Search this site

Ferdinand Deda – “Gjeniu muzikor” që e ktheu tingullin në kujtesë. Rubrika : Memorje.Personalitet i muzikës dhe artit që frymezon pertej kohrave. Një artist që duam dhe duhet dëgjuar edhe sot. Ferdinand Deda është një prej atyre figurave të kulturës shqiptare që kujtohet si një emër i madh në historinë e muzikës, sepse pas tij qëndron një botë e tërë tingujsh, koncertesh, orkestrash, filmash, këngësh dhe emocionesh që kanë shoqëruar disa breza shqiptarësh. Ai ishte nga ata artistë që nuk e shihnin muzikën vetëm si një profesion të mësuar në shkollë, por si një mënyrë për ta kuptuar dhe shprehur jetën. Në duart e një kompozitori, tingulli bëhet vepër; në duart e një dirigjenti, shumë tinguj bëhen një frymë e vetme; ndërsa në duart e një artisti të madh, muzika bëhet kujtesë. Më 5 shkurt 1941, në Peqin, nisi rrugëtimi i Ferdinand Dedës. Më 24 gusht 2003, në moshën 62-vjeçare, ai u nda nga jeta. Midis këtyre dy datave qëndron një jetë e tërë e kushtuar muzikës dhe një trashëgimi që vazhdon të ketë vend në kulturën shqiptare. Ferdinand Deda ishte kompozitor, dirigjent dhe instrumentist shqiptar, një nga figurat e rëndësishme të jetës muzikore shqiptare të gjysmës së dytë të shekullit XX. Veprimtaria e tij u lidh veçanërisht me Orkestrën Simfonike të Radio Televizionit Shqiptar, me koncertet, muzikën e filmave, këngën, festivalet dhe krijimtarinë instrumentale e simfonike, një artist që komunikonte me publikun përmes shumë formave të muzikës. Pikërisht kjo shumëllojshmëri e bën figurën e tij të veçantë. 2. Origjina dhe arsimi Ferdinand Deda lindi në Peqin më 5 shkurt 1941. Për prindërit dhe hollësitë e origjinës familjare nuk kemi të dhëna të mjaftueshme të verifikueshme në burimet e përdorura, ndaj nuk është e drejtë të ndërtojmë një histori familjare mbi hamendësime. Formimi i tij artistik ishte, megjithatë, i qartë dhe i rëndësishëm. Pas përfundimit të Liceut Artistik të Tiranës në vitin 1960, ai shkoi në Pragë për të studiuar dirigjim në Konservatorin e Muzikës. Rrethanat politike të kohës e detyruan t’i ndërpriste studimet pas një viti, ndërsa në vitin 1962 i vazhdoi në Konservatorin e Tiranës. Në vitet 1991–1992 u specializua në Itali, duke pasuruar formimin dhe përvojën e tij profesionale me kontaktin e drejtpërdrejtë me traditën muzikore europiane. 3. Profesioni dhe veprimtaria artistike Profesioni i Ferdinand Dedës ishte i trefishtë dhe secili dimension plotësonte tjetrin: kompozitor, dirigjent dhe instrumentist. Si dirigjent, ai u lidh ngushtë me Orkestrën e RTSH-së dhe që në periudhën studentore nisi të punonte me të. Pas studimeve u emërua në këtë orkestër dhe u bë një nga figurat e rëndësishme të saj. Që nga viti 1964, ai realizoi mbi 300 koncerte brenda dhe jashtë Shqipërisë, ndër të tjera në Itali, Turqi dhe Greqi. Këto koncerte dëshmojnë një jetë të jashtëzakonshme artistike, në të cilën dirigjimi nuk ishte thjesht drejtimi teknik i një orkestre, por një mënyrë për të krijuar komunikim ndërmjet veprës muzikore, interpretuesve dhe publikut. 4. Kompozitori Si kompozitor, Ferdinand Deda la një trashëgimi të gjerë dhe të larmishme. Ai krijoi tri valle simfonike, “Meditim 1”, “Meditim 2” dhe “Meditim 3”, katër skica për piano, trio për violinë, violonçel dhe piano, prelud të kënduar, “Impromptu” për piano dhe orkestër harqesh, fantazi për ksilofon dhe orkestër, koncertino për korn dhe orkestër, koncert për klarinetë dhe orkestër, rapsodi me tema popullore për orkestër, koncertino për fagot, klarinetë dhe flaut, si edhe muzikë filmi. Ai u shqua edhe në këngën e lehtë për fëmijë, duke treguar se krijimtaria e tij nuk ishte e kufizuar në një gjini të vetme. Kjo shumëllojshmëri tregon një artist që e shihte muzikën si një hapësirë të gjerë shprehjeje, ku mund të bashkoheshin muzika simfonike, instrumentale, melodika popullore, kënga, filmi dhe televizioni. 5. Muzika e filmit Një pjesë e rëndësishme e veprimtarisë së tij ishte muzika e filmave shqiptarë, e realizuar në bashkëpunim me Orkestrën Simfonike të RTSH-së. Këtu ndikimi i tij kaloi përtej publikut të specializuar të muzikës. Tingujt e tij hynë në kinemanë shqiptare dhe përmes saj në kujtesën e një publiku shumë më të gjerë. Muzika e filmit ka një fuqi të veçantë sepse lidhet me imazhin, historinë dhe emocionin. Ndonjëherë publiku harron emrin e kompozitorit, por nuk harron melodinë që shoqëroi një skenë të rëndësishme. Kështu, muzika e Dedës u bë pjesë e kujtesës emocionale të disa brezave. 6. Koncertet, RTSH-ja dhe Koncertet Pranverore Deda ishte një figurë e rëndësishme e jetës muzikore të RTSH-së dhe një nga artistët që kontribuoi në lidhjen e muzikës me publikun e gjerë. Ai ishte themelues i Koncerteve Pranverore në Radiotelevizionin Shqiptar, duke krijuar një hapësirë të re për veprimtarinë muzikore televizive. Përmes orkestrës, koncerteve, festivaleve, këngës, regjistrimeve dhe televizionit, muzika nuk mbeti vetëm në sallat e specializuara, por u afrua me jetën e përditshme të publikut. Kjo është një pjesë e rëndësishme e ndikimit të tij: ai nuk krijoi vetëm muzikë, por ndihmoi që muzika të qarkullonte më gjerësisht në shoqëri. 7. Ferdinand Deda përfaqësonte një brez të rëndësishëm të muzikës shqiptare, i cili u formua në traditën akademike dhe punoi për zhvillimin e muzikës së kultivuar shqiptare, duke ruajtur lidhjen me melodikën, temat dhe ndjeshmërinë muzikore vendase. Në krijimtarinë dhe veprimtarinë e tij takohen tradita europiane e dirigjimit dhe kompozimit, muzika simfonike, instrumentale, temat popullore shqiptare, kënga, filmi dhe televizioni. Ai përfaqësonte edhe një lloj artisti shumëdimensional, i cili nuk qëndroi vetëm në një rol. Ai ishte njëkohësisht krijues, interpretues, dirigjent dhe organizator i jetës muzikore. 8. Rëndësia e Ferdinand Dedës nuk qëndron vetëm në numrin e veprave apo koncerteve. Ajo qëndron në rolin që ai luajti në zhvillimin e kulturës muzikore shqiptare. Ai kontribuoi në jetën e Orkestrës Simfonike të RTSH-së, në zhvillimin e repertorit, në veprimtarinë koncertale, në muzikën e filmit dhe në komunikimin televiziv të muzikës. Ai ishte pjesë e një brezi që ndihmoi në krijimin dhe konsolidimin e institucioneve muzikore shqiptare dhe në ndërtimin e një kulture ku muzika akademike mund të takohej me publikun e gjerë. Për këtë arsye, rëndësia e tij është edhe institucionale, edhe artistike, edhe kulturore. 9. Ndikimi i Dedës u shtri në disa drejtime njëherësh. Si dirigjent, ai ndikoi në jetën dhe performancën e Orkestrës Simfonike të RTSH-së. Si kompozitor, pasuroi repertorin me vepra në forma të ndryshme. Si krijues i muzikës së filmit, kontribuoi në krijimin e një kujtese muzikore të lidhur me kinemanë shqiptare. Si pjesëmarrës në jetën e RTSH-së, ndihmoi që muzika të mbërrinte te një publik më i gjerë. Si themelues i Koncerteve Pranverore, kontribuoi në pasurimin e jetës muzikore televizive. Dhe si artist që u specializua edhe në Itali, mbarti në përvojën e tij një horizont më të gjerë europian. 10. Çmimet dhe nderimet Në vitin 1997, Ferdinand Deda u shpall fitues i “Diskut të Artë”. Ai u nderua gjithashtu me titujt “Artist i Merituar” dhe “Mjeshtër i Madh”. Këto vlerësime janë pjesë e njohjes institucionale të veprimtarisë së tij, por trashëgimia e një artisti matet përfundimisht me atë që mbetet pas tij. Çmimi dokumenton një moment. Vepra dokumenton një jetë. 11. Pse duhet ta kujtojmë Ferdinand Dedën? Duhet ta kujtojmë sepse ai është pjesë e historisë së muzikës shqiptare dhe sepse përmes veprës së tij mund të kuptojmë një pjesë të rëndësishme të zhvillimit të kulturës muzikore shqiptare të shekullit XX. Duhet ta kujtojmë për më shumë se 300 koncertet që realizoi, për punën me Orkestrën e RTSH-së, për studimet në Pragë dhe Tiranë, për specializimin në Itali, për kompozimet e tij, për muzikën e filmave, për këngën, për temat popullore të përpunuara në gjuhën orkestrale dhe për Koncertet Pranverore. Por duhet ta kujtojmë edhe për atë që nuk matet me shifra. Për ndjeshmërinë. Për përkushtimin. Për disiplinën artistike. Për aftësinë për të bashkuar shumë zëra në një tërësi. Dhe mbi të gjitha, për faktin se ai ndihmoi që muzika të mos mbetej vetëm një art i sallës, por të hynte në jetën e përditshme të shqiptarëve përmes koncertit, radios, televizionit dhe kinemasë 12. Çfarë mbetet pas tij? Më 24 gusht 2003, Ferdinand Deda u nda nga jeta, por vepra e tij nuk u nda nga koha. Një artist mund të largohet fizikisht, por nëse ka krijuar diçka që vazhdon të dëgjohet, ai mbetet në një formë tjetër ekzistence. Muzika është një nga format më të bukura të kujtesës, sepse ajo nuk ka nevojë gjithmonë për fjalë për të rikthyer një kohë. Mjafton një melodi dhe papritur një epokë mund të kthehet. Kjo është arsyeja pse Ferdinand Deda duhet të mbetet në kujtesën kulturore shqiptare. Jo vetëm si kompozitor. Jo vetëm si dirigjent. Jo vetëm si instrumentist. Por si një artist që ndihmoi ta ndërtonte, ta interpretonte dhe ta shpërndante muzikën shqiptare në një periudhë të rëndësishme të historisë sonë kulturore. Sepse disa artistë lënë pas vepra. Artistët e mëdhenj lënë pas një mënyrë të re për ta dëgjuar botën. Dhe Ferdinand Deda ishte një prej tyre. Pergatiti.Prestige.

Hannah Waddingham – Ylli britanik që pushtoi teatrin, televizionin dhe kinemanë. Rubrika; Att Bota Yje - qr frymezojne. Hannah Waddingham është një aktore, këngëtare dhe prezantuese britanike, e njohur për talentin dhe praninë e saj të veçantë në skenë dhe ekran. Me interpretime të vlerësuara në teatër, televizion dhe kinema, ajo është shndërruar në një nga figurat më të respektuara të industrisë së argëtimit. Ajo është fituese e Primetime Emmy Award, dy Critics' Choice Television Awards dhe Screen Actors Guild Award, ndërsa është nominuar edhe për BAFTA TV Awards, Golden Globe Awards dhe Laurence Olivier Awards. Profesionalizmi, eleganca dhe përkushtimi ndaj artit e kanë bërë një burim frymëzimi për publikun dhe artistët e rinj në mbarë botën. Kjo hyrje përmbledh shkurt kush është, çfarë përfaqëson dhe çmimet më të rëndësishme që ka fituar. Hannah Waddingham, e lindur më 28 korrik 1974 në Wandsworth, Londër, është një nga artistet më të kompletuara të Britanisë së Madhe. Aktore, këngëtare dhe prezantuese televizive, ajo ka ndërtuar një karrierë të jashtëzakonshme që prej vitit 1997, duke u shndërruar në një nga figurat më të respektuara të teatrit, televizionit dhe kinemasë ndërkombëtare. Gjatë karrierës së saj ka fituar një Primetime Emmy Award, dy Critics' Choice Television Awards dhe një Screen Actors Guild Award, ndërsa është nominuar për dy BAFTA TV Awards, dy Golden Globe Awards dhe tre Laurence Olivier Awards, çmime që pasqyrojnë talentin, përkushtimin dhe nivelin e lartë artistik të interpretimeve të saj. Rrënjët e një artisteje Arti ishte pjesë e jetës së Hannah që në fëmijëri. Nëna e saj, Melodie Kelly, ishte këngëtare opere, ndërsa edhe gjyshërit nga nëna ishin artistë të operës. Kur Hannah ishte tetë vjeçe, nëna iu bashkua English National Opera, duke bërë që ajo të rritej mes skenave, provave dhe muzikës klasike. Ajo u diplomua në Academy of Live and Recorded Arts dhe zotëron një zë me shtrirje prej katër oktavash, një cilësi e rrallë që do ta bënte një nga interpretueset më të spikatura të teatrove muzikorë britanikë. Nga West End në Broadway Karrierën profesionale e nisi në vitin 1997 me muzikalin Face the Music. Në 1998 debutoi në West End me Saucy Jack and the Space Vixens, ndërsa në 2000 interpretoi në Lautrec dhe më pas në muzikalin The Beautiful Game të Andrew Lloyd Webber dhe Ben Elton, ku qëndroi për një sezon të plotë në Cambridge Theatre. Në vitet 2002–2003 interpretoi në Space Family Robinson dhe Tonight's the Night, duke fituar reputacion si një nga talentet më premtuese të skenës londineze. Momenti që ndryshoi karrierën e saj erdhi në vitet 2006–2008, kur interpretoi Lady of the Lake në muzikalin Spamalot. Roli i solli nominimin e parë për Laurence Olivier Award, ndërsa suksesi i produksionit e çoi edhe në skenën legjendare të Broadway në Nju Jork. Pas këtij triumfi, Hannah vazhdoi të shkëlqente me rolet e Desirée Armfeldt në A Little Night Music (2009–2010), Shtrigës në Into the Woods (2010), Wicked Witch of the West në The Wizard of Oz (2011), si dhe Lilli Vanessi/Katharina në Kiss Me, Kate (2012–2013). Këto interpretime i siguruan vlerësime të jashtëzakonshme nga kritika dhe nominime të tjera për çmimet Olivier. Kronologjia e plotë e karrierës 1997 – Debuton profesionalisht në teatër me Face the Music. 1998 – Debuton në West End me Saucy Jack and the Space Vixens. 2000 – Interpreton në Lautrec dhe në The Beautiful Game. Publikon këngën Our Kind of Love, e cila arrin vendin e 41-të në klasifikimin muzikor britanik. 2002 – Fillon karrierën televizive me serialet Coupling dhe Brookside, ndërsa luan edhe në muzikalin Space Family Robinson. 2003 – Interpreton në Tonight's the Night. 2006–2008 – Shkëlqen si Lady of the Lake në Spamalot në West End dhe Broadway, duke marrë nominimin e parë për Laurence Olivier Award. 2009–2010 – Interpreton Desirée Armfeldt në A Little Night Music dhe merr nominimin e dytë për Olivier Award. 2010 – Luan në Into the Woods. 2011 – Interpreton Wicked Witch of the West në The Wizard of Oz dhe fiton WhatsOnStage Theatregoers Choice Award. 2012 – Luan në filmin Les Misérables dhe në muzikalin Kiss Me, Kate. 2014 – Fiton popullaritet në televizion me serialin Benidorm. 2015–2016 – Interpreton personazhin ikonë Septa Unella në serialin Game of Thrones. 2018 – Luan në filmin Winter Ridge dhe në serialin fantastiko-shkencor Krypton. 2019 – Shfaqet në filmin The Hustle dhe bëhet pjesë e serialit Sex Education. 2020 – Fillon rolin e Rebecca Welton në serialin Ted Lasso, që do ta bëjë të famshme në mbarë botën. 2021 – Fiton Primetime Emmy Award, Critics' Choice Television Award dhe Screen Actors Guild Award për interpretimin në Ted Lasso. 2022 – Interpreton Mother Witch në filmin Hocus Pocus 2. 2023 – Bashkëprezanton Eurovision Song Contest në Liverpool, drejton ceremoninë Laurence Olivier Awards, publikon albumin koncertal Hannah Waddingham: Home for Christmas dhe vazhdon rolin në serialin e animuar Krapopolis. 2024 – Interpreton në The Fall Guy, huazon zërin në The Garfield Movie dhe prezanton për herë të dytë ceremoninë Laurence Olivier Awards. 2025 – Luan përkrah Tom Cruise në Mission: Impossible – The Final Reckoning, interpreton në The Woman in Cabin 10, si dhe huazon zërin në Lilo & Stitch dhe Smurfs. 2026 – Interpreton rolin kryesor Judith në serialin Ride or Die, përkrah fitueses së Oscar-it Octavia Spencer. 2027 – Janë paralajmëruar projektet filmike High in the Clouds dhe Jason Statham Stole My Bike. Muzika dhe prezantimi Përveç aktrimit, Hannah ka zhvilluar edhe karrierën muzikore. Pas suksesit të këngës Our Kind of Love në vitin 2000, ajo publikoi më 22 nëntor 2023 albumin koncertal Hannah Waddingham: Home for Christmas, të regjistruar për Apple TV+. Ajo është gjithashtu një prezantuese shumë e vlerësuar. Në vitin 2023 bashkëprezantoi Eurovision Song Contest në Liverpool, ndërsa në 2023 dhe 2024 drejtoi ceremoninë prestigjioze të Laurence Olivier Awards, duke dëshmuar karizmën dhe elegancën e saj edhe jashtë skenës së aktrimit. Jeta personale Në vitin 2012, Hannah u shpërngul për një periudhë të shkurtër në Australi, por u rikthye shpejt në Britaninë e Madhe. Ajo pati një marrëdhënie dhjetëvjeçare me biznesmenin italian Gianluca Cugnetto, me të cilin ka një vajzë, Kitty Cugnetto Waddingham, të lindur në 2014. Që prej vitit 2023, ajo e rrit vajzën si nënë e vetme. Përveç anglishtes, Hannah flet rrjedhshëm edhe frëngjisht dhe italisht. Trashëgimia artistike Nga muzikalët e West End dhe Broadway, te serialet më të ndjekura në botë dhe filmat hollivudianë, Hannah Waddingham ka ndërtuar një karrierë të jashtëzakonshme, të karakterizuar nga talenti, eleganca dhe përkushtimi. Ajo mbetet një artiste që ka dëshmuar se suksesi i qëndrueshëm arrihet përmes punës së palodhur, disiplinës dhe dashurisë së pakushtëzuar për artin. Sot, emri i saj renditet me meritë ndër figurat më të rëndësishme të industrisë britanike dhe ndërkombëtare të argëtimit. Përgatiti: PRESTIGE Founder & Editor-in-Chief:(LP) © Copyright 2026 — Albania Prestige Magazine Të gjitha të drejtat e rezervuara.

22 Gusht Letra e rendesishme e Abraham lincoln. Abraham Lincoln – Kur guximi, maturia dhe vizioni ndryshojnë historinë Letra na frymëzon se forca e një lideri që di të ecë me kujdes drejt një të vërtete të madhe, pa e humbur qëllimin. Historia e Lincoln-it na kujton disa mësime: Ndryshimi i madh kërkon guxim, por edhe maturi. Lincoln nuk veproi vetëm nga emocioni; ai priti momentin kur vendimi mund të merrte peshë historike. Parimet nuk duhet të braktisen edhe kur rruga është e vështirë. Në fund të letrës, ai shprehu qartë dëshirën që të gjithë njerëzit të ishin të lirë. Një udhëheqës duhet të dëgjojë kritikën, pa humbur drejtimin. Greeley e kritikoi ashpër, por Lincoln e përdori momentin për të shpjeguar qëndrimin e tij. Historia ndryshon hap pas hapi. Një letër mund të duket e vogël në momentin kur shkruhet, por mund të jetë pararendëse e një vendimi që ndryshon një komb. Liria kërkon jo vetëm dëshirë, por vendim dhe përgjegjësi. Nuk ndryshohet me një hap të vrullshëm, por me një seri vendimesh të guximshme që e afrojnë shoqërinë drejt asaj që është e drejtë. Letra. Abraham Lincoln i përgjigjet Horace Greeley-t Më 22 gusht 1862, Presidenti Abraham Lincoln i dërgoi një letër të formuluar me shumë kujdes Horace Greeley-t, redaktorit të gazetës me ndikim New York Tribune, në përgjigje të editorialit të tij abolicionist. Letra do të bëhej një moment i rëndësishëm në rrugën drejt ndryshimit të politikës së Lincoln-it për skllavërinë. Në fillim të Luftës Civile Amerikane, Lincoln e kishte shpallur qëllimin kryesor të luftës si ribashkimin e kombit. Ai fliste pak për skllavërinë, sepse kishte frikë se një qëndrim i drejtpërdrejtë kundër saj mund të largonte mbështetjen e shteteve kufitare si Misuri, Kentaki, Merilandi dhe, në një masë më të vogël, Delaware. Këto shtete lejonin skllavërinë, por nuk ishin shkëputur nga Bashkimi. Lincoln duhej të merrte parasysh edhe demokratët e Veriut, të cilët përgjithësisht kundërshtonin zhvillimin e luftës me synimin për çlirimin e njerëzve të skllavëruar, ndërsa mbështetja e tyre ishte e rëndësishme për presidentin. Në anën tjetër qëndronin abolicionistët, mes tyre Frederick Douglass dhe Horace Greeley. Në editorialin e tij të famshëm, “Lutja e Njëzet Milionëve”, Greeley e kritikonte Lincoln-in për trajtimin, sipas tij, tepër të butë ndaj pronarëve të skllevërve dhe për moszbatimin me vendosmëri të Akteve të Konfiskimit. Këto ligje parashikonin konfiskimin e pasurisë së konfederatëve, përfshirë njerëzit e skllavëruar, kur pronat e tyre binin nën kontrollin e forcave të Bashkimit. Abolicionistët i shihnin këto masa si një mënyrë për të goditur drejtpërdrejt institucionin e skllavërisë. Ndërkohë, Lincoln po mendonte prej kohësh për mundësinë e emancipimit. Ai e kishte diskutuar këtë çështje me kabinetin e tij, por besonte se duhej të arrihej fillimisht një sukses ushtarak që masa të kishte forcë dhe besueshmëri politike. Në përgjigjen e tij ndaj Greeley-t, Lincoln dha një sinjal të rëndësishëm për ndryshimin që po afrohej. Ai shkroi: “Nëse mund ta shpëtoja Bashkimin pa çliruar asnjë skllav, do ta bëja; dhe nëse mund ta shpëtoja duke i çliruar të gjithë skllevërit, do ta bëja; dhe nëse mund ta shpëtoja duke çliruar disa dhe duke lënë të tjerët të lirë, do ta bëja edhe këtë.” Në pamje të parë, kjo deklaratë dukej e rezervuar dhe jo përfundimtare. Por Lincoln e mbylli letrën me një fjali që zbulonte bindjen e tij personale: “Nuk synoj asnjë ndryshim në dëshirën time të shprehur shpesh që të gjithë njerëzit, kudo, të mund të jenë të lirë.” Kjo letër shënoi një kthesë të rëndësishme. Lincoln po përgatiste opinionin publik për mundësinë që çlirimi i njerëzve të skllavëruar të bëhej një nga objektivat e luftës. Vetëm një muaj më vonë, më 22 shtator 1862, ai do të shpallte Proklamatën Paraprake të Emancipimit, e cila do të pasohej nga hyrja në fuqi e Proklamatës së Emancipimit më 1 janar 1863. Në këtë mënyrë, përgjigjja e Lincoln-it ndaj Greeley-t nuk ishte thjesht një letër politike. Ajo ishte një paralajmërim i kujdesshëm për një nga ndryshimet më të mëdha në historinë e Shteteve të Bashkuara. Burimi: HISTORY.com — “President Lincoln replies to Horace Greeley” https://www.history.com/this-day-in-history/august-22/lincoln-replies-to-horace-greeley⁠ #AbrahamLincoln #HistoriaAmerikane #LuftaCivile #Emancipimi

Maria Montessori dhe pesëdhjetë fëmijët që ndryshuan mënyrën si mësojnë fëmijët. Romë, 6 janar 1907. Festa e Epifanisë. Në një qytet ku festat sillnin në shtëpitë e fëmijëve dhurata, në lagjen San Lorenzo po ndodhte diçka tjetër: po hapej një derë që do të ndryshonte historinë e arsimit. Në katin përdhes të një godine në Via dei Marsi, hynë rreth pesëdhjetë fëmijë, të moshës dy deri në gjashtë vjeç. Shumë prej tyre qanin. Disa ishin të trembur, të tjerë të hutuar. Ishin fëmijë të një lagjeje të varfër, ku prindërit punonin gjatë gjithë ditës dhe ku fëmijëria shpesh duhej të gjente vetë një vend mes shkallëve, korridoreve dhe mureve të lagura. Në atë dhomë i priste një grua 36-vjeçare. Quhej Maria Montessori. Ishte mjeke, jo mësuese. Dhe, në një kuptim të rëndësishëm, pikërisht kjo e bëri të mundur eksperimentin e saj. Ajo nuk hyri në atë dhomë me bindjen se e dinte se çfarë duhej të bëhej me fëmijët. Hyri me një pyetje. Çfarë ndodh nëse fëmijës nuk i kërkojmë vetëm të bindet, por i krijojmë kushtet për të zbuluar vetveten? Një lagje që Roma preferonte të mos e shihte San Lorenzo ishte një nga lagjet më të varfra të Romës. Ndërtesat ishin ngritur në kuadër të një projekti ndërtimor që kishte dështuar dhe më pas ishin mbushur me familje të varfra. Fëmijët kalonin pjesën më të madhe të ditës pa mbikëqyrje. Prindërit ishin në punë. Hapësirat ishin të papërshtatshme. Muret dëmtoheshin, korridoret ktheheshin në vende loje dhe fëmijët shiheshin më shumë si një problem për t’u administruar sesa si qenie që kërkonin të zhvilloheshin. Shoqëria e ndërtimit e kishte angazhuar Montessorin kryesisht për të krijuar një mjedis ku fëmijët të mos dëmtonin ndërtesën. Por Montessori pa diçka tjetër. Ajo pa një mundësi. Në vend që të pyeste se si mund të kontrolloheshin fëmijët, ajo filloi të pyeste: Çfarë u duhet fëmijëve që të mund të kontrollojnë vetveten? Ky ishte ndryshimi i parë i madh. Përpara San Lorenzos kishte ardhur një tjetër zbulim Montessori nuk e nisi punën e saj nga hiçi. Si mjeke dhe studiuese, ajo kishte punuar me fëmijë të institucionalizuar, të cilët në atë kohë konsideroheshin shpesh të paaftë për të mësuar. Duke përdorur materiale konkrete dhe ushtrime shqisore, ajo arriti t'i ndihmonte disa prej tyre të zhvillonin aftësi në lexim dhe shkrim. Kur këta fëmijë arritën të merrnin pjesë në provime dhe të konkurronin me fëmijë të tjerë, Montessori nuk u ndje triumfuese. Përkundrazi, rezultati e shqetësoi. Sepse pyetja u kthye përmbys. Nëse fëmijët që shoqëria i kishte quajtur “të paaftë” mund të arrinin rezultate të tilla, atëherë ndoshta problemi nuk ishte vetëm te fëmija. Ndoshta duhej parë mënyra se si të rriturit e shihnin fëmijën. Dhe, bashkë me të, duhej parë edhe vetë shkolla. Kjo ishte një ide radikale për kohën. Ajo nuk filloi duke folur. Filloi duke vëzhguar. Në San Lorenzo, Montessori bëri diçka që sot mund të duket e thjeshtë, por atëherë ishte revolucionare. Ajo u ul dhe vëzhgoi. Nuk i vendosi fëmijët në rreshta të ngurtë. Nuk kërkoi që të gjithë të bënin të njëjtën gjë në të njëjtën kohë. Nuk e ndërtoi mësimin mbi frikën, ndëshkimin apo bindjen mekanike. Në vend të kësaj, krijoi një mjedis të përshtatur për ta. Tavolina dhe karrige që fëmijët mund t'i lëviznin vetë. Raftet e ulëta ku materialet ishin të arritshme pa kërkuar leje. Objekte që mund të prekeheshin, renditeshin, krahasoheshin dhe përsëriteshin. Gjithçka kishte një qëllim. Mjedisi duhej t'i thoshte fëmijës: “Ti mundesh.” Kjo ishte një ide e re për arsimin: jo vetëm mësuesi të përshtatej me programin, por edhe mjedisi të përshtatej me nevojat reale të fëmijës. Dhe pastaj ndodhi diçka që ajo nuk e kishte parashikuar Fëmijët nuk u sollën siç pritej. Ata nuk u përqendruan te lodrat. U tërhoqën nga puna. Filluan të përsërisnin ushtrime të thjeshta shumë herë. Pastronin, rendisnin, hapnin e mbyllnin, derdhnin, transferonin, krahasonin. Një aktivitet që për një të rritur mund të dukej i parëndësishëm, për ta bëhej një zbulim. Montessori kuptoi se fëmija nuk kërkon vetëm argëtim. Ai kërkon të zotërojë diçka. Dhe kënaqësia më e thellë nuk vinte gjithmonë nga një shpërblim i jashtëm. Shpesh vinte nga vetë ndjenja: “E bëra vetë.” Kjo ide do të bëhej një nga themelet e pedagogjisë Montessori. Fëmija që nuk kishte nevojë për shpërblim Në një nga vëzhgimet e saj, Montessori pa se fëmijët mund të përqendroheshin gjatë mbi një aktivitet pa kërkuar vazhdimisht lavdërime. Ëmbëlsirat dhe shpërblimet e jashtme nuk ishin gjithmonë më tërheqëse se vetë puna. Fëmija mund të gjente kënaqësi në përparimin e tij. Kjo e çoi Montessorin drejt një përfundimi të rëndësishëm: motivimi nuk duhet të vijë gjithmonë nga jashtë. Kur fëmija ka një mjedis të përshtatshëm, një material që i përgjigjet nevojës së tij dhe kohë për të punuar pa ndërprerje, mund të shfaqet një përqendrim i jashtëzakonshëm. Dhe bashkë me përqendrimin erdhi diçka tjetër. Qetësia. Fëmijët, në vend që të bëheshin gjithnjë e më të zhurmshëm, mund të hynin në një gjendje përqendrimi aq të thellë sa dhoma mbushej me një heshtje të veçantë. Montessori e kuptoi se heshtja nuk ishte gjithmonë shenjë disipline të imponuar. Mund të ishte shenjë e vëmendjes së brendshme. Pastaj erdhën nënat Pas disa muajsh, nënat filluan të shihnin ndryshimin. Disa prej tyre ishin vetë analfabete. Por tani shihnin fëmijët e tyre duke punuar me një përqendrim që nuk e kishin njohur më parë. Dhe i kërkuan Montessorit: “Mësoju fëmijëve tanë të lexojnë dhe të shkruajnë.” Montessori mendonte se ishin ende shumë të vegjël. Por nuk e refuzoi mundësinë. Ajo u dha alfabetin. Jo thjesht si një listë shkronjash që duhej të memorizoheshin, por si një përvojë shqisore. Fëmija mund ta shihte shkronjën, ta prekte, ta ndiqte me gisht dhe ta lidhte me tingullin. Gjuha nuk ishte më diçka abstrakte. Ajo bëhej diçka që fëmija mund ta përjetonte me trupin. Dhe fëmijët filluan të shkruanin. Në moshë shumë të vogël. Pastaj filluan të shkruanin kudo. Montessori e përshkroi këtë si një “shpërthim drejt shkrimit”. Nuk ishte thjesht një aftësi akademike. Ishte shfaqja e një fuqie të brendshme që kishte qenë aty më parë. “Më ndihmo ta bëj vetë” Kjo është ndoshta fjalia që përmbledh më mirë shpirtin e metodës Montessori: “Më ndihmo ta bëj vetë.” Jo: “Bëje për mua.” Dhe as: “Më thuaj vazhdimisht çfarë të bëj.” Por: “Më jep kushtet që të mund ta zbuloj aftësinë time.” Këtu qëndron një nga idetë më të thella të Montessorit. Edukimi, sipas saj, nuk duhet të jetë procesi i mbushjes së një mendjeje bosh me informacione. Fëmija nuk është një enë. Ai është një qenie që ndërton veten. Dhe detyra e të rriturit nuk është ta ndërtojë fëmijën sipas imazhit të vet. Është të mos e pengojë atë të ndërtojë veten. Nga një dhomë e vogël në një lëvizje botërore Lajmi nga San Lorenzo u përhap. Vizitorët erdhën. Pastaj gazetarët. Pastaj pedagogë nga vende të tjera. Njerëzit donin të shihnin se çfarë po ndodhte në atë dhomë ku fëmijët e një lagjeje të varfër po mësonin ndryshe. U krijuan gjithnjë e më shumë Case dei Bambini — Shtëpi të Fëmijëve. Në vitin 1909, Montessori botoi veprën e saj themelore, “Il metodo della pedagogia scientifica applicato all'educazione infantile nelle Case dei Bambini”, e cila më vonë u bë e njohur ndërkombëtarisht si The Montessori Method. Metoda udhëtoi përtej Italisë. Në Shtetet e Bashkuara, interesi u bë veçanërisht i madh. Në vitin 1915, në Ekspozitën Ndërkombëtare Panama-Pacific në San Francisko, u krijua një klasë Montessori me mure prej xhami. Vizitorët mund të shihnin fëmijët duke punuar pa një mësues që u rrinte vazhdimisht mbi kokë. Ishte një spektakël i pazakontë. Por spektakli i vërtetë nuk ishte xhami. Ishin fëmijët. Për muaj me radhë, njerëzit i shihnin duke punuar, zgjedhur, përsëritur dhe korrigjuar vetveten. Montessori mori vlerësime të rëndësishme për punën e saj në ekspozitë, duke përfshirë medaljet e arta për edukimin. Përballja me fashizmin Historia e Montessorit me fashizmin është më komplekse se një rrëfim i thjeshtë për një përplasje të menjëhershme. Në vitet e para të regjimit, Mussolini e mbështeti lëvizjen Montessori dhe shkollat e saj funksionuan për një periudhë me mbështetje institucionale. Por Montessori e shihte edukimin si një proces që duhet t'i shërbente pavarësisë së fëmijës, jo bindjes politike. Dhe këtu kompromisi u bë i pamundur. Regjimi kërkonte gjithnjë e më shumë kontroll mbi edukimin dhe organizimin e të rinjve. Montessori nuk pranoi që shkollat e saj të shndërroheshin në instrumente të propagandës fashiste dhe nuk pranoi nënshtrimin që kërkohej prej saj. Në vitin 1934, shkollat Montessori në Itali u mbyllën. Montessori u largua nga vendi i saj. Në Gjermani, regjimi nazist kishte ndërmarrë gjithashtu hapa kundër institucioneve Montessori. Librat e saj u dogjën dhe shkollat u mbyllën. Ironia historike është e thellë: Një sistem totalitar që kërkonte të formonte fëmijën sipas një modeli të vetëm nuk mund të pajtohej gjatë me një pedagogji që i jepte fëmijës liri, zgjedhje dhe pavarësi. Mërgimi që u bë një tjetër shkollë Montessori nuk u ndal. Në vitin 1936, gjatë Luftës Civile Spanjolle, ajo u largua nga Barcelona me një anije britanike. Më vonë, gjatë Luftës së Dytë Botërore, ndodhej në Indi kur shpërtheu lufta dhe, si shtetase italiane në një vend nën kontroll britanik, u internua. Ironikisht, një tjetër mbyllje e detyruar do t'i hapte asaj një hapësirë të re pune. Në Indi, Montessori vazhdoi të ligjëronte, të trajnonte mësues dhe të zhvillonte idetë e saj mbi edukimin, paqen dhe zhvillimin njerëzor. Ajo e shihte gjithnjë e më qartë se edukimi nuk ishte vetëm çështje shkolle. Ishte çështje e ardhmërisë së njerëzimit. Sepse fëmija i sotëm është njeriu i nesërm. Dhe mënyra se si një shoqëri e trajton fëmijën tregon, në një farë mënyre, çfarë lloj shoqërie dëshiron të ndërtojë. Nga arsimi te paqja Në vitet e fundit të jetës, mendimi i Montessorit u bë gjithnjë e më i lidhur me paqen. Ajo nuk besonte se paqja mund të ndërtohej vetëm me traktate. Duhej të ndërtohej në karakter. Dhe karakteri fillon të formohet shumë herët. Prandaj ajo e shihte fëmijën jo si një objekt të edukimit, por si një nga vendet ku fillon historia e ardhshme e njerëzimit. Për punën e saj, Montessori u nominua për Çmimin Nobel për Paqe tri herë, në vitet 1949, 1950 dhe 1951. Më 6 maj 1952, në Noordwijk aan Zee të Holandës, Maria Montessori vdiq në moshën 81-vjeçare. Por metoda e saj nuk vdiq me të. Ajo që mbeti nga ajo dhomë Sot, shkollat Montessori gjenden në vende të shumta të botës dhe filozofia Montessori ka ndikuar në miliona fëmijë, prindër dhe pedagogë. Por rëndësia e saj nuk matet vetëm me numrin e shkollave. Ajo që mbetet është një ndryshim në mënyrën se si e shohim fëmijën. Për shekuj me radhë, arsimi ishte ndërtuar kryesisht rreth pyetjes: “Çfarë duhet t'i mësojmë fëmijës?” Montessori e shtyu pyetjen drejt një tjetër drejtimi: “Çfarë është gati të zbulojë fëmija?” Ky ndryshim duket i vogël. Në të vërtetë, është themelor. Sepse në pyetjen e parë fëmija është kryesisht marrës. Në të dytën, ai bëhet pjesëmarrës. Dhe pikërisht këtu qëndron filozofia e Montessorit: liria nuk është mungesë rregullash; është mundësia për të zhvilluar disiplinën e brendshme. Pavarësia nuk do të thotë të lihet fëmija vetëm. Do të thotë t'i jepet ndihma e duhur, në momentin e duhur, dhe pastaj hapësira për të vepruar vetë. Mësuesi nuk zhduket. Ai ndryshon rol. Nga ai që urdhëron, bëhet ai që vëzhgon. Nga ai që jep përgjigjet, bëhet ai që përgatit kushtet. Nga qendra e klasës, kalon në shërbim të zhvillimit të fëmijës. Dhe pesëdhjetë fëmijët? Ndoshta historia më e bukur e San Lorenzos nuk është se pesëdhjetë fëmijë mësuan të lexonin. Është se ata e detyruan një mjeke të rimendojë vetë kuptimin e arsimit. Montessori shkoi në atë dhomë për të zgjidhur një problem social. Ajo doli prej saj me një filozofi të re mbi fëmijën. Ajo nuk gjeti një metodë duke u ulur në një zyrë dhe duke e shpikur atë në mënyrë abstrakte. Ajo e gjeti duke vëzhguar. Duke parë duart e vogla që përsërisnin një veprim. Duke parë një fëmijë që përqendrohej. Duke parë një tjetër që kërkonte të punonte vetëm. Duke parë se si qetësia mund të lindte jo nga frika, por nga përqendrimi. Dhe ndoshta kjo është trashëgimia më e madhe e Maria Montessorit. Ajo nuk i tha botës se fëmijët duhet të bëhen më të bindur. I kërkoi botës të bëhej më e vëmendshme ndaj tyre. Sepse ndonjëherë problemi nuk është se fëmija nuk di të mësojë. Problemi është se ne nuk kemi ditur ende si ta shohim atë. Në San Lorenzo, më 6 janar 1907, Maria Montessori hapi një derë. Brenda hynë rreth pesëdhjetë fëmijë. Dhe pas asaj dere nuk ndryshoi vetëm një dhomë. Filloi të ndryshojë ideja jonë për fëmijërinë. Montessori nuk shkoi atje për t'u treguar fëmijëve se çfarë duhej të bëheshin. Ajo bëri diçka shumë më të vështirë: u dha hapësirën për të zbuluar se kush mund të bëheshin. Dhe historia e arsimit, që nga ajo ditë, nuk ishte më krejt e njëjta. Pergatiti: Rrevista Prestige

Rubrika Data Histori heronjsh nga bora që frymezojne. 23 Gusht Garcia nderohet nga Presidenti Harry Truman.Presidenti Amerikan Marcario García — Heroi që Amerika e nderoi para se ta pranonte plotësisht Nhe histori njerëzore që nuk matet vetëm me numrin e medaljeve, por me kontradiktën që mbarti brenda vetes. Historia e Marcario García. Ai ishte një djalë meksikan, biri i një familjeje punëtore, një njeri që u rrit mes fushave të pambukut dhe mundësive të kufizuara për arsim. Më pas u bë ushtar i Shteteve të Bashkuara, luftoi në Evropë, u plagos në Normandi dhe kreu një akt të jashtëzakonshëm trimërie në Gjermani. Më 23 gusht 1945, Presidenti Harry S. Truman Presidenti i 33 i SHBA i dha Medaljen e Nderit, dekoratën më të lartë ushtarake amerikane. Por García nuk ishte ende shtetas amerikan. Kjo e bën jetën e tij më shumë se një biografi ushtarake. E kthen atë në një histori mbi guximin, përkatësinë, dinjitetin dhe paradokset e një shoqërie. Nga Coahuila në fushat e Teksasit Marcario García lindi në vitin 1920 në shtetin Coahuila të Meksikës, në një trevë pranë kufirit me Shtetet e Bashkuara. Familja e tij u zhvendos më vonë në Teksas, në kërkim të punës dhe të një jete më të mirë. Por ëndrra amerikane, për familjen García, nuk kishte ardhur ende në formën e saj romantike. Ajo kishte erë dheu. Kishte lodhje. Kishte fusha pambuku dhe ditë të gjata pune. García u rrit në këtë realitet. Puna familjare ishte aq kërkuese saqë arsimimi i tij u ndërpre herët. Ai nuk pati mundësinë të vazhdonte përtej nivelit fillor. Megjithatë, mungesa e shkollimit nuk do të përcaktonte kufijtë e jetës së tij. Ndonjëherë historia i jep një njeriu pak libra, por shumë prova. Dhe García do të mësonte nga një shkollë tjetër: jeta. Njëzet e dy vjeç dhe lufta Në moshën 22-vjeçare, García u regjistrua në ushtrinë amerikane. Ishte koha e Luftës së Dytë Botërore, kur miliona njerëz po përfshiheshin në konfliktin më të madh që kishte njohur bota. Për García-n, ushtria ishte edhe një kthesë personale. Djali që kishte punuar në fushat e pambukut tani do të gjendej në Evropë, në një kontinent të përfshirë nga lufta. Ai nuk shkoi atje si një figurë e njohur. Nuk kishte ardhur nga akademitë ushtarake dhe nuk kishte një arsimim të lartë. Por lufta nuk pyet gjithmonë se çfarë diplome ke. Ajo pyet se çfarë bën kur gjithçka rreth teje shembet. Normandia: plagosja dhe kthimi Në 6 qershor 1944, Aleatët zbarkuan në Normandi. García ishte pjesë e forcave amerikane që morën pjesë në fushatën evropiane dhe u plagos gjatë zbarkimit të Ditës D. Plaga e detyroi të kalonte rreth katër muaj në rikuperim. Por kur u shërua, ai nuk zgjodhi të qëndronte larg frontit. U kthye te njësia e tij. Ky detaj është i rëndësishëm, sepse heroizmi i tij nuk ishte një shpërthim i vetëm guximi. Ishte një vazhdimësi. Ai ishte plagosur dhe ishte kthyer. Dhe historia ende nuk e kishte treguar pjesën më të jashtëzakonshme. 27 nëntor 1944 — dita që ndryshoi jetën e tij Më 27 nëntor 1944, ndërsa njësia e tij përparonte në Gjermani, García ishte duke shërbyer si drejtues skuadre. Njësia mori detyrën të neutralizonte dy pozicione gjermane me mitralozë. Ishte një mision jashtëzakonisht i rrezikshëm. García u afrua drejt pozicionit të parë me shumë pak mbulim. Në përpjekje për ta eliminuar atë, u plagos disa herë. Por nuk u ndal. U kthye te shokët. Dikush i sugjeroi të kërkonte ndihmë mjekësore. Atëherë ndodhi diçka që do ta kthente emrin e tij në histori. Pozicioni i dytë gjerman hapi zjarr. García mund të largohej. Ishte tashmë i plagosur. Por ai u kthye drejt zjarrit. Sipas motivacionit zyrtar të Medaljes së Nderit, duke shpërfillur plotësisht rrezikun për jetën e tij, ai sulmoi pozicionin e dytë, vrau tre ushtarë gjermanë, kapi katër robër dhe përmbushi objektivin e njësisë. Ky nuk ishte thjesht një akt ushtarak. Ishte një moment ku instinkti i mbijetesës u përplas me përgjegjësinë ndaj të tjerëve. Medaljet Për shërbimin dhe trimërinë e tij, García mori disa nga dekoratat më të rëndësishme ushtarake amerikane. Ai u nderua me: Medal of Honor — Medaljen e Nderit; Purple Heart — për plagosjen në shërbim; Bronze Star — për merita në luftë. Por Medalja e Nderit ishte ajo që do ta vendoste emrin e tij në historinë amerikane. Më 23 gusht 1945, vetëm pak kohë pas përfundimit të luftës në Evropë, Presidenti Harry S. Truman ia dorëzoi personalisht këtë dekoratë. García u bë i pari shtetas meksikan që mori Medaljen e Nderit të Shteteve të Bashkuara. Dhe këtu historia merr një kthesë të jashtëzakonshme. Ai nuk ishte ende shtetas amerikan. Hero për kombin, i huaj për disa njerëz Ky është paradoksi më i dhimbshëm i jetës së García-s. Shteti amerikan e kishte shpallur hero. Por shoqëria amerikane nuk ishte ende e gatshme ta shihte gjithmonë me të njëjtët sy. Pak kohë pas marrjes së Medaljes së Nderit, García shkoi në një restorant në Richmond, Texas. Atij iu mohua shërbimi për shkak të prejardhjes së tij. Situata u përshkallëzua. Pronari i restorantit e sulmoi García-n me një shkop bejsbolli. Në një kthesë absurde të drejtësisë, ndaj García-s u ngritën gjithashtu akuza. Por historia nuk mbeti e fshehur. Rasti tërhoqi vëmendjen e mediave kombëtare dhe akuzat ndaj García-s u rrëzuan. Ishte një nga ato momente kur një medalje nuk mjaftonte për ta mbrojtur një njeri nga paragjykimi. Ai kishte luftuar kundër nazizmit në Evropë, por në vendin ku jetonte duhej ende të përballej me një tjetër formë urrejtjeje. Një pyetje mbi Amerikën Historia e García-s ngre një pyetje që shkon përtej vitit 1945: Çfarë e bën dikë pjesëtar të një kombi? Pasaporta? Ligji? Gjuha? Origjina? Apo ajo që njeriu është i gatshëm të bëjë për të tjerët? García nuk kishte ende shtetësinë amerikane kur mori dekoratën më të lartë ushtarake të atij vendi. Në një kuptim të thellë, ai kishte bërë diçka më të vështirë se të kërkonte përkatësinë: kishte sakrifikuar për të. Arsimi që rifilloi pas luftës Jeta e García-s nuk përfundoi me luftën. Një nga kapitujt më domethënës ishte rikthimi i tij te arsimi. Njeriu që kishte qenë i detyruar ta linte shkollën për shkak të punës në fushat e pambukut, më vonë mori diplomën e shkollës së mesme. Ky fakt është i vogël në dukje, por i madh në kuptim. Në rininë e tij, puna i kishte mbyllur derën e shkollës. Në moshën e rritur, ai u kthye dhe e hapi përsëri. Kjo pjesë e jetës së tij e bën figurën e García-s më njerëzore. Ai nuk ishte vetëm ushtari që sulmoi pozicionet gjermane. Ishte edhe një njeri që vazhdoi të ndërtonte veten pasi lufta kishte mbaruar. Jeta pas ushtrisë Pas shërbimit ushtarak, García punoi në Veterans Administration, institucionin amerikan që merrej me veteranët. Në këtë mënyrë, shërbimi i tij ndaj vendit vazhdoi në një formë tjetër. Nëse gjatë luftës kishte mbrojtur shokët e tij në fushën e betejës, tani puna e tij lidhej me një komunitet njerëzish që, si ai, kishin mbartur pasojat e luftës. Kjo krijon një vijimësi të bukur në jetën e tij: ushtari që u kthye nga lufta u bë njeriu që u shërbeu veteranëve. Marcario García dhe John F. Kennedy Një tjetër episod i veçantë ndodhi në Houston, në nëntor 1963. Presidenti John F. Kennedy vizitoi qytetin dhe mori pjesë në një aktivitet me aktivistë të të drejtave civile. García ishte caktuar ta priste dhe ta përshëndeste presidentin. Ishte një takim i shkurtër, por historikisht i jashtëzakonshëm. Të nesërmen, më 22 nëntor 1963, Kennedy u vra në Dallas. Kështu, një nga takimet e fundit publike të García-s me një president amerikan u lidh pa dashje me një nga momentet më tronditëse të historisë së Shteteve të Bashkuara. A shkroi libra? Nuk njihet ndonjë libër i botuar nga Marcario García që të mund të renditet si pjesë e një vepre letrare apo autobiografike të tij. Kjo është e rëndësishme të thuhet qartë. Trashëgimia e tij nuk qëndron në libra të shkruar prej tij, por në dokumentet ushtarake, motivacionin e Medaljes së Nderit, dëshmitë historike dhe kujtesën publike që ruajnë jetën dhe shërbimin e tij. Në rastin e García-s, dokumenti ushtarak është pothuajse një tekst letrar në vetvete: disa rreshta që përmbledhin një jetë të tërë të vënë në provë. Një figurë në historinë e meksikano-amerikanëve García duhet parë edhe brenda historisë më të gjerë të meksikano-amerikanëve në Shtetet e Bashkuara. Ai i përkiste një komuniteti që ka dhënë një kontribut të madh në jetën amerikane, përfshirë ushtrinë, ekonominë dhe kulturën, ndërsa është përballur njëkohësisht me diskriminim dhe barriera shoqërore. Prandaj historia e tij është më e madhe se historia e një ushtari. Ajo tregon se si një njeri mund të jetë njëkohësisht: emigrant, punëtor, meksikan, ushtar, veteran dhe hero amerikan. Identitetet nuk e përjashtojnë domosdoshmërisht njëra-tjetrën. Përkundrazi, te García ato u bashkuan në një jetë të vetme. Rëndësia historike Marcario García mbetet një figurë e rëndësishme sepse historia e tij bashkon dy tema që shpesh tregohen veçmas: heroizmin ushtarak dhe luftën për dinjitet njerëzor. Në Evropë, ai luftoi kundër një regjimi që e kishte ndërtuar ideologjinë mbi hierarkinë racore dhe përjashtimin. Në Amerikë, ai përjetoi vetë një formë diskriminimi. Kjo nuk e zvogëlon heroizmin e tij. Përkundrazi, e bën historinë më të vështirë dhe më njerëzore. Trashëgimia Ndoshta arsyeja më e bukur për ta kujtuar García-n është se jeta e tij nuk ishte një vijë e drejtë drejt lavdisë. Ishte një rrugë me kontradikta. Nga një fëmijëri me arsim të ndërprerë te diploma e shkollës së mesme. Nga fushat e pambukut te fushat e betejës. Nga një plagë në Normandi te rikthimi në front. Nga ushtar pa shtetësi amerikane te marrësi i dekoratës më të lartë ushtarake të Amerikës. Nga një hero i shpallur nga shteti te viktimë e diskriminimit në një restorant. Dhe më pas, nga ushtari te nëpunësi që punoi për veteranët. Kjo është arsyeja pse historia e Marcario García nuk duhet lexuar vetëm si një histori lufte. Është një histori për dinjitetin. Për njeriun që mund të jetë i huaj në sytë e disa njerëzve dhe megjithatë të jetë më besnik se shumë prej atyre që pretendojnë se i përkasin një vendi. Është historia e një njeriu që nuk e kërkoi lavdinë, por u gjend përballë saj. Dhe ndoshta paradoksi më i bukur është ky: Amerika i dha Marcario García-s Medaljen e Nderit për guximin e tij përpara se historia amerikane të mësonte plotësisht të nderonte njeriun që mbante atë medalje. Prandaj, më 23 gusht 1945, nuk u dekorua vetëm një ushtar. U vendos në kujtesën e një kombi një pyetje që mbetet e gjallë: A është atdheu vetëm toka ku ke lindur, apo edhe vendi për të cilin je gati të sakrifikosh? Marcario García e dha përgjigjen e tij në heshtje, nën zjarrin e mitralozëve. Dhe historia nuk e harroi. Shenim: Harry S. Truman (1884–1972) ishte presidenti i 33-të i Shteteve të Bashkuara, nga viti 1945 deri më 1953. Ai është veçanërisht i njohur për: Përfundimin e Luftës së Dytë Botërore gjatë presidencës së tij. Marrjen e vendimit për përdorimin e bombave atomike kundër Hiroshimës dhe Nagasakit në gusht 1945. Planin Marshall, që ndihmoi në rindërtimin ekonomik të Evropës pas luftës. Fillimin e politikave amerikane të Luftës së Ftohtë dhe doktrinën Truman. Mbështetjen e krijimit të një rendi të ri ndërkombëtar pas Luftës së Dytë Botërore. Në vitin 1945, ai i dha Marcario García-s Medaljen e Nderit, dekoratën më të lartë ushtarake amerikane. Truman ishte nga Missouri, kishte shërbyer në ushtri gjatë Luftës së Parë Botërore dhe ishte senator amerikan përpara se të bëhej zëvendëspresident i Franklin D. Roosevelt. Pas vdekjes së Rooseveltit, më 12 prill 1945, Truman u bë president. Presidenti Harry S. Truman, drejtonte Shtetet e Bashkuara në muajt e fundit të Luftës së Dytë Botërore dhe në periudhën e menjëhershme pas saj. Burimi: HISTORY.com, “Marcario García Përgatiti: Revista Prestige( LP)

Rubrika: Tekno Shkence AI -te reja Në epokën e aftësive kritike kibernetike - - OpenAI ngadalësimi i ritmit të zhvillimit të modeleve në epokën e aftësive kritike kibernetike Gjatë javëve të fundit, dy zhvillime kanë nxjerrë në pah rreziqet në rritje që lidhen me sistemet e inteligjencës artificiale gjithnjë e më të afta: incidenti OpenAI–Hugging Face dhe, veçmas, provat paraprake se një prej modeleve tona të ardhshme, Astra, mund të përmbushë pragun e aftësisë kritike në fushën e sigurisë kibernetike, sipas Preparedness Framework të OpenAI. Së bashku me këto zhvillime dhe me përparimin e shpejtë të kërkimeve tona të brendshme, kjo ka shtuar urgjencën për forcimin e mekanizmave tanë të monitorimit, përafrimit dhe kontrollit gjatë të gjitha fazave të procesit të trajnimit. Ndërsa modelet bëhen më të afta, rriten edhe rreziqet që lidhen me zhvillimin dhe testimin e tyre brenda kompanisë. Standardet tona për monitorimin, përafrimin dhe sigurinë duhet të mbeten përpara këtyre rreziqeve. Për të marrë kohën e nevojshme për të përmbushur këto standarde, ne ngadalësuam përkohësisht ritmin e zgjerimit të zhvillimit. Kjo përfshiu një pauzë dyjavore në trajnimin me përforcim (RL) të modeleve tona më të fundit, të destinuara për përdorim, ndërsa forconim më tej mjediset tona të kërkimit përmes masave të sigurisë dhe testimeve red-team, si dhe zgjeronim mbulimin e sistemeve tona të monitorimit. Trajnimi më i madh RL në kufirin e aftësive, i planifikuar nga OpenAI, mbetet ende i pezulluar, ndërsa kompania po kryen trajnime dhe vlerësime në shkallë më të vogël për të vlerësuar sjelljen e modeleve, për të verifikuar masat mbrojtëse dhe për të krijuar më shumë prova të përafrimit përpara se të vazhdojë. Përafrimi (alignment) — puna për t'i bërë sistemet e IA-së të sillen sipas qëllimit të parashikuar dhe të jenë të përgjegjshme ndaj mbikëqyrjes njerëzore — ka qenë prej kohësh në qendër të programit tonë kërkimor. Tani kërkojmë prova më të forta të sjelljes së përafruar gjatë të gjitha fazave të trajnimit, duke u mbështetur në kërkimet dhe vlerësimet që tashmë janë në zhvillim. Mbajtja e sistemeve gjithnjë e më të afta në përputhje me qëllimet njerëzore është një sfidë me të cilën do të duhet të përballet i gjithë sektori. Shenjat që po shohim nga përparimi i modeleve të ardhshme e bëjnë të qartë se nevojitet një qasje më e gjerë — një qasje që ndërtohet mbi Preparedness Framework aktual, por shkon përtej tij. Mendojmë se është e rëndësishme të jemi transparentë për mënyrën se si po ndryshon qasja jonë. Më poshtë përshkruajmë ndryshimet që kemi bërë tashmë në proceset dhe infrastrukturën tonë kërkimore, si dhe punën që vijon. forcimi i masave mbrojtëse për modelet më të afta Qasja jonë për zhvillimin e modeleve më të afta mbështetet në tri masa mbrojtëse që përforcojnë njëra-tjetrën: Monitorimi, i cili zbulon sjelljet shqetësuese dhe na mundëson të reagojmë ndaj tyre. Përafrimi, i cili zvogëlon mundësinë e veprimeve të dëmshme ose të paautorizuara. Masat e sigurisë, të cilat kufizojnë atë që sistemet e IA-së mund të kenë akses ose të ndikojnë. Ne presim që së shpejti modelet të kryejnë pjesën më të madhe të punës së sigurisë, përfshirë mbrojtjen kundër modeleve të tjera. Kjo do të mundësojë që të tri masat mbrojtëse të shkallëzohen së bashku me aftësitë e modeleve, gjë që e konsiderojmë thelbësore. Ne i zbatojmë këto masa si në kërkim, ashtu edhe në vendosjen e modeleve në përdorim, duke i përshtatur ato me aftësitë e secilit model, mjedisin ku operon dhe nivelin e rrezikut. sigurimi i mjediseve tona kërkimore Ndërsa modelet në kufirin e zhvillimit fitojnë aftësi më të fuqishme në sigurinë kibernetike, ne po rrisim standardet e sigurisë për mjediset ku i trajnojmë dhe i vlerësojmë ato. Përmbushja e këtyre standardeve ka kërkuar një punë të konsiderueshme inxhinierike dhe ka sjellë kosto të mëdha dhe vonesa në kërkimet mbi modelet e avancuara. Menjëherë pas incidentit OpenAI–Hugging Face, ne pezulluam ekzekutimin e modeleve të avancuara në klasterët kërkimorë për proceset që mund të ekzekutonin kod ose të përdornin mjete me akses në internet. Më pas rikthyem relativisht shpejt një rrugë më të kufizuar dhe më të sigurt për ekzekutimin e kodit, ndërsa shqyrtuam individualisht çdo ngarkesë pune për të përcaktuar nëse mund të rifillonte në mënyrë të sigurt. Disa procese kërkimore rifilluan nën këto kontrolle të reja, ndërsa të tjerat kërkonin ndryshime shtesë. Gjatë javëve në vijim, kemi përcaktuar dhe kemi filluar të zbatojmë kërkesa më të forta sigurie për proceset kërkimore që lidhen me modelet më të avancuara. Për shembull: Izolimi i ngarkesave të punës: Tani kërkojmë izolim më të fortë (“sandbox”) për proceset që ekzekutojnë kod të gjeneruar nga modelet ose kod tjetër të pabesueshëm. Kjo vlen gjithashtu për softuerët që mund të komprometohen gjatë përpunimit të rezultateve të modeleve. Izolimi i rrjetit: Kemi zbatuar më shumë kontrolle për të izoluar nga interneti proceset me rrezik më të lartë dhe ato të pabesueshme. Këto kontrolle janë projektuar në mënyrë që një komprometim i vetëm i një procesi ose shërbimi mbështetës të mos lejojë, në vetvete, akses të paautorizuar në internet ose në rrjete të tjera të brendshme. Testim i vazhdueshëm i sigurisë: Kemi rikonfiguruar mjedisin tonë për të eliminuar shërbimet e përbashkëta që mund të jenë të cenueshme, për të reduktuar privilegjet e përhershme dhe për të përmirësuar kufijtë e sigurisë dhe besimit. Po përmirësojmë gjithashtu aftësinë për të mbledhur dhe monitoruar regjistrat e sigurisë. Në fund, po investojmë në automatizim duke përdorur modelet tona për t'i testuar vazhdimisht këta kufij kundër sulmeve të simuluara. Së bashku, këto kontrolle krijojnë një mbrojtje në thellësi dhe ndihmojnë në mbrojtjen e mjedisit tonë kërkimor nga sulmet. Sot, kërkojmë nivelin më të rreptë të masave të sigurisë për proceset që përfshijnë Astra ose modelet kibernetike, pasi kemi përcaktuar se modelet Astra mund të kenë një nivel kritik të aftësive kibernetike. Këto masa zbatohen gjithashtu për të gjitha proceset e tjera që lidhen me sigurinë kibernetike. Ndërsa disa trajnime dhe vlerësime të Astra-s përmbushin këto kërkesa, një numër i konsiderueshëm procesesh mbeten të pezulluara derisa të migrohen plotësisht dhe të përmirësohen për të përmbushur standardin e ri të sigurisë. Ne po u japim përparësi proceseve që lidhen me sigurinë dhe përafrimin për t'i kaluar së pari në këto mjedise të reja. zgjerimi i monitorimit të chain-of-thought Monitorimi ka qenë prej kohësh pjesë e rëndësishme e procesit tonë të zhvillimit të modeleve, përfshirë monitorimin e agjentëve të brendshëm të kodimit dhe të sesioneve që zgjasin për periudha të gjata. Përpjekjet tona për monitorim ishin veçanërisht të përqendruara te përdorimet e brendshme të modeleve më të avancuara dhe te proceset e trajnimit frontier RL. Këto konsideroheshin proceset me rrezikun më të lartë, sepse mund të bashkonin aftësi të avancuara të modeleve me akses në mjete, sisteme të ndjeshme dhe rrjete të brendshme ose të jashtme. Ato nuk aplikoheshin në të gjitha proceset e inferencës dhe trajnimit që përdornin mjete. Tani e kemi rishikuar dhe zgjeruar këtë qasje me sistemin tonë të ri të monitorimit. Ky sistem i ri monitorimi funksionon në disa faza. Ai fillon me klasifikues aktivizimi — detektorë që shqyrtojnë aktivitetin e brendshëm të një modeli — të cilët funksionojnë për çdo token të përzgjedhur dhe i kalojnë shqetësimet e mundshme te hetues automatikë gjithnjë e më të sofistikuar dhe me kërkesa të larta llogaritëse. Këto sisteme shqyrtojnë veprimet e mjeteve, arsyetimin e disponueshëm dhe të gjithë sekuencën e aktivitetit për të zbuluar: akses të paautorizuar; vjedhje të të dhënave; sjellje shkatërruese; përpjekje për të mposhtur masat mbrojtëse. Synimi ynë është të lëshojmë një alarm brenda 30 minutave pasi aktiviteti shqetësues të identifikohet nga sistemi i monitorimit. Nëse sistemi identifikon një shkelje të mundshme të një kufiri kritik të sigurisë, ai gjeneron një alarm me prioritetin më të lartë. Në zbatimin tonë aktual, ekipet e sigurisë, mbrojtjes dhe kërkimit njoftohen menjëherë. Nëse këto ekipe nuk mund të përcaktojnë me siguri brenda 30 minutave se sinjalizimi është një rezultat i gabuar, pritet që ato ta pezullojnë aktivitetin. Ky monitorim kërkohet për të gjitha trajnimet RL dhe vlerësimet që përfshijnë mjete për modelet e nivelit Sol ose më të lartë. Pasi përcaktuam më 7 gusht se Astra mund të kishte aftësi kritike kibernetike, shtuam një kërkesë tjetër monitorimi për të gjitha proceset e inferencës së Astra-s me mjete — jo vetëm për trajnimet dhe vlerësimet RL. Këto masa mbrojtëse kërkojnë fuqi të konsiderueshme llogaritëse. Vlerësimet tona aktuale tregojnë se kostoja shtesë e monitorimit është rreth 20% e kapacitetit llogaritës të inferencës që monitorohet, megjithëse kostoja ndryshon ndjeshëm në varësi të proceseve të trajnimit dhe vlerësimit. Ne do të ndajmë më shumë detaje për këtë sistem në një publikim të ardhshëm. Avancimi i kërkimit mbi përafrimin Kërkimi mbi përafrimin është në qendër të misionit tonë. Misioni ynë është të sigurojmë që inteligjenca artificiale e përgjithshme (AGI) të jetë në dobi të gjithë njerëzimit. Ndërsa modelet fitojnë aftësi të avancuara, si aftësia për të kryer sulme kibernetike dhe për të vepruar në mjedise më komplekse, sjellje të papërshtatura si manipulimi i shpërblimit — gjetja e mënyrave për të marrë shpërblime të larta gjatë trajnimit pa arritur në të vërtetë rezultatin e synuar — mashtrimi ose aksesi i paautorizuar do të krijojnë rreziqe gjithnjë e më serioze. Për trajnimet RL të modeleve më të afta, tani po aplikojmë teknikat tona kryesore të përafrimit në më shumë faza të procesit të trajnimit. Kjo përfshin: përmirësimin e modeleve të shpërblimit për të zbuluar dhe dekurajuar më mirë sjelljet e pasigurta në detyra dhe mjedise të ndryshme; trajnimin e modeleve për të qenë më të sinqerta në lidhje me veprimet, aftësitë dhe kufizimet e tyre; reduktimin e sjelljeve që shfrytëzojnë dobësitë në shpërblime, vlerësues, mjete ose mekanizma mbikëqyrjeje; rritjen e mbulimit të trajnimit për sjelljet që mund të shkaktojnë dëme kur modelet ndërveprojnë me sisteme ose burime të jashtme. Ne vazhdojmë të investojmë fuqishëm në kërkimin mbi përafrimin, të zgjerojmë mbulimin e vlerësimeve dhe të përdorim atë që mësojmë për të orientuar trajnimin dhe masat mbrojtëse. Planifikojmë të publikojmë së shpejti shumë më tepër informacion rreth kërkimeve tona mbi përafrimin, përfshirë atë që po mësojmë për sjelljen e modeleve dhe çdo sfidë të re që zbulojmë. Çfarë vjen më pas Ne do të zhvillojmë më tej Preparedness Framework për t'i bashkuar këto masa mbrojtëse përgjatë trajnimit dhe vendosjes së modeleve në përdorim, si dhe për ta përshtatur më mirë atë me aftësitë e modeleve të ardhshme dhe mjediset ku ato do të operojnë. Zhvillimi i metodave që mund të shkallëzohen në përputhje me këto aftësi do të kërkojë investime të vazhdueshme në sigurinë e asistuar nga modelet, monitorim më efektiv dhe përparime të mëtejshme në kërkimin mbi përafrimin. Synojmë të përfshijmë organizata të jashtme dhe të ndajmë më shumë nga ato që mësojmë ndërsa qasja jonë zhvillohet. Aftësitë e modeleve frontier po përshpejtohen me shpejtësi. Aftësia jonë për t'i kuptuar, përafruar dhe siguruar ato duhet të mbetet përpara këtij përparimi. Në javët e ardhshme do të publikojmë një raport teknik mbi mësimet që kemi nxjerrë. Autor: OpenAI 18 gusht 2026 Burimi zyrtar: https://openai.com/index/pacing-model-development-cyber-capabilities/

Rubrika: Art Bota Yje qe frymezojnë. Elisabetta Canalis Dy kthesa që ndryshuan një jetë. Ka jetë që ecin sipas një rruge të menduar, por në një çast të caktuar, diku brenda njeriut lind dëshira për të provuar një tjetër mundësi. Historia e Elisabetta Canalis na e tregon mirë ketë. Nga Sassari i Sardenjës drejt Milanos, televizionit, kinemasë, modës dhe skenave ndërkombëtare, rruga e saj u ndërtua hap pas hapi. Por përpara kopertinave, dritave dhe kamerave ishte një vajzë e re përballë një zgjedhjeje. Dy momente të jetës së saj e tregojnë veçanërisht bukur këtë udhëtim. Kur një rrugë e mbyllur hapi një tjetër Në moshën 21-vjeçare, Elisabetta Canalis studionte gjuhë të huaja në Universitetin e Milanos. Ishte një rrugë e sigurt. Por nuk ishte rruga që do të ndiqte. Ajo vendosi t'i ndërpriste studimet pa diplomuar dhe të provonte veten në botën e televizionit. Në vitin 1999, kjo zgjedhje e çoi në “Striscia la notizia”, ku nisi si balerinë. Kamera ishte një botë tjetër. Ajo kërkonte prani, ritëm dhe siguri përpara publikut. Canalis nisi ta mësonte këtë gjuhë pak nga pak. Nga ajo skenë filloi një karrierë që më pas do të merrte forma të ndryshme: prezantim, aktrim, modeling dhe një prani gjithnjë e më ndërkombëtare. Një zgjedhje që në atë kohë mund të dukej si braktisje e një rruge, u kthye në fillimin e një udhëtimi të ri. Ndonjëherë jeta nuk na çon aty ku kishim menduar të shkonim. Na çon aty ku mund të bëhemi ajo që ende nuk e dimë se jemi. Nata kur Sassari ishte shumë larg Vitet kaluan. Vajza që kishte hyrë në televizion në fundin e viteve ’90 tashmë kishte provuar skena të ndryshme të spektaklit. Pastaj erdhi Sanremo. Në shkurt 2011, Elisabetta Canalis u ngjit në skenën e Festivalit të Sanremos, së bashku me Gianni Morandin dhe Belén Rodríguez. Gjatë festivalit intervistoi edhe aktorin amerikan Robert De Niro. Ishte një nga ato momente kur rruga e bërë deri aty bëhet e dukshme. Nga Sassari dhe fillimet televizive, ajo kishte mbërritur në qendër të një prej skenave më të rëndësishme të kulturës popullore italiane. Në 2012, Canalis u kthye përsëri në Sanremo për dy net si bashkëprezantuese dhe interpretoi së bashku me Adriano Celentanon, në rolin e “Messy Italia”. Skena tashmë ishte bërë pjesë e jetës së saj. Ka momente kur njeriu e kupton sa larg ka ardhur vetëm duke parë pas. Për Canalis, rruga nga Sassari drejt Sanremos ishte një prej tyre. Nga dy zgjedhje, një rrugë Një studente që la universitetin. Një vajzë që nisi si balerinë në televizion. Një grua që më vonë do të gjendej në skenën e Sanremos përballë emrave të mëdhenj të artit. Midis këtyre pikave qëndrojnë vite pune, kamera, role, kopertina, pasarela dhe udhëtime. Në thelb është historia e një gruaje që nuk pati frikë të ndryshonte drejtim. Dhe këtu fillon portreti i Elisabetta Canalis. Elisabetta Canalis Bukuria që u shndërrua në një gjuhë të ekranit, modës dhe kohës Ka figura që lindin në një qytet të vogël dhe, hap pas hapi, e shtrijnë praninë e tyre përtej kufijve të vendlindjes. Elisabetta Canalis është një prej tyre. E lindur më 12 shtator 1978 në Sassari, Sardinia, ajo do ta kthente televizionin, skenën, modën dhe kinemanë në pjesë të së njëjtës histori. Nga balerina e një programi televiziv italian u bë prezantuese, aktore, modele dhe figurë e njohur ndërkombëtare. Karriera e saj, aktive që prej vitit 1999, është një histori transformimi: një rrugëtim ku një rol nuk zëvendëson tjetrin, por i hap rrugë një dimensioni të ri. E Lindur në 12 shtator 1978, Sassari, Itali me profesion aktore figure televizive vijon rrugetimi i saj. Ajo eshte e martuar me Brian Perri, më 2014, dge ka nhe femije Sassari — vendi ku nisi rrugëtimi Në Sassari, në zemër të Sardenjës, nisi historia e saj. Babai, Cesare Canalis, ishte radiolog klinik në Universitetin e Sassarit. Nëna, Bruna, ishte mësuese. Vëllai i saj, Luigi, është gjithashtu radiolog. Canalis u arsimua në liceo classico, një shkollë e mesme me formim klasik. Më pas u zhvendos drejt Milanos, ku nisi studimet për gjuhë të huaja në universitet. Por në moshën 21-vjeçare zgjodhi një tjetër rrugë. Ishte një kthesë e rëndësishme: nga auditorët universitarë drejt dritave të televizionit. Ajo ende nuk e dinte se ku do ta çonte kjo zgjedhje. Por pikërisht aty nisi ndërtimi i figurës së saj publike. Televizioni — dyert e para të famës Nga 1999 deri në 2002, Canalis ishte balerinë në programin shumë të njohur italian “Striscia la notizia”, në Canale 5. Ishte ekspozimi i saj i parë i madh përpara publikut kombëtar. Televizioni i mësoi ritmin e ekranit dhe rëndësinë e pranisë. Por mbi të gjitha, i dha mundësinë të kuptonte se mund të ndërtonte më shumë se një rol. Nga balerina nisi kalimi drejt prezantimit dhe aktrimit. Kështu filloi të zgjerohej profili i saj. Nga prezantimi tek aktrimi Në vitin 2005, Canalis u shfaq në “Deuce Bigalow: European Gigolo”, në një paraqitje cameo. Po atë vit zëvendësoi Michelle Hunziker në sezonin e dytë të sitcom-it “Love Bugs”. Në 2007, interpretoi në “Virgin Territory” dhe bashkëprezantoi Festivalbar. Në 2008, prezantoi Trofeo Birra Moretti, kompeticionin veror të futbollit ku merrnin pjesë Napoli, Milan dhe Juventus. Në 2009, zëvendësoi Elena Santarellin në versionin italian të “Total Request Live”, në MTV Italia. Çdo hap i shtonte një dimension të ri figurës së saj. Ajo nuk mbeti vetëm një fytyrë e njohur e televizionit; kërkoi ta shndërronte praninë publike në një karrierë me disa drejtime. Një derë drejt televizionit ndërkombëtar Në 2010, Canalis mori një rol të përsëritur në sezonin e tretë të serialit amerikan “Leverage”, transmetuar nga TNT. Ishte një hap përtej tregut italian. Nga televizionet e Italisë, emri i saj po hynte në një hapësirë më ndërkombëtare. Një tjetër publik. Një tjetër gjuhë televizive. Një tjetër provë. Sanremo — në qendër të skenës italiane Në shkurt 2011, Canalis bashkëprezantoi Festivalin e Sanremos me Gianni Morandin dhe Belén Rodríguez. Gjatë festivalit intervistoi edhe Robert De Niro. Sanremo ishte më shumë se një program. Ishte një nga skenat më simbolike të televizionit dhe muzikës italiane. Në 2012, ajo u rikthye për dy net dhe interpretoi së bashku me Adriano Celentanon, në rolin e “Messy Italia”. Për Canalis, Sanremo mbeti një nga piketat më të dukshme të karrierës së saj. “Dancing with the Stars” — një provë përpara një publiku të ri Në 2011, Canalis mori pjesë në sezonin e 13-të të “Dancing with the Stars” në Shtetet e Bashkuara. Partneri i saj ishte kërcimtari Valentin Chmerkovskiy. Më 27 shtator 2011, ajo u eliminua, duke qenë konkurrentja e dytë që largohej nga gara. Në shtator të po atij viti, ajo u intervistua edhe në “The Ellen DeGeneres Show”. Emri i saj tashmë lëvizte mes dy hapësirave televizive: Italisë dhe Shteteve të Bashkuara. Moda — një tjetër dimension i imazhit Nëse televizioni i dha asaj një zë publik, moda i dha një tjetër gjuhë. Në 2003, Canalis u shfaq në kalendarin e revistës italiane Max. Nga 2006 deri në 2009, ajo ishte zëdhënëse dhe modele pasarele për Hollywood Milano, një klub nate me bazë në Milano. Ajo promovoi në New York limuzinën Musa “5th Avenue”. Në qershor 2011, u shfaq në një fotosesion për versionin spanjoll të Vogue. Në shtator të po atij viti, u shfaq në versionin arab të Harper’s Bazaar. Në të njëjtin vit modeloi edhe për Roberto Cavalli; materiali i Wikipedia-s e shënon këtë informacion si të papajisur me citim të nevojshëm. Kështu, imazhi i saj kaloi nga ekrani te revistat, reklamat dhe pasarelat. Kopertinat, markat dhe miti i bukurisë Në qershor 2010, Canalis u shfaq për herë të tretë në kopertinën e Vanity Fair. Po atë vit, versioni italian i revistës e renditi atë si gruan e katërt më të bukur të vitit. Ajo u rendit gjithashtu e shtata në listën e grave më të bukura të Maxim dhe u përfshi në Top 50 të DT Spain. Fama i solli kontrata me marka ndërkombëtare. U bë imazh i Pantene, ndërsa në Holandë ishte zëdhënëse e Auping. Në qershor 2012, ajo ishte në kopertinën e Sportweek Dreams, edicion special i La Gazzetta dello Sport. Fotosesioni u realizua në Santo Domingo. Kopertinat dhe reklamat u bënë pjesë e një kapitulli të rëndësishëm të imazhit të saj publik. PETA — bukuria si mesazh Në 2011, Elisabetta Canalis pozoi për fushatën e PETA-s: “I'd Rather Go Naked than Wear Fur.” Në korrik 2012, ajo u shfaq edhe në një reklamë të PETA-s. Gjatë Milano Fashion Week 2012, Canalis parakaloi për Philipp Plein dhe për koleksionin e ri të Miss Bikini. Në 2016, sipas materialit të Wikipedia-s, ajo u bë testimonial e markës sportive DEHA; ky informacion shënohet në Wikipedia si “citation needed”. Moda, në këtë fazë, ishte kthyer në një nga mënyrat kryesore me të cilat ajo komunikonte me publikun. UNICEF — nga imazhi tek angazhimi publik Në mars 2015, Elisabetta Canalis u emërua Ambasadore e Vullnetit të Mirë e UNICEF Italia. Wikipedia e shënon këtë informacion si të nevojshëm për citim shtesë. Nëse ky fakt konfirmohet nga burime institucionale, ai përfaqëson një dimension tjetër të figurës së saj: kalimin nga bota e argëtimit dhe modës drejt një roli me karakter publik dhe humanitar. Rikthimi tek kinemaja Pas viteve të përqendruara në televizion, prezantim, modë dhe jetën publike, Canalis iu rikthye aktrimit. Në 2024, ajo u shfaq në filmin e Gianluca Ansanelli, “Come far litigare mamma e papà”, në rolin e Amalia. Kinemaja mbeti kështu një nga fijet që vazhdon të lidhë periudha të ndryshme të karrierës së saj. Dashuria, fama dhe jeta përtej kamerave Jeta personale e Canalis ka qenë shpesh nën vëmendjen e medias. Ajo ka qenë e fejuar me futbollistin Christian Vieri dhe ka pasur lidhje me regjisorin Gabriele Muccino dhe futbollistin Reginaldo. Një nga marrëdhëniet më të njohura ishte ajo me aktorin amerikan George Clooney. Canalis dhe Clooney ishin në një lidhje për rreth dy vjet dhe u ndanë në qershor 2011. Në nëntor 2011, të dy u përfshinë si dëshmitarë të pranuar nga një gjykatë e Milanos në procesin ndaj ish-kryeministrit italian Silvio Berlusconi, lidhur me çështjen e njohur si “Rubygate”. Ky kapitull tregon edhe anën më të vështirë të famës: kur jeta private e një personi publik bëhet pjesë e një vëmendjeje shumë më të gjerë mediatike. Martesa, amësia dhe një kapitull i ri Më 14 shtator 2014, Elisabetta Canalis u martua me kirurgun ortoped amerikan Brian Perri në Alghero, Sardinia. Gjatë ceremonisë, këngëtarja Bianca Atzei interpretoi këngën tradicionale sardene “Ave Maria”. Më 29 shtator 2015, Canalis solli në jetë vajzën e saj, Skyler Eva. Në korrik 2023, Canalis deklaroi se ajo dhe Brian Perri ishin të ndarë dhe në proces divorci. Në të njëjtën periudhë, ajo bëri të ditur lidhjen romantike me kickboksierin rumun Georgian Cimpeanu. Në këtë pjesë të jetës, fama takohet me dimensionin më intim: martesën, amësinë, ndarjen dhe fillimin e një kapitulli të ri. Filmografia 2005 — Deuce Bigalow: European Gigolo Roli: Castle lady — paraqitje cameo 2006 — Natale a New York Roli: Carlotta Ferri 2007 — Virgin Territory Roli: Sister Gabriella 2008 — La seconda volta non si scorda mai Roli: Ilaria Fiorito 2008 — La fidanzata di papà Roli: Felicity 2010 — A Natale mi sposo Roli: Paloma 2024 — Come far litigare mamma e papà Roli: Amalia Televizioni 2003–2004 — Carabinieri Roli: Alessandra Ferri Rol kryesor — 48 episode 2005 — Love Bugs Roli: Elisabetta Rol kryesor — sezoni 2 2007 — Buona la prima! Roli: Vetvetja Episodi: “Non c'è 2 senza trendy” 2008 — Medici miei Roli: Vittoria Colombini Rol kryesor — 11 episode 2010 — Fratelli Benvenuti Roli: Krishna Rol i përsëritur — 6 episode 2010 — Leverage Roli: Mystery Woman Rol i përsëritur — 5 episode 2014 — Party On Roli: E ftuar Episodi: “Sardinia” 2018 — L'isola di Pietro Roli: Giulia Canale Rol kryesor në sezonin e dytë — 6 episode Elisabetta Canalis — një portret i një epoke Elisabetta Canalis nuk është vetëm historia e një vajze të bukur nga Sassari që u bë e famshme. Është historia e një figure që ndërtoi praninë e saj duke kaluar nga një hapësirë në tjetrën. Ajo nisi në televizion, provoi aktrimin, u shfaq në filma e seriale, mori pjesë në programe amerikane, u ngjit në skenën e Sanremos, u shfaq në revista ndërkombëtare dhe u bë imazh i markave të njohura. Por rrugëtimi i saj nuk mund të matet vetëm me numrin e roleve apo kopertinave. Në qendër është aftësia për të ndryshuar. Nga Sassari në Milano, nga Italia në Shtetet e Bashkuara, nga televizioni te moda dhe kinemaja, historia e saj pasqyron edhe një epokë kur imazhi filloi të bëhej një gjuhë më vete. Një epokë ku televizioni krijonte yje, revistat ndërtonin mite estetike dhe fama udhëtonte përtej kufijve shumë më shpejt se më parë. Por pas kësaj figure publike qëndron edhe një grua me një histori personale: studimet e ndërprera, zgjedhjet profesionale, dashuria, martesa, amësia dhe ndryshimet që solli jeta. Bukuria mund të hapë një derë. Por vetëm puna, përshtatja dhe aftësia për të ndryshuar mund ta mbajnë një njeri gjatë në dritën e saj. Ndoshta kjo është edhe arsyeja pse historia e Canalis mbetet interesante. Jo sepse ajo qëndroi në një vend, por sepse vazhdoi të lëvizte. Nga një vajzë e Sardenjës në një figurë të njohur të kulturës popullore italiane; nga kamera e parë te skenat më të mëdha; nga një zgjedhje e guximshme në moshën 21-vjeçare te një jetë e ndërtuar mes ekranit, modës, kinemasë dhe familjes. Një jetë që nuk u shkrua me një vijë të drejtë, por me kthesa. Dhe pikërisht këto kthesa e bënë historinë e saj. Burimi - shënim editorial Materiali bazë i këtij portreti është artikulli “Elisabetta Canalis” në Wikipedia, Pergatiti: © Copyright LP Founder & Editor-in-Chief — Albania Prestige Magazine All Rights Reserved.

Rubrika: Portrete personalitete që frymëzojne pertej kohrave. Dy kampionë, dy yje nën një çati – Marjeta Pronjari Zaçe dhe Kushtrim Zaçe Historia e Marjeta Pronjari Zaçes dhe Kushtrim Zaçes është historia e dy njerëzve që e kthyen talentin në disiplinë, disiplinën në karrierë dhe karrierën në një mënyrë jetese. Ajo nga Korça, mbretëreshë e kërcimit së larti; ai nga Tepelena, një nga emrat më të rëndësishëm të basketbollit shqiptar. Dy qytete, dy sporte, dy karaktere dhe një rrugë që në fund do t’i bashkonte nën të njëjtën çati. Marjeta – vajza e Korçës që e ktheu vështirësinë në forcë Marjeta Pronjari lindi më 3 shtator 1951 në Korçë, në një familje që përjetoi herët humbjen e babait. Nëna e saj, Fluturije, mbeti me tri vajza dhe Marjeta u rrit në një mjedis ku përgjegjësia duhej të vinte herët. Ajo ishte nxënëse e shkëlqyer dhe emri i saj qëndronte në tabelën e nderit. Mësuesja Eftalia i tregonte nënës së saj se Marjeta nuk largohej nga vendi i parë. Kjo disiplinë e hershme do të bëhej më vonë një nga themelet e kampiones. Në atletikë, talenti u shfaq shpejt. Në një kampionat kombëtar në Vlorë, ajo kërceu 1.40 metra, duke barazuar rezultatin e kampiones së vendit Sh. Nika. Ishte fillimi i një karriere që do ta vendoste emrin e saj në historinë e atletikës shqiptare. Marjeta vendosi 31 rekorde kombëtare dhe për shtatë vite ishte kampione kombëtare në kërcimin së larti dhe pesëgarësh. Në 1968, ajo u bë femra e parë shqiptare që mori titullin “Mjeshtre e Merituar e Sportit”, një vlerësim që kishte rëndësi jo vetëm sportive, por edhe shoqërore. Por ajo nuk mbeti brenda një disipline. Nga pista kaloi te rrjeta dhe gjatë viteve 1974–1979 ishte pjesë e ekipit kombëtar të volejbollit të femrave. Ky kalim dëshmonte një karakter shumëdisiplinor, aftësi përshtatjeje dhe një dëshirë për të mos e konsideruar asnjëherë arritjen e djeshme si kufirin e së nesërmes. Nga kampione në profesioniste, drejtuese dhe figurë publike Rruga e Marjetës vazhdoi edhe pasi u largua nga gara. Ajo e shndërroi përvojën sportive në dije profesionale, në punë me brezat, në drejtim dhe në menaxhim sportiv. Eksperienca e pistës u bë një formë tjetër autoriteti: ajo tashmë e njihte sportin jo vetëm nga brenda garës, por edhe nga këndvështrimi i edukimit, organizimit dhe drejtimit. Marjeta u angazhua edhe në jetën publike si aktiviste dhe politikane, duke kaluar nga arena sportive në përgjegjësi institucionale dhe shtetërore. Në një periudhë të mëvonshme ajo mbajti edhe detyrën e ministres. Ky dimension duhet parë si vazhdim i natyrshëm i një karriere ku sporti i kishte mësuar disiplinën, përgjegjësinë, punën me njerëzit dhe përballimin e presionit. Kështu, figura e saj nuk kufizohet te kampionia. Ajo është edhe profesioniste, drejtuese, menaxhere, aktiviste, politikane, nënë dhe bashkëshorte. Kushtrimi – djali nga Tepelena që nuk iu bind kufijve Kushtrim Zaçe u rrit në Tepelenë, ku basketbolli hyri në jetën e tij që në adoleshencë. Gjatë viteve 1964–1966, mësuesi i fizkulturës Lefter Shkëmbi e përfshiu në ekipin “Minatori” të Tepelenës. Ishte vetëm 14 vjeç kur luajti pak minuta me të rriturit. Ato minuta mjaftuan që Naim Pilku, i deleguari i Federatës së Basketbollit, të dallonte talentin e tij dhe të parashikonte se Kushtrimi do të bëhej basketbollist me emër. Në shtëpi, megjithatë, ëndrra u përball me realitetin. Babai i tha: “Shiko mësimet, bir, se sporti nuk të jep bukë.” Në atë kohë, kjo ishte një këshillë e kuptueshme: arsimi konsiderohej siguri, ndërsa sporti një pasion i pasigurt. Por basketbolli nuk e la. Pas shkollës tetëvjeçare, familja e dërgoi në Durrës, te dajat, që të vazhdonte shkollimin dhe të shkëputej nga sporti. Atje mësuesi Lutfi Bagoi e dalloi menjëherë talentin dhe e drejtoi te trajnerët e Lokomotivës së Durrësit. Kushtrimi hezitoi, por Bagoi këmbënguli deri në pikën që i tha se, nëse nuk shkonte të takonte trajnerin, nuk do ta pranonte në mësim. Dhimitraq Goga nuk ndodhej aty, por talenti i djaloshit u provua dhe vendimi ishte i menjëhershëm: të fillonte stërvitjen me të rriturit. Në moshën 16-vjeçare, ai tashmë ishte në një tjetër nivel. Lokomotiva, universiteti dhe Partizani Me Lokomotivën, Kushtrimi fitoi tre tituj radhazi me të rinjtë në 1967, 1968 dhe 1969, ndërsa talenti i tij po ndiqej nga Partizani dhe nga strukturat e basketbollit kombëtar. Por ai kishte edhe një ëndërr tjetër: universitetin. U regjistrua në Universitetin Shtetëror të Tiranës për Inxhinieri Mekanike, duke dëshmuar se sporti nuk ishte e vetmja rrugë që kërkonte për jetën e tij. Vetëm një muaj pas fillimit të studimeve, u thirr për shërbimin ushtarak dhe u dërgua në Zall-Herr, në repartin e Tankeve, ku u caktua në një brigadë pune dhe punoi në hapjen e tuneleve. Më pas iu kërkua të luante me Partizanin. Fillimisht refuzoi, i revoltuar nga ndërprerja e universitetit, por rrethanat e jetës e kthyen përsëri drejt basketbollit. Dhe aty nisi epoka e tij. Partizani dhe brezi i madh i basketbollit Te Partizani, Kushtrim Zaçe luajti përkrah emrave të mëdhenj si Agim Fagu, Nikolin Pali dhe Dodan Përmeti, ndërsa më vonë edhe me Kastriot Mushi, Edgar Prifti dhe Robert Kuqo. Ai u bë një nga shtyllat e skuadrës, falë përgatitjes fizike, teknikës, karakterit konkurrues dhe gjuajtjes së tij të sigurt. Ish-trajneri Astrit Greva e ka vlerësuar si lojtar shumë të talentuar, korrekt dhe me sedër të jashtëzakonshme. Kushtrimi u bë pjesë e Kombëtares shqiptare dhe ndërtoi një karrierë shumëvjeçare në nivelet më të larta. Burimet sportive japin bilance jo gjithmonë identike, por një prej bilanceve të publikuara e përshkruan si titullar të Partizanit për më shumë se 12 vjet, me 12 tituj kampionë, 10 Kupa të Republikës dhe dy Spartakiada Kombëtare, krahas tre titujve me të rinjtë e Lokomotivës. Pikërisht për këtë arsye, statistikat duhet të paraqiten me kujdes, por madhështia e rolit të tij nuk vihet në dyshim. Ai u vlerësua me titullin “Mjeshtër i Merituar i Sportit” dhe më vonë me “Mjeshtër i Madh”. Gjuajtja që mbeti si firmë Kushtrimi nuk u kujtua vetëm për trofetë. Gazmend Çaçi e ka veçuar ndër basketbollistët shqiptarë që aplikuan me sukses gjuajtjen me kërcim, një element që po bëhej pjesë e basketbollit modern. Kështu, ai nuk ishte vetëm një lojtar që fitonte, por edhe një sportist që sillte elemente të reja teknike. Në këtë kuptim, kontributi i tij ishte edhe pedagogjik: brezat e rinj nuk trashëguan vetëm emrin, por edhe mënyrën e lojës. Nga basketbollisti te drejtuesi Pas fushës, Kushtrimi vazhdoi të jetonte brenda sportit. Punoi si instruktor i edukimit fizik në Shkollën e Instruksionit në Zall-Herr, më pas si mësues, trajner i Studentit, shef i përgatitjes fizike në RENEA, drejtor i Pallatit të Sportit “Asllan Rusi” dhe drejtues i Agjencisë së Shërbimit të Sporteve. Në një tjetër etapë profesionale shërbeu edhe si sekretar i përgjithshëm i Federatës Shqiptare të Shahut. Nga lojtari te trajneri, nga trajneri te administratori dhe nga administratori te drejtuesi, karriera e tij tregon një vazhdimësi të rrallë: ai nuk u largua nga sporti, por ndryshoi mënyrën se si i shërbente atij. Tepelena e nderoi gjithashtu duke e shpallur “Qytetar Nderi”, duke e rikthyer simbolikisht te qyteti ku kishte nisur gjithçka. Dhe pastaj u takuan Marjeta dhe Kushtrimi. Dy rrugë të ndryshme u kryqëzuan pranë Pallatit të Sportit “Partizani” dhe Institutit të Fizkulturës “Vojo Kushi”. Të dy të veshur me tuta sportive, u panë, kaluan dhe, pothuajse në të njëjtin çast, kthyen kokën. Ishte vetëm një vështrim, por disa histori të mëdha fillojnë pikërisht nga sekonda që duken të zakonshme. Më vonë u takuan përsëri. Ajo stërvitej në kërcimin së larti, ndërsa ai luante basketboll. Në një botë ku Marjeta kërkonte të kapërcente stekën dhe Kushtrimi të ngrihej për të shënuar, lindi një lidhje që nuk do të matej më me centimetra apo pikë. Dy kampionë u bënë çift. Një familje ku sporti u bë trashëgimi Martesa e tyre bashkoi dy karriera, por edhe dy filozofi pune. Në shtëpinë e tyre sporti nuk ishte dekor, por pjesë e identitetit familjar. Djali i tyre, Henri, u rrit mes palestrave dhe ndeshjeve. Kushtrimi e përgatiti me përkushtim: dy orë me ekipin dhe dy orë përgatitje individuale, me gjuajtje, lëvizje, pozicione dhe përgatitje fizike. Henri arriti rreth 1.98 metra, ndërsa babai i tij rreth 1.91 metra, dhe luajti me Studentin, Partizanin dhe përfaqësuesen. Në një kampionat zonal u dallua si organizator dhe pikëshënues, ndërsa interesimi për të u zgjerua edhe jashtë vendit. Një trajner i një ekipi anglez e bindi të bëhej pjesë e skuadrës së tij, ndërsa disa ekipe elitare evropiane nisën ta ndiqnin. Por në moshën 22-vjeçare, një traumë në gju ndërpreu një karrierë që po premtonte shumë. Ndonjëherë jeta nuk e lejon talentin të arrijë destinacionin që i kishte parashikuar vetes, por asnjë përpjekje e sinqertë nuk humbet plotësisht. Dy kampionë dhe një filozofi jetese. Marjeta dhe Kushtrimi nuk janë vetëm dy emra të mëdhenj të sportit shqiptar. Ata janë dëshmi e një brezi që e ndërtoi suksesin pa rrugë të shtruara. Ata mësuan se talenti kërkon punë, fitorja kërkon përulësi dhe humbja kërkon karakter. Mësuan gjithashtu se karriera ndryshon, institucionet ndryshojnë dhe koha ndryshon, por vlerat e fituara në punë mbeten. Marjeta e çoi eksperiencën e kampiones në arsim, profesion, drejtim, menaxhim, aktivizëm dhe politikë. Kushtrimi e çoi përvojën e basketbollistit në trajnim, edukim, administrim, menaxhim dhe drejtim sportiv. Dhe të dy e çuan sportin në familje, duke e bërë atë një trashëgimi të gjallë. Ajo kërkoi lartësinë mbi stekë. Ai kërkoi lartësinë drejt koshit. Por në jetën e tyre, të dy kapërcyen pengesa shumë më të mëdha se ato të pistës apo parketit. Korça dhe Tepelena u bashkuan. Atletika dhe basketbolli u bashkuan. Profesioni dhe familja u bashkuan. Dhe historia e tyre na kujton një të vërtetë të thjeshtë: një medalje e dëshmon fitoren, por një jetë e përkushtuar dëshmon karakterin. Marjeta Pronjari Zaçe dhe Kushtrim Zaçe mbeten kështu dy “Mjeshtra të Merituar”, dy kampionë, dy personalitete dhe një çift që e shndërroi sportin në një mënyrë për të jetuar, për të dashur dhe për të lënë gjurmë. Përgatiti: Prestige( LP)

Rubrika: Art Kulturè Muzeu i Luvrit hapet për publikun 10 gusht 1793. Pas më shumë se dy shekujsh si pallat mbretëror, Luvri hapet në Paris si muze publik nga qeveria revolucionare franceze. Sot, koleksioni i Luvrit është një nga më të pasurit në botë, me vepra arti dhe objekte që përfaqësojnë rreth 11,000 vjet të qytetërimit dhe kulturës njerëzore. Pallati i Luvrit nisi të ndërtohej nga Mbreti Fransua I në vitin 1546, në vendin ku kishte ekzistuar një fortesë e shekullit XII, e ndërtuar nga Mbreti Filip II. Fransua I ishte një koleksionist i madh arti dhe Luvri do të shërbente si rezidenca e tij mbretërore. Punimet, të mbikëqyrura nga arkitekti Pierre Lescot, vazhduan edhe pas vdekjes së Fransuait, gjatë mbretërimit të Henrikut II dhe Karlit IX. Pothuajse çdo monark francez që pasoi e zgjeroi Luvrin dhe hapësirat përreth tij. Zgjerime të rëndësishme u kryen nga Luigji XIII dhe Luigji XIV në shekullin XVII. Të dy mbretërit zgjeruan ndjeshëm edhe koleksionet e artit të kurorës. Luigji XIV mori gjithashtu koleksionin e artit të Karlit I të Anglisë, pas ekzekutimit të tij gjatë Luftës Civile Angleze. Në vitin 1682, Luigji XIV e zhvendosi oborrin mbretëror në Versajë, dhe Luvri pushoi së qeni rezidenca kryesore mbretërore. Iluminizmi Nën ndikimin e Iluminizmit, shumë francezë filluan të kërkonin që koleksionet mbretërore të viheshin në dispozicion të publikut. Denis Diderot, shkrimtar dhe filozof francez, ishte ndër të parët që propozoi krijimin e një muzeu kombëtar arti për publikun. Megjithëse Mbreti Luigji XV ekspozoi përkohësisht një përzgjedhje pikturash në Pallatin e Luksemburgut në vitin 1750, përparimi i vërtetë drejt krijimit të një muzeu të përhershëm erdhi vetëm pas shpërthimit të Revolucionit Francez në vitin 1789. Më 10 gusht 1793, qeveria revolucionare hapi Musée Central des Arts në Galerinë e Madhe të Luvrit. Kjo shënoi fillimin e Luvrit si një muze publik. Koleksioni i Luvrit u rrit me shpejtësi. Ushtria franceze mori vepra arti dhe objekte arkeologjike nga territoret dhe vendet e pushtuara gjatë luftërave Revolucionare dhe Napoleonike. Një pjesë e madhe e këtyre veprave u kthye pas humbjes së Napoleonit në 1815, por koleksionet aktuale të antikiteteve egjiptiane dhe departamente të tjera të Luvrit i detyrohen shumë pushtimeve të Napoleon Bonapartit. Në shekullin XIX u shtuan dy krahë të rinj dhe kompleksi i Luvrit, i përbërë nga shumë ndërtesa, u përfundua në 1857, gjatë mbretërimit të Napoleonit III. Në vitet 1980 dhe 1990, Luvri, i njohur zyrtarisht si Grand Louvre, iu nënshtrua një rikonstruksioni të madh. U shtuan shërbime moderne për vizitorët dhe u krijuan mijëra metra katrorë hapësirë të re ekspozimi. Arkitekti kinezo-amerikan I. M. Pei ndërtoi një piramidë prej çeliku dhe qelqi në qendër të oborrit të Napoleonit. Tradicionalistët e konsideruan atë një ndërhyrje të papërshtatshme dhe e kritikuan ashpër. Në 1993, në 200-vjetorin e muzeut, një krah i rikonstruktuar i ndërtesës, i cili më parë ishte përdorur nga Ministria Franceze e Financave, u hap për publikun. Për herë të parë, i gjithë kompleksi i Luvrit iu kushtua funksioneve muzeale. Burimi: HISTORY.com, “Louvre Museum opens”, publikuar më 9 shkurt 2010, përditësuar më 27 maj 2025. https://www.history.com/this-day-in-history/august-10/louvre-museum-opens

190 VJET “KËNGËT E MILOSAOS” – DASHURIA, KUJTESA DHE ATDHEU NË POEZINË E DE RADËS. Rubrika: Shkrimtar i madh Rilindas qe frymezon. 190 VJET “KËNGËT E MILOSAOS” Dashuria, kujtesa dhe atdheu në kryeveprën lirike të De Radës Në gushtin e vitit 1836, në Napoli, botohej një nga veprat themelore të letërsisë shqiptare: “Këngët e Milosaos” të Jeronim De Radës. 190 vjet më vonë, ajo mbetet një prej veprave më të rëndësishme të romantizmit shqiptar dhe të Rilindjes Kombëtare. De Rada e kishte përfunduar veprën në tetor 1834, duke i dhënë formë një historie ku dashuria, tragjedia dhe ndjenja e atdheut ndërthuren në një rrëfim poetik të pazakontë për kohën. Në qendër qëndrojnë Milosao dhe Rina, dy të rinj të ndarë nga dallimet shoqërore, por të bashkuar nga një dashuri e pastër. Përballë tyre qëndrojnë jo vetëm pengesat e shoqërisë, por edhe një fat tragjik që e shndërron dashurinë në kujtesë. Vepra nuk është vetëm histori dashurie. Ajo është edhe një reflektim mbi identitetin, lirinë dhe sakrificën. Tragjedia personale e personazheve lidhet me një përmasë më të gjerë: fatin e një populli dhe kujtesën e një atdheu të largët. Në këtë kuptim, “Këngët e Milosaos” është një vepër ku lirizmi dhe epika bashkëjetojnë. Peizazhi, kujtesa, folklori arbëresh dhe ndjenja kombëtare krijojnë një botë poetike ku historia nuk është thjesht e kaluar, por një prani që vazhdon të flasë. De Rada, arbëresh i Italisë, i përkiste një komuniteti që kishte ruajtur gjuhën, traditat dhe kujtesën shqiptare përtej Adriatikut. Pikërisht kjo përvojë e mërgimit i dha veprës një ndjeshmëri të veçantë: atdheu shfaqet jo vetëm si tokë, por si kujtim, gjuhë dhe përkatësi shpirtërore. Vlera e “Këngëve të Milosaos” qëndron edhe në mënyrën se si De Rada e ngriti përvojën individuale në një kuptim universal. Dashuria për Rinën, humbja, lufta dhe vdekja bëhen pjesë e një pyetjeje më të madhe: çfarë mbetet nga njeriu kur koha i merr gjithçka? Pas 190 vitesh, përgjigjja është vetë vepra. Sepse letërsia e madhe nuk jeton vetëm në vitin kur shkruhet. Ajo jeton sa herë që një brez i ri gjen në të një ndjenjë, një kujtim apo një pyetje që ende nuk ka humbur. Profil permbledhes. Jeronim De Rada (1814–1903) ishte poet, shkrimtar, publicist dhe një nga figurat më të rëndësishme të Rilindjes Kombëtare Shqiptare. Arbëresh i Kalabrisë, ai e ndërtoi veprën e tij mbi kujtesën e atdheut, gjuhën shqipe, traditën dhe ndjenjën kombëtare. Studioi në Kolegjin e Shën Adrianit dhe më pas drejtësi në Napoli, por letërsia dhe çështja shqiptare u bënë qendra e jetës së tij. Me “Këngët e Milosaos”, botuar në Napoli më 1836, De Rada krijoi një nga veprat themelore të romantizmit shqiptar, ku dashuria, tragjedia dhe atdheu bashkohen në një rrëfim poetik. Ai ishte gjithashtu publicist dhe veprimtar i palodhur për përhapjen e gjuhës dhe të kulturës shqiptare. Përmes botimeve dhe veprimtarisë së tij kulturore, punoi për zgjimin e ndërgjegjes kombëtare te shqiptarët dhe arbëreshët. Për De Radën, gjuha nuk ishte vetëm mjet komunikimi, por kujtesë e një populli dhe dëshmi e ekzistencës së tij. Vepra e tij krijoi një urë të fuqishme mes komunitetit arbëresh, Shqipërisë dhe kulturës europiane. Ai mbetet një nga zërat më të rëndësishëm të letërsisë shqiptare të shekullit XIX, sepse në krijimtarinë e tij dashuria për njeriun dhe dashuria për atdheun marrin të njëjtën peshë shpirtërore. De Rada nuk shkroi vetëm për të kaluarën; ai shkroi që një popull të mos harronte kush ishte. “Gjuha është kujtesa e një kombi.” — Ide që përshkon veprën dhe veprimtarinë e De Radës Pergatiti: Prestige

Vera Farmiga – Eleganca e një shpirti artistik mes Hollivudit, dramës dhe misterit. Në botën e kinemasë, ku shumë fytyra shfaqen për një çast dhe më pas zbehen nga kujtesa, disa artiste arrijnë të krijojnë një gjurmë të veçantë. Vera Ann Farmiga është një prej tyre. Ajo nuk është thjesht një aktore e suksesshme e Hollivudit; është një artiste që ka ndërtuar një univers të saj, ku ndërthuren ndjeshmëria, inteligjenca, misteri dhe një forcë e brendshme që shfaqet në çdo rol. E lindur më 6 gusht 1973 në Clifton, New Jersey, Vera Farmiga vjen nga një familje me origjinë ukrainase. Fëmijëria e saj ishte e lidhur ngushtë me traditat familjare, kulturën dhe gjuhën ukrainase. Për një kohë të gjatë ajo u rrit në një komunitet të mbyllur ukrainas në Amerikë, ku nuk fliste anglisht deri në moshën gjashtë vjeçare. Ky formim mes dy botëve – asaj amerikane dhe asaj evropiane – do të ndikonte më vonë në ndjeshmërinë e saj artistike dhe në aftësinë për të interpretuar personazhe të thella. Që në rini, Farmiga nuk e kishte menduar fillimisht veten si një yll kinemaje. Ajo ishte e tërhequr nga arti, muzika dhe skena. Studimet i kreu në Universitetin e Syracuse, ku u diplomua në artet skenike. Aty nisi të ndërtojë themelet e një karriere që më vonë do ta çonte përballë disa prej emrave më të mëdhenj të kinemasë botërore. Rruga drejt famës nuk ishte e menjëhershme. Vera Farmiga u shfaq fillimisht në skenën teatrore dhe më pas në role televizive. Një nga paraqitjet e para të rëndësishme ishte në serialin televiziv “Roar” (1997), ku interpretoi së bashku me aktorin e ri Heath Ledger. Ky projekt, edhe pse jetëshkurtër, ishte një pikënisje e rëndësishme për karrierën e saj. Në vitin 1998 ajo bëri debutimin e saj në ekranin e madh me filmin “Return to Paradise”, ku luajti përkrah Vince Vaughn, Joaquin Phoenix dhe Anne Heche. Ky ishte vetëm fillimi i një udhëtimi të gjatë në kinematografi, ku Farmiga do të punonte me regjisorë të njohur dhe aktorë të brezave të ndryshëm. Vitet e para të karrierës së saj u karakterizuan nga zgjedhje të guximshme. Ajo nuk kërkoi vetëm role të bukura apo të lehta, por personazhe me kompleksitet emocional. Në filmin “Autumn in New York” (2000), ku luajtën Richard Gere dhe Winona Ryder, ajo u shfaq në një histori romantike dramatike. Më pas erdhën role në filma si “The Opportunists” (2000), “15 Minutes” (2001), “Dust” (2001) dhe “Love in the Time of Money” (2002), ku ajo vazhdimisht tregoi aftësinë për të ndryshuar nga një personazh në tjetrin. Një nga momentet e rëndësishme të kësaj periudhe ishte filmi “The Manchurian Candidate” (2004), një thriller politik i drejtuar nga Jonathan Demme, ku Farmiga ndau ekranin me emra të mëdhenj si Denzel Washington dhe Meryl Streep. Ky rol e vendosi edhe më shumë në vëmendjen e industrisë së filmit. Por rruga e saj drejt njohjes së madhe ndërkombëtare vazhdoi të ndërtohej hap pas hapi. Në mesin e viteve 2000 ajo u shfaq në filma të ndryshëm si “Running Scared” (2006), “Breaking and Entering” (2006) dhe një nga filmat më të vlerësuar të dekadës, “The Departed” (2006), i regjisorit legjendar Martin Scorsese. Në “The Departed”, një dramë kriminale me Leonardo DiCaprio, Matt Damon, Jack Nicholson dhe Mark Wahlberg, Vera Farmiga interpretoi një rol të fuqishëm që tregoi edhe një herë aftësinë e saj për të qëndruar në të njëjtin nivel me aktorët më të mëdhenj të kohës. Megjithatë, momenti që do ta kthente në një figurë të njohur globalisht erdhi në vitin 2009 me filmin “Up in the Air”, ku ajo luajti përkrah George Clooney. Interpretimi i saj si Alex Goran i solli një nga vlerësimet më të mëdha të karrierës: nominimin për çmimin Oscar për aktoren më të mirë në rol dytësor. Ky sukses ishte dëshmi se Vera Farmiga nuk ishte thjesht një aktore karakteresh, por një artiste që mund të mbante mbi supe edhe historitë më delikate njerëzore. Vera Farmiga – Lorraine Warren, Bates Motel, regjisore dhe vitet e lavdisë Pas nominimit për Oscar me “Up in the Air” në vitin 2009, Vera Farmiga hyri në një periudhë ku fama tashmë shoqërohej me respekt artistik. Ajo kishte arritur atë pikë të rrallë në karrierën e një aktoreje ku nuk vlerësohej vetëm për bukurinë e ekranit, por për thellësinë e personazheve që krijonte. Farmiga zgjodhi gjithmonë role që kërkonin ndjeshmëri, kërkim psikologjik dhe një lidhje të fortë emocionale me historinë. Për të, aktrimi nuk ishte thjesht interpretim; ishte një mënyrë për të zbuluar njerëzit, frikërat, dobësitë dhe forcën e tyre të fshehur. Në vitin 2011, ajo bëri debutimin e saj si regjisore me filmin “Higher Ground”, një vepër e veçantë që pasqyronte interesin e saj për konfliktet e brendshme njerëzore. Filmi trajtonte besimin, familjen dhe përballjen e individit me pyetjet më të mëdha të jetës. Farmiga jo vetëm drejtoi filmin, por luajti edhe rolin kryesor, duke treguar se talenti i saj shtrihej përtej interpretimit para kamerës. Megjithatë, një nga kapitujt më të rëndësishëm të karrierës së saj do të vinte në vitin 2013, kur ajo u bë fytyra e Lorraine Warren në filmin “The Conjuring”. Ky rol do ta vendoste përfundimisht në kujtesën e publikut botëror. Lorraine Warren ishte një personazh i bazuar në një figurë reale, një hetuese e fenomeneve paranormale, e njohur për punën e saj me bashkëshortin Ed Warren. Vera Farmiga i dha këtij personazhi një dimension shumë më të thellë sesa një figurë e zakonshme e filmave horror. Ajo nuk e interpretoi Lorraine Warren vetëm si një grua që përballej me forca të errëta, por si një njeri me besim, dhembshuri dhe një intuitë të jashtëzakonshme. Në ekran ajo solli një kombinim të rrallë: qetësi, elegancë dhe forcë shpirtërore. Kimia e saj me Patrick Wilson, që luajti Ed Warren, ishte një nga arsyet kryesore të suksesit të serisë. Dy personazhet u shfaqën si një çift i lidhur jo vetëm nga puna, por nga dashuria dhe besimi i thellë tek njëri-tjetri. Suksesi i “The Conjuring” krijoi një prej universeve horror më të suksesshme të kinemasë moderne. Vera Farmiga u rikthye si Lorraine Warren në vazhdimet “The Conjuring 2” (2016), “Annabelle Comes Home” (2019), “The Conjuring: The Devil Made Me Do It” (2021) dhe “The Conjuring: Last Rites” (2025). Nëse Lorraine Warren e bëri atë një ikonë të kinemasë horror, roli i Norma Bates në serialin “Bates Motel” tregoi dimensionin e saj të jashtëzakonshëm dramatik. Nga viti 2013 deri në vitin 2017, Farmiga interpretoi nënën komplekse të Norman Bates, personazhit që lidhet me kryeveprën klasike “Psycho” të Alfred Hitchcock. Norma Bates ishte një grua e mbushur me dashuri, frikë, pasiguri dhe sakrificë. Ajo përpiqej të mbronte djalin e saj, por njëkohësisht përballej me një realitet gjithnjë e më të errët. Interpretimi i Vera Farmiga-s u konsiderua një nga arritjet më të mëdha të televizionit modern. Ajo arriti të krijojë një personazh që publiku njëkohësisht e kuptonte, e mëshironte dhe e ndiente të frikshëm. Për këtë rol ajo mori nominim për çmimin Emmy si Aktorja Kryesore më e Mirë në një Serial Dramatik, duke konfirmuar vendin e saj mes artisteve më të respektuara të ekranit. Gjatë kësaj periudhe, ajo vazhdoi të ndërtonte një filmografi të pasur. Në “The Judge” (2014), ku luajti përkrah Robert Downey Jr. dhe Robert Duvall, ajo solli një tjetër interpretim dramatik. Në vitet pasuese ajo u shfaq në projekte të ndryshme, nga dramat njerëzore deri te filmat aksion dhe thriller. Në “The Commuter” (2018), ajo luajti me Liam Neeson, ndërsa në “The Front Runner” (2018) interpretoi përkrah Hugh Jackman në një histori të bazuar në politikën amerikane. Një tjetër moment i rëndësishëm ishte “When They See Us” (2019), seriali i fuqishëm i Ava DuVernay për një nga çështjet më të diskutuara sociale në Shtetet e Bashkuara. Performanca e saj i solli një tjetër nominim për çmimin Emmy. Vera Farmiga është një artiste që ka ndërtuar një karrierë mbi elegancën dhe përmbajtjen. Ajo nuk është një yll që kërkon vëmendjen me çdo kusht; ajo e fiton atë përmes punës, zgjedhjeve të mençura dhe aftësisë për të sjellë në jetë personazhe që mbeten gjatë në kujtesën e publikut. Nga dramat intime te historitë e frikshme, nga regjia te interpretimi, ajo ka dëshmuar se arti i vërtetë nuk matet vetëm me famën, por me gjurmën që lë në shpirtin e Vera Farmiga – Vitet 2020–2026, familja, rrënjët ukrainase, jeta jashtë kamerave dhe trashëgimia artistike. Pas më shumë se dy dekadash në kinematografi, Vera Farmiga hyri në vitet 2020 si një nga aktoret më të respektuara të brezit të saj. Ajo kishte kaluar nëpër shumë botë artistike: nga drama psikologjike te thriller-at, nga historitë familjare te filmat horror, duke krijuar një portret artistik të ndërtuar mbi inteligjencën emocionale dhe zgjedhjet e guximshme. Vitet e fundit të karrierës së saj kanë treguar një artiste që nuk kërkon thjesht numrin e roleve, por cilësinë e historive ku merr pjesë. Për Farmiga-n, çdo personazh është një udhëtim i ri drejt psikologjisë njerëzore. Një dekadë e re me histori të fuqishme Në vitin 2021, Vera Farmiga u shfaq në filmin kriminal “The Many Saints of Newark”, një prequel i serialit të famshëm “The Sopranos”. Filmi solli një rikthim në botën e mafies amerikane dhe ajo u përfshi në një kast me aktorë si Alessandro Nivola, Michael Gandolfini, Leslie Odom Jr. dhe Ray Liotta. Po atë vit, ajo u shfaq edhe në universin e Marvel me serialin “Hawkeye”, pjesë e platformës Marvel Cinematic Universe. Ky projekt i dha asaj mundësinë të lidhej me një audiencë edhe më të gjerë globale, duke dëshmuar se aftësia e saj artistike mund të përshtatej në zhanre të ndryshme. Në vitin 2022 ajo luajti në miniserialin dramatik “Five Days at Memorial”, një histori e bazuar në ngjarje reale që trajtonte pasojat njerëzore të uraganit Katrina dhe krizën në një spital gjatë katastrofës. Ky rol u shtua në vargun e interpretimeve të saj ku drama njerëzore qëndronte në qendër. Në vitin 2023, Farmiga mori pjesë në filmin “Origin”, me regji të Ava DuVernay, një vepër që eksploron tema të rëndësishme shoqërore dhe historike. Po atë periudhë ajo u shfaq edhe në “Ezra”, duke vazhduar të zgjedhë projekte me histori njerëzore. Një tjetër kapitull i rëndësishëm ishte rikthimi i saj në botën e “The Conjuring” me “The Conjuring: Last Rites” (2025), ku ajo dhe Patrick Wilson vazhduan të mishëronin çiftin Lorraine dhe Ed Warren, dy personazhe që tashmë janë bërë pjesë e kulturës popullore. Rrënjët ukrainase – një identitet që e ka shoqëruar gjithmonë Pavarësisht suksesit në Hollywood, Vera Farmiga ka ruajtur gjithmonë një lidhje të fortë me origjinën e saj ukrainase. Ajo u rrit në një familje ku traditat, gjuha dhe kultura ukrainase kishin një rol të rëndësishëm. Prindërit e saj, Mykhailo dhe Lubomyra Farmiga, i transmetuan asaj një ndjenjë të fortë identiteti dhe respekti për trashëgiminë familjare. Fakti që ajo u rrit në një komunitet ukrainas-amerikan ndikoi në mënyrën se si ajo e shihte botën. Përpara se të mësonte anglishten, ajo fliste ukrainisht, një kujtim që tregon lidhjen e saj të veçantë me rrënjët. Kjo përzierje mes kulturës evropiane dhe jetës amerikane i dha asaj një ndjeshmëri të veçantë artistike. Shumë nga personazhet e saj mbartin pikërisht këtë thellësi: një përballje mes botës së brendshme dhe asaj të jashtme. Familja dhe jeta jashtë kamerave Edhe pse është një nga figurat më të njohura të ekranit, Vera Farmiga ka zgjedhur gjithmonë një jetë relativisht të rezervuar larg vëmendjes së tepërt mediatike. Ajo u martua me aktorin Sebastian Roché në vitin 1997 dhe martesa e tyre zgjati deri në vitin 2004. Më vonë ajo u martua me muzikantin dhe producentin Renn Hawkey në vitin 2008. Çifti ka dy fëmijë. Farmiga ka folur shpesh për rëndësinë e familjes në jetën e saj. Për të, suksesi profesional nuk ka kuptim pa ekuilibrin personal. Ajo ka zgjedhur të jetë një nënë e pranishme, duke e mbajtur jetën private larg zhurmës së industrisë së argëtimit. Kjo qasje ka krijuar një kontrast interesant me personazhet intensive që ajo interpreton në ekran. Në filma ajo shpesh përballet me errësirën, frikën dhe konfliktet njerëzore, ndërsa në jetën reale ajo njihet për qetësinë dhe përkushtimin ndaj familjes. Trashëgimia e Vera Farmiga-s Sot, Vera Farmiga konsiderohet një nga aktoret më të kompletuara të brezit të saj. Ajo nuk është përcaktuar nga një zhanër i vetëm, sepse karriera e saj ka kaluar kufijtë e kategorive. Ajo ka qenë: një figurë dramatike në “Up in the Air”; një nënë tragjike dhe komplekse në “Bates Motel”; një simbol i misterit në “The Conjuring”; një regjisore me vizion personal në “Higher Ground”; një aktore që ka ndarë ekranin me emrat më të mëdhenj të kinemasë botërore. Forca e saj artistike qëndron në aftësinë për të gjetur njerëzillëkun edhe në personazhet më të vështira. Ajo nuk luan vetëm atë që shihet, por edhe atë që fshihet: frikën, kujtimet, dhimbjen, shpresën dhe shpirtin e personazheve të saj. Vera Farmiga mbetet një shembull i një artisteje që ka zgjedhur rrugën e qëndrueshmërisë në vend të famës së shpejtë. Me elegancën e saj të heshtur, me talentin e rrallë dhe me një karrierë të ndërtuar mbi cilësinë, ajo ka fituar një vend të veçantë në historinë moderne të kinemasë. Një fytyrë që publiku e kujton, një zë që sjell emocione dhe një emër që tashmë është pjesë e trashëgimisë së artit të shtatë. Pergatiti; Prestige.

GJUHA KU SHPIRTI KUJTON VETEN. Dr. Valbone Miftari — një portret mes mjekësisë, migrimit dhe kujtesës. Ka njerëz që profesionin e tyre e ushtrojnë brenda një zyre. Ka të tjerë që, përmes profesionit, prekin një histori shumë më të madhe se ajo e individit që kanë përballë. Në Cyrih, aty ku gjuhët, kulturat dhe historitë njerëzore takohen çdo ditë, puna e Dr. med. Valbone Miftarit, specialiste FMH për Psikiatri dhe Psikoterapi, merr pikërisht këtë dimension. Ajo nuk përballet vetëm me një simptomë. Pas ankthit mund të jetë një histori emigrimi. Pas heshtjes së një burri mund të jetë një kulturë e tërë e ndërtuar mbi durimin. Pas konfliktit mes prindit dhe fëmijës mund të fshihet përplasja mes dy mënyrave të të kuptuarit të jetës. Dhe pas një fjale të thjeshtë në shqip mund të gjendet një kujtesë që nuk përkthehet lehtë. Kjo është arsyeja pse gjuha, në këtë histori, nuk është vetëm mjet komunikimi. Është pjesë e diagnozës së kujtesës njerëzore. NJERIU QË VJEN ME HISTORINË E VET Migranti nuk hyn në një dhomë terapeutike vetëm me trupin e tij. Ai hyn me një vend të lënë pas. Me familjen. Me mënyrën si është rritur. Me atë që i është thënë të mos tregojë. Me atë që ka mësuar të durojë. Me sukseset që duhet t'i justifikojë dhe me dështimet që shpesh nuk guxon t'i pranojë. Kjo e bën përvojën e shëndetit mendor te komunitetet migrante më komplekse se një përkthim i thjeshtë nga një gjuhë në tjetrën. Sepse edhe dhimbja ka kulturën e saj. Një njeri mund të dijë të thotë “jam i lodhur”, por të mos ketë mësuar kurrë të thotë “kam nevojë për ndihmë”. Dhe midis këtyre dy fjalive mund të jetë një jetë e tërë. SHQIPJA SI DHOMË E KUJTESËS. Gjuha e parë nuk është gjithmonë gjuha në të cilën njeriu mendon më shumë. Por shpesh është gjuha në të cilën ai ndien më thellë. Aty janë fjalët e nënës, qortimi i babait, këngët e fëmijërisë, lutjet, shakatë familjare, frika e parë, dashuria e parë. Prandaj një fjalë e thënë në gjuhën amtare mund të hapë një derë që një gjuhë e mësuar më vonë nuk e hap në të njëjtën mënyrë. Në psikoterapi kjo nuk është vetëm çështje komoditeti. Është çështje nuance. Sepse për të kuptuar një njeri, ndonjëherë duhet të dëgjosh jo vetëm çfarë thotë, por edhe nga cila botë vjen fjala e tij. GRATË DHE JETA QË ËSHTË SHTYRË PËR MË VONË. Në shumë familje shqiptare, gruaja ka qenë arkitektja e padukshme e vazhdimësisë. Ka rritur fëmijët. Ka mbajtur familjen. Ka punuar. Ka ruajtur lidhjen me të afërmit. Ka mbajtur gjuhën dhe traditat gjallë. Shpesh ka qenë ajo që ka thënë: “Më parë familja, pastaj unë.” Por çfarë ndodh kur “më vonë” bëhet një jetë e tërë? Këtu pyetja terapeutike merr një dimension tjetër. Jo vetëm: Çfarë të ka ndodhur? Por: Çfarë dëshiron ti? Dhe ndonjëherë kjo është pyetja më e vështirë nga të gjitha. BURRI QË ËSHTË MËSUAR TË MOS FLASË. Edhe burrat mbajnë barrë që nuk shihet. Në kulturën tonë, burri është rritur shpesh me një formulë të thjeshtë: puno, duro, mos u anko. Por njeriu mund të jetë i fortë dhe njëkohësisht të ketë nevojë për ndihmë. Depresioni nuk ka gjithmonë fytyrë të trishtuar. Ndonjëherë duket si nervozizëm. Si izolim. Si ftohtësi. Si punë e tepruar. Si një njeri që thotë vazhdimisht: “Jam mirë.” pikërisht në momentin kur nuk është. Të flasësh për këtë nuk e zvogëlon burrërinë. E çliron atë nga një barrë që nuk ka pse të trashëgohet. FËMIJËT QË LINDËN NË MES TË DY BOTËVE. Pastaj vjen brezi tjetër. Fëmijët e emigrimit. Ata që kanë lindur në një vend, por janë rritur me historinë e një tjetri. Prindërit u thonë: “Mos harro nga vjen.” Fëmija përgjigjet, ndonjëherë pa e thënë me zë: “Më lejoni të zbuloj kush jam.” Nuk ka domosdoshmërisht konflikt në këto dy kërkesa. Ka dy nevoja njerëzore. Njëra kërkon kujtesën. Tjetra kërkon lirinë. Dhe familja e shëndetshme nuk është ajo ku njëra e mposht tjetrën, por ajo ku të dyja mund të jetojnë në të njëjtën shtëpi. MJEKËSIA QË DËGJON EDHE HISTORINË. Këtu merr kuptim portreti i Dr. Valbone Miftarit. Psikiatria dhe psikoterapia nuk merren vetëm me atë që duket në sipërfaqe. Ato kërkojnë të kuptojnë marrëdhënien midis mendjes, emocioneve, historisë personale dhe botës në të cilën jeton individi. Në rastin e komuniteteve migrante, kjo botë është shpesh e ndarë në disa shtresa: vendlindja, vendi i ri, familja, gjuha, pritshmëritë dhe kujtesa. Prandaj puna e një profesionisteje që njeh edhe dimensionin kulturor të pacientit merr një rëndësi të veçantë. Jo sepse kultura shpjegon gjithçka. Por sepse njeriu nuk vjen kurrë bosh në dhomën e mjekut. Ai vjen me historinë e tij. Po. Duhet ta integrojmë në mënyrë që Valbona të jetë zëri qendror i portretit, jo thjesht një emër që përmendet në fund. Pra, teksti duhet të japë ndjesinë e një shkrimi ku mendimi profesional i saj shfaqet përmes rrëfimit, por pa e paraqitur si intervistë dhe pa shpikur citime të drejtpërdrejta. Do ta formuloja kështu: TRAUMA E EMIGRIMIT — PLAGA QË NUK SHIHET Në punën e saj me njerëzit, Dr. Valbone Miftari e sheh emigrimin jo vetëm si një ndryshim vendi, por si një përvojë që mund të prekë thellë botën e brendshme të njeriut. Sepse të largohesh nuk do të thotë vetëm të mbërrish diku tjetër. Do të thotë të shkëputesh nga një pjesë e jetës dhe të përpiqesh të ndërtosh një vazhdim, shpesh pa pasur kohë të përpunosh atë që ke lënë pas. Trauma e emigrimit nuk është gjithmonë e dukshme. Mund të fshihet pas suksesit, punës, familjes, një shtëpie të re, madje edhe pas një jete që nga jashtë duket e rregulluar. Por brenda njeriut mund të mbetet një ndjenjë humbjeje, pasigurie, vetmie ose mos-përkatësie. Në këtë këndvështrim, gjuha merr një rëndësi të veçantë. Për Valbonën, komunikimi me pacientin nuk është vetëm shkëmbim fjalësh; është mundësia për të prekur një botë emocionale që shpesh është formuar në gjuhën e parë. Sepse disa dhimbje kanë fjalë që nuk përkthehen lehtë. Një njeri mund të mësojë një gjuhë të re, të punojë në një profesion të ri, të ndërtojë një jetë të re. Por kujtesa emocionale vazhdon të flasë në gjuhën me të cilën ai ka mësuar për herë të parë dashurinë, frikën, humbjen dhe sigurinë. “Ndonjëherë njeriu nuk vuan vetëm nga ajo që ka humbur, por edhe nga ajo që nuk ka mundur ta përpunojë.” Këtë fjali, nëse është mendim i dokumentuar i Valbonës në materialin burimor, mund ta përdorim si citim të saj. Nëse nuk është thënë prej saj fjalë për fjalë, nuk duhet ta vendosim në thonjëza si deklaratë personale. Dhe këtu portreti merr një tjetër dimension. Valbona nuk shfaqet thjesht si mjeke që trajton një simptomë. Ajo vendos në qendër njeriun që qëndron pas simptomës: emigrantin që ka ndërtuar një jetë, gruan që ka mbajtur familjen, burrin që ka mësuar të heshtë, fëmijën që rritet mes dy kulturave. Sepse pas çdo historie emigrimi mund të ketë një histori tjetër, më të heshtur. Historinë e asaj që njeriu nuk ka mundur ende ta thotë. Dhe ndoshta aty fillon edhe shërimi: jo duke harruar prejardhjen, jo duke mohuar dhimbjen, por duke i dhënë asaj një gjuhë. Në këtë pikë, mjekësia bëhet edhe dëgjim. Dhe dëgjimi bëhet një mënyrë për t'i kthyer njeriut zërin e vet. Kështu do ta ndërtoja gjithë shkrimin: Valbona në qendër, trauma e emigrimit si bosht, ndërsa gjuha, familja, gratë, burrat, brezi i dytë dhe identiteti dalin si shtresa të ndryshme të së njëjtës histori. KUJTESA NUK DUHET TË BËHET BURG Ndoshta qëllimi nuk është të harrojmë. As të kthehemi vazhdimisht pas. Por të arrijmë në një marrëdhënie më të qetë me atë që kemi qenë. Të kuptojmë sakrificat e prindërve pa ua kaluar si borxh fëmijëve. Të ruajmë shqipen pa u mbyllur brenda saj. Të përqafojmë vendin e ri pa e mohuar vendin e parë. Të pranojmë se identiteti mund të ketë më shumë se një adresë. Në fund, emigrimi nuk është vetëm histori e njerëzve që ikën. Është edhe histori e njerëzve që u desh të mësonin të jetonin me dy kujtime, dy horizonte dhe një zemër që nuk ndahet sipas kufijve. Dhe ndoshta këtu qëndron edhe kuptimi më i thellë i punës së një mjeku të shpirtit: jo t'i tregojë njeriut se cilën pjesë të vetes duhet të braktisë, por ta ndihmojë të kuptojë se mund të jetojë i plotë pa e humbur asnjërën. Dhe per te gjitha keto punon dhe kujdeset pekomunitetin nje mjeke humane: DR. MED. VALBONE MIFTARI Specialiste FMH për Psikiatri dhe Psikoterapi ne zyrih , Zvicër. Autor: Rrevista Prestige( LP) Portret editorial.