemplations”, sidomos pas vdekjes së vajzës së tij, filozofia e Hugos bëhet më intime. Ai largohet nga retorika e madhe dhe përballet me dhimbjen personale. Këtu kupton se asnjë teori mbi progresin nuk e shuan plotësisht humbjen. Kjo e bën më njerëzor dhe më të besueshëm. Sot, rëndësia e Hugos qëndron në aftësinë për të lidhur letërsinë me ndërgjegjen sociale. Ai ishte ndër të parët që e pa shkrimtarin si figurë publike me përgjegjësi morale. Idetë e tij mbi drejtësinë, varfërinë dhe dinjitetin njerëzor mbeten aktuale, sidomos në një botë që ende përballet me pabarazi të thella. Ndikimi i tij është i shumëfishtë: në letërsi (romani social dhe epika poetike), në kulturë popullore (adaptimet e panumërta të “Les Misérables”), dhe në mendimin politik (ideja se arti mund të jetë një formë rezistence). Edhe kur duket i tepruar apo patetik, Hugo mbetet një zë që kërkon diçka të madhe nga njeriu jo perfeksionin, por përmirësimin. Në fund, ai nuk është thjesht një autor i së kaluarës. Është një kujtesë se letërsia mund të jetë një akt besimi tek njerëzimi. Victor Hugo (1802–1885) është një nga figurat qendrore të romantizmit evropian dhe një nga rastet më të plota të shkrimtarit që kapërcen kufijtë e letërsisë për t’u bërë institucion moral, politik dhe kulturor Ai lind në Besançon, në një familje që mishëron tensionet e Francës post-revolucionare. I ati, gjeneral i Napoleonit, përfaqësonte rendin ushtarak dhe ambicien perandorake; e ëma, me bindje monarkiste dhe fetare, i përkiste një bote tjetër ideologjike. Kjo dyzim i hershëm ushqeu tek Hugo një ndërgjegje dialektike: lëvizjen e vazhdueshme midis autoritetit dhe rebelimit, rendit dhe lirisë tema që do të përshkojnë gjithë veprën e tij. Formimi i tij intelektual nuk kaloi përmes një universiteti klasik; ai ishte në thelb autodidakt i disiplinuar, i formuar në Paris, në kontakt të drejtpërdrejtë me rrymat letrare dhe politike të kohës. Që në rini shfaqet si fenomen letrar: një prodhimtari e hershme poetike, e lidhur fillimisht me konservatorizmin, por që shpejt evoluon drejt një pozicioni estetik dhe ideologjik revolucionar. Hugo ndërtoi një figurë publike shumëdimensionale. Ishte anëtar i Akademisë Franceze, deputet në Asamblenë Kombëtare dhe më vonë senator. Pas grushtit të shtetit të Napoleonit III (1851), ai hyn në mërgim për afro dy dekada—një periudhë vendimtare ku krijimtaria e tij merr një ton profetik dhe polemik. Në këtë fazë, Hugo shndërrohet në një ndërgjegje të Evropës liberale. Vepra e tij është enciklopedike në shtrirje: Romane: Les Misérables (epika morale e drejtësisë dhe mëshirës), Notre-Dame de Paris (fataliteti dhe margjinalizimi), The Toilers of the Sea, The Man Who Laughs, Ninety-Three Poezi: Les Contemplations (introspeksion dhe dhimbje personale), La Légende des Siècles (vizion total i historisë njerëzore), Les Châtiments (poezi politike), Les Orientales Drama: Hernani dhe Ruy Blas (thyerja e klasicizmit dhe afirmimi i romantizmit) Prozë filozofike dhe politike: Le Dernier Jour d’un Condamné, Napoléon le Petit Në plan filozofik, Hugo përfaqëson një humanizëm progresiv me thelb teleologjik: bindjen se historia lëviz drejt emancipimit të njeriut. Victor Hugo ka një krijimtari shumë të gjerë, ndaj më mirë kuptohet duke i ndarë sipas zhanreve kryesore: Romane (më të njohurat): Les Misérables (Të mjerët) Notre-Dame de Paris (Katedralja e Parisit) The Toilers of the Sea (Punëtorët e detit) The Man Who Laughs (Njeriu që qesh) Ninety-Three (Viti ’93) Bug-Jargal Poezi (thelbësore në veprën e tij): Les Contemplations La Légende des Siècles Les Orientales Les Châtiments Odes et Ballades La Fin de Satan (e papërfunduar) Dieu (e papërfunduar) Drama (teatër): Hernani Ruy Blas Le Roi s’amuse (Mbreti zbavitet) Lucrèce Borgia Marie Tudor Angelo, tyran de Padoue Prozë / ese / politike: Napoléon le Petit Le Dernier Jour d’un Condamné (Dita e fundit e një të dënuari me vdekje) Claude Gueux Këto janë veprat kryesore që përfaqësojnë më mirë Hugon. Me te përzgjedhjedhurat “must-read”, zakonisht përmenden: Les Misérables, Notre-Dame de Paris, Les Contemplations dhe La Légende des Siècles. Ai ndërton një kozmologji morale ku e keqja nuk zhduket, por tejkalohet përmes ndërgjegjes, vuajtjes dhe solidaritetit. Figura si Jean Valjean nuk janë thjesht personazhe, por paradigma të transformimit etik. Njëkohësisht, ai mishëron figurën e shkrimtarit si autoritet publik një intelektual që ndërhyn në çështjet e kohës: kundër dënimit me vdekje, kundër varfërisë, kundër despotizmit. Në këtë kuptim, Hugo nuk është vetëm produkt i shekullit XIX, por një nga arkitektët e rolit modern të intelektualit. Rëndësia e tij sot qëndron pikërisht këtu: në idenë se letërsia mund të jetë një formë e mendimit aktiv mbi botën. Edhe kur retorika e tij duket e tejzgjatur, vizioni mbetet i fuqishëm një besim i palëkundur se njeriu, përmes drejtësisë dhe imagjinatës, mund të tejkalojë kufijtë e vet historikë.

Rubrika:Studime. Monografi.Kanina Pershkrim. Hyrje. KANINA DHE KALAJA E SAJ Autor. Liliana Pere. Kanina ngrihet mbi një kodër që sodit detin dhe tokën njëkohësisht, si një sy i lashtë që vëzhgon historinë. Pozita e saj gjeografike nuk është thjesht strategjike; ajo është një zgjedhje e ndërgjegjshme e njeriut për të banuar lartësinë, për ta parë botën nga një pikë ku horizonti hapet dhe frika zvogëlohet. Në këtë lartësi, hapësira bëhet pushtet dhe pamja bëhet kontroll. Që nga shekulli IV para erës sonë, kur u ngritën themelet e para, Kanina ishte më shumë se një fortesë: ishte shprehje e nevojës njerëzore për siguri dhe për organizim. Gurët e saj të hershëm mbartin një ndjesi primitive force, një përpjekje për t’i dhënë formë qëndrueshmërisë në një botë të pasigurt. Çdo bllok guri është një pohim i ekzistencës: “jemi këtu dhe do të qëndrojmë”. Në periudhën bizantine, me rindërtimin nga Justiniani, kalaja fitoi një përmasë të re historike. Ajo u bë pjesë e një rrjeti të madh mbrojtës, një nyje në hartën e perandorisë. Këtu historia merr një dimension filozofik: asnjë mur nuk është vetëm lokal; çdo mur është pjesë e një sistemi më të madh pushteti. Kanina nuk ishte vetëm një kala shqiptare, por një gur në arkitekturën e qytetërimit mesdhetar. Në Mesjetë, kur u kthye në qendër të rëndësishme ushtarake, kalaja mishëroi tensionin e kohës. Muret u përforcuan, kullat u shtuan, hapësira u nda në tri pjesë. Kjo ndarje e brendshme pasqyron strukturën e vetë shoqërisë: lartësia për pushtetin, mesorja për organizimin, poshtësia për jetën e përditshme. Arkitektura bëhet kështu pasqyrë e rendit social. Në periudhën osmane, me shtimin e frëngjive për artileri, forma e kullave ndryshoi. Gjeometria u përshtat me teknologjinë. Trekëndëshi i hershëm, i fortë dhe kompakt, i la vendin poligonit që përthithte goditjen e topave. Kjo është estetika e adaptimit: bukuria e mbijetesës përmes transformimit. Kalaja nuk mbeti e ngurtë; ajo evoluoi. Arkitektura e Kaninës është një dialog midis masës dhe dritës. Muri njëkilometërsh që rrethon 3.5 hektarë tokë nuk është vetëm strukturë mbrojtëse; ai është kufi simbolik. Brenda mureve lind identiteti, jashtë tyre shtrihet e panjohura. Porta, e mbuluar me hark sektorial dhe e mbrojtur nga kulla gjashtëkëndëshe, është moment kalimi. Porta është filozofi: hyrje dhe dalje, fillim dhe fund, siguri dhe rrezik. Kullat me forma të ndryshme – trekëndëshe, gjysmërrethore, poligonale – janë si shtresa të kohës që bashkëjetojnë. Ato nuk e mohojnë njëra-tjetrën; përkundrazi, dëshmojnë vazhdimësinë. Përdorimi i gurëve antikë dhe copave të tullave në mure krijon një estetikë të kujtesës. Materiali i ripërdorur bëhet metaforë e historisë që nuk zhduket, por rimodelohet. Brenda mureve kishte shtëpi, garnizon, depo dhe stera uji. Pra, kalaja ishte qytet. Ajo përfaqësonte jetën e përditshme të mbrojtur nga rreziku. Në këtë kuptim, fortifikimi nuk është vetëm instrument lufte; është hapësirë e jetës. Filozofikisht, kjo tregon se siguria është kusht për kulturën. Nga maja e Kaninës, deti duket si një hapësirë e pafund, ndërsa muret si kufij të fortë. Ky kontrast krijon një përvojë estetike të thellë: pafundësia përballë kufizimit. Njeriu ndërton mure për të kufizuar frikën, por përballë horizontit kupton vogëlsinë e vet. Kalaja bëhet kështu vend meditimi mbi kohën dhe përkohshmërinë. Kanina është metaforë e identitetit shqiptar. Ajo ka kaluar nga ilirët te bizantinët, nga anzhuinët te osmanët, duke ruajtur thelbin e saj. Qëndresa e saj nuk është thjesht fizike; është simbolike. Gurët e saj janë memorie e përbashkët, dëshmi se historia nuk është vetëm rrëfim, por strukturë. Sot, ndërsa muret janë pjesërisht të rrënuara, kalaja fiton një bukuri të re – bukurinë e patinës së kohës. Rrënimi nuk është dobësi; është dëshmi e kalimit të shekujve. Në këtë gjendje, Kanina na fton të reflektojmë: çdo pushtet është i përkohshëm, çdo strukturë i nënshtrohet kohës, por kujtesa mbetet. ------------------------------------------------ Monografi. KANINA DHE KALAJA E SAJ Monografi estetike–filozofike e zgjeruar. I. HISTORIA E KANINËS 1. Pozita gjeografike Kanina ndodhet rreth 6 km nga Vlora, në një kodër 380 metra mbi nivelin e detit, në koordinatat 40.444°N – 19.5215°E. Kjo lartësi nuk është vetëm fizike, por simbolike: ajo vendos kalanë në një marrëdhënie vertikale me botën, duke e bërë vëzhguese të detit dhe rojë të tokës. Nga kjo pikë kontrollohet Gjiri i Vlorës, një nga hyrjet më të rëndësishme detare të Adriatikut jugor. Në antikitet dhe mesjetë, kontrolli i gjirit nënkuptonte kontroll tregtar dhe ushtarak. Kanina lidhte bregdetin me hinterlandin, duke u bërë nyje komunikimi mes botës mesdhetare dhe brendësisë ilire. Ajo përfaqëson arketipin e qytetit-kodër: vendbanim që zgjedh lartësinë për të sunduar hapësirën dhe për të mbrojtur ekzistencën. 2. Origjina antike (Shek. IV p.e.s.) Kalaja daton në shekullin IV para erës sonë, periudhë e qytetërimit ilir. Mendohet se u ndërtua nga fiset ilire të zonës së Amantisë dhe Orikut, në një kohë kur fortifikimet kodrinore ishin forma kryesore e organizimit urban. Muret ciklopike të fazës së hershme dëshmojnë një teknikë ndërtimi me blloqe të mëdha guri, të vendosura pa llaç, një traditë e përhapur në qytetet ilire. Kjo teknikë nuk është vetëm inxhinieri; është shprehje e besimit tek masa dhe pesha si garanci qëndrueshmërie. Në këtë fazë, Kanina ishte një qendër e fortifikuar me funksion mbrojtës dhe administrativ, duke kontrolluar rrugët që lidhnin Orikun antik me brendësinë e Epirit. Ajo përfaqëson lindjen e identitetit urban në këtë territor. 3. Periudha Bizantine (Shek. VI) Në shekullin VI, gjatë sundimit të Perandorit Justinian I (527–565), kalaja u rindërtua dhe u përfshi në programin e madh të fortifikimeve të Epirit. Sipas historianit Prokopi i Çezaresë, ajo përmendet me emrin “Kionin”. Justinian ndërtoi ose rindërtoi 94 fortifikime në Epir, si pjesë e përpjekjes për të mbrojtur perandorinë nga sulmet barbare. Kanina u bë hallkë e këtij sistemi mbrojtës. Kjo periudhë e vendos kalanë në një kontekst perandorak: ajo nuk është më vetëm fortesë lokale, por pjesë e një arkitekture globale pushteti. Guri i saj bëhet element i strategjisë bizantine, ndërsa hapësira e saj fiton dimension universal. 4. Mesjeta (Shek. XII–XIII) Në shekujt XII–XIII, Kanina u shndërrua në qendër ushtarake të dorës së parë. Pas rënies së Kostandinopojës më 1204 dhe fragmentimit të territoreve bizantine, zona kaloi në duart e sundimtarëve lokalë dhe më pas në ndikimin e Mbretërisë Anzhuine të Shqipërisë (1272). Në vitin 1272, Karli I Anzhu shpalli krijimin e Mbretërisë së Shqipërisë. Kanina, për shkak të pozitës së saj strategjike, ishte pjesë e këtij organizimi territorial. Në këtë periudhë u përforcuan muret dhe kullat. Arkitektura pasqyron tensionin mes pushtetit lokal dhe ndikimeve perëndimore. Kalaja bëhet simbol i përplasjes së civilizimeve dhe i ambicies për kontroll. 5. Periudha Osmane (Shek. XVI–XIX) Në vitin 1530, gjatë sundimit të Sulltan Sulejmanit të Madhërishëm (1520–1566), kalaja u meremetua dhe u përshtat për përdorimin e artilerisë. U shtuan frëngji për topa dhe u ndërtuan kulla poligonale për të përballuar armët e reja të zjarrit. Në shekujt XVII–XIX, ajo u përforcua nga feudalët shqiptarë të Vlorës. Udhëtari osman Evlia Çelebi (shek. XVII) përshkruan brenda saj shtëpi, depo, garnizon dhe stera uji. Në këtë periudhë, kalaja nuk është më vetëm simbol pushteti perandorak, por hapësirë e jetës së përditshme. Ajo shndërrohet në qytet të brendshëm, ku jeta dhe lufta bashkëjetojnë. 6. Statusi modern Më 1 tetor 1948, me vendimin Nr.95, Kalaja e Kaninës u shpall Monument Kulture. Ky akt institucional e shndërron kalanë nga objekt ushtarak në objekt kujtese. Ajo nuk mbrohet më për të zmbrapsur armikun, por për të ruajtur historinë. Kanina sot përfaqëson një referencë kombëtare të trashëgimisë historike shqiptare. II. ARKITEKTURA DHE STRUKTURA Muri rrethues prej rreth 1 kilometri përfshin 3.5 hektarë hapësirë. Ndarja në tri pjesë të brendshme tregon organizim të menduar strategjikisht: lartësia për komandën, hapësira e mesme për administrimin, zona e poshtme për jetën. Katër portat përfaqësojnë kontrollin e hyrje-daljeve. Porta jugore, me hark sektorial dhe kullë gjashtëkëndëshe, është shembull i estetikës funksionale. Në vitin 1688, sipas një skice planimetrike, kalaja kishte 14 kulla; sot ruhen 7. Format trekëndëshe, gjysmërrethore dhe poligonale tregojnë faza të ndryshme historike. Materialet – gurë antikë të ripërdorur dhe copa tullash – krijojnë një arkitekturë të shtresëzuar. Çdo shtresë është epokë, çdo fugë është kohë. III. ESTETIKA E FORTIFIKIMIT Estetika e Kaninës qëndron në masën dhe heshtjen e saj. Muret e rënda krijojnë ndjenjën e sigurisë, ndërsa hapësira e brendshme krijon intimitet kolektiv. Gjeometria është simbolike: Trekëndëshi shpreh tension dhe forcë. Rrethi shpreh vazhdimësi. Poligoni tregon adaptim. Harku është metaforë e kalimit. Raporti dritë–gur krijon dramë vizuale. Patina e kohës i jep strukturës një bukuri të përmbajtur, ku rrënimi bëhet art. IV. FILOZOFIA E HAPËSIRËS DHE PUSHTETIT Lartësia e kalasë është shprehje e pushtetit vizual dhe simbolik. Nga maja e saj, territori duket i nënshtruar. Muri është kufi ontologjik: brenda është “ne”, jashtë është “tjetri”. Ai krijon identitet kolektiv. Porta është moment filozofik: ajo lejon kalimin, por vetëm nën kontroll. Është simbol i zgjedhjes dhe i filtrimit të rrezikut. V. KANINA SI METAFORË E IDENTITETIT SHQIPTAR Kanina ka kaluar nëpër ilirë, bizantinë, anzhuinë, osmanë. Ajo ka ndryshuar, por ka mbetur. Qëndresa e saj është metaforë e historisë shqiptare: përshtatje pa humbur thelbin. Guri i saj është kujtesë e përbashkët. Rrënimi i saj është dëshmi e kalimit të kohës. Ajo është ndërtuar për të sfiduar kohën, por sot dëshmon se edhe fortësia më e madhe përkulet para shekujve. VI. DIMENSIONI ESTETIKO–FILOSOFIK PËRFUNDIMTAR Kanina është organizëm historik që frymon nëpërmjet gurëve. Arkitektura e saj është trup i kujtesës. Guri është bartës i kohës. Lartësia është vetëdije e pushtetit. Rrënimi është bukuri metafizike. Kalaja është meditim mbi përkohshmërinë. Kanina është horizont mes detit dhe historisë. Në këtë mënyrë, ajo paraqitet njëkohësisht si: Fakt historik i dokumentuar që nga shekulli IV p.e.s. Strukturë arkitektonike me shtresa ilire, bizantine, mesjetare dhe osmane Simbol estetik i qëndrueshmërisë Koncept filozofik mbi pushtetin dhe kohën. VIII. BURIME DHE VERIFIKIME HISTORIKE. Seksion dokumentar i veçantë 1. Citimi i Prokopit të Çezaresë (Shek. VI) Burimi kryesor për rindërtimet e Justinianit është vepra: Procopius Caesariensis, De Aedificiis (Mbi Ndërtimet), Libri IV. Në Librin IV, ku përshkruhen fortifikimet e Epirit, Prokopi shkruan: “Në Epir ai (Justinianus) rindërtoi shumë qytete dhe fortifikime, të cilat ishin rrënuar nga koha dhe barbarët, duke i bërë ato më të forta dhe më të sigurta.” (De Aedificiis, IV) Në listën e fortifikimeve përmendet edhe një qendër me emrin “Kionin” (Κιόνιν), e cila identifikohet nga studiuesit me Kaninën e sotme. Ky citim dëshmon se: Kalaja ekzistonte para shek. VI Ishte në gjendje të dëmtuar U rindërtua në kuadër të programit të Justinianit (527–565) Ishte pjesë e sistemit të mbrojtjes së Epirit Në aspekt filozofik, përfshirja në veprën e Prokopit e vendos Kaninën në tekstin e qytetërimit bizantin; ajo bëhet jo vetëm strukturë guri, por strukturë e shkruar në histori. 2. Verifikimi arkivor – Vendimi i vitit 1948 Kalaja e Kaninës u shpall Monument Kulture me: Vendim Nr. 95 Datë: 1 tetor 1948 Kategori: Monument Arkeologjik Referencë inventari: VL047 Ky vendim gjendet në arkivat e: Institutit të Monumenteve të Kulturës (IMK) Ministrisë së Arsimit dhe Kulturës (arkiva historike) Qendrës Kombëtare të Inventarizimit të Pasurive Kulturore (QKIPK) Ky akt përfaqëson momentin kur kalaja kalon nga funksion ushtarak në funksion memorial. Në vitin 1948, Shqipëria institucionalizoi mbrojtjen e trashëgimisë kulturore, duke e përfshirë Kaninën në listën kombëtare të objekteve nën mbrojtje shtetërore. Ky është një transformim ontologjik: nga hapësirë pushteti në hapësirë kujtese. 3. Krahasimi: 1948 – 1968 1948 – Akti i shpalljes Fokus në mbrojtjen ligjore Identifikim si monument arkeologjik Mbrojtje bazë shtetërore Inventarizim fillestar Në këtë periudhë, theksi ishte ruajtja juridike dhe ndalimi i dëmtimeve. 1968 – Periudha e studimeve dhe konsolidimeve Në vitet 1960, veçanërisht rreth vitit 1968, fillojnë: Studime më të thelluara arkeologjike Analiza tipologjike të kullave Krahasime me kalanë e Beratit, Durrësit dhe Butrintit. Konsolidime strukturore të pjesshme Kjo periudhë shënon kalimin nga mbrojtja pasive në studimin aktiv shkencor. Ndryshimi thelbësor: 1948 1968 Shpallje ligjore Studim sistematik Identifikim si monument. Analizë tipologjike Mbrojtje formale Ndërhyrje konservuese Theks institucional Theks shkencor Në plan filozofik: 1948 = njohje e vlerës 1968 = interpretim i vlerës Në 1948, kalaja shpëtohet nga harresa. Në 1968, ajo hyn në diskursin akademik. Përfundim dokumentar Kalaja e Kaninës është e dokumentuar: Që nga shek. VI në tekstet bizantine (Prokopi) Në shek. XVII nga Evlia Çelebi Në vitin 1948 si monument zyrtar Në vitet 1960 si objekt studimi sistematik Kjo vazhdimësi burimore e bën Kaninën një nga fortifikimet me dëshmi të ndërprerë por të vazhdueshme në historinë shqiptare. REFERENCA DHE BURIME I. BURIME PRIMARE Prokopi i Çezaresë De Aedificiis (Mbi Ndërtimet), Libri IV, shek. VI. – Përmend fortifikimet e rindërtuara nga Justiniani në Epir, ku identifikohet edhe “Kionin”, që lidhet me Kaninën. Evlia Çelebi Seyahatname (Libri i Udhëtimeve), shek. XVII. – Përshkrime të kalasë së Kaninës, strukturës së brendshme, garnizonit dhe jetës urbane. II. BURIME ARKEOLOGJIKE DHE HISTORIKE SHQIPTARE Gjerak Karaiskaj Pesë mijë vjet fortifikime në Shqipëri, Tiranë. – Analizë e tipologjisë së kullave, fazave ndërtimore dhe sistemit fortifikues të Kaninës. Aleksandër Meksi Studime mbi arkitekturën mesjetare shqiptare. – Trajton evolucionin e fortifikimeve bizantine dhe mesjetare në Shqipëri. Apollon Baçe Studime mbi arkitekturën e kalave shqiptare. – Krahasime tipologjike mes Kaninës, Beratit dhe Durrësit. Instituti i Monumenteve të Kulturës (IMK) Dosja e monumentit: Kalaja e Kaninës, Nr. referencës VL047. – Dokumentacion zyrtar mbi shpalljen Monument Kulture (Vendimi Nr. 95, datë 1.10.1948). III. BURIME NDËRKOMBËTARE DHE KONTEKSTUALE John V.A. Fine The Late Medieval Balkans, University of Michigan Press. – Kontekst historik mbi Mbretërinë e Shqipërisë (1272) dhe praninë anzhuine. Alain Ducellier La façade maritime de l’Albanie au Moyen Âge. – Roli strategjik i bregdetit shqiptar dhe fortifikimeve përreth Vlorës. Stephenson, Paul Byzantium’s Balkan Frontier. – Politika mbrojtëse e Justinianit dhe fortifikimet në Epir. IV. BURIME DIGJITALE DHE ARKIVA Qendra Kombëtare e Inventarizimit të Pasurive Kulturore (QKIPK) Regjistri Kombëtar i Monumenteve të Kulturës. Wikimedia / Wikipedia (sq.wikipedia.org) © Liliana Pere Founder. Publisher. Author. Idepedent Researcher. Prestige Magazine.2023-2026

Poezia “Lamtumirë, vëndet e mija…” e Gjergj Fishtës është një këngë e thellë ndarjeje dhe malli për atdheun. Ajo tregon për një njeri që po largohet nga vendi i tij (me shumë gjasë emigrim ose mërgim i detyruar) dhe përjeton: Dhimbjen e shkëputjes , largimi përshkruhet si diçka e rëndë, ku deti, valët dhe udhëtimi e bëjnë ndarjen edhe më dramatike. Mallin për tokën amtare , ai e quan Shqipërinë “tokë arbnore” dhe “atdhe i bekuem”, duke treguar lidhjen e fortë emocionale. Pasigurinë e fatit , nuk di nëse do ta shohë më vendin e tij (“Vëndin t’em ma s’kam me pa”). E pershkruan aq bukur e me ndjenjë te forte Vetmine ne mergim dhe krenarine kombëtare. Gjergj Fishta – “Lamtumirë, vëndet e mija…” Lamtumirë, vëndet e mija, Që po m’zhdukeni dalngadalë, Gjëmon deti, ushton duhija, Lkundet varka valë mbi valë. Kah njaj Diell që asht tuj flakrue, Andej fill un tash do t’veta, Lamtumirë, atdhe i bekuem, Lamtumirë për sa të jetë jeta! Nesër nadja, kur mbi ne. Rrezja e Diellit ka me ra, Kush e di sa ujë e dhe. Mue prej teje ka me m’nda? Po në i pvetsha retë minore? Po në i pvetsha zogjt e detit? Veç për ty, moj tokë arbnore, S’ka me më fol kush ma mue t’shkeretit. Kam me shkel në të tjera zalle, Në të tjera brigje e të tjera dete, Kam me ndije të tjera gjuhë, Në të tjera vënde e të tjera qytete… Vëndin t’em ma s’kam me pa… Ka me prit pra motër zeza Me i pru nanës n’shpi ndonjë re, Po, kushedi, i vllau atëhera Ku asht kah kalbet për nanë dhe… Para Hyut naltohet lutja: O ju bjeshkët e Shqiptarisë, Ku ndër ju s’dijmë çka asht tuta, Veç në ju asht logu i burrënisë! Lamtumirë ju mriza e stane! Lamtumirë ju “shkurre e mreta”! Lamtumirë ju armët e t’parve, Lamtumirë për sa t’jetë jeta.