Search this site

WILLIAM-ADOLPHE BOUGUEREAU Bukuria që dukej sikur merrte frymë. Ka piktorë që e paraqesin botën siç e shohin. Dhe ka të tjerë që përpiqen ta bëjnë atë më të përsosur se realiteti. William-Adolphe Bouguereau i përkiste kësaj të dytës. Në duart e tij, lëkura nuk ishte thjesht ngjyrë, por dritë; fytyra nuk ishte vetëm portret, por emocion; trupi njerëzor nuk ishte thjesht anatomi, por një ushtrim i jashtëzakonshëm harmonie. Fëmijët, barinjat, figurat mitologjike dhe perënditë e lashta dukeshin sikur kishin dalë nga një botë ku koha kishte pushuar së ekzistuari. Bouguereau lindi më 1825 në La Rochelle të Francës, në një familje të klasës së mesme që merrej me tregtinë e verës dhe vajit. Arti nuk ishte rruga që familja kishte parashikuar për të. Por që në fëmijëri, talenti i tij ishte i dukshëm. Xhaxhai i tij, prifti Eugène, i ushqeu dashurinë për natyrën dhe artin, ndërsa në shkollë ai u dallua për aftësinë e tij në vizatim. Megjithatë, rruga drejt pikturës nuk ishte e menjëhershme. Vetëm rreth moshës 17-vjeçare Bouguereau nisi formimin e rregullt artistik. Në vitet e rinisë, dëshira për t'u bërë piktor u shndërrua në një vendim të patundur. Për të siguruar paratë që do t'i duheshin për të shkuar në Paris, ai pikturoi dhe shiti 33 tablo ndërsa jetonte me familjen në Bordeaux. Ishte një fillim i vështirë, por ambicia e tij ishte më e madhe se pengesat. Në vitin 1846, në moshën 20-vjeçare, Bouguereau mbërriti në Paris. Aty nisi kapitulli që do ta kthente nga një i ri me talent në një nga piktorët më të kërkuar të Francës së shekullit XIX. Një nga momentet vendimtare të karrierës së tij ishte fitimi i Prix de Rome. Çmimi i dha mundësinë të qëndronte në Villa Medici në Romë, ku studioi artin klasik dhe u lidh me traditën e madhe evropiane që do të ndikonte fuqishëm në gjuhën e tij artistike. Bouguereau e ndërtoi stilin e tij mbi disiplinën akademike: vizatim të saktë, anatomi të studiuar me kujdes, kompozim të kontrolluar dhe një përpunim të jashtëzakonshëm të sipërfaqes së pikturës. Por ajo që e bëri veprën e tij të veçantë ishte iluzioni. Figurat e tij duket sikur nuk janë pikturuar, por janë sjellë në jetë. Lëkura ka një butësi pothuajse të tejdukshme. Duart janë të ndërtuara me saktësi. Fytyrat mbajnë një qetësi të ëmbël. Palosjet e rrobave, flokët, këmbët zbathur dhe reflektimet e dritës janë trajtuar me një kujdes që e bën sipërfaqen e kanavacës të duket si një hapësirë reale. NJË BOTË MES MITOLOGJISË DHE JETËS Bouguereau u kthye vazhdimisht te mitologjia greke dhe romake. Cupidon, Psyche, Erosi, Aurora dhe Nata shfaqen në universin e tij si figura të bukurisë, dëshirës, pafajësisë dhe misterit. Në “Cupid and Psyche, Children” ai paraqet dy figura të mitologjisë jo si personazhe madhështore të një legjende të lashtë, por si fëmijë të brishtë dhe të dashur. Pikërisht kjo përzierje mes mitit dhe pafajësisë u bë një nga shenjat dalluese të artit të tij. Një tjetër temë e vazhdueshme ishte fëmijëria. Barinjat, motrat, vajzat e vogla në natyrë, fëmijët pranë ujit dhe skenat e jetës së përditshme shfaqen në shumë prej veprave të tij. Në këto tablo, Bouguereau krijon një Francë rurale të idealizuar, të qetë dhe pothuajse të paprekur nga zhurma e botës moderne. Te “The Elder Sister”, një vajzë e vogël mban në krahë motrën e saj të vogël. Nuk ka dramë të madhe, as një histori të treguar me fjalë. Ka vetëm një çast të heshtur kujdesi. Dhe pikërisht këtu qëndron fuqia e Bouguereau: ai dinte ta kthente një gjest të zakonshëm në një imazh të përjetshëm. “LA NUIT” — NATA SI ËNDËRR Në “La Nuit” (1883), një figurë femërore mitologjike duket sikur noton mbi hapësirën e natës. Trupi, pëlhura dhe lëvizja krijojnë një kompozim të butë e pothuajse muzikor. Bouguereau nuk e trajton natën thjesht si mungesë drite. Ai e shndërron atë në atmosferë. E njëjta ndjesi shfaqet edhe në “L'Aurore” (1881), ku Aurora, perëndesha romake e agimit, lëviz mbi ujë me një lehtësi që e bën të duket sikur nuk i nënshtrohet peshës së trupit. Këtu akademizmi i Bouguereau nuk është thjesht rregull. Është koreografi. Çdo krah, këmbë, pëlhurë dhe kthesë e trupit është vendosur për të krijuar lëvizje. BUKURIA SI DISIPLINË Bouguereau ishte i apasionuar pas përsosmërisë teknike. Për të, bukuria nuk vinte rastësisht. Ajo kërkonte studim, durim dhe kontroll. Kjo është arsyeja pse veprat e tij shpesh japin përshtypjen e një qetësie absolute: pas asaj qetësie fshihet një disiplinë e jashtëzakonshme. Në “A Young Girl Defending Herself Against Eros” (1880), një vajzë përballet me Erosin e vogël në një skenë që bashkon lojën, mitologjinë dhe flirtin. Në “Cupid” (1891), ai rikthehet te një prej figurave më të dashura të repertorit të tij: engjëlli i vogël i dashurisë. Ndërsa në “The Abduction of Psyche” (1895), miti merr përmasa më dramatike. Cupid e merr Psychen në krahë dhe figura njerëzore shndërrohet në një lëvizje të vetme, të ngritur drejt qiellit. Bouguereau dinte ta përdorte trupin njerëzor si gjuhë. GRATË, FËMIJËT DHE DIELLI I JETËS SË PËRDITSHME Një pjesë e rëndësishme e veprës së tij lidhet me figurën femërore. Gratë dhe vajzat në pikturat e tij shfaqen si figura të bukurisë, butësisë, punës, pafajësisë apo alegorisë. “The Shepherdess” (1889) paraqet një vajzë të re në një mjedis rural. “The Newborn Lamb” (1873) sjell një tjetër imazh të butë: një baritore e re mban në krahë një qengj të porsalindur. Në “The Crab” (1869), një fëmijë luan pranë detit me një gaforre të vogël, ndërsa në horizont shfaqet bota e peshkatarëve. Janë skena të vogla, por Bouguereau i trajton sikur të ishin kujtime që duhej të ruheshin përgjithmonë. NJË EMËR I MADH I AKADEMIZMIT Gjatë jetës së tij, Bouguereau u bë një nga emrat më të njohur të pikturës akademike. Pikturat e tij u kërkuan në Francë dhe jashtë saj, veçanërisht në Shtetet e Bashkuara. Ai u angazhua fuqishëm në institucionet artistike të kohës dhe u bë figurë e rëndësishme e botës akademike franceze. Por historia e artit ndryshoi. Me përhapjen e impresionizmit dhe më pas të rrymave moderne, idealet akademike që Bouguereau përfaqësonte nisën të humbnin qendrën e vëmendjes. Stili i tij, dikur i admiruar gjerësisht, u pa nga disa kritikë modernistë si simbol i një tradite që po largohej. Megjithatë, koha ka një mënyrë të çuditshme për t'i rikthyer artistët në dritë. Në dekadat e mëvonshme, interesi për Bouguereau u rrit përsëri. Pikturat e tij nisën të shiheshin jo vetëm si shembuj të një epoke të kaluar, por si dëshmi të një mjeshtërie teknike që është e vështirë të imitohet. NJË LEGJENDË QË MBETI NË KANAVACË Bouguereau vdiq në La Rochelle në vitin 1905, në moshën 79-vjeçare. Por fundi i jetës së tij nuk ishte fundi i historisë së tij artistike. Sepse Bouguereau la pas një botë ku njerëzit nuk plaken, ku fëmijëria ruhet si kujtim, ku perënditë zbresin në tokë dhe ku drita duket sikur prek lëkurën. Ai nuk pikturoi vetëm fytyra të bukura. Pikturoi dëshirën njerëzore për të besuar se bukuria mund të zgjasë. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse, më shumë se një shekull pas vdekjes së tij, figurat e tij vazhdojnë të na shikojnë nga kanavaca me atë qetësi të pazakontë — sikur të mos kenë ardhur nga e kaluara, por nga një botë ku koha ende nuk ka hyrë. William-Adolphe Bouguereau — një mjeshtër i dritës, anatomisë dhe iluzionit; piktori që e bëri përsosmërinë të dukej e gjallë. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

MY BRILLIANT CAREER Vajza që zgjodhi të mos humbiste veten Një lexim i hapur letrar, kulturor, historik, psikologjik dhe filozofik i romanit të Miles Franklin Ka libra që mbyllen me faqen e fundit, ndërsa disa vazhdojnë të jetojnë brenda nesh. Ka edhe libra që, duke treguar një jetë, arrijnë të portretizojnë një epokë. My Brilliant Career, romani i Stella Maria Sarah Miles Franklin, i përket pikërisht kësaj letërsie që nuk mbaron. Botuar në 1901, vepra solli në qendër Sybylla Melvyn, një vajzë të re australiane. Ajo është impulsive, krenare, e ndjeshme, kontradiktore dhe thellësisht e etur për lirinë. Sybylla dëshiron dashurinë, por nuk dëshiron të humbasë veten brenda saj. Ajo kërkon artin, por përballet me një shoqëri që kufizon ambicien femërore. Ajo dëshiron një jetë më të madhe, por realiteti vazhdimisht ia ngushton horizontin. Prandaj romani nuk është vetëm historia e një vajze që kërkon fatin. Është historia e një individi që kërkon të bëhet autor i jetës së vet. Dhe pikërisht këtu nis leximi ynë i hapur i Miles Franklin. STELLA MILES FRANKLIN – NJË ZË QË ERDHI PARA KOHËS Stella Maria Sarah Miles Franklin lindi në Australi në vitin 1879, duke u bërë shkrimtare e rëndësishme australiane. Ajo shkroi My Brilliant Career shumë e re, duke sjellë një zë të pazakontë. Romani u botua në 1901, vit themelor për identitetin modern australian. Në atë vit u krijua Commonwealth of Australia, ndërsa vendi kërkonte formën e vet kombëtare. Në të njëjtën kohë, Franklin krijoi një heroinë që kërkonte formën personale. Ky paralelizëm i jep veprës një bukuri të veçantë historike dhe simbolike. Një vend po ndërtonte identitetin e vet, ndërsa një vajzë ndërtonte identitetin personal. Romani e bëri Franklin menjëherë të njohur në Australi, Britani dhe Shtetet e Bashkuara. Por suksesi i hershëm nuk do të përcaktonte të gjithë rrugëtimin e saj. Ajo do të punonte si shkrimtare, gazetare, aktiviste dhe sekretare sindikale. Do të jetonte për periudha në Shtetet e Bashkuara dhe Britani, përpara kthimit. Jeta e saj, ashtu si letërsia e saj, nuk do të ndiqte rrugën tradicionale. SYBYLLA MELVYN – NJË HEROINE QË NUK ËSHTË E PËRSOSUR Sybylla nuk është heroina klasike që lexuesi e admiron pa asnjë dyshim. Ajo është e vështirë, impulsive, e tepruar dhe shpesh e padrejtë ndaj të tjerëve. Por pikërisht kjo papërsosmëri e bën të gjallë dhe jashtëzakonisht njerëzore. Franklin nuk krijon një grua ideale, por një qenie që kërkon të kuptojë veten. Sybylla nuk e di ende se kush do të bëhet, ndaj përplaset me gjithçka. Ajo kërkon përgjigje përmes dëshirave, gabimeve, refuzimeve dhe përvojave. Kjo e shndërron romanin edhe në një coming-of-age, një histori rritjeje. Është kalimi i dhimbshëm nga vajzëria drejt vetëdijes dhe përgjegjësisë personale. MOMENTI KUR NJERIU FILLON TË ZGJEDHË VETEN Ka një moshë kur identiteti i trashëguar fillon të mos mjaftojë. Njeriu nis të pyesë kush është përtej familjes, vendit dhe pritshmërive. Kjo është mosha në të cilën Sybylla përballet me botën. Ajo nuk dëshiron më vetëm të jetë ajo që të tjerët presin. Dëshiron të kuptojë se çfarë mund të bëhet sipas dëshirës së saj. Prandaj rebelimi i saj është njëkohësisht shoqëror dhe thellësisht psikologjik. Ajo po përpiqet të dalë nga një identitet që të tjerët kanë ndërtuar. Kjo është arsyeja pse historia e saj vazhdon të tingëllojë e afërt. Çdo brez e njeh atë moment kur duhet të zgjedhë mes bindjes dhe vetvetes. GRUAJA NË PRAGUN E SHEKULLIT TË RI Për ta kuptuar Sybyllën, duhet të kuptojmë botën ku ajo jeton. Australia e fillimshekullit XX ishte një shoqëri me role gjinore fuqishëm të përcaktuara. Martesa, familja, puna dhe reputacioni krijonin kufijtë e pranueshëm shoqërorë. Për një grua të re, rrugët e mundshme ishin shumë më të kufizuara. Prandaj dëshira e Sybyllës për pavarësi merr një kuptim të veçantë historik. Ajo nuk kërkon thjesht të largohet nga një jetë monotone. Ajo kërkon të drejtën për ta përcaktuar vetë kuptimin e ekzistencës së saj. Kjo është pika ku romani bëhet më shumë se një histori feministe. Ai bëhet një reflektim mbi të drejtën e individit për të qenë subjekt. FEMINIZMI – JO SI SLOGAN, POR SI E DREJTË PËR TË ZGJEDHUR Është e lehtë ta quajmë My Brilliant Career një roman feminist dhe të ndalemi. Por vepra kërkon një lexim më të thellë, sepse Franklin nuk idealizon heroinën. Sybylla gabon, ekzagjeron, gjykon dhe shpesh e kupton botën përmes emocioneve. Megjithatë, kjo nuk e zvogëlon kërkesën e saj për pavarësi. Përkundrazi, e bën atë më njerëzore dhe më të besueshme. Emancipimi nuk kërkon përsosmërinë e gruas, por njohjen e individualitetit të saj. Prandaj Franklin nuk thotë se çdo grua duhet të zgjedhë të njëjtën jetë. Ajo kërkon që gruaja të ketë të drejtën për ta zgjedhur vetë jetën. Dhe kjo është shumë më e fuqishme se çdo deklaratë e drejtpërdrejtë. HAROLD BEECHAM – KUR DASHURIA PËRBALLET ME LIRINË Harold Beecham hyn në jetën e Sybyllës si një mundësi konkrete. Ai nuk është thjesht kundërshtar, por një burrë që i ofron dashuri. Ai i ofron gjithashtu siguri, stabilitet dhe një të ardhme të pranueshme. Pikërisht këtu romani bëhet më kompleks dhe më filozofik. Pyetja nuk është nëse Haroldi është mjaftueshëm i mirë për Sybyllën. Pyetja është nëse jeta që ai ofron përputhet me jetën që ajo dëshiron. A mund të dashurosh dikë pa ia dorëzuar atij identitetin tënd? A mund të ndërtosh një familje pa e humbur zërin që të përkufizon? A mund të jetë dashuria strehë, pa u kthyer në kufi? Franklin nuk i jep këtyre pyetjeve përgjigje të lehta. Ajo i lë të jetojnë brenda konfliktit të heroinës. DASHURIA APO LIRIA – NJË DILEMË QË NUK KA MOSHË Shoqëritë shpesh e kanë paraqitur dashurinë dhe sigurinë si destinacionin natyror. Por individi mund të kërkojë njëkohësisht edhe hapësirën e vet. Kjo është dilema e vërtetë e Sybyllës. Ajo nuk refuzon vetëm një martesë të mundshme. Ajo frikësohet nga humbja e vetes brenda një zgjedhjeje të paracaktuar. Prandaj historia e saj shkon përtej marrëdhënies me Haroldin. Ajo pyet çdo lexues se çfarë çmimi ka siguria. Çfarë vlere ka një jetë e bukur, nëse nuk është jeta që ke zgjedhur? KLASA, PUNA DHE REALITETI QË NUK MUND TË INJOROHET Megjithatë, liria e Sybyllës nuk ekziston në boshllëk. Ajo përballet me varfërinë, punën, familjen dhe kufizimet shoqërore. Këto rrethana përcaktojnë edhe hapësirën e zgjedhjeve të saj. Sepse të kesh dëshirë për një jetë tjetër nuk mjafton gjithmonë. Duhet të ekzistojnë edhe mundësi reale për ta ndërtuar atë jetë. Këtu romani fiton një dimension të fortë social. Ai na kujton se liria është gjithashtu çështje kushtesh dhe mundësish. Një individ nuk zgjedh kurrë vetëm; ai zgjedh brenda rrethanave. AUSTRALIA – NJË PEIZAZH QË FLET Australia e romanit nuk është thjesht sfond ku zhvillohet historia. Hapësirat e saj të mëdha, largësia dhe natyra krijojnë atmosferën shpirtërore të veprës. Bota duket e pafundme, ndërsa jeta e Sybyllës shpesh duket e ngushtë. Ky kontrast është një nga metaforat më të bukura të romanit. Ajo sheh hapësirën, por përjeton kufizimin. Sheh horizontin, por nuk e ka ende rrugën drejt tij. Kështu peizazhi australian bëhet pjesë e psikologjisë së saj. Natyra nuk është dekor. Ajo është një personazh i heshtur që i përgjigjet botës së brendshme. PSIKOLOGJIA E SYBYLLËS – NJË ZEMËR QË KËRKON DY GJËRA Sybylla dëshiron të jetë e dashur, por nuk dëshiron të kontrollohet. Dëshiron suksesin, por trembet nga dështimi dhe nga gjykimi. Dëshiron të largohet, por mbetet e lidhur me vendin ku është rritur. Dëshiron të jetë e lirë, por ka nevojë edhe për afërsi njerëzore. Këto kontradikta nuk janë dobësitë e saj. Ato janë pikërisht ajo që e bëjnë personazh të gjallë. Njeriu rrallë është një dëshirë e vetme, e pastër dhe e qartë. Në këtë kuptim, Franklin e kupton psikologjinë njerëzore me një intuitë të jashtëzakonshme. MILES FRANKLIN DHE HIJA AUTOBIOGRAFIKE Lexuesi natyrshëm pyet se sa nga Sybylla gjendet brenda vetë Miles Franklin. Ngjashmëritë janë të rëndësishme: Australia rurale, dashuria për shkrimin dhe dëshira për pavarësi. Megjithatë, Sybylla nuk duhet identifikuar plotësisht me autoren. Ajo është krijim letrar, ndërsa Franklin ishte një grua me një jetë shumë më komplekse. Por në zërin e Sybyllës ndihet energjia e një autoreje shumë të re. Një vajzë që kishte guximin të shkruante para se bota ta konsideronte zërin e saj. NJË ROMAN QË MBAN BRENDA NJË EPOKË My Brilliant Career mund të lexohet si dokument kulturor i Australisë së fillimshekullit. Ai na tregon për familjen, klasën, moralin, martesën dhe vendin e gruas. Por letërsia e madhe nuk mbetet vetëm dokument historik. Ajo arrin të kapërcejë kohën që e krijoi. Franklin e bën këtë duke e vendosur konfliktin personal mbi një pyetje universale. Sa liri ka një njeri për të zgjedhur jetën e vet? LEXIMI FILOZOFIK – ÇFARË DO TË THOTË TË JETOSH SIPAS VETES? Në nivelin më të thellë, romani është një reflektim mbi ekzistencën. A është lumturia më e rëndësishme se liria? A mund të quhet sukses një jetë që nuk e ke zgjedhur? A është sakrifica gjithmonë një virtyt? A duhet dashuria të kërkojë dorëzimin e identitetit? Dhe ndoshta pyetja më e vështirë është kjo: A kemi guximin të zgjedhim jetën tonë, edhe kur zgjedhja na kushton? Sybylla nuk ka përgjigje të përsosura. Por ajo ka guximin të mos pranojë përgjigjet e gatshme. ÇMIMI I LIRISË Liria nuk vjen gjithmonë me triumf. Ndonjëherë ajo vjen me vetmi, pasiguri dhe humbje. Mund të humbasësh sigurinë që të ofronte një jetë e paracaktuar. Mund të humbasësh miratimin e njerëzve që të donin ndryshe. Mund të humbasësh edhe një dashuri që dukej e mundshme. Por ekziston edhe një humbje tjetër, shumë më e heshtur. Humbja e vetes brenda një jete që nuk e ke zgjedhur. Kjo është frika më e madhe që e ndjek Sybyllën. Dhe kjo është arsyeja pse konflikti i saj mbetet kaq njerëzor. MILES FRANKLIN – NJË FIGURË QË DUHET LEXUAR EDHE NË KONTRADIKTAT E SAJ Një lexim serioz nuk duhet ta shndërrojë Franklin në ikonë pa të meta. Disa prej pikëpamjeve të saj të mëvonshme, veçanërisht mbi racën, janë problematike. Ato duhen pranuar dhe lexuar me syrin kritik të kohës sonë. Por kjo nuk e anulon rëndësinë e My Brilliant Career. Përkundrazi, na mëson se letërsia kërkon një marrëdhënie më të ndërlikuar me autorin. Vepra mund të jetë më e madhe se kufizimet morale të krijuesit të saj. NGA LIBRI NË KINEMA Në vitin 1979, romani mori një jetë të re përmes filmit të regjisores Gillian Armstrong. Sybylla u interpretua nga Judy Davis, ndërsa Harold Beecham nga Sam Neill. Filmi u shndërrua në një klasik të kinemasë australiane dhe pati rëndësi për karrierat e dy aktorëve. Kinemaja i dha fytyrë peizazhit dhe heshtjeve që libri i përshkruante me fjalë. Letërsia ruajti zërin e brendshëm, ndërsa filmi i dha atij dritë dhe lëvizje. Të dyja veprat mbeten mënyra të ndryshme për të parë të njëjtën pyetje. 1901 DHE 2026 – ÇFARË KA NDRYSHUAR? Më shumë se një shekull na ndan nga Sybylla. Gratë sot kanë mundësi që në vitin 1901 ishin shumë më të kufizuara. Arsimimi, puna, pavarësia ekonomike dhe zgjedhjet personale kanë ndryshuar rrënjësisht. Por presioni shoqëror nuk është zhdukur. Ai vetëm ka ndërruar gjuhën, pamjen dhe mënyrat përmes të cilave shfaqet. Sot kërkohet shpesh të jesh e suksesshme, e bukur, e pavarur dhe emocionalisht e përmbushur. Duhet të jesh njëkohësisht karrieriste, partnere, nënë dhe gjithmonë e fortë. Kufijtë janë bërë më të padukshëm, por jo gjithmonë më pak të lodhshëm. Prandaj Sybylla mund të na duket ende çuditërisht bashkëkohore. SYBYLLA NË VITIN 2026 Në vitin 1901, kufijtë e saj ishin të dukshëm dhe të emërtuar. Sot, kufijtë mund të fshihen pas perfeksionizmit, krahasimit dhe pritshmërive. Mund të fshihen pas imazhit që ndërtojmë për të tjerët. Mund të fshihen edhe pas suksesit që nuk na përket vërtet. Kjo e bën pyetjen e Sybyllës ende të gjallë: A po jetoj jetën time, apo versionin që të tjerët kanë ndërtuar për mua? Kjo pyetje nuk është vetëm femërore. Është thellësisht njerëzore. NJË LEXIM PËRTEJ FEMINIZMIT Prandaj do të ishte e pamjaftueshme ta mbyllnim romanin vetëm me fjalën “feminist”. My Brilliant Career është roman i rritjes dhe i vetëzbulimit. Është roman dashurie, por edhe roman i refuzimit. Është roman social, sepse tregon kufijtë e klasës dhe rrethanave. Është roman psikologjik, sepse ndjek një vetëdije në formim. Është roman kulturor, sepse pasqyron një Australi në ndryshim. Është edhe roman filozofik, sepse pyet çfarë do të thotë të jetosh lirshëm. Dhe mbi të gjitha, është një roman për të drejtën e njeriut për të zgjedhur veten. DHE NË FUND – ÇFARË ËSHTË NJË KARRIERË E SHKËLQYER? Ndoshta përgjigjja fshihet pikërisht në titullin e romanit. Një karrierë e shkëlqyer nuk është domosdoshmërisht fama, pasuria apo pozita. Nuk është gjithmonë një profesion që të tjerët e admirojnë. Ndoshta karriera më e vështirë është ndërtimi i vetvetes. Të kuptosh kush je, çfarë dëshiron dhe çfarë nuk pranon. Të mësosh të dallosh zërin tënd nga zërat që të rrethojnë. Të pranosh se liria ka një çmim, por edhe dorëzimi ka një çmim. Të kuptosh se dashuria nuk duhet domosdoshmërisht të kërkojë humbjen e identitetit. Dhe të kuptosh se një jetë e përsosur nuk ekziston askund. Ekziston vetëm një jetë që mund të jetë e jotja. Kjo është arsyeja pse Sybylla mbetet në kujtesë. Ajo nuk është një heroinë që e ka zgjidhur jetën. Është një vajzë që refuzon ta jetojë pa e zgjedhur. Dhe ndoshta ky është kuptimi më i bukur i titullit. “My Brilliant Career” nuk është vetëm karriera e një gruaje. Është rrugëtimi i një njeriu drejt së drejtës për të qenë vetvetja. Në fund, Miles Franklin na lë përpara një pyetjeje që nuk plaket: Sa vlen një jetë e bukur, nëse nuk është jeta që kemi zgjedhur vetë? Ndoshta përgjigjja nuk gjendet te suksesi që bota sheh. Gjendet te paqja që ndiejmë kur njohim më në fund zërin tonë. Dhe ndoshta kjo është karriera më e shkëlqyer nga të gjitha. Founder & Editor-in-Chief: Copyright © LP / Revista Prestige

Rubrika: Art-Bota-Yje Ludwig Van Beethoven. Gjeniu i muzikes frymëzon pertej kohrave. Ludwig Van Beethoven ishte kompozitor gjerman, Simfonia e Pestë e të cilit është një nga veprat klasike më të dashura. Disa prej krijimeve të tij më të mëdha u kompozuan ndërsa Beethoven po humbiste dëgjimin. (1770–1827) Kush ishte Ludwig van Beethoven? Ludwig van Beethoven ishte pianist dhe kompozitor gjerman, i konsideruar gjerësisht si një nga gjenitë më të mëdhenj muzikorë të të gjitha kohërave. Kompozimet e tij novatore bashkuan vokalin me instrumentet dhe zgjeruan kufijtë e sonatës, simfonisë, koncertit dhe kuartetit. Ai ishte figura vendimtare e tranzicionit që lidhi epokën klasike me atë romantike të muzikës perëndimore. Jeta personale e Beethovenit u shënua nga lufta me shurdhimin dhe disa prej veprave të tij më të rëndësishme u krijuan gjatë dhjetë viteve të fundit të jetës, kur ai ishte pothuajse tërësisht i paaftë të dëgjonte. Ai vdiq në moshën 56-vjeçare. Një datëlindje e diskutueshme Beethoven lindi rreth datës 16 dhjetor 1770, në qytetin e Bonit, në Elektoratin e Këlnit, një principatë e Perandorisë së Shenjtë Romake. Megjithëse data e saktë e lindjes së tij mbetet e pasigurt, Beethoven u pagëzua më 17 dhjetor 1770. Sipas ligjit dhe zakonit të kohës, foshnjat pagëzoheshin brenda 24 orëve nga lindja, ndaj 16 dhjetori konsiderohet data më e mundshme e lindjes së tij. Megjithatë, vetë Beethoven besonte gabimisht se kishte lindur dy vite më vonë, në vitin 1772. Ai këmbëngulte me kokëfortësi në këtë datë edhe kur iu paraqitën dokumente zyrtare që dëshmonin qartë se viti i lindjes ishte 1770. Familja Beethoven kishte dy vëllezër më të vegjël që arritën moshën madhore: Caspar, i lindur më 1774, dhe Johann, i lindur më 1776. Nëna e Beethovenit, Maria Magdalena van Beethoven, ishte një grua e brishtë, e sjellshme dhe me parime të forta morale. Babai i tij, Johann van Beethoven, ishte një këngëtar mesatar i oborrit, i njohur më shumë për alkoolizmin sesa për aftësitë muzikore. Megjithatë, gjyshi i Beethovenit, kumbari dhe bashkëemërtari i tij, Kapellmeister Ludwig van Beethoven, ishte muzikanti më i pasur dhe më i shquar i Bonit. Për Beethovenin e ri, ai ishte një burim i pafund krenarie. Dhuna gjatë fëmijërisë Diku ndërmjet lindjes së dy vëllezërve të tij më të vegjël, babai i Beethovenit filloi t'i mësonte muzikë me një rreptësi dhe brutalitet të jashtëzakonshëm, që do ta ndikonte gjatë gjithë jetës. Fqinjët treguan se kishin parë djalin e vogël duke qarë ndërsa luante në klavikord, duke qëndruar mbi një stol të vogël për të arritur tastet, ndërsa babai e rrihte për çdo ngurrim apo gabim. Pothuajse çdo ditë, Beethoven ndëshkohej fizikisht, mbyllej në bodrum dhe privohej nga gjumi për t'i kushtuar orë shtesë ushtrimit. Ai studioi violinë dhe klavikord me të atin, ndërsa merrte edhe mësime shtesë nga organistë të qytetit. Pavarësisht, ose ndoshta pikërisht për shkak të metodave të pamëshirshme të të atit, Beethoven shfaqi që në moshë shumë të hershme një talent të jashtëzakonshëm muzikor. Arsimi Duke shpresuar që i biri të njihej si një fëmijë gjeni në muzikë, ashtu si Wolfgang Mozart, babai i Beethovenit organizoi recitalin e tij të parë publik më 26 mars 1778. Ai u prezantua si “djali i vogël gjashtëvjeçar”, megjithëse në të vërtetë ishte shtatë vjeç. Beethoven luajti në mënyrë mbresëlënëse, por recitali nuk mori pothuajse asnjë vëmendje nga shtypi. Ndërkohë, fëmija i talentuar ndiqte një shkollë fillore latine të quajtur Tirocinium. Një shok klase më vonë kujtoi se tek ai “nuk vihej re asnjë shenjë e asaj shkëndije gjeniale që më pas do të ndriçonte kaq fuqishëm”. Beethoven pati vështirësi me veprimet matematikore dhe drejtshkrimin gjatë gjithë jetës. Ai ishte, në rastin më të mirë, një nxënës mesatar dhe disa biografë kanë hamendësuar se mund të ketë pasur disleksi të lehtë. Vetë Beethoven e shprehu kështu: “Muzika më vjen më lehtë se fjalët.” Në vitin 1781, në moshën dhjetëvjeçare, Beethoven u largua nga shkolla për t'iu përkushtuar plotësisht muzikës me Christian Gottlob Neefe, organistin e sapoemëruar të oborrit. Në moshën dymbëdhjetëvjeçare, ai botoi kompozimin e tij të parë, një seri variacionesh për piano mbi një temë të kompozitorit klasik, deri atëherë pak të njohur, Dressler. Deri në vitin 1784, alkoolizmi i të atit ishte përkeqësuar dhe zëri i tij ishte dëmtuar aq shumë, sa nuk mund ta mbante më familjen. Beethoven kërkoi zyrtarisht emërimin si organist ndihmës i oborrit. Megjithëse ishte ende shumë i ri, kërkesa e tij u pranua dhe ai filloi të merrte një pagë modeste vjetore prej 150 florinash. Beethoven dhe Mozart Ekzistojnë vetëm hamendësime dhe prova jo përfundimtare se Beethoven e takoi ndonjëherë Mozartin, e aq më pak se studioi me të. Në përpjekje për të zhvilluar më tej aftësitë e tij muzikore, në vitin 1787 oborri e dërgoi Beethovenin në Vjenë, kryeqendrën kulturore dhe muzikore të Evropës, ku shpresonte të studionte me Mozartin. Sipas traditës, pasi dëgjoi Beethovenin, Mozart thuhet të ketë thënë: “Mbajeni sytë tek ai; një ditë ai do t'i japë botës diçka për të folur.” Pas vetëm disa javësh në Vjenë, Beethoven mësoi se nëna e tij ishte sëmurë dhe u kthye në Bon. Atje vazhdoi të ndërtonte reputacionin si muzikanti i ri më premtues i oborrit të qytetit. Fillimet e karrierës si kompozitor. Kur Perandori i Shenjtë Romak Joseph II vdiq në vitin 1790, Beethovenit 19-vjeçar iu dha nderi i madh të kompozonte një vepër muzikore përkujtimore për të. Për arsye që mbeten të paqarta, kompozimi nuk u interpretua dhe shumica menduan se muzikanti i ri nuk kishte qenë në lartësinë e detyrës. Megjithatë, më shumë se një shekull më vonë, Johannes Brahms zbuloi se Beethoven kishte kompozuar në të vërtetë një vepër “të bukur dhe fisnike”, me titull: Cantata on the Death of Emperor Joseph II Kantatë mbi vdekjen e Perandorit Joseph II. Sot ajo konsiderohet kryevepra e tij më e hershme. Beethoven dhe Haydn Në vitin 1792, ndërsa forcat revolucionare franceze përparonin përmes Rinit drejt Elektoratit të Këlnit, Beethoven vendosi të largohej përsëri nga vendlindja dhe të shkonte në Vjenë. Mozart kishte vdekur një vit më parë dhe Joseph Haydn mbetej tashmë kompozitori më i madh i gjallë. Haydn jetonte në Vjenë dhe pikërisht me të Beethoven synonte të studionte. Miku dhe mbrojtësi i tij, konti Waldstein, i shkroi në letrën e lamtumirës: “Gjeniu i Mozartit vajton dhe qan për vdekjen e nxënësit të tij. Ai gjeti strehë, por jo çlirim, te Haydni i pashtershëm; tani, përmes tij, kërkon të bashkohet me një tjetër. Përmes punës së palodhur do të marrësh shpirtin e Mozartit nga duart e Haydnit.” Në Vjenë, Beethoven iu përkushtua tërësisht studimit të muzikës me muzikantët më të shquar të epokës. Ai studioi piano me Haydnin, kompozimin vokal me Antonio Salierin dhe kontrapunktin me Johann Albrechtsbergerin. Ende i panjohur si kompozitor, Beethoven fitoi shpejt reputacionin e një pianisti virtuoz, veçanërisht të aftë në improvizim. Debutimi publik Beethoven fitoi shumë mbështetës ndër aristokratët më të rëndësishëm të Vjenës, të cilët i siguruan strehim dhe mbështetje financiare. Kjo i mundësoi që në vitin 1794 të shkëpuste lidhjet me Elektoratin e Këlnit. Debutimin e tij të shumëpritur publik në Vjenë e bëri më 29 mars 1795. Megjithëse ka ende debat se cilin prej koncerteve të tij të hershme për piano interpretoi atë natë, shumica e studiuesve besojnë se ishte ai që njihet si Koncerti i Parë për Piano në Do Maxhor. Pak më vonë, Beethoven vendosi të botonte një seri prej tre triosh për piano si Opus 1. Ato patën sukses të jashtëzakonshëm kritik dhe financiar. Më 2 prill 1800, Beethoven interpretoi për herë të parë Simfoninë nr. 1 në Do Maxhor, në Teatrin Mbretëror dhe Perandorak të Vjenës. Megjithëse më vonë ai do ta përçmonte këtë vepër, duke thënë: “Në ato ditë nuk dija të kompozoja”, simfonia elegante dhe melodioze e vendosi atë ndër kompozitorët më të njohur të Evropës. Ndërsa shekulli i ri përparonte, Beethoven krijoi vepër pas vepre, duke dëshmuar pjekurinë e tij artistike. Gjashtë kuartetet për harqe, botuar në vitin 1801, dëshmojnë zotërimin e plotë të një prej formave më të vështira dhe më të çmuara të traditës vjeneze, të zhvilluar nga Mozart dhe Haydn. Në vitin 1801 ai kompozoi gjithashtu Krijesat e Prometeut, një balet jashtëzakonisht popullor që u interpretua 27 herë në Teatrin Perandorak të Oborrit. Rreth kësaj periudhe, Beethoven zbuloi se po humbiste dëgjimin. Jeta personale Për arsye të ndryshme, ndër të cilat ndrojtja e thellë dhe pamja e tij fizike, Beethoven nuk u martua dhe nuk pati fëmijë. Megjithatë, ai ishte dëshpërimisht i dashuruar me një grua të martuar, Antonie Brentano. Gjatë dy ditëve të korrikut 1812, Beethoven i shkroi asaj një letër të gjatë dhe të bukur dashurie, të cilën nuk e dërgoi kurrë. Letra i drejtohej: “Ty, e Dashura ime e Pavdekshme” dhe ndër të tjera shkruante: “Zemra ime është plot me kaq shumë gjëra për të të thënë — ah — ka çaste kur ndiej se të folurit nuk do të thotë aspak asgjë — Gëzohu — mbetu dashuria ime e vërtetë, e vetmja ime, gjithçkaja ime, ashtu siç unë jam i yti.” Vdekja e vëllait të Beethovenit, Caspar, në vitin 1815, shkaktoi një nga sprovat më të mëdha të jetës së tij. Pasoi një betejë e dhimbshme ligjore me kunatën e tij, Johanna, për kujdestarinë e Karl van Beethovenit, nipit të tij dhe djalit të Johannës. Përplasja zgjati shtatë vjet, gjatë të cilave të dyja palët shkëmbyen akuza dhe shpifje të ashpra. Në fund, Beethoven fitoi kujdestarinë e djalit, megjithëse vështirë se fitoi dashurinë e tij. Pavarësisht prodhimtarisë së jashtëzakonshme muzikore, Beethoven ishte i vetmuar dhe shpesh i mjeruar gjatë jetës së tij të rritur. Ai ishte gjaknxehtë, i shpërqendruar, i dhënë pas parasë dhe dyshues deri në kufijtë e paranojës. U përplas me vëllezërit, botuesit, shërbyesit, nxënësit dhe mbështetësit e tij. Në një rast karakteristik, Beethoven tentoi të thyente një karrige mbi kokën e Princit Lichnowsky, një prej miqve dhe mbështetësve të tij më besnikë. Në një rast tjetër, ai qëndroi në derën e pallatit të Princit Lobkowitz duke bërtitur që ta dëgjonin të gjithë: “Lobkowitz është gomar!” Prejardhja dhe debati mbi racën Për vite me radhë kanë qarkulluar zëra se Beethoven kishte prejardhje afrikane. Këto pretendime të pabazuara mund të jenë ushqyer nga ngjyra e errët e lëkurës së tij ose nga fakti se paraardhësit e tij vinin nga një rajon i Evropës që dikur ishte pushtuar nga spanjollët, ndërsa maurët e Afrikës së Veriut ishin pjesë e kulturës spanjolle. Disa studiues kanë vërejtur se Beethoven dukej se kishte një kuptim të natyrshëm të strukturave poliritmike, karakteristike për disa forma të muzikës afrikane. Megjithatë, gjatë jetës së Beethovenit, askush nuk iu referua kompozitorit si maur apo afrikan dhe historianët i kanë hedhur poshtë në masë të madhe zërat se ai ishte me prejardhje të zezë. A ishte Beethoven i shurdhër? Në të njëjtën kohë kur po kompozonte disa prej veprave të tij më të pavdekshme, Beethoven po përballej me një fakt tronditës dhe të tmerrshëm, të cilin përpiqej dëshpërimisht ta fshihte: Po humbiste dëgjimin. Në fillim të shekullit XIX, Beethoven kishte vështirësi të kuptonte fjalët e njerëzve gjatë bisedave. Në një letër prekëse të vitit 1801 drejtuar mikut të tij Franz Wegeler, ai shkruante: “Duhet të rrëfej se po bëj një jetë të mjerueshme. Për gati dy vjet kam pushuar së marrë pjesë në çdo veprimtari shoqërore, vetëm sepse e kam të pamundur t'u them njerëzve: Jam i shurdhër. Nëse do të kisha një profesion tjetër, ndoshta do të mund ta përballoja paaftësinë time; por në profesionin tim kjo është një pengesë e tmerrshme.” Testamenti i Heiligenstadt-it Ndonjëherë i shtyrë në skajet e melankolisë nga vuajtja e tij, Beethoven e përshkroi dëshpërimin në një shënim të gjatë dhe prekës, të cilin e fshehu gjatë gjithë jetës. I datuar më 6 tetor 1802 dhe i njohur si “Testamenti i Heiligenstadt-it”, ai shkruante: “O ju njerëz që mendoni ose thoni se jam keqdashës, kokëfortë apo mizantrop, sa shumë më bëni padrejtësi. Ju nuk e dini shkakun e fshehtë që më bën të dukem kështu për ju dhe do t'i kisha dhënë fund jetës — vetëm arti im më mbajti. Ah, më dukej e pamundur të largohesha nga kjo botë pa sjellë më parë në jetë gjithçka që ndieja se mbaja brenda meje.” Pothuajse në mënyrë të mrekullueshme, pavarësisht përparimit të shpejtë të shurdhimit, Beethoven vazhdoi të kompozonte me një ritëm të jashtëzakonshëm. Sonata e Hënës Nga viti 1803 deri në vitin 1812, periudha e tij e njohur si periudha “e mesme” ose “heroike”, Beethoven kompozoi: një operë; gjashtë simfoni; katër koncerte solo; pesë kuartete harqesh; gjashtë sonata për violonçel; shtatë sonata për piano; pesë seri variacionesh për piano; katër uvertura; katër trio; dy sekstete; 72 këngë. Ndër veprat më të famshme të kësaj periudhe ishin Sonata e Hënës, Simfonitë nr. 3–8, Sonata për violinë Kreutzer dhe Fidelio, opera e tij e vetme. Për nga sasia e jashtëzakonshme e muzikës komplekse, origjinale dhe të bukur, kjo periudhë e jetës së Beethovenit mbetet e pakrahasueshme me atë të çdo kompozitori tjetër në histori. Muzika e Beethovenit Disa nga kompozimet më të njohura të Beethovenit janë: Eroica – Simfonia nr. 3 Në vitin 1804, vetëm disa javë pasi Napoleon Bonaparti shpalli veten Perandor të Francës, Beethoven prezantoi Simfoninë nr. 3, fillimisht të lidhur me figurën e Napoleonit. Beethoven, ashtu si pjesa tjetër e Evropës, e shihte Napoleonin me një përzierje mahnitjeje dhe frike. Ai e admironte, e urrente dhe, deri diku, identifikohej me të: një njeri me aftësi që dukej se tejkalonin normalen, vetëm një vit më i madh se vetë Beethoven dhe me një prejardhje jo të njohur. Më vonë, pasi u zhgënjye nga Napoleoni, Beethoven e quajti veprën “Eroica”. Ajo ishte vepra e tij më madhështore dhe më origjinale deri në atë kohë. Ishte aq e ndryshme nga çdo gjë që ishte dëgjuar më parë, sa muzikantët nuk arrinin ta interpretonin siç duhej edhe pas javësh provash. Një kritik i njohur e shpalli Eroica-n: “Një nga produktet më origjinale, më sublime dhe më të thella që ka shfaqur ndonjëherë e gjithë gjinia e muzikës.” Simfonia nr. 5 Një nga veprat më të njohura të Beethovenit për publikun modern, Simfonia nr. 5 njihet veçanërisht për katër notat e saj të para, të fuqishme dhe ogurzeza. Beethoven filloi ta kompozonte në vitin 1804, por përfundimi u shty disa herë për shkak të projekteve të tjera. Ajo u shfaq për herë të parë në Vjenë në vitin 1808, në të njëjtin koncert ku u interpretua edhe Simfonia nr. 6. Für Elise Në vitin 1810, Beethoven përfundoi Für Elise, që do të thotë “Për Elizën”, megjithëse vepra u botua vetëm 40 vjet pas vdekjes së tij. Në vitin 1867, ajo u zbulua nga një studiues gjerman i muzikës, ndërsa dorëshkrimi origjinal i Beethovenit ka humbur që atëherë. Disa studiues kanë sugjeruar se vepra mund t'i jetë kushtuar mikeshës, nxënëses dhe muzikantes Therese Malfatti, të cilës Beethoven thuhet se i propozoi martesë rreth kohës kur u kompozua vepra. Të tjerë kanë menduar se ajo i kushtohej sopranos gjermane Elisabeth Röckel, një tjetër mike e Beethovenit. Simfonia nr. 7 Simfonia nr. 7 u shfaq për herë të parë në Vjenë në vitin 1813, në një koncert për të mbledhur fonde për ushtarët e plagosur në betejën e Hanaut. Beethoven kishte filluar ta kompozonte në vitin 1811. Ishte një nga veprat e tij më energjike dhe optimiste. Kompozitori e quajti atë “simfoninë e tij më të shkëlqyer”. Lëvizja e dytë interpretohet shpesh veçmas nga pjesa tjetër e simfonisë dhe mund të ketë qenë një nga veprat më të njohura të Beethovenit. Missa Solemnis E interpretuar për herë të parë në vitin 1824, kjo meshë katolike konsiderohet ndër arritjet më të mëdha të Beethovenit. Me një kohëzgjatje pak më të shkurtër se 90 minuta, vepra, që interpretohet rrallë, përfshin kor, orkestër dhe katër solistë. Ode për Gëzimin – Simfonia nr. 9 Simfonia e nëntë dhe e fundit e Beethovenit, e përfunduar në vitin 1824, mbetet një nga arritjet më madhështore të kompozitorit. Finalja e saj e famshme korale, me katër solistë vokalë dhe kor që këndon vargjet e poemës së Friedrich Schillerit “Ode për Gëzimin”, është ndoshta një nga pjesët muzikore më të famshme në historinë e njerëzimit. Ndërsa njohësit e muzikës admironin kompleksitetin e saj kontrapunktik dhe formal, publiku i gjerë gjente frymëzim te fuqia himnore e finales korale dhe te thirrja përfundimtare drejtuar “gjithë njerëzimit”. Kuarteti nr. 14 për harqe Kuarteti nr. 14 për harqe u shfaq për herë të parë në vitin 1826. Me një kohëzgjatje prej rreth 40 minutash, ai përmban shtatë lëvizje të lidhura mes tyre, të interpretuara pa ndërprerje. Thuhet se kjo ishte një nga veprat e preferuara të Beethovenit ndër kuartetet e tij të periudhës së vonë dhe është përshkruar si një nga kompozimet e tij muzikalisht më të vështira për t'u kapur plotësisht. Vdekja Beethoven vdiq më 26 mars 1827, në moshën 56-vjeçare, nga cirroza e mëlçisë pas hepatitit. Autopsia dha gjithashtu disa të dhëna mbi origjinën e shurdhimit të tij. Temperamenti i tij i vrullshëm, diarreja kronike dhe shurdhimi përputheshin me shenjat e një sëmundjeje arteriale, ndërsa një teori tjetër e lidh humbjen e dëgjimit me një infeksion nga tifoja në verën e vitit 1796. Shkencëtarët që analizuan një fragment të mbetur të kafkës së Beethovenit vunë re nivele të larta plumbi dhe hodhën hipotezën se helmimi nga plumbi mund të kishte qenë shkak i vdekjes. Megjithatë, kjo teori është diskredituar në masë të madhe. Trashëgimia Beethoven konsiderohet gjerësisht një nga kompozitorët më të mëdhenj, nëse jo kompozitori i vetëm më i madh i të gjitha kohërave. Trupi i veprave të tij muzikore qëndron përkrah dramave të William Shakespeare në kufijtë më të lartë të gjenialitetit njerëzor. Dhe fakti që Beethoven kompozoi muzikën e tij më të bukur dhe më të jashtëzakonshme ndërsa ishte i shurdhër, është një arritje pothuajse mbinjerëzore e gjenialitetit krijues. Në historinë e artit, kjo mund të krahasohet vetëm me John Miltonin, i cili shkroi Paradise Lost ndërsa ishte i verbër. Duke përmbledhur jetën e tij dhe vdekjen që po afrohej gjatë ditëve të fundit, Beethoven, i cili nuk ishte kurrë aq elokuent me fjalë sa me muzikë, përdori një shprehje që mbyllte shumë drama latine të asaj kohe: “Plaudite, amici, comoedia finita est.” “Duartrokitni, miq; komedia mbaroi.” Fakte të shpejta Emri i plotë: Ludwig van Beethoven Lindur: Dhjetor 1770 Vendlindja: Bon, Gjermani Vdiq: 26 mars 1827 Vendi i vdekjes: Vjenë, Austri Shenja astrologjike: Shigjetari Thënie të Beethovenit “Kurrë nuk do ta harroj kohën që kalova me ty. Vazhdo të jesh miku im, ashtu siç do të më gjesh gjithmonë mikun tënd.” “Kush i thotë një gënjeshtër nuk ka zemër të pastër dhe nuk mund të bëjë supë të mirë.” “Dashuria kërkon gjithçka dhe ka të drejtë mbi gjithçka.” “U rekomandoj fëmijëve tuaj virtyte që vetëm ato mund t'i bëjnë të lumtur. Jo ar.” “Do ta kap fatin për fyti.” “Muzika është ndërmjetësja midis jetës shpirtërore dhe asaj shqisore.” “Të luash pa pasion është e pafalshme!” “Gjithmonë i yti, gjithmonë e imja, gjithmonë e jona.” “Mos e ushtro vetëm artin tënd, por depërto me forcë në sekretet e tij, sepse arti dhe dija mund ta ngrenë njeriun drejt hyjnores.” “Muzika është një zbulesë më e lartë se çdo urtësi dhe filozofi.” Ky është përkthimi i përmbajtjes biografike që solle, i përshtatur në shqip duke ruajtur kronologjinë, titujt dhe informacionin kryesor. Pergatiti: Rrevista Prestige

PASURIA DHE SJELLJA Çfarë i bën pushteti mendjes njerëzore? A i bën pasuria njerëzit më të pasjellshëm? Apo është vetë pushteti ai që ndryshon mënyrën se si sillemi me të tjerët? Pyetja duket e thjeshtë, madje pak provokuese. Por një kavanoz me karamele, një eksperiment psikologjik dhe disa vëzhgime në trafik e kanë kthyer atë në një pyetje shumë më të thellë: çfarë ndodh me karakterin e njeriut kur ai fiton më shumë para, status, autonomi dhe pushtet? Imagjinoni një dhomë. Mbi tavolinë ndodhet një kavanoz me karamele. Studiuesi ju thotë se mund të merrni disa, nëse dëshironi, por ju shpjegon se ato janë menduar për fëmijët që do të marrin pjesë në një eksperiment tjetër. Pastaj largohet. Askush nuk po ju sheh. Sa do të merrnit? Në një eksperiment të kryer nga psikologu social Paul Piff dhe kolegët e tij, pjesëmarrësit me status më të lartë socio-ekonomik morën mesatarisht më shumë karamele. Sipas materialit të studimit, rreth dyfishin e atyre që morën pjesëmarrësit nga shtresat më të ulëta socio-ekonomike. Në pamje të parë, duket si një histori e vogël për karamelet. Në të vërtetë, pyetja që fshihet pas saj është shumë më e madhe: A ndryshon sjellja jonë kur kemi më shumë burime, status dhe fuqi? Nuk ishin vetëm karamelet Eksperimenti me ëmbëlsirat ishte vetëm një pjesë e kërkimit. Në një tjetër studim, studiuesit vëzhguan drejtues automjetesh në trafik. Sipas materialit të paraqitur, automjetet që sinjalizonin status më të lartë kishin më shumë gjasa t’u prisnin rrugën të tjerëve në kryqëzime dhe, në situata të caktuara, drejtuesit ishin më pak të prirur t’u jepnin përparësi këmbësorëve. Eksperimente të tjera shqyrtuan gatishmërinë për të mashtruar, për të vendosur interesin personal mbi interesat e të tjerëve dhe për të justifikuar sjellje joetike. Ajo që u shfaq ishte një model interesant: në disa rrethana, rritja e statusit dhe ndjenja e fuqisë shoqëroheshin me një orientim më të madh drejt interesit personal. Por këtu qëndron një dallim thelbësor. Kjo nuk do të thotë se njerëzit e pasur janë njerëz të këqij. Pyetja e psikologjisë është më interesante se kaq. Çfarë i bën pasuria mjedisit psikologjik në të cilin jeton njeriu? Kur nuk ke më aq shumë nevojë për të tjerët Kur burimet janë të kufizuara, njerëzit përreth nesh mund të bëhen pjesë e domosdoshme e jetës sonë. Familja. Fqinjët. Miqtë. Kolegët. Komuniteti. Mund të kemi nevojë për ndihmën e tyre, për bashkëpunimin e tyre, për informacionin që na japin dhe për marrëdhëniet që ndërtojmë me ta. Kjo mund të na bëjë më të vëmendshëm ndaj emocioneve të njerëzve të tjerë. Më të kujdesshëm në marrëdhënie. Më të ndërgjegjshëm për nevojën për të bashkëpunuar. Por pasuria mund ta ndryshojë këtë ekuacion. Kur ke mjaftueshëm burime, shumë prej gjërave që dikur kërkonin ndihmën e dikujt tjetër mund të zgjidhen vetë. Nuk të duhet një mik për transportin — mund të paguash një shërbim. Nuk ke nevojë të kërkosh një nder — mund të paguash dikë që ta bëjë. Nuk ke pse të presësh — mund të gjesh një mënyrë për ta shmangur pritjen. Dhe, pak nga pak, autonomia ekonomike mund të shndërrohet edhe në autonomi psikologjike. Të tjerët nuk zhduken. Por mund të bëhen më pak të domosdoshëm. Pasuria nuk ndryshon vetëm atë që ke Ajo mund të ndryshojë edhe çfarë mund të përballosh. Për dikë që jeton me pak, një gabim mund të ketë pasoja të mëdha. Humbja e një pune mund të jetë katastrofike. Një gjobë mund të rëndojë gjithë muajin. Një konflikt profesional mund të mbyllë një mundësi të rëndësishme. Pasuria krijon një lloj jastëku sigurie. Dhe kur pasojat e një veprimi bëhen më të përballueshme, kufijtë psikologjikë mund të lëvizin. Ligji mund të jetë i njëjtë për të gjithë. Por kostoja reale e pasojës nuk ndihet njësoj nga të gjithë. Një gjobë mund të jetë një tronditje serioze për një person dhe një shqetësim pothuajse të papërfillshëm për një tjetër. Kjo nuk do të thotë se pasuria prodhon automatikisht sjellje të keqe. Por krijon një mjedis ku disa pasoja kanë më pak forcë parandaluese. Dhe pastaj vjen ideja e meritës Ndoshta një nga mekanizmat më interesantë është mënyra se si njerëzit e shpjegojnë suksesin e tyre. Kur dikush ngjitet në hierarkinë ekonomike dhe shoqërore, është e natyrshme ta lidhë suksesin me punën, talentin, inteligjencën, këmbënguljen dhe vendimet personale. Dhe këto mund të jenë vërtet faktorë të rëndësishëm. Por historia personale nuk përbëhet vetëm prej tyre. Në të ndodhen edhe gjëra që nuk i kemi zgjedhur vetë: Familja ku kemi lindur. Arsimi që kemi marrë. Njerëzit që kemi takuar. Mundësitë që na janë shfaqur. Koha dhe vendi ku kemi jetuar. Rrethanat. Dhe, në një masë të caktuar, fati. Kur suksesi interpretohet vetëm si rezultat i meritës personale, mund të lindë një përfundim i rrezikshëm: “Nëse unë ia dola, përse nuk ia dalin edhe të tjerët?” Kështu, një realitet kompleks ekonomik dhe shoqëror mund të reduktohet në një gjykim individual. Ai që ka shumë mund të fillojë ta shohë pasurinë e vet si provë të meritës absolute. Dhe ai që ka pak mund të shihet, gabimisht, vetëm përmes mungesës së përpjekjes. Por historia mund të funksionojë edhe në drejtimin e kundërt Këtu kërkimi bëhet edhe më interesant. Edhe nëse njerëzit me më shumë pasuri shfaqin, mesatarisht dhe në eksperimente të caktuara, disa sjellje më të orientuara drejt interesit personal, kjo nuk provon se pasuria i ka bërë të tillë. Mund të ekzistojë edhe mekanizmi i kundërt. Ndoshta disa tipare personale — konkurrueshmëria e lartë, gatishmëria për të marrë rreziqe apo orientimi i fortë drejt interesit personal — mund të ndihmojnë disa njerëz të grumbullojnë pasuri në mjedise të caktuara. Pra pyetja mbetet e hapur: A i ndryshon pasuria njerëzit, apo disa njerëz me tipare të caktuara kanë më shumë gjasa të bëhen të pasur? Mund të ekzistojë edhe një mundësi e tretë. Të dyja mund të ndodhin njëkohësisht. Personaliteti ndikon në sukses. Suksesi ndryshon mjedisin ku jeton njeriu. Dhe mjedisi i ri mund të përforcojë disa prej sjelljeve të tij. Ndoshta fjala kyçe nuk është pasuria. Është pushteti. Paraja është vetëm një formë e pushtetit. Edhe statusi, fama dhe autoriteti profesional ose politik mund të krijojnë distancë nga njerëzit e tjerë. Sa më lart ngjitesh në një hierarki, aq më pak njerëz mund të të kundërshtojnë. Mund të ketë më shumë njerëz që duan të të pëlqejnë. Më shumë njerëz që varen nga vendimet e tua. Më pak njerëz të gatshëm të të thonë se ke gabuar. Dhe këtu shfaqet një rrezik psikologjik shumë më i thellë: humbja e rezistencës së të tjerëve. Sepse një nga mekanizmat më të rëndësishëm që na ndihmon të korrigjojmë veten është pikërisht reagimi i njerëzve përreth nesh. Kur askush nuk të kundërshton, është më e lehtë të mos e vësh më në dyshim veten. Paradoksi i pasurisë Njeriu e kërkon pasurinë sepse ajo premton liri. Liri nga pasiguria. Nga ankthi financiar. Nga varësia. Nga kufizimet. Paraja mund të sjellë arsim, kohë, mundësi, siguri dhe përvoja që pa të do të ishin më të vështira për t’u arritur. Por ekziston një paradoks. Ajo që na çliron nga varësia ndaj të tjerëve mund të na largojë, në disa rrethana, edhe nga nevoja për t’i kuptuar ata. Megjithatë, kjo nuk është një rrugë e pashmangshme. Ka njerëz jashtëzakonisht të pasur që janë bujarë, empatikë dhe të ndërgjegjshëm. Dhe ka njerëz pa pasuri që mund të jenë egoistë, indiferentë ose mizorë. Prandaj psikologjia nuk mund të vendosë një vijë të thjeshtë mes të pasurve dhe të varfërve, mes të mirës dhe të keqes. Ajo që këto kërkime sugjerojnë është diçka më delikate: mjedisi ku jetojmë mund të ndikojë në sjelljen tonë më shumë nga sa duam të pranojmë. Dhe pasuria krijon një mjedis të veçantë. Më shumë kontroll. Më shumë autonomi. Më pak varësi. Më shumë mundësi për të shmangur pasojat. Dhe, në disa raste, më shumë njerëz që të thonë “po”. Kështu, kavanozi me karamele bëhet më shumë se një eksperiment. Bëhet një pasqyrë. Sepse pyetja më e thellë nuk është nëse një njeri i pasur merr një karamele më shumë. Pyetja është: Çfarë ndodh me karakterin tonë kur arrijmë në një pikë ku nuk kemi më nevojë të kërkojmë leje, ndihmë apo miratim? Ndoshta pasuria nuk na tregon domosdoshmërisht kush jemi. Por mund të na tregojë çfarë bëjmë kur kemi fuqinë të mos varemi më nga askush. Burimi i materialit bazë: Bota.al; kërkimi i lidhur me Paul Piff dhe kolegët e tij. Founder & Editor-in-Chief: Copyright © LP / Revista Prestige

Rubrika: Perjthim. Histori. Letërsi • Kulturë • Gjuhë. Në historinë e kulturës shqiptare, përkthyesi ka qenë një figurë e heshtur, por themelore. Ai ka marrë një vepër të lindur në një gjuhë tjetër dhe e ka sjellë në shqip, duke ruajtur sa më shumë të jetë e mundur zërin, ritmin, atmosferën dhe shpirtin e autorit. Pas Dantes, Homerit, Shakespeare-it, Goethe-s, Hugo-së, Tolstoit, Dostojevskit dhe shumë autorëve të tjerë që lexojmë në shqip, qëndrojnë emra shqiptarësh që kanë punuar me vite mbi fjalën. Këta janë disa nga emrat më të rëndësishëm të kësaj historie. 1. FAN S. NOLI Gjuhë: anglisht dhe gjuhë të tjera Fan S. Noli është një nga figurat themelore të përkthimit shqiptar. Ai solli në shqip vepra të letërsisë botërore, ndër të cilat spikat William Shakespeare, duke e bërë gjuhën shqipe të përballet me një nga majat e dramaturgjisë universale. Përkthimi i Nolit nuk ishte vetëm një ushtrim gjuhësor. Ai kërkonte një shqipe të fuqishme, ritmike dhe të aftë të mbante peshën e tekstit origjinal. 2. PASHKO GJEÇI Gjuhë: italisht Emri i Pashko Gjeçit është i lidhur mbi të gjitha me kryeveprën monumentale të Dante Alighierit, “Komedia Hyjnore”. Gjeçi përballoi një prej sfidave më të mëdha të përkthimit poetik shqiptar: Ferrin, Purgatorin dhe Parajsën e Dantes. Përmes tij, një nga monumentet e qytetërimit evropian u bë pjesë e drejtpërdrejtë e përvojës së lexuesit shqiptar. 3. GJON SHLLAKU Gjuhë: greqishtja e lashtë Me “Iliadën” dhe “Odisenë” e Homerit, Gjon Shllaku solli në shqip një nga themelet e letërsisë botërore. Ai u përball me gjuhën, ritmin dhe botën poetike të Greqisë së lashtë, duke bërë të mundur që lexuesi shqiptar të hyjë në universin e Akilit, Hektorit, Priamit dhe Odiseut. 4. MITRUSH KUTELI — DHIMITËR PASKO Gjuhë: rusisht, rumanisht Mitrush Kuteli ishte një nga figurat më të rëndësishme të afrimit të letërsisë së Evropës Lindore me lexuesin shqiptar. Ai përktheu dhe përshtati vepra nga letërsia ruse dhe rumune, duke sjellë në shqip autorë, tregime dhe tradita letrare që zgjeruan horizontin e lexuesit shqiptar. Puna e tij tregoi se përkthimi mund të jetë njëkohësisht besnikëri ndaj origjinalit dhe rikrijim artistik në shqip. 5. ROBERT SHVARC Gjuhë: gjermanisht Robert Shvarci është një nga emrat më të njohur të përkthimit shqiptar nga gjermanishtja. Ai solli në shqip autorë të mëdhenj të letërsisë gjermane, ndër ta: Johann Wolfgang Goethe Heinrich Heine Friedrich Schiller Bertolt Brecht Përmes tij, poezia, drama dhe mendimi gjerman gjetën një zë të fuqishëm në shqip. 6. VEDAT KOKONA Gjuhë: frëngjisht Vedat Kokona i kushtoi një pjesë të rëndësishme të veprimtarisë së tij përkthimit nga frëngjishtja. Në traditën e tij përkthyese përfshihen autorë të rëndësishëm francezë, ndër ta: Victor Hugo Honoré de Balzac Guy de Maupassant Ai ishte gjithashtu një nga figurat e rëndësishme të kulturës dhe gjuhës shqipe, duke e parë përkthimin si një punë të hollë mbi vetë gjuhën. 7. NONDA BULKA Gjuhë: frëngjisht Nonda Bulka është një tjetër emër i rëndësishëm i përkthimit nga frëngjishtja. Veprimtaria e tij lidhet me afrimin e letërsisë franceze me lexuesin shqiptar dhe me një traditë përkthimore që e pasuroi fjalorin dhe horizontin kulturor të shqipes. 8. LASGUSH PORADECI — LASGUSH PORADECI Gjuhë: gjuhë evropiane Lasgush Poradeci, përveç krijimtarisë së tij poetike, u mor edhe me përkthime dhe me letërsinë evropiane. Për një poet të madh të shqipes, përkthimi ishte një mënyrë tjetër për të hyrë në marrëdhënie me poezinë e botës dhe për të provuar mundësitë e gjuhës shqipe. 9. AMIK KASARUHO Gjuhë: italisht Amik Kasaruho është ndër emrat e njohur të përkthimit shqiptar nga italishtja. Ai solli në shqip autorë dhe vepra të letërsisë italiane, duke krijuar një urë të rëndësishme mes dy kulturave. Puna e tij përkthyese dëshmon edhe një herë afërsinë e veçantë kulturore shqiptaro-italiane. 10. SOTIR CACI Gjuhë: rusisht dhe gjuhë të tjera Sotir Caci është i lidhur me përkthimin e letërsisë ruse dhe evropiane në shqip. Ai i përket brezit të përkthyesve që punuan për ta bërë letërsinë ndërkombëtare pjesë të bibliotekës shqiptare. 11. NONDA LUARASI Gjuhë: gjuhë të huaja evropiane Nonda Luarasi është një tjetër emër i traditës shqiptare të përkthimit të letërsisë së huaj. Puna e tij i përket përpjekjes së vazhdueshme për të afruar kulturën dhe letërsinë evropiane me lexuesin shqiptar. 12. JORGO BULO Letërsi, studime dhe kulturë evropiane Jorgo Bulo është i njohur mbi të gjitha për veprimtarinë e tij si studiues dhe historian i letërsisë shqiptare, por emri i tij lidhet edhe me marrëdhëniet e letërsisë shqiptare me kulturën dhe letërsinë evropiane. Ai i kushtoi vëmendje të veçantë historisë së zhvillimit të kulturës letrare shqiptare dhe lidhjeve të saj me botën. NJË BIBLIOTEKË E TËRË E SJELLË NË SHQIP Këta emra nuk janë thjesht një listë. Pas tyre qëndrojnë gjuhë të ndryshme dhe qytetërime të ndryshme. Italishtja solli te lexuesi shqiptar Danten dhe botën e madhe të letërsisë italiane. Greqishtja e lashtë hapi portën e Homerit. Anglishtja solli Shakespeare-in dhe traditën e madhe të letërsisë anglofone. Gjermanishtja solli Goethe-n, Heine-n, Schiller-in dhe Brecht-in. Frëngjishtja solli Hugo-n, Balzac-un, Maupassant-in dhe një traditë të tërë të romanit e poezisë franceze. Rusishtja solli një nga botët më të thella të letërsisë evropiane. Dhe kështu, përkthyesit shqiptarë krijuan një bibliotekë që nuk do të ekzistonte në të njëjtën mënyrë pa punën e tyre. Ata nuk sollën vetëm libra. Sollën mendime. Sollën personazhe. Sollën qytetërime. Sollën mënyra të reja për të parë njeriun. PËRKTHYESI — AUTORI QË QËNDRON NË HIJE Lexuesi zakonisht mban mend emrin e autorit. Por përkthyesi shpesh mbetet në kopertinën e pasme, në faqen e parë, në një shënim të vogël. Megjithatë, ai është aty në çdo fjali. Kur një përkthyes kërkon një fjalë, ai nuk kërkon thjesht një sinonim. Kërkon temperaturën e fjalisë. Kërkon ritmin. Kërkon muzikën. Kërkon atë fjalë që do të bëjë të mundur që autori të dëgjohet edhe në një gjuhë tjetër. Prandaj përkthimi i madh është një art. Të përkthesh do të thotë të jesh besnik pa qenë mekanik. Të krijosh pa marrë vendin e autorit. Të sjellësh një botë të huaj në shtëpinë e lexuesit pa ia humbur identitetin. Kjo është arsyeja pse përkthyesit shqiptarë kanë një vend të veçantë në historinë tonë kulturore. Ata e kanë bërë botën të lexueshme në shqip. Dhe duke sjellë botën në shqip, kanë ndihmuar edhe vetë shqipen të rritet. Sepse një gjuhë nuk pasurohet vetëm nga ajo që shkruhet brenda saj. Pasurohet edhe nga ajo që ajo është e aftë të përkthejë, të përthithë dhe të rikrijojë. Në fund, përkthyesi është ura. Në njërën anë është autori. Në anën tjetër është lexuesi. Mes tyre kalojnë shekuj, qytete, histori, dashuri, luftëra, filozofi dhe ëndrra. Dhe ura qëndron në heshtje. Por pa të, shumë prej këtyre botëve nuk do të kishin arritur kurrë tek ne. Sepse ndonjëherë mënyra më e bukur për të udhëtuar nëpër botë nuk është të nisesh nga vendi. Është të hapësh një libër. Founder & Editor-in-Chief: Copyright © LP / Revista Prestige See less

DUA LIPA & SHAKIRA Një natë në Madrid, një këngë që bashkoi dy breza Madridi u bë dëshmitar i një prej atyre momenteve muzikore që lindin papritur dhe mbeten gjatë në kujtesë. Gjatë koncertit të saj të së shtunës, 3 tetor, në kuadër të turneut botëror “Las Mujeres Ya No Lloran”, Shakira befasoi publikun duke ftuar në skenë Dua Lipën. Ajo që pasoi ishte një nga surprizat më të bukura të mbrëmjes: dy yje të muzikës pop, përballë njëri-tjetrit, duke interpretuar së bashku “Antología”. Kënga, një prej baladave më të dashura të Shakirës, daton në vitin 1995 dhe është pjesë e albumit të saj të rëndësishëm “Pies Descalzos”. Në Madrid, ajo mori një tjetër jetë — në një version akustik, të thjeshtë dhe emocional, ku zërat e dy artisteve u takuan për herë të parë live. Publiku shpërtheu në duartrokitje në momentin kur Dua u shfaq në skenë. Ishte një takim që askush nuk e kishte paralajmëruar dhe pikërisht për këtë arsye, magjia e tij ishte edhe më e madhe. Por kjo histori nuk nisi atë natë. Një vit më parë, gjatë koncertit të saj në Bogotá, Dua Lipa kishte interpretuar “Antología”, duke i dhënë këngës së Shakirës një homazh të veçantë. Shakira e kishte përshëndetur publikisht atë interpretim, duke e parë si një lidhje të bukur mes rrënjëve të saj në Barranquilla dhe lidhjes së Duas me Londrën. Dhe kështu, ajo që dikur ishte një këngë e kënduar nga njëra artiste në nderim të tjetrës, u kthye në një duet të vërtetë në skenën e Madridit. Dy zëra të mëdhenj të pop-it. Një këngë tridhjetëvjeçare. Një stadium që dinte çdo fjalë. Shakira dhe Dua Lipa e kthyen “Antología”-n në një moment të rrallë muzikor — një takim mes brezash, kulturash dhe historish që, pas shumë vitesh, u bashkuan në të njëjtën skenë. Një rreth që u mbyll bukur. Një këngë që u kthye në kujtim. Dhe një natë në Madrid që publiku nuk do ta harrojë lehtë.

Rubrika: Shkrimtarë te mëdhenj që frymezojne. Johann Wolfgang von Goethe – Jeta, Mendimi dhe Trashëgimia Kulturore Kush është Johann Wolfgang von Goethe. Johann Wolfgang von Goethe është një nga figurat më të mëdha të kulturës evropiane dhe një nga autorët që formësoi letërsinë moderne. Ai lindi më 28 gusht 1749 në Frankfurt am Main (Gjermani) dhe vdiq më 22 mars 1832 në Weimar. Goethe nuk ishte vetëm shkrimtar, por edhe poet, dramaturg, romancier, jurist, shkencëtar dhe këshilltar shtetëror. Në historinë e kulturës europiane ai shihet si një figurë që bashkon artin, filozofinë dhe shkencën në një mënyrë unike. Goethe u rrit në një familje të pasur borgjeze, ku edukimi dhe kultura kishin rëndësi të madhe. Babai i tij, Johann Caspar Goethe, ishte një jurist i rreptë dhe shumë i disiplinuar. Ai kishte ide të qarta për jetën e të birit: studime juridike, karrierë shtetërore dhe jetë e qëndrueshme shoqërore. Nëna, Catharina Elisabeth Textor, ishte më e lirshme, e gjallë dhe emocionalisht shumë e afërt me Goethe-n. Ajo i dha atij imagjinatën dhe ndjeshmërinë që më vonë u shfaqën në letërsinë e tij. Një element i rëndësishëm i fëmijërisë së tij ishte edhe marrëdhënia e fortë me motrën Cornelia, e cila ndikoi në zhvillimin e tij emocional. Në këtë ambient familjar, Goethe u rrit midis disiplinës dhe ndjeshmërisë, dy forca që do ta shoqëronin gjithë jetën. Arsimi dhe zgjimi intelektual. Goethe u arsimua fillimisht në shtëpi me mësues privatë, duke studiuar gjuhë, letërsi, pikturë dhe shkenca natyrore. Në 1765, ai u dërgua në Universitetin e Leipzig-ut për të studiuar drejtësi. Ky ishte më shumë një vendim i babait sesa dëshira e tij. Në Leipzig ai u përball për herë të parë me jetën studentore, artin urban dhe kulturën letrare të kohës. Aty filloi të shkruajë poezi dhe të eksperimentojë me dramën. Në 1768, ai u kthye në Frankfurt për shkak të një sëmundjeje të rëndë, periudhë që e afroi me reflektimin shpirtëror dhe idetë fetare, por jo për shumë kohë. Në 1770–1771, në Strasburg, ai pati takimin vendimtar me Johann Gottfried Herder. Herder e udhëzoi të shihte letërsinë jo si imitim të modeleve klasike, por si shprehje të shpirtit të një populli. Ky moment shënon lindjen e idesë së “kulturës kombëtare” në mendimin e Goethe-s. Ngjarje të rëndësishme të jetës së hershme Në Strasburg, Goethe përjetoi një histori dashurie me Friederike Brion, vajzë e një pastori. Ai u tërhoq papritur nga kjo lidhje, gjë që më vonë u kthye në një temë të përsëritur në veprat e tij: konflikti midis ndjenjës dhe përgjegjësisë. Në këtë periudhë ai shkroi “Götz von Berlichingen” (1773), një dramë që shënon fillimin e famës së tij. Pak më vonë, në 1774, ai botoi romanin “Die Leiden des jungen Werthers” (Vuajtjet e djaloshit Werther), i cili pati një ndikim të jashtëzakonshëm në Evropë. Madje u raportuan raste të vetëvrasjeve të të rinjve të frymëzuar nga protagonisti, gjë që e bëri veprën një fenomen kulturor dhe moral. Weimar – jeta midis artit dhe shtetit. Në 1775, Goethe u ftua nga Duka Karl August në Weimar. Ky moment ndryshoi jetën e tij. Ai nuk ishte më vetëm shkrimtar, por edhe figurë shtetërore. Në Weimar ai mbajti poste të rëndësishme: këshilltar i dukës përgjegjës për financat shtetërore administrues i rrugëve dhe minierave Në 1782, ai u fisnikërua dhe mori titullin “von Goethe”, duke hyrë në aristokraci. Megjithatë, kjo periudhë nuk ishte vetëm sukses. Goethe përjetoi një konflikt të brendshëm: midis detyrës shtetërore dhe krijimtarisë artistike. Pikërisht në këtë tension lind një pjesë e rëndësishme e mendimit të tij filozofik. Analiza e mendimit të Goethe-s Mendimi i Goethe-s nuk është sistem filozofik i mbyllur, por një mënyrë të menduari mbi botën dhe njeriun. 1. Njeriu midis dëshirës dhe kufirit Në veprat e tij, sidomos në “Faust”, Goethe paraqet njeriun si një qenie që kërkon pafundësinë, por përballet me kufijtë e realitetit. Faust nuk është thjesht një personazh, por simbol i njeriut modern që nuk kënaqet kurrë me atë që ka. 2. Njohja përmes përjetimit Goethe besonte se e vërteta nuk arrihet vetëm përmes arsyes, por përmes përvojës së drejtpërdrejtë. Ai ishte kritik ndaj racionalizmit të ftohtë dhe mbështeste një njohje “të gjallë”, ku mendja dhe ndjenja bashkohen. 3. Natyra si organizëm i gjallë Në studimet e tij shkencore mbi botanikën dhe anatominë, Goethe e shihte natyrën si një tërësi organike, jo si mekanizëm të ndarë. Ai besonte se çdo formë natyrore është pjesë e një procesi zhvillimi të vazhdueshëm. 4. Harmonia si ideal Ndryshe nga romantikët ekstremë, Goethe kërkonte ekuilibrin. Ai nuk e shihte jetën si konflikt absolut, por si përpjekje për harmoni mes kundërshtive: dritë–errësirë, arsye–ndjenjë, liri–detyrë. Udhëtimi në Itali – kthesë shpirtërore Në 1786, Goethe u largua fshehurazi nga Weimar dhe udhëtoi drejt Italisë. Ky udhëtim ishte vendimtar për zhvillimin e tij. Në Itali ai studioi: artin klasik romak dhe grek Rilindjen italiane arkitekturën dhe skulpturën antike Ky përjetim e çoi drejt një faze të re: klasicizmit të Weimar-it, ku ai kërkonte thjeshtësi, harmoni dhe qartësi në art. Veprat kryesore dhe rëndësia e tyre Goethe krijoi një korpus të gjerë veprash: “Werther” (1774) – eksploron ndjenjat ekstreme dhe krizën emocionale të individit “Faust” (1808/1832) – reflektim mbi dijen, moralin dhe kuptimin e jetës “Wilhelm Meister” (1795–1796) – formimi i individit në shoqëri “Iphigenie auf Tauris” (1779) – ide e humanizmit dhe pajtimit poezitë lirike – reflektime mbi natyrën dhe ekzistencën. Në kohën e tij, Goethe ishte një figurë e admiruar nga aristokracia dhe intelektualët evropianë. Ai u konsiderua simbol i kulturës gjermane. Megjithatë: disa kritikë e akuzuan për “emocionalizëm të rrezikshëm” në rini konservatorët nuk e pranuan lehtë lirinë e ideve të tij disa filozofë më vonë e panë si të paqartë për shkak të mungesës së një sistemi filozofik formal. Trashëgimia dhe ndikimi Goethe ndikoi: në filozofinë gjermane (Hegel, Nietzsche) në letërsinë evropiane romantike dhe klasike në muzikë (Beethoven, Schubert, Wagner) në mendimin modern mbi individin dhe kulturën Goethe është figura që lidh dy botë: botën e Iluminizmit dhe botën e Romantizmit. Jeta e tij, nga Frankfurt-i deri në Weimar, është një udhëtim i gjatë midis detyrës dhe lirisë, arsyes dhe ndjenjës, shkencës dhe artit. Në thelb, ai nuk kërkoi vetëm të shkruajë letërsi, por të kuptojë vetë kuptimin e ekzistencës njerëzore. Nga Prestige.

Rubrika: Histori te rendesishme që na frymezojnë. RËNDËSIA E HISTORISË. Abraham Lincoln shpall Proklamatën Paraprake të Emancipimit 22 shtator 1862. Kjo histori na kujton e frymezon, se liria nuk është dhuratë, por rezultat i betejave të gjata njerëzore. Proklamata e Emancipimit shënoi një kthesë të rëndësishme në luftën kundër skllavërisë. Ajo tregon se vendimet historike mund të ndryshojnë jetën e miliona njerëzve. Na kujton gjithashtu se një ndryshim ligjor nuk mjafton gjithmonë për të sjellë barazi të plotë. Ta kujtosh historinë do të thotë të kuptosh të kaluarën dhe përgjegjësinë që kemi ndaj së ardhmes. Më 22 shtator 1862, Presidenti Abraham Lincoln shpalli Proklamatën Paraprake të Emancipimit, e cila përcaktonte një datë për çlirimin e më shumë se 3 milionë njerëzve të skllavëruar në Shtetet e Bashkuara dhe e riformulonte Luftën Civile si një luftë kundër skllavërisë. Kur Lufta Civile shpërtheu në vitin 1861, menjëherë pas inaugurimit të Lincoln si presidenti i 16-të i Amerikës, ai këmbëngulte se lufta kishte të bënte me rivendosjen e Bashkimit dhe jo me skllavërinë. Ai shmangu nxjerrjen e menjëhershme të një proklamate kundër skllavërisë, pavarësisht kërkesave të abolicionistëve dhe republikanëve radikalë, si edhe bindjes së tij personale se skllavëria ishte moralisht e neveritshme. Në vend të kësaj, Lincoln zgjodhi të vepronte me kujdes derisa të mund të siguronte mbështetje të gjerë publike për një masë të tillë. Në korrik 1862, Lincoln i njoftoi kabinetit të tij se do të nxirrte një proklamatë për emancipimin, por se ajo do të përjashtonte të ashtuquajturat shtete kufitare, të cilat kishin skllavopronarë, por kishin mbetur besnike ndaj Bashkimit. Kabineti i tij e bindi të mos e bënte shpalljen publike derisa të arrihej një fitore nga forcat e Bashkimit. Mundësia e Lincoln erdhi pas fitores së Bashkimit në Betejën e Antietamit, në shtator 1862. Më 22 shtator, presidenti shpalli se njerëzit e skllavëruar në territoret që do të vazhdonin të ishin në rebelim pas 100 ditësh do të shpalleshin të lirë. Më 1 janar 1863, Lincoln nxori Proklamatën përfundimtare të Emancipimit, e cila deklaronte se “të gjithë personat që mbahen si skllevër” në shtetet rebele “janë dhe, në vijim, do të jenë të lirë.” Proklamata bëri gjithashtu thirrje për rekrutimin dhe krijimin e njësive ushtarake afrikano-amerikane në radhët e forcave të Bashkimit. Rreth 180,000 afrikano-amerikanë shërbyen më pas në ushtri, ndërsa 18,000 të tjerë shërbyen në marinë. Pas Proklamatës së Emancipimit, mbështetja për Konfederatën filloi të shihej si mbështetje për skllavërinë. Kjo e bëri të pamundur që vende kundër skllavërisë, si Britania e Madhe dhe Franca, të ndërhynin në favor të Jugut, edhe pse më parë kishin qenë miqësore me Konfederatën. Proklamata gjithashtu bashkoi dhe forcoi partinë e Lincoln, Partinë Republikane, duke e ndihmuar atë të qëndronte në pushtet për dy dekadat e ardhshme. Megjithatë, Proklamata ishte një urdhër presidencial dhe jo një ligj i miratuar nga Kongresi. Për këtë arsye, Lincoln më pas mbështeti miratimin e një amendamenti kundër skllavërisë në Kushtetutën e Shteteve të Bashkuara, në mënyrë që t'i siguronte këtij ndryshimi një karakter të përhershëm. Me miratimin e Amendamentit të 13-të në vitin 1865, skllavëria u eliminua në të gjithë Amerikën. Megjithatë, afrikano-amerikanët do të përballeshin edhe për një shekull tjetër me një luftë të gjatë përpara se të fillonin të fitonin të drejta të barabarta në Shtetet e Bashkuara, një shekull pas miratimit të Amendamentit të 13-të. Drafti i shkruar me dorë nga Lincoln për versionin përfundimtar të Proklamatës së Emancipimit u shkatërrua në Zjarrin e Madh të Çikagos të vitit 1871. Sot, versioni zyrtar origjinal i dokumentit ruhet në National Archives në Washington, D.C. NGJARJE TË TJERA TË RËNDËSISHME MË 22 SHTATOR 1776 — Nathan Hale ekzekutohet nga britanikët për spiunazh Në New York City, më 22 shtator 1776, Nathan Hale, një mësues shkolle nga Connecticut dhe kapiten në Ushtrinë Kontinentale, ekzekutohet nga britanikët për spiunazh. I diplomuar në Universitetin Yale, Hale iu bashkua një regjimenti të Connecticut në vitin 1775 dhe mori pjesë në rrethimin e suksesshëm të Bostonit, i cili atëherë kontrollohej nga britanikët. Më 10 shtator 1776, ai u ofrua vullnetarisht për të kaluar në territorin armik dhe për të mbledhur informacione për ushtrinë britanike. 1828 — Shaka Zulu vritet Shaka, themeluesi i Mbretërisë Zulu në Afrikën Jugore, u vra nga dy gjysmëvëllezërit e tij, Dingane dhe Mhlangana, pasi veprimet e tij kishin kërcënuar të shkatërronin fisin Zulu. Kur Shaka u bë udhëheqës i Zuluve në vitin 1816, fisi numëronte më pak se 1,500 njerëz dhe ishte ndër qindra fiset më të vogla në rajon. 1906 — Fillon Masakra Racore e Atlantës Pasditen e 22 shtatorit 1906, gazetat e Atlantës raportuan katër sulme të veçanta ndaj grave të bardha nga burra me ngjyrë, asnjëri prej të cilëve nuk u vërtetua ndonjëherë me prova të forta. Të nxitur nga këto pretendime të pabazuara dhe nga pakënaqësia ndaj rritjes së popullsisë afrikano-amerikane të qytetit, banorë të bardhë të Atlantës u përfshinë në trazira. Gjatë ditëve në vijim, masakra racore do të merrte jetë njerëzish dhe do të linte pas një nga episodet më të rënda të dhunës racore në historinë e qytetit. 1914 — Një nëndetëse gjermane shkatërron një skuadron britanik Në Detin e Veriut, nëndetësja gjermane U-9 fundosi tre kryqëzorë britanikë — Aboukir, Hogue dhe Cressy — në pak më shumë se një orë. Gjatë kësaj beteje të pabarabartë humbën jetën rreth 1,400 marinarë britanikë. Ngjarja u tregoi britanikëve efektivitetin vdekjeprurës të nëndetëseve, kapaciteti i të cilave deri në atë kohë nuk ishte vlerësuar plotësisht. 1933 — Banda Barker vret një oficer gjatë një grabitjeje të pasuksesshme Më 22 shtator 1933, banda famëkeqe Barker grabiti një automjet postar të Rezervës Federale në Chicago, Illinois, dhe vrau oficerin Miles Cunningham. Grabitësit përfituan vetëm një sasi çeqesh pa vlerë. Pas kësaj, familja Barker iu rikthye një lloj tjetër krimi me të cilin kishte pasur më shumë sukses — rrëmbimit. Disa muaj më vonë, Barkerët rrëmbyen bankierin e pasur Edward Bremer dhe kërkuan 200,000 dollarë shpërblim. 1945 — Gjenerali Patton vë në pikëpyetje domosdoshmërinë e “denazifikimit” të Gjermanisë Më 22 shtator 1945, gjenerali George S. Patton u tha gazetarëve se nuk e shihte të nevojshme atë që quhej “denazifikim” dhe e krahasoi debatin rreth nazizmit me një “përplasje zgjedhore mes demokratëve dhe republikanëve.” Patton vinte nga një familje me një traditë të gjatë ushtarake. Ai u diplomua në Akademinë Ushtarake West Point në vitin 1909 dhe shërbeu në ushtri. 1953 — Hapet në Los Angeles kryqëzimi i famshëm “four-level” Më 22 shtator 1953, në Los Angeles, California, u hap kryqëzimi i parë në botë me katër nivele, ose “stack interchange”. Ai ndodhej në kryqëzimin e autostradave Harbor, Hollywood, Pasadena dhe Santa Ana. The Saturday Evening Post e përshkroi atë si “ëndrra e një automobilisti të çmendur”: 32 korsi trafiku që ndërthureshin në tetë drejtime njëkohësisht. 1961 — Presidenti Kennedy nënshkruan ligjin për Peace Corps Në një fitore të rëndësishme për politikën e jashtme të Presidentit John F. Kennedy gjatë Luftës së Ftohtë, ai nënshkroi ligjin që krijonte Peace Corps si një agjenci të përhershme të qeverisë amerikane. Kennedy besonte se Peace Corps mund të ofronte një mjet të ri dhe unik në luftën kundër komunizmit. Gjatë fushatës presidenciale të vitit 1960, kandidati demokrat John F. Kennedy kishte premtuar krijimin e një programi të tillë. 1971 — Kapiteni Ernest Medina shpallet i pafajshëm për të gjitha akuzat lidhur me masakrën e My Lai Kapiteni Ernest Medina u shpall i pafajshëm për të gjitha akuzat që lidhen me Masakrën e My Lai, e cila kishte ndodhur në mars 1968. Njësia e tij, Charlie Company, 1st Battalion, 20th Infantry, 11th Infantry Brigade (Light), pjesë e 23rd (Americal) Division, ishte akuzuar për vrasjen e më shumë se 200 civilëve vietnamezë, përfshirë gra dhe fëmijë, në My Lai 4. 1975 — Presidenti Ford i mbijeton tentativës së dytë për atentat Më 22 shtator 1975, Sara Jane Moore drejtoi një armë drejt Presidentit Gerald Ford ndërsa ai po largohej nga Saint Francis Hotel në San Francisco, California. Përpjekja për të vrarë presidentin ndodhi vetëm 17 ditë pas një tjetër tentative për atentat ndaj Fordit, kur një grua tjetër kishte tentuar ta vriste ndërsa ai po shkonte për të mbajtur një fjalim. 1980 — “Midtown Stabber” vret viktimën e parë Më 22 shtator 1980, Joseph Christopher mbajti një armë të fshehur dhe qëlloi për vdekje një burrë në Buffalo, New York. Pasi sulmoi disa burra të tjerë në New York, ai u bë i njohur me nofkën “Midtown Stabber”. 1980 — Fillon Lufta Iran-Irak Në shtator 1980, forcat irakiane nisën një pushtim në shkallë të gjerë të Iranit fqinj, duke filluar Luftën Iran-Irak. Konflikti u nxit nga mosmarrëveshje territoriale, fetare dhe politike midis dy vendeve. Lufta përfundoi në një situatë praktikisht të barabartë dhe me një armëpushim gati tetë vjet më vonë. 1985 — Mbahet koncerti i parë Farm Aid Koncerti i parë Farm Aid u zhvillua në Champaign, Illinois. Nisma kishte nisur nga një koment spontan i bërë nga Bob Dylan gjatë performancës së tij në Live Aid, koncertin gjigant bamirës që u mbajt në Wembley Stadium në Londër dhe në JFK Stadium në Philadelphia gjatë fillimit të verës së vitit 1985. Ndërsa shikuesit në të gjithë botën telefononin për të dhuruar para në ndihmë të viktimave të urisë në Afrikë, Dylan tha nga skena: [teksti i burimit vazhdon me shpjegimin e ngjarjes dhe origjinës së Farm Aid.] 1993 — Një tren del nga shinat në një zonë kënetore të Alabamës Një tren Amtrak që udhëtonte drejt Miamit doli nga shinat pranë Mobile, Alabama, më 22 shtator 1993, duke shkaktuar vdekjen e 47 njerëzve. Aksidenti, më vdekjeprurësi në historinë e Amtrak, u shkaktua nga pakujdesia e operatorit të një rimorkiatori dhe nga kushtet me mjegull. Treni Sunset Limited udhëtonte nga Los Angeles përmes Texasit dhe New Orleansit, përpara se të mbërrinte në Miami. 1994 — “Friends” shfaqet për herë të parë Më 22 shtator 1994, sitcom-i televiziv Friends, që tregonte jetën e gjashtë të rinjve që jetonin në New York City, u shfaq për herë të parë në NBC. Seriali, i cili kishte një grup aktorësh relativisht të panjohur në atë kohë, u kthye në një sukses të madh dhe u transmetua për 10 sezone. Ai gjithashtu i bëri të njohur aktorët e kastit, mes tyre Jennifer Aniston, Courteney Cox, Lisa Kudrow, Matt LeBlanc, Matthew Perry dhe David Schwimmer. PSE KA RËNDËSI TA KUJTOJMË KËTË HISTORI? Ngjarjet e 22 shtatorit tregojnë se historia nuk ndërtohet vetëm nga një moment apo një figurë. Ajo përbëhet nga vendime politike, luftëra, revolucione shoqërore, përpjekje për liri, konflikte dhe ndryshime që ndikojnë breza të tërë. Proklamata e Emancipimit e vitit 1862 mbetet një prej dokumenteve më të rëndësishme të historisë amerikane, sepse shënoi një kthesë në mënyrën se si lufta dhe çështja e skllavërisë u lidhën me njëra-tjetrën. Por historia e saj tregon gjithashtu se një dokument i vetëm nuk e përfundon një betejë: ndryshimet ligjore dhe politike vazhdojnë të kërkojnë kohë, institucione dhe përpjekje shoqërore. Të kujtosh historinë do të thotë të kuptosh jo vetëm çfarë ndodhi, por edhe se si vendimet e së kaluarës vazhdojnë të ndikojnë në botën e sotme. Burimi: HISTORY.com — “Lincoln issues preliminary Emancipation Proclamation”. Artikulli nga HISTORY.com Editors; publikuar më 24 nëntor 2009, përditësuar më 28 maj 2025. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Rubrika : Memorje: Personazh i shquar multidimesional qe frymëzon. TEODOR LAÇO Shkrimtari, politikani, diplomati dhe intelektuali kujtohet me respekt mes fjalës, pushtetit dhe ndërgjegjes Teodor Laço lindi më 29 shtator 1936, në Dardhë të Korçës, Shqipëri e bukur. Dardha ishte vendlindja, por gjithashtu shkolla e parë e karakterit dhe kulturës shqiptare. Rrugicat prej guri, shtëpitë dhe traditat krijonin një atmosferë të veçantë kulturore shqiptare. Mësues, patriotë dhe intelektualë ushqenin respektin për dijen dhe identitetin kombëtar shqiptar. Ky mjedis ndikoi në ndjeshmërinë e tij ndaj kujtesës, kulturës dhe njeriut shqiptar. Pas vitit 1944, Shqipëria hyri në periudhën e regjimit komunist dhe izolimit politik. Arsimi u zgjerua, ndërsa liria e mendimit mbeti e kufizuar politikisht dhe shoqërisht. Kultura zhvillohej brenda një sistemi ideologjik që përcaktonte jetën publike shqiptare të kohës. Atëherë u formua brezi që do të përjetonte ndryshime të jashtëzakonshme historike sociale. Teodor Laço studioi agronomi në Institutin e Lartë Bujqësor në Kamëz, pranë Tiranës. Zgjedhja e tokës lidhej me jetën, punën dhe realitetin e njeriut shqiptar. Më vonë, fjala letrare do t’i jepte kuptim kësaj përvoje njerëzore dhe shoqërisë gjithashtu. Në vitet gjashtëdhjetë, Laço filloi të botojë tregime dhe vepra letrare shqiptare. SHKRIMTARI DHE ESTETIKA E NJERIUT Debutimi i tij si shkrimtar erdhi më 1965, me romanin Era e tokës. Vepra shënoi hyrjen e tij në letërsinë shqiptare të rëndësishme të kohës. Më 1968 botoi Shtëpia në rrugicë, duke zgjeruar profilin e tij krijues letrar. Më 1970 botoi Një nuse për Stasin, brenda kësaj periudhe letrare shqiptare. Letërsia e tij kërkonte njeriun përtej rrethanave dhe skemave të kohës shqiptare. Personazhet e tij kishin dyshime, frikë, shpresë, dëshira, gabime dhe përgjegjësi njerëzore. Prandaj, ai nuk ndërtonte karaktere të përsosura, por njerëz me kundërthënie të thella. Çdo personazh bëhej pasqyrë e zgjedhjeve, ndërsa çdo histori kërkonte përgjigje njerëzore. Letërsia e tij shtronte pyetje mbi dashurinë, ndërgjegjen, përgjegjësinë dhe lirinë njerëzore. Ajo pyeste gjithashtu çfarë mbetet tek njeriu pas përballjes me jetën dhe kohën. Në këtë mënyrë, krijimtaria e tij fitonte një dimension universal dhe njerëzor të veçantë. Ai nuk kërkonte personazhe të përsosura, por figura me psikologji dhe kundërthënie. Në letërsinë e tij, individi përballej vazhdimisht me shoqërinë dhe përgjegjësinë. “TOKA E ASHPËR” DHE PËRBALLJA ME HISTORINË Një nga veprat më të njohura ishte romani Toka e Ashpër, botuar në 1971. Vepra përshkruante kolektivizimin e një fshati të vogël dhe pasojat njerëzore të procesit. Historia shfaqej aty përmes jetës konkrete, marrëdhënieve dhe psikologjisë njerëzore shqiptare. Toka bëhej simbol pune, kujtese, përkatësie dhe marrëdhënieje me jetën shqiptare. Në listimin bibliografik figuron gjithashtu Tokë e ashpër, me vitin 1987 gjithashtu. Kjo e dhënë ruhet sipas materialit bibliografik të përdorur për këtë portret të plotë. Në 1981 botoi Korbat mbi mermer, duke zgjeruar më tej krijimtarinë letrare shqiptare. Në 1986 botoi Një dimër tjetër, një tjetër dëshmi e punës letrare shqiptare. Në 1987 botoi Të gjithë lumenjtë rrjedhin, brenda kësaj periudhe krijuese shqiptare. Në 1990 botoi Pushimet e kolonelit, duke vijuar rrugëtimin e tij letrar. Krijimtaria përfshinte gjithashtu Shi në plazh dhe Vrasja e buzëqeshjes. Një dritare në Kremlin ishte gjithashtu pjesë e veprave të tij letrare. Në 2009 botoi Mjegull, ndërsa në 2014 botoi Gropas 67 gjithashtu. Kështu, krijimtaria e tij shtrihej në disa dekada historike dhe shoqërore shqiptare. LETËRSIA SI PYETJE DHE PËRBALLJE Për Laçon, letërsia nuk ishte thjesht arratisje nga realiteti i përditshëm. Ajo ishte përballje me njeriun, shoqërinë, historinë dhe ndërgjegjen njerëzore. Vëmendja e tij shkonte shpesh tek individi i zakonshëm dhe i padukshëm. Ishte njeriu që mbante historinë, pa u shfaqur në faqet historike. Përmes tij, shkrimtari kërkonte të kuptonte shoqërinë dhe kohën shqiptare. Kjo qasje i jepte krijimtarisë një dimension njerëzor, psikologjik dhe filozofik. Në vend të përgjigjeve të gatshme, letërsia krijonte hapësirë për reflektim. Ajo pyeste pse ndodhte diçka dhe çfarë mbetej pas përballjes. Dashuria, përgjegjësia, ndërgjegjja dhe liria bëheshin tema përtej kufijve historikë. SKENARISTI – KUR FJALA KTHEHET NË IMAZH Pas vitit 1976, Laço shkroi skenarë për Kinostudion Shqipëria e Re. Kinemaja i dha një tjetër gjuhë rrëfimit, përmes imazhit dhe lëvizjes filmike. Në vitin 1977 fitoi çmim në Festivalin e Dytë Shqiptar të Filmit. Çmimi iu dha për skenarin Përballimi, një vepër e rëndësishme kinematografike shqiptare. Më vonë u bë drejtues i redaksisë së filmave artistikë të studios shqiptare. Në 1990 drejtoi Kinostudion, e cila më pas u quajt Albfilm zyrtarisht. Ky rol e vendosi atë në qendër të zhvillimeve kinematografike shqiptare të kohës. Por figura e Laços nuk kufizohej vetëm brenda letërsisë dhe kinemasë shqiptare. INTELEKTUALI DHE PËRGJEGJËSIA NDAJ SHOQËRISË Pas vitit 1990, ai zgjodhi angazhimin publik përballë ndryshimeve shqiptare historike. Në 1991 ishte ndër themeluesit dhe drejtuesit e Partisë Socialdemokrate të Shqipërisë. Në 1992 u zgjodh deputet në Parlamentin shqiptar, ku shërbeu dymbëdhjetë vite. Nga 1994 deri më 1997 shërbeu si Ministër i Kulturës. Ky funksion e përballi shkrimtarin me përgjegjësinë institucionale ndaj kulturës kombëtare shqiptare. Në 1998 ndihmoi në krijimin e Partisë Bashkimi Liberal të Shqipërisë. Në 2001 u zgjodh drejtues i kësaj partie politike shqiptare liberale. Angazhimi politik tregonte kalimin e tij nga fjala drejt veprimit publik konkret. Për të, intelektuali duhej të merrte përgjegjësi për realitetin ku jetonte. Politika mund të shihej si shërbim publik, jo vetëm si pushtet politik. Kultura, në këtë kuptim, mbetej themel i identitetit dhe dialogut shoqëror shqiptar. DIPLOMATI – KUR SHKRIMTARI PËRFAQËSON SHTETIN Në 2006, Laço u emërua ambasador i Shqipërisë në Federatën Ruse. Detyrën diplomatike e mbajti nga 2006 deri në vitin 2010 në Moskë. Diplomacia kërkonte njohje të historisë, kulturës dhe ndjeshmërive të shoqërive të ndryshme. Përvoja e shkrimtarit i jepte atij një mënyrë të veçantë dëgjimi kulturor. Shkrimtari vëzhgon, dëgjon dhe kërkon kuptimin përtej fjalëve të zakonshme njerëzore. Diplomati duhet gjithashtu të kuptojë përtej formulimeve zyrtare dhe protokolleve ndërkombëtare. Kultura mund të ndërtojë ura aty ku politika krijon distanca ndërmjet njerëzve. Në këtë kuptim, diplomacia e Laços kishte edhe dimension të dukshëm kulturor shqiptar. NJË JETË ME KATËR FYTYRA Jeta e tij mund të kuptohet përmes katër roleve themelore dhe ndërlidhëse. Shkrimtari depërtonte në botën e brendshme dhe psikologjinë e njeriut shqiptar. Skenaristi e kthente fjalën në figurë, skenë dhe përvojë filmike shqiptare. Politikani kërkonte të ndikonte realitetin shqiptar pas ndryshimeve të vitit 1990. Diplomati përfaqësonte Shqipërinë përtej kufijve dhe hapësirave të saj ndërkombëtare. Por mbi këto role qëndronte gjithmonë figura e intelektualit të kulturuar shqiptar. Teodor Laço ishte një figurë me kulturë, disiplinë dhe aristokraci shpirtërore të rrallë. Serioziteti i tij lidhej me një botë të gjerë leximi dhe mendimi. Ai e shihte dijen si përgjegjësi dhe kulturën si shërbim shoqëror njerëzor. KULTURA SI THEMEL I IDENTITETIT KOMBËTAR Një komb mund të ndërtojë institucione, por humbet veten pa kulturë kombëtare. Kultura ruan gjuhën, kujtesën, dialogun dhe aftësinë për të krijuar vazhdimisht shoqërinë. Për Laçon, kultura nuk ishte dekor, por themel i identitetit kombëtar. Një shoqëri mund të ndërtojë rrugë, ura dhe institucione moderne. Por pa aftësinë për të menduar, dialoguar dhe krijuar, ajo rrezikon humbjen. Prandaj kultura mbetet një formë e kujtesës dhe vazhdimësisë kombëtare. POLITIKA, DIPLOMACIA DHE ESTETIKA E PËRGJEGJËSISË Jeta e Laços përshkoi Shqipërinë para luftës, komunizmin dhe demokracinë shqiptare moderne. Prandaj, biografia e tij është edhe një hartë e historisë shqiptare moderne. Në politikë, fjala u shndërrua në përgjegjësi dhe vendimmarrje publike. Në diplomaci, kultura u shndërrua në urë ndërmjet shteteve dhe njerëzve. Në letërsi, përvoja u shndërrua në personazhe, konflikte dhe pyetje njerëzore. Në kinema, rrëfimi u shndërrua në imazh dhe gjuhë artistike. Kjo shumësi rolesh krijon portretin e një intelektuali të rrallë shqiptar. Ai e përjetoi historinë jo vetëm si dëshmitar, por edhe pjesëmarrës. TRASHËGIMIA LETRARE DHE KULTURORE Krijimtaria e tij përfshin romane, vepra letrare, skenarë dhe shkrime të ndryshme. Veprat e tij përfshijnë periudha të ndryshme të historisë shqiptare moderne. Era e tokës daton më 1965 dhe shënon debutimin e tij letrar. Shtëpia në rrugicë u botua më 1968 dhe vijoi rrugëtimin krijues. Një nuse për Stasin u botua më 1970, duke zgjeruar krijimtarinë. Toka e Ashpër lidhet me vitin 1971 dhe kolektivizimin rural. Korbat mbi mermer u botua më 1981, gjatë periudhës së konsolidimit. Një dimër tjetër u botua më 1986, brenda kësaj krijimtarie të gjerë. Të gjithë lumenjtë rrjedhin u botua më 1987, sipas listimit bibliografik. Tokë e ashpër figuron gjithashtu me vitin 1987 në materialet bibliografike. Pushimet e kolonelit u botua më 1990, duke vijuar veprimtarinë letrare. Shi në plazh dhe Vrasja e buzëqeshjes përfshihen gjithashtu. Një dritare në Kremlin mbetet një tjetër titull i krijimtarisë së tij. Mjegull u botua më 2009, ndërsa Gropas 67 më 2014. Krahas veprave letrare, krijimtaria e tij përfshiu edhe skenarë kinematografikë. Përballimi lidhet me veprimtarinë e tij si skenarist gjatë viteve shtatëdhjetë. Në vitin 1977, skenari u vlerësua në Festivalin e Dytë Shqiptar të Filmit. Kjo krijimtari e gjerë dëshmon një veprimtari që kapërceu zhanret dhe dekadat. Nga romani tek skenari, fjala e tij kërkoi forma të ndryshme shprehjeje. Nga letërsia tek kinemaja, ai vazhdoi të vëzhgonte njeriun dhe shoqërinë. 15 TETOR 2016 – FUNDI I NJË JETE, JO VEPRËS Më 15 tetor 2016, Teodor Laço u nda nga jeta në Tiranë. Ai vdiq në moshën tetëdhjetëvjeçare, duke lënë një trashëgimi të gjerë kulturore. Librat, skenarët, idetë dhe angazhimi publik mbetën pjesë e kujtesës kombëtare shqiptare. Trashëgimia e tij nuk matet vetëm përmes titujve apo funksioneve publike. Ajo matet edhe përmes pyetjeve që veprat vazhdojnë t’u bëjnë lexuesve shqiptarë. Një shkrimtar mbetet gjallë kur fjala e tij vazhdon dialogun njerëzor. Teodor Laço mbetet pjesë e kujtesës shqiptare përmes letërsisë dhe kulturës. Jeta e tij dëshmon një udhëtim mes fjalës, shtetit dhe ndërgjegjes. Në fund, ajo që mbetet është kultura dhe përgjegjësia ndaj njeriut shqiptar. EPILOG – ARISTOKRACIA E MENDIMIT Teodor Laço nuk mund të përkufizohet vetëm përmes titujve të tij. Shkrimtar, skenarist, politikan, ministër dhe diplomat ishin vetëm role. Mbi të gjitha qëndronte një intelektual me kulturë dhe botë të gjerë. Një figurë me seriozitet, përmbajtje dhe aristokraci të veçantë shpirtërore. Ai e jetoi kulturën si përgjegjësi dhe dijen si detyrim njerëzor. Ai e shihte fjalën si instrument komunikimi, reflektimi dhe përgjegjësie. Kjo e bën jetën e tij një portret të veçantë shqiptar. Një portret ku letërsia, politika dhe diplomacia takohen përmes kulturës. Dhe pikërisht aty qëndron dimensioni më i bukur i trashëgimisë së tij. Sepse koha mund të ndryshojë sistemet, por kultura ruan kujtesën. Fjala mbetet aty ku njeriu kërkon të kuptojë veten. Dhe Teodor Laço mbetet, mbi të gjitha, një njeri i fjalës. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Rubrika: Libra Poezi qe frymezojnë POEZI NGA PROF. SHPRESA DELIA Arti i të jetuarit mes mirësisë, dashurisë dhe paqes. Një poezi që e sheh jetën jo thjesht si kalim kohe, por si provë karakteri njerëzor. Në vargjet e Prof. Shpresa Delias, mirësia shfaqet si zgjedhje, ndërsa dashuria si mënyrë njerëzore. Koha kalon, etapat e jetës mbyllen njëra pas tjetrës, dhe në fund mbetet dhënia jonë. Lakmia, intrigat dhe mëritë humbasin përballë së përkohshmes; kuptimi gjendet në paqe. Paqe me veten, me tjetrin dhe me Zotin, si themel i një jete njerëzore. Një reflektim mbi artin e të jetuarit: të largohesh pa pasuri, por me zemër të dashur. POEZIA 💥 Mirëmëngjes o vendi im! Plot diell e bekim. Mirëmëngjes o populli im! Zemrën e bardhë hapni, Nga mëngjesi e deri në perëndim. Buzëqeshni me çiltërsi e dhimbshuri, Lërini hiletë dhe dredhitë, Mjaft me kulisat dhe intrigat, Mjaft me shpifje e trillime, Rrokni njëri-tjetrin me pastërti e dashuri! Jo me thikë pas shpine! Ditët, javët, muajt e vitet fluturojnë. Ta dini mirë se të lumtur do jeni. Fëmijërinë, adoleshencën, rininë e pleqërinë, Në paqe me Zotin t'i keni, Pasi në qivur asnjë gjë nuk merrni. Jetojeni jetën ashtu bukur, Me të gjitha ngjyrat e ylberit. Gëzojuni atyre gjërave që keni. Largoni lakminë, babëzinë dhe mërinë. Kurrë nuk të bëhet i huaji familje! Sh. Delija 28 shtator 2026 Prof.Shpresa Delija

MARIE KRAJA — ZËRI QË I DHA ELEGANCË KËNGËS SHQIPTARE 24 shtator 1911 – 21 nëntor 1999 Ka zëra që këndojnë dhe ka zëra që mbeten. Zëri i Marie Krajës i përket kësaj të dytës: një zë që doli nga një kohë kur kënga shqiptare po kërkonte formën e saj moderne dhe u bë pjesë e kujtesës kulturore të një vendi. Më 24 shtator 1911, në Zadar, atëherë pjesë e Mbretërisë së Dalmacisë brenda Perandorisë Austro-Hungareze, lindi Marie Paluca Kraja, e njohur në jetën artistike si Marie Kraja. Familja e saj ishte shqiptare dhe katolike, e lidhur me komunitetin shqiptar të Zarës. Marie ishte gjithashtu farefis me Nënë Terezën. Fëmijëria e saj do të lidhej shpejt me Shqipërinë. Kur ishte vetëm gjashtë vjeçe, familja u shpërngul në Shkodër. Ishte qyteti ku Marie do të zbulonte jo vetëm një atdhe familjar, por edhe një botë të pasur këngësh, traditash dhe emocionesh. Në Shkodër ajo njohu këngët e dasmave, këngët e dashurisë dhe repertorin qytetar shqiptar. Ato këngë, të lindura nga jeta e përditshme dhe nga kujtesa e brezave, do të bëheshin më vonë një nga shtyllat e artit të saj. NGA SHKODRA DREJT MUZIKËS EVROPIANE Marie Kraja nuk u mjaftua me talentin natyror. Ajo kërkoi formim profesional. Në vitin 1930, nisi studimet e këndimit në Singschule në Graz, institucion që sot lidhet me Universitetin e Muzikës dhe Arteve Skenike të Grazit. Studimet i përfundoi në vitin 1934. Ky formim evropian do të linte gjurmë të dukshme në mënyrën e saj të interpretimit. Fraza muzikore, artikulimi dhe shqiptimi i tekstit morën tek ajo një disiplinë të veçantë. Stili i saj u karakterizua nga një qartësi e madhe e fjalës dhe nga një mënyrë interpretimi që bashkonte teknikën akademike me ndjeshmërinë e këngës shqiptare. Pas kthimit në Shqipëri, Kraja nisi të japë mësim në një shkollë të mesme në Shkodër, ndërsa më pas punoi në Institutin Pedagogjik të Grave “Nëna Mbretëreshë” në Tiranë. Por mësimdhënia nuk e largoi nga skena. Në Tiranë ajo filloi të shfaqej në koncerte, shpesh e shoqëruar në piano nga Tonin Guraziu. Talenti i saj po bëhej gjithnjë e më i njohur dhe Shqipëria po zbulonte një artiste që mund ta prezantonte këngën e saj edhe përtej kufijve. NJË ZË SHQIPTAR NË SKENAT E EVROPËS Në një periudhë kur mundësitë për artistët shqiptarë jashtë vendit ishin ende të kufizuara, Marie Kraja u shfaq në disa qendra të rëndësishme muzikore evropiane. Ajo përfaqësoi Shqipërinë në një “Evening of Nations” në Vjenë. Në vitin 1937, dha një recital në Bari, ndërsa një vit më vonë interpretoi në Mynih. Në qershor të vitit 1938 mori pjesë në një koncert së bashku me Tefta Tashko-Koçon dhe Lola Gjokën, koncert i organizuar për të mbledhur fonde për baritonin Kristo Koço, bashkëshortin e Tefta Tashko-Koços, për vazhdimin e studimeve të tij të këndimit në Milano. Në vitin 1939, Marie Kraja dha një recital në Firence. Këto udhëtime nuk ishin thjesht dalje artistike. Ato përfaqësonin një moment të rëndësishëm për kulturën shqiptare: kënga shqipe po hynte në hapësira ku deri atëherë ishte pak e njohur. MARIE KRAJA DHE KËNGA QYTETARE SHQIPTARE Ajo që e bëri Marie Krajën veçanërisht të rëndësishme ishte mënyra se si ajo e trajtoi këngën tradicionale qytetare shqiptare. Me një formim të mirëfilltë vokal, ajo tregoi se këngët popullore dhe qytetare mund të interpretoheshin me standarde të larta artistike pa humbur shpirtin e tyre. Në këtë rrugëtim pati një bashkëpunëtore të jashtëzakonshme: Lola Gjokën, pianisten dhe muzikanten që punoi me të në përpunimin e harmonive. Bashkëpunimi i tyre u bë një nga kapitujt e rëndësishëm të historisë së këngës shqiptare. Së bashku regjistruan më shumë se 300 këngë. Edhe pse kushtet teknike të regjistrimeve të kohës nuk krahasohen me standardet moderne, ato regjistrime kanë mbetur si një arkiv i çmuar i interpretimit vokal shqiptar. Kështu, zëri i Marie Krajës nuk mbeti vetëm në kujtesën e atyre që e dëgjuan drejtpërdrejt. Ai u ruajt në regjistrime dhe vazhdoi të udhëtojë ndër breza. PASLUFTA — MËSIMDHËNIA DHE SKENA Pas Luftës së Dytë Botërore, Marie Kraja vazhdoi veprimtarinë pedagogjike. Ajo dha mësim në Akademinë e Arteve “Jordan Misja”, duke ndihmuar në formimin e brezave të rinj të artistëve. Në të njëjtën kohë, vazhdoi aktivitetin e saj si këngëtare dhe u lidh gjithnjë e më shumë me zhvillimin e jetës operistike shqiptare. Një nga momentet më të rëndësishme erdhi në vitin 1959, kur ajo mori pjesë në “Mrika”, operën e parë shqiptare, me muzikë të kompozitorit Prenkë Jakova dhe libret të Llazar Siliqit. “Mrika” nuk ishte vetëm një vepër skenike. Ajo shënoi një moment themelor në historinë e operës shqiptare dhe Marie Kraja ishte pjesë e këtij kapitulli të parë. NJË ARTISTE QË E BËRI TEKNIKËN TË DUKET NATYRALE Veçantia e Marie Krajës nuk qëndronte vetëm te zëri. Ajo kishte një mënyrë të veçantë për ta thënë fjalën. Formimi i saj në traditën muzikore gjermane ndikoi në artikulimin dhe frazimin e saj, duke i dhënë interpretimit një qartësi të dallueshme. Por përtej teknikës ishte ndjenja. Këngët qytetare, këngët e dashurisë, meloditë tradicionale shqiptare dhe repertori skenik kalonin përmes një interpretimi që nuk kërkonte vetëm të tregonte një melodi, por të përcillte një botë. Në zërin e saj, kënga shqiptare fitoi një dimension të ri: e kultivuar, elegante dhe e lidhur njëkohësisht me kujtesën popullore. NJË EMËR I SHKRUAR NË HISTORINË E ARTIT SHQIPTAR Për kontributin e saj në art, Marie Kraja u nderua me titullin “Artiste e Popullit”, një nga vlerësimet më të larta artistike të kohës në Shqipëri. Por trashëgimia e saj nuk matet vetëm me një titull. Ajo gjendet në qindra këngë të regjistruara, në repertorin qytetar shqiptar, në historinë e operës shqiptare dhe në brezat e artistëve që u formuan edhe përmes punës së saj pedagogjike. Në vitin 2004, disa vite pas vdekjes së saj, figura e Marie Krajës u nderua edhe në një pullë postare shqiptare, një tjetër shenjë e vendit që ajo zë në kujtesën kulturore kombëtare. FUNDI I NJË JETE, FILLIMI I NJË KUJTESE Marie Kraja u nda nga jeta më 21 nëntor 1999, në Tiranë, në moshën 88-vjeçare. Ajo kishte lindur larg Shqipërisë së sotme, në Zarën e fillimshekullit XX, por zëri i saj do të bëhej pjesë e identitetit muzikor shqiptar. Jeta e saj është një histori e udhëtimit të një artisteje nga një komunitet shqiptar jashtë atdheut, drejt Shkodrës, Grazit, Tiranës dhe skenave evropiane; një histori ku arsimi, disiplina dhe talenti u bashkuan për t'i dhënë këngës shqiptare një gjuhë të re interpretimi. Marie Kraja mbetet një nga ato figura që nuk jetojnë vetëm në fotografitë e së kaluarës. Ajo jeton në një regjistrim të vjetër, në një këngë që përcillet nga një brez te tjetri, në një melodi qytetare që ende tingëllon e njohur. Sepse disa zëra nuk plaken. Ata bëhen kujtesë. MARIE KRAJA 1911–1999 Një zë shqiptar që udhëtoi përtej kohës. Burime: Wikipedia dhe burimet bibliografike të cituara në artikullin për Marie Krajën, përfshirë Robert Elsie dhe studiues të historisë së muzikës shqiptare. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

SOPHIA LOREN — NGA VAJZA E LUFTËS TEK IKONA E PAVDEKSHME E KINEMASË IRALIANE Rubrika: Art - Bota - Yjeqe frymzojne. Gëzuar ditëlindjen, Sophia Loren — ylli që e ktheu bukurinë, elegancën dhe talentin në përjetësi. ✨ Një histori e jashtëzakonshme bukurie, talenti, mbijetese dhe lavdie Ka jetë që rrëfehen përmes roleve, çmimeve dhe tapeteve të kuq, por historia e Sophia Loren kërkon të nisë shumë më herët, në një botë ku bukuria ende nuk kishte gjetur skenën e saj dhe ku një vajzë e vogël mësonte të mbijetonte përpara se të mësonte të bëhej yll. Jeta e saj mund të kuptohet përmes dy historive simbolike, të largëta në kohë, por të lidhura në mënyrë të jashtëzakonshme: një copëz shrapneli që e plagosi gjatë luftës dhe një vështrim i Carlo Pontit që, vite më vonë, pa tek ajo diçka që bota ende nuk e kishte zbuluar. Mes këtyre dy momenteve qëndron një jetë e tërë — varfëria, uria, frika, ambicia, bukuria, kinemaja dhe një talent që do ta kthente emrin e saj në legjendë. NJË FËMIJËRI QË NUK NGJANTE ASPAK ME HOLLYWOOD-IN Emri i saj i vërtetë ishte Sofia Villani Scicolone. Ajo lindi më 20 shtator 1934, në një maternitet bamirësie në Romë, jashtë martese, sepse babai i saj, Riccardo Scicolone, refuzoi të martohej me nënën e saj, Romilda Villani, ndonëse së bashku kishin dy fëmijë. Romilda e mori Sofian në Pozzuoli, qytetin port në Gjirin e Napolit, ku familja u vendos në shtëpinë e gjyshërve. Atje, e ardhmja e një prej grave më të famshme të kinemasë filloi në një dhomë ku ajo ndante hapësirën me tetë njerëz të tjerë. Nuk kishte luks. Nuk kishte siguri. Dhe, mbi të gjitha, nuk kishte ushqim të mjaftueshëm. Sofia u rrit mes urisë, ndërsa Italia përjetonte një nga periudhat më të errëta të historisë së saj. Kur shpërthyen sulmet ajrore, familja kërkonte strehim, duke jetuar nën ankthin e vazhdueshëm të bombardimeve. Vite më vonë, Sophia do ta kujtonte fëmijërinë e saj duke e përshkruar veten si “e hollë si një shkop”, një fëmijë i dobët dhe i kequshqyer, një figurë që dukej krejtësisht e kundërt me gruan madhështore që bota do të njihte më vonë. Por pikërisht në këtë varfëri po formohej karakteri i saj. COPËZA E PREDHËS QË NUK E NDALI Ishte vetëm nëntë vjeç kur lufta i la një shenjë që do ta mbante përgjithmonë në kujtesë. Gjatë një bombardimi pranë Pozzuolit, një copëz shrapneli nga një predhë artilerie e plagosi. Ishte një moment i vogël brenda një lufte të madhe, por për Sofian ishte një kujtesë e drejtpërdrejtë se sa e brishtë mund të ishte jeta. Familja u largua drejt Napolit, por edhe atje lufta i ndoqi. Dhe pikërisht këtu fillon një tjetër kapitull i jashtëzakonshëm i historisë së saj. Për të mbijetuar, gjyshja hapi një restorant të vogël. Nëna e saj, Romilda Villani, luante piano. Ndërsa Sofia, ende fëmijë, u shërbente klientëve. Në moshën vetëm 11-vjeçare, ajo priste tavolina në një qytet që ende jetonte mes rrënojave të luftës. Kjo nuk ishte historia e një ylli. Ishte historia e një vajze që mësoi shumë herët se dinjiteti mund të ruhet edhe kur gjithçka tjetër mungon. Dhe nëna e saj nuk lejoi kurrë që varfëria t’ua mbyllte derën ëndrrave. Romilda kishte ëndërruar dikur të bëhej aktore dhe, me bukurinë e saj që kujtonte Greta Garbo, ajo besonte se vajzat e saj meritonin një jetë tjetër. Ajo i mësoi Sofias si të qëndronte drejt, si të ecte, si të hynte në një dhomë dhe ta bënte praninë e saj të ndihej. Pa e ditur, po i mësonte një nga sekretet më të rëndësishme të yjeve të mëdhenj: prania nuk është vetëm pamje, por mënyra se si një njeri e mbush hapësirën përreth vetes. NJË KONKURS BUKURIE DHE NJË VËSHTRIM QË NDRYSHOI FATIN Katër vite pas atyre ditëve të luftës, në moshën 15-vjeçare, Sofia udhëtoi me nënën e saj drejt Romës. Ato kishin kursyer mjaftueshëm për të marrë pjesë në konkursin Miss Italy. Sofia nuk fitoi. Ajo përfundoi e dyta në konkursin rajonal. Por ndonjëherë historia nuk ndryshon në momentin kur fiton çmimin. Ndryshon në momentin kur dikush i duhur të sheh. Mes publikut ndodhej producenti i filmit Carlo Ponti, atëherë 37 vjeç. Ai pa tek vajza nga Pozzuoli diçka që bukuria e zakonshme nuk mund ta shpjegonte. Pa brishtësinë dhe forcën, urinë dhe ngrohtësinë, modestinë e një vajze dhe praninë e një gruaje që ende nuk e dinte fuqinë e saj. Ponti u bë mentori i saj. Më vonë, ai do të bëhej edhe bashkëshorti i saj. Nën drejtimin e tij, vajza që kishte ndarë një dhomë me tetë njerëz nisi transformimin artistik që do ta çonte drejt majës së kinemasë. Ajo mori mësime aktrimi dhe pozoi për fotoromanzi, revistat italiane që tregonin histori përmes fotografive. Emri i saj gjithashtu ndryshoi. Fillimisht u bë Sofia Lazzaro, një referencë ndaj Lazarit, figurës që u ngrit nga të vdekurit. Më vonë, për rolin e saj të parë të madh, ajo do të merrte emrin me të cilin historia do ta njihte përgjithmonë: Sophia Loren. NGA NJË FIGURANTE PA REPLIKA TEK NJË YLL QË NDRYSHON EKRANIN Paraqitja e saj e parë në film erdhi në Quo Vadis, një produksion amerikan i xhiruar në Romë. Ajo ishte një nga dhjetëra skllavet në sfond. Nuk kishte asnjë replikë. Askush nuk e vuri re. Por ajo vuri re gjithçka. Ajo vëzhgonte kamerën, aktorët, mënyrën se si lëvizte një skenë dhe se si një shikim mund të tregonte më shumë se një dialog i gjatë. Më pas erdhi Aida, përshtatja e operës së Giuseppe Verdit, ku ajo sinkronizoi buzët me zërin e sopranos së famshme Renata Tebaldi. Për herë të parë, kritikët nisën ta vinin re. Dhe ajo që po ndodhte nuk ishte diçka që mund të prodhohej artificialisht. Sophia nuk po mësonte thjesht të luante. Ajo po zbulonte një mënyrë për ta bërë ekranin të reagonte ndaj pranisë së saj. VITTORIO DE SICA — MËSUESI I MADH I EKRANIT Pastaj erdhi Vittorio De Sica, një nga mjeshtrit themelues të kinemasë italiane neorealiste. Në The Gold of Naples, kur Sophia ishte vetëm 19 vjeç, De Sica pa tek ajo një cilësi që nuk mësohej në asnjë shkollë aktrimi. Aftësinë për të mos e shfaqur menjëherë emocionin, por për ta mbajtur atë brenda vetes. Kjo ishte një nga cilësitë që do ta bënte atë kaq të fuqishme në ekran. De Sica dhe Sophia Loren do të realizonin së bashku gjashtë filma. Dhe i fundit prej tyre do të lidhej përgjithmonë me historinë e Oscar-it. CANNES, 1955 — BUKURIA QË KISHTE MBËRRITUR NGA NJË BOTË TJETËR Në Festivalin e Filmit në Cannes, 1955, Sophia Loren ishte vetëm 20 vjeç. Ajo ishte shfaqur tashmë në një botë ku kamerat e mëdha evropiane e ndiqnin çdo hap. Fustani që mbante atëherë kushtonte më shumë se sa kishte vlejtur dikur e gjithë shtëpia e gjyshes së saj. Kontrasti ishte pothuajse kinematografik. Një vajzë që kishte njohur urinë, bombardimet, tavolinat e një restoranti dhe një dhomë të ndarë me tetë njerëz, tani qëndronte në jugun e Francës, përballë kamerave më të rëndësishme të Evropës. Por ironia më e bukur e historisë së saj ishte se ajo ende nuk kishte arritur versionin më të famshëm të vetes. Oscar-i ishte ende gjashtë vite larg. HOLLYWOOD-I E THËRRET Hollywood-i nuk vonoi. Sophia u shfaq në The Pride and the Passion, përkrah Cary Grant dhe Frank Sinatra. Gjatë xhirimeve, Cary Grant ra aq shumë në dashuri me të, sa i propozoi martesë. Sophia e refuzoi. Në 1958, ajo nënshkroi një kontratë për pesë filma me Paramount Pictures, një nga marrëveshjet më të lakmuara të Hollywood-it. Në vitet që pasuan, ajo luajti përkrah disa prej emrave më të mëdhenj të kinemasë: Clark Gable, William Holden, Peter Sellers, Paul Newman dhe Charlton Heston. Yjet më të mëdhenj meshkuj të epokës qëndronin përballë saj në ekran. Por Sophia Loren nuk mbeti në hijen e askujt. Ajo krijoi një prani që ishte vetëm e saj. 1961 — MOMENTI QË HYRI NË HISTORI Pastaj erdhi 1961. Në ceremoninë e Academy Awards, çmimi për Aktoren më të Mirë iu dha Sophia Loren për interpretimin në Two Women. Ajo luante një nënë që përpiqej dëshpërimisht të mbronte vajzën e saj adoleshente nga dhuna e Luftës së Dytë Botërore në fshatrat italiane. Interpretimi i saj ishte fizik, i fuqishëm dhe shkatërrues emocionalisht. Për këtë rol, ajo fitoi 22 çmime ndërkombëtare. Dhe në atë natë, historia e kinemasë ndryshoi. Sophia Loren u bë aktorja e parë në histori që fitoi Oscar për një interpretim në një film në gjuhë të huaj. Vajza që dikur ndante një dhomë me tetë njerëz në Pozzuoli tani qëndronte në Hollywood, duke mbajtur në duar çmimin më të famshëm të kinemasë. MË SHUMË SE 80 FILMA, GJASHTË DEKADA HISTORI Gjatë karrierës së saj, Sophia Loren realizoi më shumë se 80 filma. Ajo u bë një nga figurat më të rëndësishme të kinemasë italiane dhe amerikane gjatë gjashtë dekadave, duke kaluar me të njëjtën hijeshi nga drama te komedia dhe filmat muzikorë. Në 1991, ajo mori një Oscar nderi për arritjet e saj gjatë gjithë karrierës. Në 1995, iu dha Golden Globe Cecil B. DeMille Award, një nga nderimet më të rëndësishme të Hollywood-it për kontributin në kinematografi. Por madhështia e Sophia Loren nuk matet vetëm me numrin e filmave apo çmimeve. Ajo matet edhe me distancën që përshkoi. Nga Sofia Villani Scicolone te Sophia Loren. Nga Pozzuoli te Roma. Nga Roma te Cannes. Nga Cannes te Hollywood. Nga një fëmijëri e shënuar nga uria te një jetë e rrethuar nga dritat më të mëdha të kinemasë. “DY AVANTAZHET E MËDHA QË KISHA QË NË LINDJE” Sophia Loren ka thënë: “Dy avantazhet e mëdha që kisha që në lindje ishin se linda e mençur dhe linda në varfëri.” Fjalët e saj marrin një kuptim të veçantë kur vendosen përballë gjithë jetës së saj. Ajo nuk e fshehu të kaluarën. Përkundrazi, e ktheu atë në pjesë të identitetit të saj. Uria u bë forcë. Lufta u bë kujtesë. Varfëria u bë ambicie. Dhe ajo copëz shrapneli që e plagosi në fëmijëri mbeti si një nga shenjat e padukshme të një vajze që nuk lejoi që lufta t’ia përcaktonte të ardhmen. Pastaj erdhi ai vështrim i Carlo Pontit në konkursin e Miss Italy. Dy momente që në dukje nuk kishin asgjë të përbashkët. Njëri ishte një moment frike. Tjetri një moment zbulimi. Por së bashku tregojnë historinë e Sophia Loren më mirë se çdo fotografi. Një vajzë që lufta mund ta kishte thyer. Një vajzë që varfëria mund ta kishte kufizuar. Një vajzë që një konkurs bukurie mund ta kishte lënë thjesht si një emër të harruar. Por ajo u bë diçka shumë më e madhe. U bë një nga ikonat më të paharrueshme të kinemasë botërore. Një simbol i bukurisë italiane. Një figurë e elegancës së përjetshme. Një aktore që e ktheu jetën e saj në art. Dhe ndoshta kjo është arsyeja pse historia e saj vazhdon të duket si një skenar i shkruar nga kinemaja vetë. Nga një copëz predhe në qiellin e luftës, te një vështrim që zbuloi yllin e ardhshëm. Nga një dhomë me tetë njerëz, te skenat më të mëdha të botës. Nga uria, te lavdia. Nga bombardimet, te tapetet e kuq. Nga Sofia Villani Scicolone, te Sophia Loren. Një emër që nuk u bë thjesht pjesë e historisë së kinemasë. U bë histori. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige