Search this site

Thenje - Arthur Schopenhauer është i njohur për shumë thënie të fuqishme që pasqyrojnë pesimizmin dhe filozofinë e tij mbi vuajtjen, vullnetin dhe natyrën e ekzistencës njerëzore. Ja disa nga thëniet më të njohura dhe të thella të Schopenhauer-it: 1. Për Vuajtjen dhe Dëshirën "Dëshira është burimi i të gjitha vuajtjeve." Kjo thënie reflekton idenë që vuajtja njerëzore rrjedh nga dëshirat që janë të pashtypura dhe të pakontrolluara. Për Schopenhauer-in, gjithçka që ne duam apo kërkojmë është në esencë një burim vuajtjeje, sepse dëshira është e pafund dhe kur plotesohet, shfaqen dëshira të tjera. 2. Për Vullnetin dhe Ekzistencën "Vullneti është themeli i gjithë ekzistencës." Schopenhauer besonte se vullneti (volition) është forza primare që nxit gjithë jetën dhe të gjitha fenomenet në natyrë. Ai e përkufizoi vullnetin si një forcë irracionale dhe pa vetëdije, që drejton të gjitha veprimet dhe ndjenjat tona, dhe se eksistenca është një lufte e pafund për të përmbushur këto dëshira. 3. Për Mjerimin dhe Natyra e Njeriut "Njeriu është më i lumtur kur ka më pak dëshira." Kjo thënie thekson konceptin e Schopenhauer-it se lumturia është e shkurtër dhe e përkohshme, dhe se vuajtja është e pandërprerë. Lumturia arrihet vetëm kur njeriu mëson të heqë dorë nga dëshirat dhe t'i pranojë ato si diçka të brishtë dhe të pamjaftueshme. 4. Për Dashurinë dhe Erotizmin "Dashuria është vetëm një iluzion që ka për qëllim ruajtjen e specieve, duke e mbajtur individin të nënshtruar një vullneti të pashpjegueshëm." Schopenhauer-i e shihte dashurinë jo si një shprehje romantike apo shpirtërore, por si një instinkt të natyrshëm që shërben për ruajtjen e racës njerëzore. Për të, dashuria ishte një mekanizëm që ndihmonte natyrën të realizonte riprodhimin dhe vazhdimësinë e jetës, duke manipuluar individët për të ndjekur dëshira të pasionuara, të cilat shpesh janë të dëmshme. 5. Për Artin dhe Estetikën "Artisti është ai që ka arritur të shpëtojë nga robëria e vullnetit." Schopenhauer-i besonte se arti kishte mundësinë të ofronte një çlirim nga vuajtja e ekzistencës. Ai e shihte artin si një mënyrë për t'u distancuar nga dëshirat dhe vullneti i pandalshëm, duke ofruar një mundësi për një ndjenjë të pafundme bukurie dhe lirim shpirtëror. Artisti, në këtë kuptim, arrin një nivel më të lartë të vetëdijes. 6. Për Optimizmin dhe Pesimizmin "Një jetë pa vuajtje do të ishte një jetë pa domethënie." Schopenhauer shpesh kritikonte optimistët që besonin se jeta mund të ishte plot me lumturi dhe arritje pa pasur vuajtje. Ai besonte se vuajtja është një pjesë e pandashme e natyrës njerëzore dhe përvoja e jetës, dhe pa vuajtje, jetës do t'i mungonte thelbi i saj. 7. Për Vullnetin dhe Lirinë "Ne jemi të lirë vetëm kur e njohim dhe e kontrollojmë vullnetin tonë, dhe jo kur e ndjekim atë pa menduar." Schopenhauer e përkufizonte lirinë si një formë të vetëkontrollit ndaj dëshirave të pafrenuara të vullnetit. Ai e shihte lirinë e vërtetë jo si mundësinë për të vepruar sipas dëshirave, por si mundësinë për të vepruar në përputhje me një vetëdije të thellë për natyrën e këtyre dëshirave. 8. Për Lirinë e Dëshirës dhe Të Jetuarit e Shpirtit "Nuk është dashuria që na çon në një lloj lumturie, por një shpërndarje e të gjithë dëshirave dhe prirjeve tona." Kjo thënie pasqyron filozofinë e Schopenhauer-it që lumturia është një iluzion i krijuar nga përcaktimi dhe ndjekja e dëshirave. Kur njeriu është i lirë nga këto dëshira, ai ka mundësinë të jetojë më paqësisht dhe të arrijë një lloj qetësie shpirtërore. 9. Për Pasurinë dhe Luksin "Pasuria është një kurth për ata që duan të arrijnë lumturinë me anë të saj." Schopenhauer-i shihte pasurinë si një ëndërr të pabesueshme që e tërheq njeriun në një rrugë të pasigurt, ku ndjenja e kënaqësisë është e përkohshme dhe shpesh e mbushur me vuajtje dhe dëshira të reja. 10. Për Ndikimin e Shumëllojshmërisë së Ndjenjave "Një njeri që është plot me pasione dhe dëshira, është si një kalimtar që udhëton në errësirë." Kjo thënie reflekton qëndrimin e Schopenhauer-it ndaj shpirtit njerëzor dhe pasionit. Për të, dëshirat janë shpesh të errëta dhe i bëjnë individët të humbasin qartësinë dhe kontrollin mbi jetën e tyre. --- Përmbledhje: Thëniet e Schopenhauer-it shpesh janë të ngarkuara me një pesimizëm të thellë dhe një ndjenjë tragjike për natyrën e ekzistencës njerëzore, duke theksuar se vuajtja është një pjesë e pandashme e jetës. Ai besonte se gjithçka që ne kërkojmë dhe dëshirojmë është një formë e iluzionit që ne krijojmë, dhe se vetëm përmes vetëdijes për natyrën e dëshirave dhe vuajtjeve tona, mund të gjejmë një lloj çlirimi shpirtëror.  © 2025 Liliana Pere. Themeluese Botuese.Autore-- Revista Prestige.

--- Himarë, ku vera vazhdon edhe në shtator Himarë, 1 shtator 2025 – Ndryshe nga shumë destinacione bregdetare ku shtatori shënon fundin e sezonit turistik, në Himarë atmosfera verore vazhdon të pulsojë edhe pas gushtit. Me ditë plot diell, ujë të kristaltë dhe energji mikpritëse, qyteti i rivierës shqiptare mbetet i mbushur me pushues vendas e të huaj që e kanë zgjedhur për të shijuar një shtator ndryshe. Kreu i Bashkisë, Vangjel Tavo, publikoi pamje nga plazhet e mbushura, duke e përshkruar këtë muaj si një periudhë të dytë të verës: “Shtatori ka nisur me diell, qytetarë e turistë vazhdojnë të shijojnë plazhet e Himarës” – shkroi ai në rrjete sociale. Plazhe që nuk e njohin fundin e sezonit Plazhet ikonike të Himarës, si Spillea, Potami e veçanërisht Livadhi, vazhdojnë të jenë epiqendra e pushimeve. Livadhi, i rrethuar nga kodra të gjelbra dhe i shtrirë poshtë Kalasë së Himarës, ofron një kontrast të rrallë mes historisë mijëravjeçare dhe natyrës së paprekur. Me rërë të pastër dhe infrastrukturë të përmirësuar vit pas viti, ky plazh mbetet i preferuar nga familjet dhe turistët që kërkojnë qetësi dhe rehati. Kryeministri Edi Rama, gjatë vizitës së tij në gusht, ndau foto nga Livadhi, duke e cilësuar si një perlë të rivierës dhe një vend ku njeriu gjen “qetësi dhe frymëzim” (KultPlus). Trashëgimia kulturore, një magnet shtesë Përveç detit, Himara ofron edhe atraksione të tjera që e mbajnë turizmin gjallë pas gushtit. Kalaja e Himarës, monument mbi 3500-vjeçar, ka marrë një dimension të ri këtë vit pas ndriçimit dekorativ të instaluar nga Ministria e Ekonomisë, Kulturës dhe Inovacionit. Pamjet e saj në mbrëmje, të shoqëruara me ngjyra dhe dritë, kanë mahnitur vizitorë të huaj, duke e kthyer atë në një pikë të fortë të ofertës turistike jashtë sezonit të zakonshëm veror. Ministri Blendi Gonxhja e quajti këtë investim “një vlerë të shtuar për turizmin kulturor”, duke nënvizuar se kombinimi i detit me trashëgiminë historike e bën Himarën një destinacion unik. Turizëm që zgjatet Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATSH) raporton se shtatori po regjistron një rritje të dukshme të fluksit të vizitorëve në krahasim me vitet e kaluara. Kjo tregon se turizmi në rivierën shqiptare po shkon drejt zgjatjes së sezonit, një tendencë që e afron Shqipërinë me destinacionet mesdhetare që prej kohësh ofrojnë turizëm të qëndrueshëm deri në vjeshtë. Turistët e huaj e vlerësojnë Himarën për kombinimin mes natyrës dhe kulturës. “Pamja panoramike nga Kalaja është mahnitëse. Është një eksperiencë që të lidh me historinë, ndërsa poshtë të pret deti më i pastër që kam parë”, shprehet një vizitore nga Italia. Një shtator i gjallë Restorantet dhe hotelet e zonës raportojnë se prenotimet kanë vijuar edhe në shtator, ndërsa operatorët turistikë thonë se interesi është rritur sidomos nga vizitorët europianë që preferojnë pushime më të qeta dhe më pak të mbingarkuara nga turmat e gushtit. Himara, me detin e saj të kaltër, kalanë e ndriçuar dhe atmosferën mikpritëse, po dëshmon se vera nuk mbyllet me gusht. Përkundrazi, shtatori është një ftesë për të zbuluar një faqe të re të turizmit shqiptar – më të qetë, më autentike dhe po aq mahnitëse. --- Burimet OraNews – Qytetarë e turistë shijojnë plazhet e Himarës edhe në shtator (2025) Agjencia Telegrafike Shqiptare (ATSH) – Pamje nga riviera shqiptare në shtator (2025) KultPlus – Rama ndan fotot nga plazhi i Livadhit në Himarë (2025) Telegrafi – Plazhi në Himarë vazhdon edhe në nëntor (2022) Pergatiti: Liliana Pere

Hora e Arbëreshëve – Kujtesa Shqiptare në Zemër të Siçilisë Historia e popujve është si një rrjedhë e gjatë lumesh: disa degë zhduken, disa tretën në det, por disa degë vazhdojnë të mbajnë ujin e burimit të tyre. Një degë e tillë është Hora e Arbëreshëve (Piana degli Albanesi), vendbanimi më i madh shqiptar në Itali. Fjala “Hora” në shqip do të thotë “fshat” ose “vendbanim”, ndërsa në italisht quhet “Piana degli Albanesi” – Fusha e Shqiptarëve, duke reflektuar identitetin e komunitetit. Hora nuk është thjesht një qytet; ajo është një qendër identiteti dhe kulturash, një urë që lidh Shqipërinë mesjetare me botën moderne italiane. --- Themelimi dhe Autonomia (1488) Më 30 gusht 1488, pas vdekjes së Skënderbeut (1468) dhe pushtimit osman, shqiptarët e mërguar gjetën një strehë në Siçili dhe themeluan Horën e Arbëreshëve. Kjo nuk ishte thjesht një zhvendosje fizike; ishte rizgjim i identitetit kombëtar në një tokë të huaj. Mbretëria e Siçilisë garantoi: Autonomi administrative – banorët zgjedhnin vetë kryetarët dhe administronin drejtësinë. Ruajtjen e gjuhës shqipe – në dokumente dhe liturgji. Përdorimin e ritit bizantin në kishë. Autonomia ishte si ujë për pemën e re, që i dha mundësinë rrënjëve të shqiptarëve të përthithnin jetën në një tokë të huaj dhe të lulëzonin brez pas brezi. --- Ruajtja e Gjuhës dhe Kulturës Gjuha Shqipja arbëreshe ruhet në këngë, doktrina fetare dhe dokumente zyrtare, duke e bërë komunitetin një arkiv të gjallë të gjuhës së lashtë. Shumë shkolla dhe seminare arbëreshe, si ajo e Lekë Matrëngës, garantuan mësimin e gjuhës për brezat e rinj. Veshjet tradicionale Veshjet janë pasuria më e madhe vizuale e komunitetit: Mbi 800 kostume femërore ruhen vetëm në Horë. Pashkët dhe dasmat kthejnë qytetin në muze të gjallë, me fustanella të kuqe, arta dhe purpur, të qendisura me mëndafsh dhe stolisura me ar. Ballkonet stolisin qilima shekullorë, që simbolizojnë trashëgiminë dhe krenarinë familjare. Çdo fustan, çdo qilim është një flamur i heshtur, një poezi që rrëfen historinë e një kombi që nuk u shua. Traditat dhe zakonet Festa të Pashkëve dhe të Krishlindjeve mbajnë ritin e vjetër arbëror. Dasmat ruajnë këngë dhe rituale të lashta, duke përfshirë vajtimet e nuses. Mikpritja është e shenjtë: mysafiri trajtohet me bujari dhe respekt, si në Shqipëri. --- Figura dhe Studiues të Shquar Lekë Matrënga (1567–1619) Autor i “E Mbësuame e Krështerë” (1592), përkthim i parë i tekstit fetar në shqip. Themelues i shkollës së parë shqipe në Piana. Fr. Gjergj Guxeta Themelues i Seminarit Greko-Shqiptar të Palermos (1734). Në bashkëpunim me Antonio Brancato themeloi Kolegj për vajzat arbëreshe (1733). Demetrio Camarda (1821–1882) Gjuhëtar dhe patriot, autor i “Gramatikës Krahasuese të Gjuhës Shqipe” dhe koleksioneve folklorike. Giuseppe Schirò (1865–1927) Poet, publicist, folklorist neo-klasik; publikoi “Rapsodie Albanesi” (1887) dhe poezi si “Te dheu i huaj” (1900). Christina Gentile Mandalà (1856–1919) Mbledhëse e folklorit dhe përkthyese. Këta emra janë fenerë që ndriçuan identitetin arbëror, duke mbajtur gjallë gjuhën dhe kulturën në një botë që rrezikonte të harronte. --- Ritet dhe Feja Arbëreshët janë katolikë të ritit bizantin, një praktikë që i lidh me ortodoksinë lindore. Liturgjia zhvillohet me ikona, këngë korale dhe gjuhë liturgjike të lashtë. Priftërinjtë shpesh janë të martuar, siç lejon riti bizantin. Institucione si Seminari i Palermos dhe Kolegji i Shën Adrianit në San Demetrio Corone formuan breza priftërinjsh dhe intelektualësh. Feja është mburojë shpirtërore e identitetit, duke lidhur secilin individ me rrënjët e tij shqiptare. --- Monumentet dhe Episodet Historike Monumenti i Skënderbeut (2017): ngritur pas një ndeshjeje futbolli mes Kosovës dhe arbëreshëve. 535-vjetori i themelimit (30 gusht 2023): festa ku qyteti u mbush me flamuj, këngë dhe ngjyra arbëreshe. Muzeu i Horës: ruan kostume, dorëshkrime dhe flamuj shqiptarë. Kur loja e topit shndërrohet në monument dhe fëmijët mbajnë flamurin e Bashkisë, historia bëhet përvojë e gjallë. --- Ekonomia dhe Dija Dija: Seminare dhe kolegje që formuan priftërinj, intelektualë dhe studiues të gjuhës. Ekonomia: Shumë jetuan me bujqësi dhe blegtori, zona malore kufizoi mundësitë për tregti dhe industri. Shumë emigruan për të gjetur mundësi të reja. Një kontrast i thellë: shpirti i pasur, xhepi i varfër. --- Qytetet Arbëreshe në Itali Siçili: Piana degli Albanesi, Contessa Entellina, Santa Cristina Gela, Mezzojuso. Kalabri: San Demetrio Corone, Lungro, Civita, Frascineto, San Giorgio Albanese, Santa Sofia d’Epiro, Caraffa di Catanzaro. Basilicata: San Costantino Albanese, San Paolo Albanese. Molise: Campomarino, Montecilfone, Portocannone. Apulia: San Marzano di San Giuseppe, Chieuti. Kampania: Greci (Katundi). Secili qytet është yll arbëresh që ndriçon kujtesën shqiptare. --- Rëndësia Historike dhe Trashëgimia Hora dhe qytetet e tjera arbëreshe janë monumente të gjalla të identitetit shqiptar. Ruajnë gjuhën, zakonet, fesë dhe kulturën për mbi 500 vjet. Demonstrim se një komb mund të mbijetojë pa shtet, duke ruajtur vetëm rrënjët e tij. Për Shqipërinë dhe diasporën, ato janë pasqyrë e rrënjëve dhe frymëzim për unitet. Reflektim përfundimtar: Hora është një katedrale kujtese, ku çdo fustan, këngë, ikonë dhe monument rrëfen historinë e një kombi që nuk e harroi kurrë veten. Ajo është dritë për shqiptarët, një dëshmi se identiteti nuk shuhet nga koha, deti ose largësia. ✨️✨️✨️✨️ Ndërsa arbëreshët ishin të pasur me kulturë dhe dijet, ekonomia e tyre shpesh mbeti e kufizuar nga kushtet natyrore dhe shoqërore. Hora, si shumica e qyteteve arbëreshe, ndodhet në zonë malore të Siçilisë, me toka të pjerrëta që e bënin bujqësinë të vështirë. Shumë familje mbijetuan duke punuar tokën, duke kultivuar grurë, misër, ullinj dhe vreshta, ndërsa blegtoria ishte një burim jetese shtesë. Megjithatë, pavarësisht përpjekjeve të mëdha, shumë familje mbetën të varfra krahasuar me fqinjët italianë. Italia veriore po zhvillohej industrialisht, ndërsa jugi dhe Siçilia mbetën larg standardit ekonomik. Kjo u bë një nga arsyet që shumë arbëreshë u detyruan të emigrojnë drejt Amerikës, Argjentinës dhe Kanadasë, duke kërkuar mundësi më të mira Në këtë sfond ekonomik të vështirë, arsimi ishte një pasuri shpirtërore dhe strategjike. Arbëreshët e Horës themeluan seminare dhe shkolla që nuk shërbenin vetëm për edukim fetar, por edhe për ruajtjen e gjuhës dhe kulturës: Seminari Greko-Shqiptar i Palermos: formoi priftërinj të aftë në liturgji dhe gjuhë, duke ruajtur traditën bizantine. Kolegji i Shën Adrianit në San Demetrio Corone: ofronte edukim për vajza arbëreshe, duke nxitur intelektualizmin dhe ruajtjen e vlerave kulturore. Shkolla e Lekë Matrëngës: mësoi shqip, letërsi dhe religjion, duke mbajtur gjallë gjuhën e komunitetit. Shumë arbëreshë u bënë mësues, priftërinj, studiues dhe poetë, duke e shndërruar dijen në mjet mbijetese shpirtërore për identitetin kombëtar. Arsimi nuk ishte vetëm një mënyrë për të pasuruar mendjen, por edhe një armë kundër harresës kulturore. Jeta e përditshme Në familjet arbëreshe: Gratë dhe vajzat punonin veshjet tradicionale dhe qilimat që sot janë muze të gjallë të trashëgimisë. Burri dhe djemtë punonin tokën ose migronin për punë sezonale. Festa dhe ritualet fetare ishin qendra e jetës shoqërore, ku komuniteti bashkohej për të ruajtur zakonet dhe traditat. Çdo dasmë, festë Pashke apo Krishlindjeje ishte mundësi për të transmetuar vlerat dhe gjuhën e gjeneratës tjetër. Reflektim artistik: Në çdo rrugë të Horës, çdo ballkon me qilim shekullor, çdo fustan i endur me dorë, shihet historia e një kombi që pavarësisht varfërisë materiale, është i pasur në shpirt dhe dije. --- Kishat, Monumentet dhe Trashëgimia Vizuale Hora e Arbëreshëve është e njohur për kulturën dhe arkitekturën e saj fetare, që përçon mesazhe të fuqishme historike dhe shpirtërore. Kishat e qytetit janë zemra e jetës arbëreshe, ku tradita bizantine dhe arkitektura siciliane bashkohen në mënyrë harmonike: Kisha e Shën Marisë së Asumptionit (Chiesa Madre): qendra e fesë dhe qytetit. Ikonostasi i saj bizantin, me ikona të arta dhe ngjyra të thella, ruan mesazhet e shekujve dhe lidh historinë me liturgjinë. Kisha e Shën Adrianit: vendtakim për komunitetin, ku zhvillohen ritet fetare dhe festa tradicionale. Monumenti i Skënderbeut (2017): një simbol i unitetit shqiptar, ngritur pas një ndeshjeje futbolli midis diasporës arbëreshe dhe shqiptarëve nga Kosova. Këto monumente dhe kisha nuk janë thjesht gurë e bronz; ato janë shenja të kujtesës kolektive, që lidhin identitetin, historinë dhe artin. Festat dhe Zakonet Festat janë kohë reflektimi, gëzimi dhe transmetimi i traditës: Pashkët: gratë vishen me fustanella të kuqe, arta dhe purpur, ndërsa qyteti stoliset me qilima shekullorë dhe ikona të shenjta. Kjo është një muze e gjallë e trashëgimisë arbëreshe. Dasmat: ruajnë këngë dhe rituale të lashta, si vajtimet e nuses dhe valle tradicionale. Krishlindjet: janë një periudhë kur kisha, shtëpitë dhe sheshet mbushen me dritë, muzikë dhe simbole arbëreshe. Jeta e Përditshme dhe Ekonomia Jeta në Horë nuk ka qenë e lehtë, megjithatë kultura dhe dijet e ruajtura kanë mbajtur komunitetin të fortë. Toka pjerrë, mungesa e industrisë dhe izolimi gjeografik e bënë bujqësinë të vështirë, dhe shumë familje mbetën të varfra krahasuar me fqinjët italianë. Punët bujqësore: grurë, misër, ullinj dhe vreshta, si dhe blegtori për mbijetesë. Arsimi: Seminaret dhe kolegjet arbëreshe formuan priftërinj dhe intelektualë që ruajtën gjuhën, historinë dhe kulturën. Emigrimi: për shkak të varfërisë, shumë familje u larguan për Amerikë, Argjentinë dhe Kanada, duke ruajtur lidhjet me Horën përmes festave dhe rrjeteve familjare. Arbëreshët ishin si një pemë me rrënjë të thella: tokën e punonin për jetën, dijen e kultivuan për shpirtin. Varfëria nuk mundi të shuante dritën e identitetit dhe trashëgimisë. Përveç Horës, arbëreshët jetojnë në qytete të tjera të rëndësishme: Siçili: Contessa Entellina, Santa Cristina Gela, Mezzojuso. Kalabri: San Demetrio Corone, Lungro, Civita, Frascineto, San Giorgio Albanese, Santa Sofia d’Epiro, Caraffa di Catanzaro. Basilicata: San Costantino Albanese, San Paolo Albanese. Molise: Campomarino, Montecilfone, Portocannone. Apulia: San Marzano di San Giuseppe, Chieuti. Kampania: Greci (Katundi). Secili qytet është një yll arbëresh që ndriçon kujtesën shqiptare, duke kontribuar në një trashëgimi kolektive që lidh shekuj të tërë. --- Rëndësia Historike dhe Trashëgimia Hora e Arbëreshëve dhe qytetet e tjera arbëreshe janë më shumë se komunitete: ato janë monumente të gjalla të historisë shqiptare, që dëshmojnë se identiteti mund të mbijetojë pa territor dhe pa shtet, duke u mbështetur në gjuhë, zakone, fesë dhe kulturë. Ruajtja e gjuhës: gjuhë e shkruar dhe e folur për mbi 500 vjet. Kultura dhe veshjet tradicionale: muze të gjallë, që tregojnë rrënjët dhe krenarinë e shqiptarëve. Figura intelektuale dhe fetare: Matrënga, Guxeta, Camarda, Schirò dhe Mandalà, që mbajtën gjallë dritën e identitetit. Festat dhe monumentet: Pashkët, dasmat, kisha dhe Monumenti i Skënderbeut, që bashkojnë komunitetin dhe diasporën. Hora është një katedrale kujtese dhe muze e gjallë, ku çdo fustan, këngë, ikonë dhe monument rrëfen historinë e shqiptarëve. Ajo është dritë për shqiptarët, dëshmi se identiteti nuk shuhet nga koha, deti ose largësia, dhe shembull frymëzues i qëndresës kulturore. Në çdo hap, çdo festë dhe çdo simbol, arbëreshët tregojnë se një komb mund të mbijetojë përmes dijes, fesë, traditës dhe pasionit për identitetin. Abstrakt: Hora e Arbëreshëve (Piana degli Albanesi) është një nga vendbanimet më të mëdha shqiptare në diasporë, themeluar më 30 gusht 1488 nga emigrantët shqiptarë pas pushtimit osman. Ky komunitet ka ruajtur gjuhën, zakonet, fesë dhe kulturën për mbi pesë shekuj, duke shërbyer si një monument i gjallë i identitetit kombëtar shqiptar. Ky studim shqyrton themelimin dhe autonominë e Horës, ruajtjen e gjuhës dhe kulturës, figurat historike dhe intelektuale që kanë kontribuar në përparimin e komunitetit, kisha dhe monumentet që simbolizojnë trashëgiminë, zakonet dhe festat tradicionale, jetën ekonomike dhe arsimin, si dhe qytetet e tjera arbëreshe në Itali. Analiza thekson rëndësinë historike dhe trashëgiminë kulturore të komunitetit, duke demonstruar se identiteti mund të mbijetojë përmes dijes, fesë dhe traditës, pavarësisht sfidave ekonomike dhe gjeografike. --- Referencat 1. Giuseppe Schirò, Rapsodie Albanesi, Palermo, 1887. 2. Demetrio Camarda, Test of Comparative Grammar on Albanian Language, Torino, 1864. 3. Lekë Matrënga, E Mbësuame e Krështerë, Piana degli Albanesi, 1592. 4. Christina Gentile Mandalà, Mbledhje etnografike dhe përkthime folklorike, Palermo, 1856–1919. 5. Antonio Brancato & Fr. Gjergj Guxeta, Themelimi i Kolegjeve dhe Seminarëve arbëreshe, Palermo, shekulli XVIII. 6. Giuseppe Schirò di Modica, Studime mbi folklorin dhe letërsinë arbëreshe, 1900–1927. 7. Piana degli Albanesi Municipality Archives, dokumente historike dhe privilegje administrative, 1488–1900. 8. Kisha e Shën Marisë së Asumptionit, Piana degli Albanesi, material arkitekturor dhe liturgjik, 1500–sot. 9. Istituto Centrale per la Demoetnoantropologia, Roma, Etnografia dhe dokumente për veshjet dhe traditat arbëreshe, 1950–2020. 10. Rrjeti i Komuniteteve Arbëreshe, www.arbereshe.org, akses 2025.

Pelegrinazhi i Kalorësit Harold nga Lord Byron  Kënga e parë – Portugalia & Spanja Në fillim, Byron na prezanton me Haroldin – një djalë fisnik i ri, i mërzitur nga jeta e shthurur e kënaqësive, festave dhe kotësive të rinisë. Ai largohet nga vendi i tij dhe nis një udhëtim drejt Portugalisë dhe Spanjës. Në këtë udhëtim, ai sheh peizazhe të mrekullueshme, por edhe shkatërrimin dhe plagët që ka sjellë lufta kundër Napoleonit. Fragment: > "Oh, Christ! it is a goodly sight to see What Heaven hath done for this delicious land! What fruits of fragrance blush on every tree! What goodly prospects o’er the hills expand!" Përkthim: > “O Krisht! sa pamje e bukur është të shohësh Ç’ka bërë Qielli për këtë tokë të mrekullueshme! Çfarë frutash aromatike skuqen në çdo pemë! Çfarë horizontesh të hijshme shtrihen mbi kodra!” Koment: Byron përjeton kontrastin mes bukurisë së natyrës dhe shkatërrimit që shkaktojnë luftërat. Ai është romantiku i tipit të pastër: natyra është hyjnore, ndërsa njerëzit shpesh e shkatërrojnë atë me ambicie dhe dhunë ---  Kënga e dytë – Greqia & Shqipëria Në këtë pjesë, Harold udhëton në Ballkan. Ai përshkruan madhështinë e natyrës shqiptare, mikpritjen e Ali Pashës dhe shpirtin heroik të shqiptarëve. Në të njëjtën kohë, ai kthehet drejt Greqisë antike, duke lavdëruar lavdinë e saj të dikurshme dhe duke vajtuar për gjendjen e saj të robëruar nga turqit. Fragment për Shqipërinë: > "Land of Albania! where Iskander rose, Theme of the young, and beacon of the wise..." Përkthim: > “Tokë e Shqipërisë! ku u ngrit Skënderbeu, Temë e të rinjve dhe pishtar i të mençurve…”  Byron i jep Shqipërisë një vend të veçantë në historinë e lirisë. Skënderbeu është për të një figurë universale e qëndresës. Ky varg bëri që Shqipëria të hyjë në imagjinatën romantike europiane. Fragment për Greqinë: > "Fair Greece! sad relic of departed worth! Immortal, though no more; though fallen, great!" Përkthim: > “O Greqi e bukur! relike e vlerës së shkuar! E pavdekshme, megjithëse jo më; e rënë, por e madhe!” Byron shpreh dhimbjen për një komb që dikur i dha botës art, filozofi e liri, por që tani jetonte nën pushtim. Këto vargje tregojnë shpirtin e tij filhelen (dashamirës ndaj Greqisë), që më vonë e çoi të luftonte e të vdiste për pavarësinë greke. Kënga e tretë – Zvicra Harold shkon në Zvicër, ku peizazhet madhështore të Alpeve e frymëzojnë për reflektime të thella mbi natyrën, njeriun dhe historinë. Kjo këngë është më filozofike: Byron paraqitet si poeti i vetmisë, që gjen ngushëllim jo te shoqëria, por te natyra e egër dhe e përjetshme. Fragment: > "There is a pleasure in the pathless woods, There is a rapture on the lonely shore, There is society, where none intrudes, By the deep sea, and music in its roar." Përkthim: > “Ka një kënaqësi në pyjet pa shtigje, Ka një ekstazë në bregun e vetmuar, Ka shoqëri aty ku askush nuk ndërhyn, Tek deti i thellë dhe muzika e gjëmimit të tij.” Ky fragment është një nga më të bukurit e romantizmit. Byron shpreh idealin e bashkimit me natyrën, si një shoqëri e rehatshme që nuk të tradhton. Vetmia për të nuk është boshllëk, por liri dhe qetësi. ---  Kënga e katërt – Italia Në pjesën e fundit, Harold viziton Italinë: Romën, Venecian, Firencën dhe qytete të tjera. Ai sheh madhështinë e artit dhe kulturës, por edhe shkatërrimin dhe rënien e qytetërimeve. Byron reflekton mbi historinë si një cikël lavdie dhe dekadence. Fragment për Venecian: > "I stood in Venice, on the Bridge of Sighs; A palace and a prison on each hand." Përkthim: > “Qëndrova në Venecia, mbi Urën e Psherëtimave; Një pallat dhe një burg nga secila anë.” Këtu ai e sheh kontrastin dramatik: Venecia, qytet i artit dhe lirisë dikur, tashmë është kthyer në simbol dekadence dhe korrupsioni. Pallati dhe burgu, njëri përballë tjetrit, tregojnë natyrën e dyfishtë të qytetërimit. Fragment për Romën: > "O Rome! my country! city of the soul! The orphans of the heart must turn to thee." Përkthim: > “O Romë! atdheu im! qyteti i shpirtit! Jetimët e zemrës duhet të kthehen tek ti.” Për Byron, Roma është qendra e shpirtit perëndimor. Ai e ndien se çdo njeri që kërkon kuptim të jetës duhet t’i kthehet historisë dhe lavdisë së saj, sepse aty janë rrënjët e qytetërimit. ✨ Përmbledhje Kënga I: Harold largohet nga jeta e shthurur, udhëton në Portugali e Spanjë, sheh natyrën e bukur dhe plagët e luftës. Kënga II: Udhëtim në Greqi e Shqipëri. Lavdërim për Skënderbeun, dhimbje për Greqinë e robëruar. Kënga III: Zvicra. Byron shpreh filozofinë e vetmisë dhe lidhjes me natyrën. Kënga IV: Italia. Meditim mbi artin, historinë, lavdinë dhe rënien e qytetërimeve. “Pelegrinazhi i Kalorësit Harold” është një udhëtim i jashtëm (në vende të ndryshme) dhe një udhëtim i brendshëm (në shpirtin e poetit). Byron përshkruan bukuri, histori dhe tragjedi, duke e kthyer poemën në një pasqyrë të gjallë të romantizmit europian. Mesazhi kryesor i poemës është kërkimi i kuptimit të jetës nëpërmjet udhëtimit, natyrës, historisë dhe kujtesës së kombeve. Byron na tregon një djalë të lodhur nga kënaqësitë boshe që niset për të gjetur qetësi e vlera më të larta. Por mesazhi i vërtetë është i dyfishtë: 1. Individual – Harold është vetë Byron: një shpirt i trazuar, i vetmuar, që e gjen veten jo te shoqëria, por te natyra, arti dhe lavdia e së kaluarës. Poema është një rrëfim i brendshëm për krizën shpirtërore të njeriut romantik. 2. Shqiptarizimi i mesazhit – nëpërmjet Shqipërisë, Greqisë dhe heronjve si Skënderbeu, Byron nënvizon idealin e lirisë dhe të qëndresës. Ai sheh historinë si një cikël ku kombet ngrihen, bien, por liria mbetet ideale e përjetshme.  poema është një udhëtim i dyfishtë: udhëtim fizik në vende të reja dhe udhëtim shpirtëror drejt kuptimit të jetës.  Si u prit nga kritika Kur doli Kënga e parë më 1812, Byron papritur u bë i famshëm. Ai vetë ka thënë: “U zgjova një mëngjes dhe pashë se isha i famshëm.”  Poema u prit me entuziazëm nga lexuesit britanikë, sepse ishte ndryshe nga gjithçka kishin lexuar më parë. Përshkrimet e natyrës, mendimet filozofike dhe udhëtimi romantik i dhanë Byron-it një aureolë të re. Kritika: Disa kritikë e lavdëruan për fuqinë poetike dhe origjinalitetin, por pati edhe zëra që e quajtën “shumë melankolik” ose “vetëpërqendruar”. Megjithatë, kjo melankoli dhe individualizëm e bënë Byron-in simbol të heroit romantik. Në Evropë: Poema pati ndikim të jashtëzakonshëm. Lexuesit francezë, gjermanë, italianë dhe sidomos grekë e panë Byron-in si një zë të lirisë dhe si një poet që kuptonte tragjedinë e popujve të shtypur. Publiku anglez e adhuronte Byron-in, saqë ai u kthye në një idull kulturor: i bukur, i lirë, poet i shpirtit të trazuar. Në Ballkan dhe Greqi, poema pati jehonë sepse Byron ngriti figurat e tyre heroike. Në kritikën moderne, kjo vepër shihet si një nga kryeveprat e romantizmit europian, një pasqyrë e shpirtit të njeriut të lodhur nga realiteti dhe i etur për kuptim, liri dhe madhështi. “Pelegrinazhi i Kalorësit Harold” është një poezi udhëtimi dhe meditimi. Mesazhi i saj është se jeta ka vlerë kur e kalon duke kërkuar kuptim, liri dhe bukuri, jo duke u zhytur në kotësi. U prit me duartrokitje nga publiku, e ngriti Byron-in në majën e famës dhe mbeti një pikë kulmore e romantizmit botëror. © 2024-2025 Liliana Pere  – Themeluese, Botuese. Autore   Revista Prestige

NOSTALGJIA E KINEMASË “Një Zemër në Dimër” – një simfoni e heshtjes Ese nga Liliana Pere Ka filma që nuk flasin me fjalë, por me heshtje. Filma ku dashuria nuk është shpërthim i madh, por një dridhje e brendshme, si një fijë e hollë violine që vibron dhe përhap tingullin e saj në shpirt. “Një Zemër në Dimër” (Un Cœur en Hiver) i Claude Sautet, i vitit 1992, është një nga ata filma të rrallë që mbeten në kujtesë jo për skenat, por për atmosferën. Një poezi kinematografike për dashurinë e pamundur, për emocionin që nuk guxon të lindë, për zemrën që rri pezull në një gjendje dimri të përjetshëm. Një imazh i paharruar Ja një imazh i bukur nga filmi: Camille, në interpretimin e Emmanuelle Béart, ulur përpara violinës së saj. Tingujt dalin të pastër, të thellë, sikur çdo notë është një lot i pashpallur. Ajo luan, por brenda saj digjet një dashuri e pamundur. Përballë saj, Stephane e dëgjon i heshtur. Muzika është e gjallë, ata vetë janë të ngrirë. Është një moment dhimbjeje, pasurie dhe heshtjeje që përçon gjithë thellësinë poetike të filmit. Konteksti i ngjarjeve Ngjarjet zhvillohen në Paris, në hapësira intime: punishtja e violinave, ku druri merr frymë nën duart e mjeshtrit; libraritë e ngrohta, ku fjala e shkruar është strehë; dhe studiot muzikore, ku tingujt e Ravel-it marrin jetë. Atmosfera është elegante, e rafinuar, por në thelb melankolike. Një qytet i madh që duket i heshtur përballë dramës së vogël të tre zemrave. Personazhet dhe profesionet Stéphane (Daniel Auteuil): mjeshtër restaurimi violinash, burrë i mbyllur në vetvete, i aftë të rikthejë jetën e një instrumenti, por jo të shpëtojë shpirtin e tij. Camille (Emmanuelle Béart): violiniste e re, pasionante, e ndjeshme, që kërkon dashuri ashtu siç kërkon tingullin e përsosur. Maxime (André Dussollier): partner biznesi i Stéphane, njeri i hapur dhe i dashur, që e sheh dashurinë si diçka për t’u jetuar, jo për t’u fshehur. Historia – një dashuri e heshtur Në qendër është Stéphane, i cili jeton në një botë të kontrolluar dhe të ftohtë. Takimi me Camille e çon drejt një trazimi të brendshëm, një vibrim që ai nuk guxon ta pranojë. Ajo bie në dashuri me të, dhe në një moment i thotë: Camille: “Sillet sikur emocioni nuk ekziston, por e do muzikën!” Stéphane: “Muzika është ëndrra.” Në një tjetër çast, e dëshpëruar nga ftohtësia e tij, ajo shpërthen: Camille: “Të dëgjoj kur luan dhe më duket sikur hyn brenda meje. Por kur të shikoj… ti je bosh.” Dialogët janë të pakët, por secili është një gur i rëndë që bie në shpirtin e shikuesit. Stephane hesht. Ai nuk thotë as po, as jo. Ai refuzon duke heshtur – dhe kjo heshtje është refuzimi më therës. Muzika si metaforë Muzika është qendra e filmit. Ajo është pasioni i Camille-s, profesioni i Stéphane-s, dhe ura që i lidh e i ndan njëkohësisht. Sonata e Ravel-it për violinë dhe violonçel është e pranishme gjatë gjithë filmit, si një reflektim i brendshëm i ndjenjave të pathëna. Muzika është metafora e dashurisë që nuk mund të jetohet. Stephane e jeton dashurinë vetëm përmes artit. Ai beson se ndjenja, nëse shprehet, humbet pastërtinë e saj. Por duke e mbyllur, ai e shkatërron. Heshtja dhe refuzimi Heshtja e Stéphane-s është një mur i padukshëm. Ai nuk pranon të hapet, nuk guxon të marrë rrezikun e ndjenjës. Për të, është më mirë të ruajë dashurinë si ide të paprekur, sesa ta jetojë dhe ta humbasë. Por siç na kujton filmi, dashuria e heshtur nuk është e përjetshme – ajo shuhet. Zemra që nuk rreh, nuk jeton. Camille e kupton këtë dhe, me zemrën e saj të thyer, i thotë: “Ti nuk ke zemër. Ose ndoshta e ke… por ajo është e ngrirë.” Aktorët – artistë të përjetshëm Daniel Auteuil: mjeshtër i dramave të brendshme, i njohur për rolet ku ftohtësia e jashtme fsheh një ndjenjë të thellë. Te ky film, ai mishëron me finesë njeriun që di të restaurojë një violinë, por jo të hapë zemrën e vet. Emmanuelle Béart: një nga ikonat e viteve ’80-’90, e njohur për bukurinë dhe shpirtin e saj artistik. Roli i Camille-s është një ndër më të ndjerët e karrierës së saj. Ajo është zjarr i vërtetë përballë akullit. André Dussollier: aktor i rafinuar francez, që sjell në figurën e Maxime-s ngrohtësi e ekuilibër, duke krijuar kontrast të fortë me heshtjen e Stephanit. Pritja dhe vlerësimi Filmi u prit me entuziazëm dhe fitoi Luanin e Argjendtë në Festivalin e 49-të të Filmit në Venecia (1992). Kritika e cilësoi një “symphonie intime” – një simfoni intime ku fjala është e panevojshme dhe ku tingujt, heshtjet dhe vështrimet thonë më shumë se çdo deklaratë. Mesazhi filozofik Çfarë na mëson ky film? Se frika për të dashur është ndoshta më e dhimbshme se vetë dhimbja e dashurisë. Se disa dashuri vdesin pa lindur kurrë. Se muzika, arti, mund të shprehë atë që ne nuk guxojmë, por nuk mund ta zëvendësojë jetën. “Një Zemër në Dimër” është një ese filmike mbi dashurinë e pamundur, një roman i heshtur, një poezi që nuk recitohet, por që kumbon në shpirt. Përmbyllje – një zemër që nuk rreh Në fund mbetet vetëm një mesazh i thjeshtë, por i madh: zemrat që nuk guxojnë të hapen, mbeten të ngrira. Dhe dimri i tyre nuk përfundon kurrë. Një film që të bën të mendosh: sa dashuri kemi lënë të shuhet, vetëm sepse nuk folëm? Një zemër në dimër është një zemër e humbur. ✍️ Autor: Liliana Pere © Revista Prestige

Rrevista Prestige #humanity #shentereza Shën Tereza e Kalkutës – Testament i Përjetshëm i Dashurisë, Humanizmit dhe Vlerave Universale Sot, në këtë ditë të veçantë, përkujtojmë lindjen e humanistes së madhe, Shën Terezës së Kalkutës, një shpirt që lindi në një qytet të vogël shqiptar dhe u shndërrua në dritë për botën. Ajo nuk ishte një murgeshë, por një simbol i përkushtimit ndaj të varfërve, i dashurisë që nuk njeh kufij dhe i shërbimit të pakushtëzuar ndaj njerëzimit. Çdo veprim i saj, çdo fjalë e thënë, çdo buzëqeshje e dhuruar ishte një himn për njeriun, një testament i gjallë i humanizmit dhe shpresës. Rrugëtimi i një jete të jashtëzakonshme, një simfoni dashurie dhe sakrifice, e cila vazhdon të frymëzojë brezat dhe të prekë zemrat e të gjithëve që kërkojnë të jetojnë me dashuri dhe përulësi. Fryma e saj, njëkohësisht e thjeshtë dhe madhështore, është një thirrje që ende sot i flet botës: se çdo njeri, pavarësisht nga gjendja apo varfëria, meriton të ndjehet i dashur. Një lutje për Shën Terezën🙏 O Shën Terezë e Kalkutës, bijë e tokës shqiptare, e lindur në Shkup dhe e dhuruar mbarë njerëzimit, fryma jote e shenjtërisë i tejkalon kufijtë e kohës dhe hapësirës. Na mëso të duam pa kushte, të shohim Hyjnoren në sytë e të varfërve, të gjejmë madhështinë në përulësi dhe forcën në mëshirë. Na jep paqen tëndë që buron nga dashuria e pastër, që të mund të bëhemi edhe ne lapsa të Zotit në duart e Tij.🙏 Kjo është pikërisht lutja që unë bëra për ju më 4 shtator, në ditën e shenjtërimit tuaj, kur pata nderin të jem e ftuar në Vatikan. Fryma e shenjtërisë atje më rrëmbeu, më bashkoi me ju, dhe e ndjej çdo ditë në zemër dhe do ta mbaj gjithë jetën. Në atë çast, zoti ishte prezent sheshi ne vatikam ishte imbushur cep me cep, bota ne nje shesh u ndriçua dhe elektrizua nga një ndjesi pafund dashurie, dhe çdo frymë u bë pjesë e shenjterimit Shën Tereza lindi më 26 gusht 1910 në Shkup, si Anjezë Gonxhe Bojaxhiu. Familja e saj shqiptare e rriti me frymën e dashurisë për Zotin dhe njeriun, duke e ushqyer shpirtin me solidaritet dhe përulësi Ajo shpesh thoshte: “Kurrë mos e lër një njeri të largohet nga shtëpia jote pa u ndjerë më i gëzuar.” Në moshën 18-vjeçare, Gonxhja u nis drejt Irlandës dhe më pas drejt Indisë, ku nisi si mësuese në një shkollë të vajzave. Por thirrja e brendshme e shtyu të dilte jashtë murit të shkollës dhe të jetonte mes të varfërve. Në vitin 1950 ajo themeloi Urdhrin e Misionareve të Dashurisë, një kongregacion që sot vepron në mbi 130 vende të botës. Ajo krijoi: Shtëpi për fëmijët jetimë dhe të braktisur, ku çdo fëmijë gjeti dashuri dhe shpresë; “Nirmal Hriday” (Zemra e Pastër), ku njerëzit që vdisnin të harruar gjenin dinjitet dhe ngrohtësi; Spitale dhe qendra shëndetësore, duke i shërbyer të sëmurëve kronikë dhe lebrozëve; Shkolla dhe qendra formimi për motrat e saj misionare, duke përhapur frymën e shërbimit dhe dashurisë. Shën Tereza nuk shpëtoi vetëm shpirtin, por edhe trupin e të varfërve. Me duart e saj që shpesh u përplasën me plagët e të sëmurëve, ajo i preku fytyrat e djersitura, i lau plagët, u dha ngrohtësi dhe shpresë. i mori femijet me plage ne gjoksin e saj, i lau i ushqeu dhe sheroi mijra e mijra femije Në çdo fëmijë të uritur, në çdo njeri të sëmurë, ajo pa fytyrën e Zotit dhe nuk e kurseu vetveten: këmbëzbathur, pa rehatinë e një jete luksoze, ajo “mjeti botën” me veprat e saj, duke shtrirë dorën ndaj atyre që nuk kishin asgjë. Ajo shpesh thoshte: “Çdo herë që e shihni një të uritur, një të sëmurë, një të braktisur, shihni fytyrën time atje.” Veprimet e saj ishin më të forta se çdo fjalë; në dhimbjen e plagëve, në zërin e të uriturve, dhe në sytë e të harruarve, Shën Tereza shfaqi dashurinë që nuk njeh kufij, një dashuri që shndërron botën. Në fjalët e saj: “Nuk mund të bëjmë gjëra të mëdha, por mund të bëjmë gjëra të vogla me dashuri të madhe.” “Nëse gjykon njerëzit, nuk ke kohë t’i duash ata.” “Varfëria më e madhe është të jesh i padashur, i pavlerësuar dhe i harruar.” Në vitin 1989, Shën Tereza vizitoi Shqipërinë, duke u kthyer me përulësi në vendlindjen e saj. Ajo foli me dashuri dhe kujdes, duke lidhur zemrat e shqiptarëve me misionin e saj universal Figura e Shën Terezës u bë udhëheqëse shpirtërore për të gjithë botën. Në fjalët e Papa Gjon Pali II: “Shenjtëria e saj ishte e prekshme, e dukshme, e gjallë.” Presidenti Ronald Reagan, duke e nderuar me Medaljen e Lirisë: “Shumë i shohin të varfrit dhe thonë: ‘Sa fatkeqësi’. Ajo i sheh dhe thotë: ‘Ja ku është mundësia për të dashur’.” Sekretari i Përgjithshëm i OKB-së, Javier Pérez de Cuéllar: “Ajo është paqja e botës në person.” Princesha Diana: “Ajo ishte shpresa dhe frymëzimi për ata që nuk kishin më asgjë.” Figura e Shën Terezës është si një simfoni njerëzore. Siç Bethoveni shndërroi dhimbjen në madhështinë e “Ode to Joy”, ashtu edhe Tereza shndërroi vuajtjen në dashuri të pakufishme. Ajo eshte nje simfoni jete me veprime bamirësie; çdo dhimbje që ajo lehtësoi ishte një akord, çdo buzëqeshje e sjellë tek një të braktisur ishte crescendo, dhe çdo përulësi e saj një harmoni që i bashkon zemrat e njerëzve. Ajo mendonte se “Humanizmi është kur ndjejmë përgjegjësi për çdo jetë tjetër njerëzore.” Shen Tereza vepronte me moton e dashurisë e humanizmit. “Thelbësore është marrëdhënia ‘Unë–Ti’, ku çdo njeri shfaqet si shenjë e së shenjtës.” Figura e Shën Terezës përmbush këto filozofi: ajo shihte Hyjnoren në fytyrat e të varfërve dhe i trajtonte si vëllezër dhe motra, duke e bërë dashurinë akt universal. Humanizmi i saj është testament i përjetshëm për të gjithë njerëzimin: dhurimi i vetvetes pa kushte, shërbimi i paanshëm dhe besimi në madhështinë e shpirtit njerëzor. Shën Tereza nuk është vetëm shenjtore e Kishës Katolike, por një dhuratë hyjnore për njerëzimin, një testament vlerash të pakufishme. Veprat e saj janë si një simfoni e përjetshme dashurie: thjeshtësia e saj ishte fuqia, përulësia – madhështia. Si gjenitë e muzikës, ajo krijoi jo vetëm për veten, por për shpirtin e botës. Jeta e saj është prova se madhështia njerëzore nuk matet me pushtet, famë apo pasuri, por me dashurinë që dhurojmë pa asnjë pritshmëri. Nderimet dhe shenjtërimi i saj Çmimi Nobel për Paqe, 1979 Padma Shri dhe çmime të shumta indiane Medalja Presidenciale e Lirisë, SHBA Lumturuar nga Papa Gjon Pali II, 2003 Shenjtëruar nga Papa Françesku, 4 shtator 2016 Çdo nderim dhe çmim ishin dëshmi e botës për jetën e saj të shenjtë, por ajo gjithmonë thoshte se e vërteta madhështore është dashuria që japim çdo ditë: “Në fund të jetës nuk do të gjykohemi për sa kemi bërë, por për sa dashuri kemi vënë në atë që kemi bërë.” Dhe kështu, Shën Tereza e Kalkutës mbetet një dritë që nuk shuhet kurrë, një melodie e pafund dashurie që vazhdon të tingëllojë në zemrat e njerëzve. Nga Shkupi, në Kalkutë, nga Shqipëria në Vatikan, ajo na mësoi se madhështia e njeriut nuk matet me tituj apo nderime, por me fuqinë e dhurimit pa kushte, me guximin për të ndriçuar errësirën e botës dhe me aftësinë për të bërë të ndjehen të dashur ata që askush nuk i sheh. Fryma e saj na thërret të jemi mbeshtetje për njëri-tjetrin, të jetojmë me përulësi, të duam pa kufij dhe të krijojmë një simfoni dashurie në çdo hap të jetës. Ajo është testament i vlerave të pavdekshme, dhuratë hyjnore për njerëzimin, shembull që do të frymëzojë brezat e ardhshëm. le të ruajmë gjithmonë brenda vetes atë dritë: një thirrje për të bërë të voglat me dashuri të madhe, për të shërbyer të varfërve dhe për të ndërtuar botën si një vend më i mirë, një notë e përjetshme në simfoninë e jetës. Shën Tereza, drita jote e shenjtë është udhërrëfyesi ynë, dhe zemrat tona janë vazhdimësia e testamentit tënd të dashurisë. Shën Tereza e Kalkutës – Testament i Përjetshëm i Dashurisë, Humanizmit dhe Vlerave Universale © 2024-2025 Liliana Pere – Themeluese, Botuese. Autore Revista Prestige

Portrete profesionistësh që frymëzojnë Autor: Liliana Pere Në botën e ligjit, edukimit dhe shërbimit publik, Frank Caprio dallohej si gjyqtar, pedagog dhe filantrop, që shndërroi çdo vendim në një mësim për jetën. Me zemër dhe humor, ai tregoi se drejtësia nuk është thjesht ligj, por respekt, kuptim dhe shpresë. Trashëgimia e tij frymëzon breza, duke bashkuar ligjin me humanizmin në çdo hap. “Nën Mantelin e Ligjit, Zemra e Drejtësisë: Si Frank Caprio Mësuan Se Ligji Pa Njeri Nuk Ka Frymë” --- Hyrje: “Në botën ku ligji shpesh duket si mur i ftohtë, ku shkronjat e kodit mbeten të ndara nga historia dhe dhimbja e njeriut, ka pasur një gjyqtar që e bëri ligjin të flasë me zemër. Frank Caprio nuk ishte thjesht një gjyqtar; ai ishte pedagog, filozof i praktikës, dhe shembull i një drejtësie që dëgjon, kupton dhe fal. Në sallën e tij të gjyqit, çdo gjobë e vogël u bë një mësim për proporcionalitetin dhe solidaritetin; çdo vendim, një leksion mbi dinjitetin njerëzor; çdo buzëqeshje, një thirrje për shpresë. Ky portret nuk përshkruan vetëm jetën e një njeriu, por filozofinë që mund ta kthejë ligjin në një mjet human dhe një mësues që frymëzon brezat e ardhshëm.” Frank Caprio nuk ishte vetëm një gjyqtar i zakonshëm; ai ishte një mësues i jetës, një udhërrëfyes i qytetarisë dhe një shembull i drejtpërdrejtë i humanizmit në drejtësi. Çdo vendim i tij, çdo buzëqeshje në sallën e gjyqit, çdo histori që kaloi përmes emisionit ‘Caught in Providence’, ishte më shumë se një gjykim; ishte një mësim se ligji, pa njeriun që e kupton dhe e ndjen, nuk ka frymë. Në këtë portret narrativ dhe reflektiv, ne ndjekim udhëtimin e një njeriu që e bëri drejtësinë të prekshme, që tregoi se mëshira dhe arsyetimi mund të ecin dorë për dore, dhe që frymëzoi miliona njerëz për të besuar se një botë më e drejtë është e mundur.” Frank Caprio lindi më 23 nëntor 1936 në Federal Hill të Providence, Rhode Island, një lagje e njohur për komunitetin italiano-amerikan. Ishte djali i një emigranti italian nga Napoli, Antonio Caprio, që punonte thjesht si qumështor, dhe Filomena, e ëma që mbante familjen bashkë me mençurinë e saj popullore. Historia e tij është tipike amerikane: djaloshi i një familjeje punëtore që rritet mes rrugëve të një qyteti të zakonshëm, por që përmes studimit dhe një ndjenje të thellë përgjegjësie shndërrohet në një figurë kombëtare dhe botërore. Kjo nuk është vetëm histori karriere, por një rrëfim mbi mënyrën se si drejtësia merr fytyrë njerëzore kur përzihet me zemër. Caprio mbaroi shkollën e mesme Hope High School në Providence, një shkollë publike që e formoi me ndjenjën e barazisë dhe të jetës së përditshme. Pastaj studioi në Providence College, ku u diplomua në vitin 1958. Menjëherë pas kësaj, nisi një rrugëtim të dyfishtë: ditën punonte si mësues në të njëjtën shkollë të mesme Hope High School, ku jepte “Qeverisjen Amerikane”, ndërsa natën ndiqte shkollën e ligjit në Suffolk University Law School në Boston, duke u diplomuar në vitin 1965. Ky fakt është themelor për të kuptuar njeriun që u bë më vonë simbol i drejtësisë humane: ishte pedagog që formoi breza nxënësish për demokracinë, ndërsa vetë mësonte natën për të zotëruar shkencën e ligjit. Nuk është rastësi që filozofia e tij gjyqësore do të mbështetej gjithmonë mbi një frymë mësimore: në çdo seancë, ai nuk gjykonte thjesht, por shpjegonte, udhëzonte, edukonte publikun dhe palët që kishte përballë. Në vitin 1985, Frank Caprio u zgjodh gjyqtar i Gjykatës së Përbashkët të Providence, ku shërbeu për gati katër dekada. Aty lindi edhe programi i njohur botërisht “Caught in Providence”, që nisi si një transmetim lokal në vitet ’80 e më pas u shndërrua në një fenomen global përmes televizionit dhe sidomos platformave online. Miliona njerëz në YouTube e më vonë në rrjete të tjera panë gjyqtarin plak, me sy të qeshur, që dëgjonte qytetarët për shkelje të vogla si gjoba parkimi apo shpejtësi, dhe që shpesh i shndërronte seancat në momente njerëzie dhe humori. Një nga episodet më të përmendura është ai i një babai të moshuar që shfaqet në gjykatë bashkë me djalin e tij të sëmurë me kancer. Babai kishte marrë gjoba parkimi sepse e parkonte makinën në mënyrë të gabuar për të çuar djalin në kimioterapi. Caprio, pasi e dëgjoi historinë, nuk kishte nevojë të pyeste më gjatë: i fali gjobën dhe shtoi një koment që u shpërnda gjerësisht në media: “Ju keni kaluar më shumë gjykime sesa çfarëdo gjykatë mund t’ju japë. Ju jeni heroi im sot.” Ky moment u bë emblemë e filozofisë së tij: gjykatësi nuk është një makinë që zbaton ligjin mekanikisht, por një njeri që sheh dhimbjen dhe dinjitetin në tjetrin. Një tjetër rast i famshëm ishte ai i një djali të vogël, vetëm 5 vjeç, i quajtur Jacob, që erdhi në gjykatë me babain e tij për një shkelje të vogël parkimi. Caprio e ftoi djalin në karrigen e gjykatësit dhe e pyeti: “Çfarë mendon, a duhet të falim babin?” Vogëlushi tha “po”, dhe Caprio e pranoi vendimin duke thënë me buzëqeshje: “Atëherë gjykatësi i sotëm është Jacob.” Ky episod u shpërnda në miliona klikime dhe u komentua si një leksion i rrallë mbi drejtësinë e pasionuar nga mëshira. Seneka, filozofi i Romës, shkruante: “Asnjë gjykatës nuk është i drejtë nëse nuk di të falë.” Caprio ishte mishërimi i kësaj thënieje dy mijë vjeçare. Shumë raste të tjera kaluan në ekran: një imigrant që nuk dinte anglisht, një grua e varfër që mezi siguronte bukën e gojës, një djalosh që e kishte të pamundur të paguante gjobën. Në të gjitha, Caprio gjente mënyra për të treguar se drejtësia nuk është verbëri, por sy i hapur ndaj jetës. Aristoteli kishte thënë se ligji është arsye e liruar nga pasioni, por në duart e Caprios arsyeja u përzi me pasionin human, duke e bërë ligjin më të afërt me jetën. Përtej gjykatës, Caprio ishte edhe filantrop. Ai krijoi “Filomena Fund”, një fond bamirësie i quajtur sipas nënës së tij, për të ndihmuar njerëzit në nevojë. Përmes këtij fondi janë mbledhur qindra mijëra dollarë për familje të varfra, për studentë që nuk kishin mundësi të paguanin shkollimin, për të sëmurë që nuk kishin sigurim shëndetësor. Këtu shohim një tjetër analogji me mjekësinë: ashtu si një mjek i madh nuk sheh vetëm sëmundjen por edhe njeriun, Caprio nuk shihte vetëm shkeljen, por edhe dramën e jetës që e kishte prodhuar. Albert Schweitzer, mjeku humanist gjerman, thoshte: “Etika e vërtetë është respekt për jetën.” Caprio e barti këtë etikë në drejtësi. Ai e shihte ligjin jo si qëllim në vetvete, por si një mjet për të respektuar jetën e secilit. Në analogjinë me ekonominë, mund të krahasohet me Amartya Sen, fitues i Nobelit për ekonomi, i cili thekson se zhvillimi nuk është thjesht rritje e të ardhurave, por zgjerim i lirive dhe mundësive njerëzore. Ashtu si Sen e sheh ekonominë si mjet për dinjitet, Caprio e shihte gjykimin si një mënyrë për të zgjeruar hapësirat e jetës së një njeriu që përndryshe do të shtypej nga rregulli i verbër. Ndërkohë, Caprio mbeti gjithë jetën pedagog. Fillimisht mësues në shkollën e mesme, më pas ligjërues i ftuar në universitete, ai nuk e ndërpreu kurrë misionin e edukimit. Madje edhe emisioni i tij ishte, në thelb, një klasë publike: një vend ku qytetarët mësonin se ligji nuk është një mur i ftohtë, por një dritare që mund të hapet me dialog dhe arsyetim. Montesquieu kishte thënë: “Nuk ka liri pa gjykatës të ndershëm.” Për miliona njerëz që e ndiqnin, Caprio ishte shembulli i këtij gjykatësi që, përmes ndershmërisë dhe mëshirës, u bë simbol i lirisë morale. Puna e tij u nderua me shumë çmime dhe tituj. Ai mori titullin Doctor Honoris Causa nga disa universitete amerikane, u nderua nga organizata qytetare dhe komunitete emigrantësh italianë dhe shqiptarë, u përfshi në emisione të mëdha si “Today Show” dhe “Ellen DeGeneres Show”. Revista dhe gazeta botërore shkruan për të si “gjykatësi që bëri internetin të qajë dhe të qeshë.” Në vitin 2021 publikoi edhe librin “Frank Caprio: The Heart of Justice”, ku rrëfen filozofinë e tij dhe historitë më të paharrueshme nga gjykata. Çfarë cilesie kishte? Ndershmëri të palëkundur, humor që thyente akullin, empati që buronte nga fëmijëria e varfër, dhe një prirje pedagogjike për ta kthyer çdo vendim në mësim. Ai ishte gjykatësi-mësues, gjykatësi-mjek, gjykatësi-filozof, që shihte njeriun para se të shihte dosjen. Ndikimi i tij është i pamatshëm: miliona njerëz në mbarë botën panë përmes tij se drejtësia mund të jetë humane; mijëra studentë dhe gjyqtarë të rinj morën frymëzim për të ushtruar profesionin me mëshirë; komunitete të tëra gjetën tek ai një shembull të moralit të gjallë. Në fund të jetës, Caprio nuk la pas thjesht një karrierë gjyqësore, por një model filozofik të drejtësisë me zemër. Nëse Aristoteli, Seneka dhe Montesquieu do të shihnin një shembull modern të ideve të tyre mbi drejtësinë, ata do ta gjenin te ky burrë i thjeshtë nga Providence. Ai ishte dëshmia se ligji nuk është i mjaftueshëm pa njeriun, dhe se gjykatësi më i madh është ai që di të dëgjojë zemrën. Perfekt, Liliana 🌹! Atëherë po e pasuroj rrëfimin me dy-tre episode të tjera të famshme nga “Caught in Providence”, me data dhe emra, duke e mbajtur rrjedhshëm, reflektiv dhe filozofik. Këto do ta bëjnë portretin edhe më të gjallë dhe të prekshëm. --- Një nga episodet më të paharrueshme ndodhi më 12 shkurt 2009, kur një shofer i ri, Michael Russo, u paraqit në gjykatë për një gjobë parkimi që kishte marrë vetëm tre minuta pas skadimit të orarit të ndalimit. Babai i tij e kishte këshilluar ta pranonte gjobën, por Caprio, pasi e dëgjoi, i tha: “Në jetë, rëndësi ka proporcionaliteti. Nuk mund ta ndëshkojmë për tre minuta atë që ka ardhur me sinqeritet.” Ai anuloi gjobën dhe i shpjegoi Michaelit se ligji ekziston për të mbrojtur qytetarët, jo për t’i dëmtuar për gabime të vogla. Episodi u bë viral dhe u komentua nga media si shembulli më i pastër i drejtësisë me zemër. Një tjetër rast ndodhi më 7 qershor 2013, kur një nënë e vetme, Maria DeLuca, erdhi për të paguar një gjobë shume të vogël parkimi, por nuk kishte mundësi financiare. Caprio e pyeti: “Si po e përballoni këtë ditë të vështirë?” Ajo rrëfeu se kishte dy fëmijë të vegjël dhe se çdo dollar ishte i nevojshëm për ushqim. Gjyqtari jo vetëm që e fali gjobën, por përdori Filomena Fund për të ndihmuar familjen e saj të mbulojë disa shpenzime të tjera emergjente. Kjo gjest nuk ishte vetëm akt ligjor, por një mësim i qartë për solidaritetin dhe përdorimin e drejtë të fuqisë institucionale. Më 15 gusht 2016, një tjetër rast i famshëm ishte ai i një i moshuari, Joseph Mancini, i cili kishte marrë gjobë për tejkalim shpejtësie ndërsa dërgonte gruan e tij në spital për një kontroll urgjent. Caprio e dëgjoi me vëmendje, e pyeti për shëndetin e gruas dhe i tha: “Ligji është i rëndësishëm, por jeta ka prioritet.” Ai anuloi gjobën dhe këshilloi autoritetet të konsideronin kontekstin. Ky episod u krahasua nga komentatorë të shumtë me një “mjek që di të vendosë prioritetin mbi simptomat.” Të tre këto episode, bashkë me rastet e mëparshme të babait me djalin e sëmurë apo të vogëlushit Jacob, tregojnë një konsekuencë filozofike të një drejtësie që dëgjon, kupton dhe fal. Aristoteli do të thoshte se Caprio ushtronte epieikeia, aftësinë për të balancuar ligjin me rrethanat njerëzore. Seneka do të ishte krenar për mëshirën e tij, ndërsa Montesquieu do ta kishte për shembull të gjykatësit të ndershëm që mbështet lirinë morale. Nëse do të bëjmë analogji mjekësore, Caprio është si Albert Schweitzer i gjykatësisë: një “mjek” që di të shërojë jo vetëm gabimet e vogla juridike, por edhe plagët morale dhe sociale të qytetarëve. Në një mënyrë tjetër, si Amartya Sen, ai zgjeroi mundësitë dhe liritë e atyre që ndodhen përballë tij, duke treguar se drejtësia është më shumë se një formular, është një shërbim për mirëqenien njerëzore. Në të gjitha këto histori, Caprio shfaqet si pedagog, duke mësuar qytetarët dhe shikuesit e televizionit se drejtësia ka nevojë për dëgjim, kuptim dhe ndërgjegje morale. Ai e bëri sallën e gjyqit një klasë të hapur për mësim, ku çdo vendim, çdo fjalë, çdo buzëqeshje ishte shembull edukativ. Në fund të jetës, Frank Caprio nuk la pas thjesht vendime gjyqësore, por një trashëgimi të gjallë njerëzore dhe filozofike. Ai mori nderime nga universitetet amerikane me Doctor Honoris Causa, çmime qytetare dhe komunitare, dhe ishte heroi i një historie që do të mësohet brez pas brezi si shembull i drejtësisë humane, pedagogjisë dhe filantropisë aktive. Figura e tij vazhdon të ndikojë: gjyqtarë të rinj, mësues dhe liderë komuniteti i shohin vendimet e tij si model, dhe miliona njerëz në mbarë botën kanë mësuar përmes tij se ligji dhe zemra mund të ecin bashkë, pa sakrifikuar asnjërën. Ai tregoi se drejtësia nuk është një dhomë e ftohtë, por një vend ku njeriu dhe ligji bashkëpunojnë për të krijuar dinjitet dhe shpresë. Referencat kryesore për portretin e Frank Caprio: 1. CNN – “Frank Caprio, ‘the Best Judge in America,’ dies at 88”, 20 gusht 2025. 2. Washington Post – “Judge Frank Caprio remembered for compassion and humor”, 21 gusht 2025. 3. Providence Journal – “Frank Caprio’s legacy: A judge who listened to the people”, 22 gusht 2025. 4. WLNE-TV / Caught in Providence – arkivi i seancave televizive dhe transmetimeve nga 1988 deri 2023. 5. Frank Caprio, “Compassion in the Court”, 2025, kujtime dhe reflektime personale. 6. Rhode Island Foundation – Filomena Fund (informacione mbi fondacionin dhe aktivitetet filantropike). 7. Providence College – Alumni Records and Honors, informacione mbi arsimin dhe pedagogjinë e Caprio-s. 8. Suffolk University Law School – Alumni Records, për diplomën dhe aktivitetin edukativ. 9. Washington Times – “Frank Caprio, a symbol of justice with heart”, 23 gusht 2025. 10. Wikipedia (me referenca të verifikuara), për konsolidim biografik dhe timeline  © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese,Botuese. Autore   Revista Prestige   Të gjitha të drejtat e rezervuara.

William Golding ishte një shkrimtar që pa thellësinë e shpirtit njerëzor ashtu si detari sheh humnerën e oqeanit, duke e ditur se sipërfaqja qetë është vetëm maskë mbi stuhitë e padukshme. Ai lindi më 1911 në Cornwall, aty ku era e detit përplaset me shkëmbin dhe ku, ndoshta që në fëmijëri, ndjeu se njeriu është gjithnjë mes dy brigjeve: brigji i dritës së arsyes dhe brigji i errësirës së instinktit. Golding e bëri letërsinë e tij një udhëtim, një barkë që lundron mes civilizimit dhe egërsisë, mes ëndrrës dhe ankthit. Në një nga thëniet e tij më të njohura, ai shprehet: “Njeriu prodhon e keqen ashtu si bleta prodhon mjaltin.” Kjo metaforë therëse shpalos vizionin e tij: e keqja nuk është rastësi, por një dhunti e errët që shoqëron ekzistencën tonë. Megjithatë, Golding nuk na e dhuroi këtë si dëshpërim, por si thirrje për vetëdije, që të mos harrojmë kurrë se civilizimi është një fije e brishtë, si tel violine që mund të këputet në çdo çast. Në një tjetër rast ai tha: “Për të kuptuar njeriun, duhet vetëm ta shohësh kur është i lirë nga rregullat.” Këtu qëndron zemra e romanit “Lord of the Flies”, ku fëmijët, të hedhur në një ishull të zbrazët, bëhen si pasqyra ku shohim fytyrën tonë të vërtetë: një fytyrë që mund të buzëqeshë si engjëll e të ulërijë si bishë. Golding e shihte shkrimtarin si një lloj muzikanti të shpirtit. Nëse filozofi kërkon të zbërthejë të vërtetën me logjikë, poeti me fjalë të bukura, Golding i përziente të dyja duke krijuar një simfoni tragjike ku çdo roman i tij ishte si një instrument që luante melodinë e brishtësisë njerëzore. Ai nuk shkroi për të dhënë përgjigje, por për të hapur plagë mendimi. Sepse, siç tha dikur: “Pa errësirë, nuk do ta kuptojmë kurrë dritën.” William Golding lindi më 19 shtator 1911 në Newquay të Cornwall-it, në një familje që i dha atij dy trashëgimi të çmuara: dashurinë për dije dhe ndjeshmërinë ndaj botës njerëzore. I ati, Alec Golding, ishte mësues shkencash, një burrë i bindur te mendimi racional dhe te forca e arsyes, ndërsa e ëma, Mildred, një grua e angazhuar në kauzën e grave dhe në idetë progresive të kohës, i dhuroi djalit vizionin e një bote ku drejtësia dhe liria ishin ideale për të cilat ia vlente të luftoje. Kjo përzierje midis shkencës së ftohtë dhe idealizmit social do të bëhej më vonë themeli i kontradiktave që Golding do të hulumtonte me artin e tij. Ai u shkollua në Marlborough Grammar School dhe më pas në Universitetin e Oksfordit, ku fillimisht studioi shkencat natyrore, duke ndjekur hapat e të atit, por shumë shpejt u tërhoq nga bota e molekulave dhe eksperimenteve dhe iu dorëzua fuqisë së fjalës dhe imagjinatës duke kaluar në letërsi dhe filozofi. Kjo zgjedhje nuk ishte thjesht një ndërrim drejtimi, por një shenjë e hershme e rebelimit të tij shpirtëror: Golding kuptoi se për të shpjeguar njeriun nuk mjaftonte matematika e ligjeve të natyrës, duhej të shkruhej simfonia e errët e instinkteve njerëzore. Ai vetë kishte thënë: “Shkenca mësoi se çfarë është njeriu. Letërsia mësoi se çfarë do të thotë të jesh njeri.” Në vitin 1954, pas shumë dorëshkrimeve të refuzuara, ai botoi romanin që do ta bënte të pavdekshëm: “Lord of the Flies” (Zoti i Mizave). Historia e një grupi fëmijësh të mbetur në një ishull të shkretë, të cilët nga pafajësia rrëshqasin drejt egërsisë, është një alegori tronditëse mbi natyrën njerëzore. Fëmijët, që përfaqësojnë shpresën e së ardhmes, shndërrohen në pasqyrë të së shkuarës primitive të njerëzimit. Sikur të ishin instrumente në një orkestër që nga fillimi luajnë simfoni të qeta, por pastaj ngrihen në kakofoni të dhunshme, edhe personazhet e Golding shpërbëjnë harmoninë e arsyes dhe zhytën në ritmin e frikës, të pushtetit dhe të gjakut. Nuk është rastësi që ai pohonte: “Njeriu prodhon të keqen ashtu si bleta prodhon mjaltin.” Pas këtij romani, Golding vijoi krijimtarinë e tij me “The Inheritors” (Trashëgimtarët), ku imagjinoi përplasjen mes neandertalëve dhe homo sapiens, një meditim mbi dhunën e lindur në vetë procesin e evolucionit. Me “Pincher Martin”, ai tregoi historinë e një njeriu që lufton për mbijetesë në një shkëmb të izoluar, një dramë e vetmisë dhe e refuzimit për të pranuar kufijtë e ekzistencës. Romane të tjera si “Free Fall”, “Darkness Visible” apo “The Spire” dëshmuan se Golding nuk ishte një autor i një teme të vetme, por një eksplorues i gjithanshëm i errësirave dhe ndriçimeve të shpirtit njerëzor. Kulmi i pjekurisë së tij u shfaq në trilogjinë historike “To the Ends of the Earth”, ku përmes një udhëtimi detar drejt Australisë në shekullin XIX, ai rindërtoi mikrokozmosin e shoqërisë, duke i kthyer dallgët e detit në metaforë të udhëtimit të vetë njerëzimit drejt së panjohurës. Në jetën e tij personale, Golding u martua me Ann Brookfield në vitin 1939, me të cilën pati dy fëmijë. Lufta e Dytë Botërore, ku ai shërbeu në marinë dhe mori pjesë në zbarkimin e Normandisë, la gjurmë të pashlyeshme në shpirtin e tij: ajo përvojë e përgjakshme e bëri të kuptonte se e keqja nuk është një prani e jashtme, por një fuqi që zë rrënjë brenda çdo njeriu. Siç e përkufizoi ai vetë: “Monstruoziteti i vërtetë nuk është jashtë nesh, por brenda nesh.” Kjo ide u bë themeli i gjithë krijimtarisë së tij. Në vitin 1983, Akademia Suedeze e nderoi me Çmimin Nobel për Letërsi, duke e cilësuar si një shkrimtar që, me realizmin e tij alegorik, ka zbuluar brishtësinë e civilizimit dhe potencialin e errët të qenies njerëzore. Dy vjet më vonë, ai u nderua me titullin Sir nga Mbretëresha Elisabet II. Çmimi Booker për trilogjinë “To the Ends of the Earth” ishte një tjetër dëshmi se arti i tij nuk ishte një shkrepëtimë e vetme, por një dritë e qëndrueshme që ndriçoi dekada të tëra të letërsisë botërore. Golding ishte një filozof në gjuhën e romanit, një muzikant që nuk luante me nota, por me simbole dhe arketipa, një mendimtar që nuk shkruante traktate, por histori ku shpirti i njeriut vendosej në provë. Ashtu si një violinist që e di se çdo tingull vjen nga tensioni i fijes, ai e kuptonte se çdo e vërtetë njerëzore lind nga tensioni midis arsyes dhe instinktit. Ai nuk e pa njeriun si engjëll, as si demon, por si një qenie të dyzuar që herë i afrohet bukurisë së dritës dhe herë tretet në terrin e kaosit. Nuk është rastësi që shpesh e theksonte: “Pa errësirë, nuk do ta kuptojmë kurrë dritën.” William Golding ndërroi jetë më 19 qershor 1993, por librat e tij mbeten si një pasqyrë ku njerëzimi sheh ende fytyrën e vet, me të gjitha plagët, dritën dhe errësirën që e përbëjnë. Romane Lord of the Flies (1954) – Romani i tij më i famshëm; një alegori e fuqishme mbi natyrën njerëzore, ku një grup fëmijësh të izoluar shndërrohen në pasqyrë të egërsisë primitive. Shpesh konsiderohet një nga romanet më me ndikim të shekullit XX. The Inheritors (1955) – Një vizion poetik mbi zhdukjen e neandertalëve nga homo sapiens; Golding e shpalos si një metaforë për zhdukjen e pafajësisë dhe lindjen e dhunës. Kritika e ka quajtur një nga veprat më të thella të tij. Pincher Martin (1956) – Historia e një detari që lufton për mbijetesë në një shkëmb të izoluar; një eksplorim i realitetit, iluzionit dhe refuzimit për të pranuar vdekjen. Një roman filozofik mbi ekzistencën. Free Fall (1959) – Një roman introspektiv mbi zgjedhjen, fatin dhe lirinë, ku personazhi kryesor rikthehet në fëmijëri për të kuptuar se në ç’pikë e humbi pafajësinë. Shpesh krahasuar me stilin e ekzistencialistëve. The Spire (1964) – Historia e ndërtimit të një katedraleje të madhe, që shndërrohet në simbol të besimit, ambicies dhe marrëzisë njerëzore. Kritika e ka quajtur “romani i besimit dhe krenarisë së tepruar”. The Pyramid (1967) – Një roman me elementë autobiografikë mbi jetën në një qytet të vogël anglez, që flet për dashuritë, iluzionet dhe kujtimet e rinisë. Darkness Visible (1979) – Një roman i fuqishëm mbi të keqen, përmes historisë së një djali të shëmtuar që mbijeton nga Lufta e Dytë Botërore dhe bëhet figurë mes shenjtërisë dhe demonizmit. Rites of Passage (1980) – Romani i parë i trilogjisë “To the Ends of the Earth”. Fitues i Çmimit Booker; rrëfen udhëtimin e një anijeje drejt Australisë, duke ekspozuar hierarkitë dhe tensionet sociale në bord. The Paper Men (1984) – Një satirë mbi botën e shkrimtarëve dhe kritikëve; konsiderohet një nga veprat më ironike dhe vetëkritike të tij. Close Quarters (1987) – Pjesa e dytë e trilogjisë “To the Ends of the Earth”; vazhdon rrëfimin e udhëtimit të anijes me tensione të reja midis oficerëve dhe pasagjerëve. Fire Down Below (1989) – Pjesa e tretë e trilogjisë; përfundon udhëtimin drejt Australisë, duke e kthyer detin në metaforë të fatit dhe të ardhmes njerëzore. --- Drama The Brass Butterfly (1958) – Një dramë satirike e bazuar mbi një tregim të shkurtër të tij, ku përplasja midis shkencës dhe natyrës njerëzore paraqitet me tone ironike. --- Poezi dhe ese Poems (1934) – Botimi i tij i parë, një përmbledhje poetike e shkruar si student në Oksford; shënon fillimin e rrugëtimit letrar. The Hot Gates (1965) – Një koleksion esesh mbi histori, mitologji, arkeologji dhe përvoja personale; titulli i referohet Termopileve. A Moving Target (1982) – Ese dhe fjalime mbi letërsinë, historinë dhe krijimtarinë; një dritare në mendimin filozofik të Golding. --- Pas vdekjes The Double Tongue (1995) – Një roman i papërfunduar, i botuar pas vdekjes, që trajton botën e priftëreshave të lashta greke dhe marrëdhënien mes hyjnores dhe njerëzores. --- 📖 Kritika dhe ndikimi: Kritikët e kanë quajtur Golding-un “alegoristin e errësirës” dhe një “Homeri modern i shoqërisë perëndimore”. Librat e tij u përfshinë në programe shkollore, duke ndikuar breza të tërë lexuesish dhe duke formuar një pasqyrë të re mbi romanin modern. Shkrimtarë si Margaret Atwood dhe Salman Rushdie e kanë cilësuar Golding-un si një udhërrëfyes që tregoi se si letërsia mund të zbulojë anën më të errët dhe më të brishtë të njeriut. © 2024-2025 Liliana Pere – Themeluese, Botuese. Autore Revista Prestige Të gjitha të drejtat e rezervuara.

Titulli: Teknologjia dhe Inteligjenca Artificiale në Arsimin e Lartë: Sfida dhe Perspektiva për Edukim Cilësor 1. Hyrje Arsimi i lartë është një nga faktorët kryesorë që përcakton zhvillimin ekonomik, shkencor dhe kulturor të një vendi. Në një botë të globalizuar, universitetet nuk janë më vetëm hapësira të mësimdhënies tradicionale, por institucione që duhet të ofrojnë inovacion, fleksibilitet dhe përgatitje për tregun e punës. Teknologjia dhe inteligjenca artificiale (AI) janë duke ndryshuar rrënjësisht mënyrën se si zhvillohet arsimi i lartë: nga format e mësimdhënies, tek kërkimi shkencor dhe njohja ndërkombëtare e diplomave. Ky studim trajton çështjet kryesore që ndikojnë në sigurimin e një arsimi cilësor universitar në epokën digjitale. 2. Mësimi online dhe platformat digjitale në arsimin e lartë Mësimi online është bërë një komponent kryesor i universiteteve moderne. Platformat si Moodle, Blackboard, Canvas përdoren gjerësisht në universitetet evropiane dhe amerikane. Ato lejojnë shpërndarjen e materialeve, komunikimin pedagog–student dhe zhvillimin e testimeve online. Shembull praktik: Universiteti i Harvardit ofron kurse falas dhe me pagesë përmes edX, duke bërë që studentë nga e gjithë bota të kenë qasje në ligjërata universitare. Metoda: Përveç ligjëratave online, universitetet po përdorin “flipped classroom” (klasë e përmbysur), ku studentët lexojnë/lëndojnë materiale online dhe koha në klasë përdoret për diskutime dhe aplikime praktike. Koment: Ky model nxit mendimin kritik dhe rrit ndërveprimin student–pedagog. 3. Pabarazia digjitale në arsimin e lartë Ndërsa shumë universitete elitare ofrojnë qasje të avancuar në teknologji, studentët nga vendet në zhvillim shpesh përballen me mungesë infrastrukture. Kjo krijon një hendek global në cilësinë e arsimit të lartë. Shembull: Një student në MIT ka laboratorë virtualë të avancuar përmes VR, ndërsa një student në një universitet publik në Ballkan shpesh përballet me mungesë interneti dhe pajisjesh bazike. Koment: Për arsimin e lartë, kjo pabarazi nuk prek vetëm procesin e të nxënit, por edhe mundësitë për kërkim shkencor dhe bashkëpunim ndërkombëtar. 4. Inteligjenca artificiale në arsimin e lartë AI ka potencial të madh për transformimin e arsimit universitar. Personalizim i mësimit: AI mund të gjurmojë progresin e studentëve dhe të rekomandojë materiale shtesë. Kërkimi shkencor: Studentët dhe pedagogët përdorin AI për analizë të dhënash, shkrim akademik dhe modelim. Për shembull, përdorimi i ChatGPT për ndihmë në ide, ose i programeve si SPSS me module AI për analizë statistikore. Vlerësimi automatik: AI përdoret për korrigjimin e testeve të shkruara dhe për kontrollin e plagjiaturës me softuerë si Turnitin. Shembull praktik: Universiteti i Helsinkit ka futur një kurs për të gjithë studentët mbi AI dhe etikat e saj, duke e bërë pjesë të formimit universitar. Koment: AI nuk duhet të shihet si rrezik, por si mjet që ndihmon në zhvillimin e kompetencave të reja. Megjithatë, përdorimi i tij kërkon rregullim të qartë etik. 5. Siguria dhe privatësia e të dhënave në universitet Universitetet mbledhin dhe përpunojnë sasi të mëdha të dhënash personale dhe akademike. Problemi që lind është si menaxhohen dhe kush ka qasje në to. Shembull praktik: Universitetet amerikane kanë hyrë shpesh në debate për mënyrën se si kompanitë e teknologjisë përdorin të dhënat e studentëve për qëllime tregtare. Koment: Për një edukim cilësor universitar, privatësia e studentëve është pjesë e të drejtave të tyre themelore. 6. Gamifikimi në arsimin e lartë Edhe pse përdoret më shpesh në nivele më të ulëta, gamifikimi ka gjetur vend edhe në universitet. Metoda: Profesorët krijojnë detyra ku studentët fitojnë “pikë” ose “nivel” sipas performancës, duke i bërë kurset më motivuese. Shembull praktik: Universiteti i Delft (Holandë) përdor aplikacione gamifikuese në kurset e inxhinierisë për të rritur përfshirjen e studentëve. Koment: Në arsimin e lartë, gamifikimi nuk ka si synim thjesht argëtimin, por rritjen e angazhimit në kurse të vështira si matematika apo programimi. 7. Kompetencat digjitale të pedagogëve universitarë Një edukim cilësor në universitet kërkon që pedagogët të mos kufizohen vetëm në përmbajtje teorike, por të zotërojnë edhe kompetenca digjitale dhe pedagogjike. Shembull praktik: Një pedagog që përdor Padlet për diskutime online ose Canva për prezantime interaktive rrit cilësinë e ligjëratave. Koment: Pa zhvillimin profesional të pedagogëve, teknologjia mbetet një mjet i pashfrytëzuar. Universitetet duhet të ofrojnë trajnime të vazhdueshme. 8. Edukimi hibrid në universitet Modeli hibrid është bërë standard në shumë universitete moderne. Ai kombinon përfitimet e mësimit online me ato të kontaktit fizik. Shembull praktik: Universiteti i Oxfordit ofron leksione online, por seminaret dhe laboratorët zhvillohen fizikisht. Koment: Ky model është veçanërisht i vlefshëm për studentët ndërkombëtarë dhe për ata që punojnë paralelisht me studimet. 9. Realiteti virtual (VR) dhe i shtuar (AR) në arsimin e lartë VR dhe AR ofrojnë mundësi unike për universitetet. Shembull praktik: Fakultetet e mjekësisë në SHBA përdorin VR për simulime kirurgjikale; studentët e arkitekturës përdorin AR për të parë ndërtesat në 3D. Koment: Këto metoda reduktojnë kostot e laboratorëve fizikë dhe rrisin sigurinë e studentëve, sidomos në disiplinat praktike. 10. Edukimi kritik për informacionin online në universitet Studentët universitarë kanë detyrimin të mësojnë si të filtrojnë informacionin në një epokë me lajme të rreme dhe burime të paqëndrueshme. Metoda: Universitetet integrojnë kurse mbi “media literacy” dhe përdorimin e databazave shkencore ( p.sh . JSTOR, ScienceDirect). Shembull praktik: Studentët e gazetarisë në Universitetin e Columbia trajnohen me mjete profesionale verifikimi faktesh si FactCheck.org . Koment: Pa këtë aftësi, rrezikohet cilësia e kërkimit shkencor dhe integriteti akademik. 11. E ardhmja e diplomave dhe certifikatave online Një nga ndryshimet më të mëdha në arsimin e lartë është njohja në rritje e certifikatave online. Shembull praktik: Shumë kompani globale (Google, IBM, Deloitte) pranojnë certifikata të fituara përmes Coursera ose Udacity si të barasvlershme me një diplomë universitare në fusha të caktuara. Koment: Kjo nxit universitetet tradicionale të përshtaten dhe të ofrojnë më shumë kurse online dhe diplomashtesë digjitale. 12. Përfundime Arsimi i lartë ndodhet në një pikë kthese historike. Teknologjia dhe inteligjenca artificiale kanë potencialin të përmirësojnë ndjeshëm cilësinë e mësimdhënies, kërkimit dhe punësimit të studentëve. Megjithatë, sfida mbeten: pabarazia digjitale, mungesa e kompetencave digjitale të pedagogëve, etikat e AI dhe ruajtja e privatësisë. Për të siguruar një edukim cilësor universitar, nevojitet: Infrastrukturë e barabartë teknologjike, trajnim i pedagogëve, balancë mes inovacionit dhe rolit human të mësuesit, rregulla etike për përdorimin e AI. Vetëm përmes kësaj qasjeje, universitetet mund të garantojnë se teknologjia nuk është thjesht një trend, por një instrument që shërben për formimin e profesionistëve të së ardhmes. Tabelat 1. Hyrje Teksti: “Arsimi i lartë duhet të integrojë cilësinë akademike dhe teknologjinë moderne” Ikona: universitet + kompjuter + AI Shpjegim shkurtër: Arsimi i lartë përgatit studentët për shoqëri dhe treg global, duke përdorur teknologjinë për mësim cilësor. 2. Mësimi cilësor në epokën digjitale Shpjegim: Mësimi cilësor kërkon metodologji të qarta, angazhim studentor dhe përdorim të teknologjisë. Shembull: Universiteti i Helsinkit përdor AI për mësim personalizuar. Ikona: libra + drita ideje 3. Platformat digjitale dhe përdorimi i tyre Tabela vizuale me logot e platformave dhe funksionin: Platforma: Çfarë është: Shembull përdorimi Padlet Mur interaktiv online Studentët postojnë ide dhe dokumente projektesh Canvas LMS Ngarkim ligjëratash dhe dorëzim detyrash Moodle Open-source LM Organizim  kurseve dhe kuizeve Blackboard LMS Ese dhe diskutime online SPSS Analizë statistikore Analiza e të dhënave nga sondazhet studentore Turnitin Kontroll plagjiature Verifikimi i eseve akademike VR / AR Realitet virtual dhe i shtuar Simulime laboratorike ose projekte 3D 4. Sfida kryesore Ikona + shpjegim shkurtër: *** Pabarazia digjitale: Nuk kanë të gjithë qasje në internet dhe laboratorë virtualë  Privatësia e të dhënave: Universitetet mbledhin shumë të dhëna personale Trajnimi i pedagogëve: Jo të gjithë kanë aftësi digjitale Adaptimi i metodave tradicionale: Kërkon ndryshime në planprogram ***Metodat e mësimit Diagramë vizuale me ikonat e secilës metodë: Flipped Classroom: Studentët studiojnë online, diskutojnë në klasë Gamifikimi: Pikë dhe nivele për aktivitete akademike Edukim Hibrid: Kombinon mësimin online dhe fizik VR / AR: Simulime për laboratorë dhe projekte Media Literacy: Verifikimi i informacionit online *** Përfitimet e teknologjisë Cloud graphic: Personalizim i mësimit Përmirësim i ndërveprimit dhe bashkëpunimit Analizë e të dhënave dhe vlerësim objektiv Përgatitje për tregun global të punës ***Shembuj praktikë në universitete Kartela vizuale me logot e universiteteve dhe përdorimin e teknologjisë: Harvard: Canvas + edX Delft: Gamifikim në inxhinieri Helsink: AI personalizuar Oxford: Edukim hibrid Fakultetet e mjekësisë: VR për simulime kirurgjikale 8. Përfundime Teksti kryesor + ikonë libri/diploma: Integrimi i AI dhe platformave digjitale në arsimin e lartë rrit cilësinë, ndërveprimin dhe aftësitë profesionale. 9. Referenca (APA 7th Edition) Pere, L. (2024). Teknologjia dhe inteligjenca artificiale në arsimin e lartë: Sfida dhe perspektiva për edukim cilësor. Universiteti i Tiranës, Fakulteti i Edukimit. Harvard University. (2023). edX courses. https://www.edx.org Delft University of Technology. (2022). Gamification in engineering education. https://www.tudelft.nl Columbia University. (2023). Media literacy for journalism students. https://journalism.columbia.edu - © 2024-2025 Liliana Pere  – Themeluese, Botuese. Autore   Revista Prestige   Të gjitha të drejtat e rezervuara.

David Selenicasi – Një Portret i Shkëlqyer i Ikonografisë Shqiptare David Selenicasi, i njohur edhe si Davidi i Selenicës, është një nga figurat më të shquara të artit mesjetar shqiptar.  I lindur në fund të shekullit XVII në Selenicë, Kolonjë, ai zhvilloi një karrierë të jashtëzakonshme si piktor ikonash dhe afreskesh gjatë periudhës post-bizantine.  Vepra e tij ka lënë një ndikim të thellë në zhvillimin e ikonografisë shqiptare, duke e vendosur atë në radhët e mjeshtrave të mëdhenj si Onufri dhe Kostandin Shpataraku.  David Selenicasi lindi në Selenicë, një fshat në Kolonjë, dhe vdiq në mesin e shekullit XVIII pranë Korçës.  Ai mori formimin e tij profesional në manastiret e Malit të Athosit, ku u mbrujtën mjeshtrit e ikonografisë.  Studimet e tij e vendosën atë aktiv në Lavra e Madhe në vitin 1715 dhe, sipas burimeve shkencore, edhe në hapësira të tjera athonite si Koukouzelisa dhe Doheiariu gjatë viteve 1720-a.  Si një violinist që “shkollohet” në orkestrën më të mirë, Davidi “u shkollua” në manastiret ku arti dhe lutja bashkohen.  David Selenicasi ka lënë një trashëgimi të pasur me veprat e tij, të cilat janë të pranishme në disa vende të Shqipërisë dhe jashtë saj.  Një nga veprat më të njohura të tij është cikli monumental i freskëve në Kishën e Shën Kollit në Voskopojë, të realizuar gjatë periudhës 1721–1726, në bashkëpunim me nxënësit e tij, Kostandin dhe Kristo.  Ky cikël përfshin skena biblike dhe portrete të shenjtorëve, të cilat janë të njohura për realizmin dhe ndjeshmërinë e tyre.  Ikonostasi i gdhendur nga Davidi gjatë viteve 1722–1726 është një tjetër shembull i mjeshtërive të tij.  Në vitin 1727, Davidi realizoi murale dhe freske në Kishën e Shën Gjon Pagëzorit në Kostur, Greqi, si dhe në Kishën e Shën Mërisë (Nea Panagia) në Selanik.  Këto vepra dëshmojnë për shtrirjen e ndikimit të tij në rajon dhe për njohuritë e tij të thella në artin e ikonografisë.  Davidi kombinon elemente të artit bizantin të periudhës Paleologe me ndikime nga shkolla veneciane, duke krijuar një stil unik dhe të dallueshëm.  Një nga karakteristikat më të spikatura të veprës së tij është portretizimi i fuqishëm i fytyrave, ku ai arrin të shprehë thellësinë emocionale dhe shpirtërore të personazheve.  National Geographic e ka quajtur atë “mjeshtër i portretit” në Voskopojë, duke theksuar aftësinë e tij për të dhënë jetë dhe shprehje të thellë në fytyrat e shenjtorëve dhe figurave të tjera.  Në kohën e tij, Davidi kishte një reputacion të lartë mes porositësve kishtarë dhe komunitetit.  Vepra e tij ishte e kërkuar dhe e vlerësuar, dhe ai ishte një nga piktorët më të njohur të periudhës.  Sot, veprat e tij ruhen në muze të ndryshëm, si Muzeu Historik Kombëtar në Tiranë dhe Muzeu Kombëtar i Artit Mesjetar në Korçë.  Konservimet e fundit në Kishën e Shën Kollit dhe restaurimi i ikonës “Vajtimi mbi varrin” (2021) e riafirmojnë rëndësinë e tij në kanonin e artit mesjetar shqiptar.  Cikli i freskëve në Kishën e Shën Kollit në Voskopojë është një nga veprat më të bukura dhe më të rëndësishme të Davidit.  Ky cikël përfshin një gamë të gjerë skenash biblike dhe portretesh të shenjtorëve, të cilat janë të njohura për realizmin dhe ndjeshmërinë e tyre.  Ikona “Vajtimi mbi varrin” është një tjetër vepër e jashtëzakonshme, e cila shquhet për thellësinë emocionale dhe shpirtërore që transmeton.  David Selenicasi është një nga mjeshtrit më të mëdhenj të artit mesjetar shqiptar, dhe veprat e tij vazhdojnë të jenë një burim frymëzimi dhe krenarie për shqiptarët.  Stili i tij unik, përdorimi i ngjyrave të ndritshme dhe portretizimi i fuqishëm i fytyrave e vendosin atë në majat e artit ikonografik, duke e bërë një figurë të paharrueshme në historinë e kulturës shqiptare.  David Selenicasi – Një Portret i Dritës dhe Muzikës së Murit Arti si Monument i Pashuar Në një kohë kur arti ishte një akt i shenjtë dhe i përjetshëm, David Selenicasi e bëri atë të flasë me ngjyrat e qiellit dhe dritën e shenjtorëve.  Në oborret e Voskopojës, ku muret flasin me ngjyra, ai pikturoi shenjtorë si të ishin fqinjë, skena biblike si kujtime të gjalla, dhe dritën e qiellit si një muzikë të padukshme.  Siç Bach i dha tingull formës, David i dha frymë gurit: një piktor që e bëri ikonografinë të këndojë.  David Selenicasi lindi në fund të shekullit XVII në Selenicë, një fshat në Kolonjë.  Ai u formua si piktor në manastiret e Malit të Athosit, ku u mbrujtën mjeshtrit e ikonografisë.  Studimet e tij e vendosën Davidin aktiv në Lavra e Madhe (1715) dhe, sipas burimeve shkencore, edhe në hapësira të tjera athonite si Koukouzelisa dhe Doheiariu (ekzonarteksi, vitet 1720-a).  Si një violinist që “shkollohet” në orkestrën më të mirë, David “u shkollua” në manastiret ku arti dhe lutja bashkohen.  David Selenicasi ka lënë pas një trashëgimi të pasur me veprat e tij, të cilat përfshijnë:  1715 – Lavra e Madhe, Athos (Greqi): Freskë në një kapelë të Lavra e Madhe / Koukouzelisa.  1721–1726 – Voskopoja, Kisha e Shën Kollit (Shqipëri): Cikli monumental me nxënësit Kostandin & Kristo; ikonostasi i gdhendur 1722–1726; portiku u pikturua më 1750 nga vëllezërit Zografi.  1727 – Kostur (Greqi): Kisha e Shën Gjon Pagëzorit, murale & freskë.  1727 – Selanik (Greqi): Kisha e Shën Mërisë (Nea Panagia), murale & freskë.  David Selenicasi është i njohur për përdorimin e ngjyrave të çelura dhe të gjalla, në kontrast me shumë piktorë bashkëkohës.  Ai kombinon elemente të artit bizantin të periudhës Paleologe me ndikime veneciane.  Portretizimi i tij është i fuqishëm: National Geographic e quan “mjeshtër i portretit” në Voskopojë, dhe sjell edhe anekdotën se u jepte fytyrat e bashkëfshatarëve shenjtorëve.  Me Onufrin: Ndajnë madhështinë e ikonës kombëtare, por Davidi preferon një paletë më të hapur dhe narrativë murale me ritëm të gjerë.  Me vëllezërit Zografi: Ndajnë vendin e kohën, por Zografët priren drejt dekorativitetit barok; Davidi është më klasik në renditje dhe më psikologjik në fytyra.  --- VI. Bashkëpunëtorë dhe Rrjeti Kostandin & Kristo: Nxënës dhe bashkëpunëtorë në Shën Koll, 1726.  Donatorë: P.sh . Hadji Gjergji (portret në murin jugor) në Shën Koll.  Zografët: Kostandin & Athanas pikturojnë portikun e të njëjtës kishë vite më vonë, duke dëshmuar vazhdimësinë e “shkollës” lokale.  Vlerësimi “Atëherë” dhe “Tani” Në kohën e tij: Shtrirja Athos–Voskopoja–Kostur–Selanik dhe mbishkrimet ktitorike ku ai shfaqet me krenari mjeshtërie tregojnë reputacion të lartë mes porositësve kishtarë dhe komunitetit.  Sot: Vend i sigurt në panteonin e artit mesjetar shqiptar, përmendet krah Onufrit e Kostandin Shpatarakut; vlerësohet nga studimet (Popa, Puzanova), nga muzetë kombëtarë dhe nga mediat prestigjioze.   “Më të Bukurat” e Davidit Bukuria është gjykim, por cikli i Shën Kollit në Voskopoje është vepra sintezë: ikonografi e gjerë, psikologji fytyrash, kompozime me thellësi dhe paletë e dritshme — një “simfoni murale” ku çdo skenë hyn si një lëvizje e re.  Për nga intenziteti emocional, ikona “Vajtimi mbi varrin” (Tiranë) është kulm i ndjeshmërisë.  --- Lista Orientuese e Veprave Lavra e Madhe, Athos – Koukouzelisa (kapelë), 1715: Freskë.  Kisha e Shën Kollit, Voskopoja, 1721–1726: Dekorimi i brendshëm nga David + Kostandin & Kristo; ikonostasi 1722–26; portiku (1750) nga Zografët.  Shën Gjon Pagëzori, Kostur, 1727: Murale & freskë.  Shën Mëria (Nea Panagia), Selanik, 1727: Murale & freskë.  Koleksione muzeale: MHK Tiranë, MKAM Korçë (ikona & fragmente).  --- Nëse Onufri është “organi” solemn i katedrales, David Selenicasi është orkestra: ai shkruan partitura në mur — Voskopoja si simfoni me kor, ku violinat janë engjëjt, fagotët janë profetët, timpani janë martirët; dhe dirigjenti? Drita.  --- Theofan Popa: E vendos në vijën e parë të ikonografisë sonë.  Viktori Puzanova: Ka analizuar posaçërisht Shën Kollin dhe e veçon si mjeshtër me studime të imta.  National Geographic: E përshkruan si “mjeshtër i portreturës” në Voskopoje.  --- David Selenicasi (fund shek. XVII – mes shek. XVIII), piktor ikonash & afreskesh, formuar në Athos, kulmuar në Voskopoje (1721–26), i pranishëm në Kostur e Selanik (1727). Stili i tij i ndritshëm dhe klasik me hija veneciane e vendos në triadën e artit tonë mesjetar bashkë me Onufrin dhe Shpatarakun. Sot veprat e tij ruhen në Tiranë, Korçë, Voskopoje dhe në manastire të Athosit; restaurohen, studiohen dhe—siç kërkon koha—ngrihen në panteonin që u takon.  --- XIII. Burime dhe Referenca Wikipedia: David Selenicasi   Telegrafi: Shqiptarësia e Voskopojës dhe David Selenica   Shqipëria.com : Afresk David Selenica Shën Teodori, Kisha e Shën Nikollës Voskopoje   Shqiptarja.com : David Selenica, gjeniu i ikonograf

Prirja antropologjike në romanin e Luan Ramës “Gruaja që vinte nga mjegulla” Shtëpia Botuese “Emal” njoftoi sot se sapo ka dalë nga shtypi romani në anglisht i shkrimtarit Luan Rama "The women Who Came from the Fog", “Gruaja që vinte nga mjegulla”, i botuar më herët në gjuhën shqipe nga “Albas” në vitin 2023, dhe në italisht nga Montabone Editore (viti 2025). Për shkrimin e këtij romani, autori është mbështetur në një ngjarje të vërtetë. Është historia e një ushtari italian, Savianit, i plagosur gjatë Luftës së Dytë Botërore në malet shqiptare e më pas i harruar… Në rininë e tij, ishte student i konservatorit të Milanos, tenor. Një ditë, rreth viteve ’90, e dashura e tij e dikurshme, Laura, lexon rastësisht një artikull në gazetë, ku flitej për një ushtar italian i mbetur në Shqipëri gjatë kohës së luftës, e që këndonte arie. Ajo përjeton një çast reflektimi dhe trazimi të brendshëm kur dëgjon në televizor për zbarkimin e emigrantëve shqiptarë në Brindisi. Dhe niset drejt së panjohurës, në kërkim të dashurisë së rinisë së saj. Romani është prezantuar pak muaj me parë në librarinë më të vjetër tê Italisë, « Boça », në Galerinë « Vittorio Emmanuele » të Milanos, ku gjeti një pritje mjaft të ngrohtë si dhe në Asyi, në Piemonte tê Italisë. Ja çfarë shkruan kritikja italiane e Milanos, Annitta Di Mineo për këtë libër: Është rrëfimi i një dashurie të ndërprerë për shkak të luftës (Luftës së Dytë Botërore), pas dekadash rishfaqet me dëshirën për të ditur dhe dëshirën për të kërkuar një përgjigje për atë që na hiqet, sepse ne i detyrohemi të kaluarës sonë. Një udhëtim për të vënë rregull në një të kaluar që mbeti e pezulluar, pa marrë asnjë reagim. Dashuria mes dy studentëve të rinj të këngës së Konservatorit “Giuseppe Verdi” në Milano, të ndërprerë nga çmenduria e një konflikti, nuk lejoi zhvillimin e ndjenjave të tyre, sepse djali u thirr në armë, duke e lënë të dashurën e tij në Itali me premtimin e rikthimit. **** Kam pasur fatin ta lexoj këtë roman të shkrimtarit të mirënjohur dhe mikut të dashur, Luan Rama, pikërisht në vitin 2023, kur u botua nga “Albas”. Një vepër e shkruar plot frymëzim e poezi, një meditim për rolin e artit dhe artistit në shoqëri. Çdo histori e natyrshme, është e përkryer. Edhe këtu kemi të bëjmë me një histori të vërtetë. Diku vetë shkrimtari është shprehur se ky roman është një himn për muzikën, pasi muzika nuk vdes kurrë. Pra ky libër është ngadhnjim i artit, me fuqinë për të rindërtuar shpirtin e shkatërruar. Shkrimtari ndjek të njëjtin pikësynim, sikurse antropologët në rendin hapësinor: t’i japin fund njëherë e përgjithmonë asaj ideje, njëkohësisht egocentrike dhe naïve, sipas së cilës njeriu është i tëri i ngujuar vetëm në njërën nga format historike dhe gjeografike të qënies së tij. Duke iu kundërvënë vazhdimësisë së rreme të kohës njerëzore, duket qartë prirja antropologjike e autorit për të ribashkuar dhe rindërtuar atë që është shpërbërë nga koha. Autori ka vënë në thelbin e kësaj vepre raportin e artit me jetën. Njeriu, artisti, i pandarë nga situatat dhe rrethanat e jetës. Ky është një problem i madh filozofik, por edhe estetik. Arti vendos paqen mes natyrës sonë tokësore dhe asaj shpirtërore, hedh një urë ideali në jetë. Secili artist e ka për detyrë të hapë një rrugë sa më të gjerë që të mundë për ngazëllimin njerëzor. Pavarësisht se lumturia është si shtojzovalle, e dukshme së largu, por zhduket kur i avitesh. Ndërsa dhimbja dhe mundimet janë reale; nuk kanë nevojë për ndërmjetim, paraqiten pa shkaktuar iluzione dhe pa u vonuar. Gjithçka në këtë vepër ndodh domosdoshmërisht dhe protagonistja kryesore, Laura, di të përshtatet menjëherë ndaj nevojës së pashmangshme. Momentet e trazimit të saj, rrethanat psikologjike, janë tërësisht të përligjura. Autori, me të drejtë, motivon këtë shtysë intime, që vepron nën udhëheqjen e ëndërrave të pavetëdijshme, që i japin jetës atë njëjtësi dhe atë koherencë dramatike, që kurrë nuk mund të arrihet vetëm me forcat njohëse të mendjes, të cilat shpesh janë të paqëndrueshme dhe të dyshimta. Një artist që është thirrur të kryejë vepra të caktuara dhe të rëndësishme, i ndjek idealet e tij së brendshmi dhe fshehtësisht, i gatshëm të presë, siç presin bletët ndërtimin e zgjoit. Luan Rama, si shkrimtar, është gjithnjë i vetëdijshëm për rolin që ka arti dhe artisti në shoqëri, për lidhjet e ngushta që duhet të ekzistojnë mes estetikës, artit dhe marrëdhënieve njerëzore. Arti ka fuqinë të të detyrojë të veprosh sipas parimeve abstrakte dhe kjo bëhet e mundur vetëm pas shumë përvoje dhe jo kurdoherë. Madje, për artin, edhe vetë parimet nuk janë gjithmonë të mjaftueshme, por vijnë si rezultat i ndjeshmërisë, inteligjencës dhe vullnetit. Dikush mund ta cilësonte këtë roman një vepër romantike, por sipas mendimit tim, kemi të bëjmë me një roman realist me një aureolë magjike, ku vërehet ermimi i trashendencës, identifikimi me nivelin e thellë të teksteve dhe, si e tillë, në kundërvënie me nivelet më sipërfaqësore, ku të gjithë përbërësit semio-narrativë janë në marrëdhënie me njëri-tjetrin. Romani shquhet për një semantikë tekstuale, ku teksti nuk është as objekt, as imazh apo sekuencë tingujsh, por janë tekstet ato që, me plotësinë e tyre, ndërtojnë kompozicionin dhe hierarkinë semike të njësive më të vogla. Është e vështirë të përcaktosh kufijtë e socio-semantikës në këtë tekst. Ligjërimi zakonisht përballet me tekste sinkretike, ku kuptimi global del nga shuma e ligjërimeve të ndryshme, imazhit, muzikës, fjalës etj. Kapërcimi nga e ndjeshmja tek e tejndjeshmja, është një karakteristikë e kësaj vepre, që dallohet qartë. Libri i shmanget çdo shpjegimi racional, ndërsa realizimi i tablove të tij (kinematografike) zotëron tërë fushën e përfytyrimit. * * * Një fragment nga romani: Ah, kujtimet… Ato ditë të vitit 1990, në Milano bënte ftohtë. Po kthehej vonë në shtëpi e megjithatë kujtimet e ndiqnin çdo çast. Ishte koha tjetër që tashmë i përplasej në sy, në shpirt, në gjithë qenien e saj. Një imazh i shpejtë iu shfaq para syve në disa sekonda. Pastaj u shua, u zbeh, u venit… Ishte ajo, në shi, prindërit që e kishin gjetur diku rrugëve, të lagur qull dhe që po e ngjisnin drejt shkallëve të shtëpisë. Tavani i errët lëvizte ngadalë, rrotullohej si një disk planetar. Një imazh i dhembshëm. Pastaj ajo nën një mbulesë, në shtrat, e futur brenda, mbuluar krejtësisht, por me sytë hapur, të përhumbur. “Gjithë bota përmblidhej në atë tavan të bardhë dhe unë imagjinoja se një forcë e çuditshme, një fuqi gati hyjnore më ngrinte ashtu nga krevati, të shtrirë, dhe më shtynte drejt tavanit, të cilin e përshkoja pa e prekur dhe ngjitesha drejt qiellit, në një qiell plot yje, sikur t’i përkisja një bote krejt tjetër, jo asaj poshtë, jo zisë së madhe të shpirtit. E ndieja veten të çliruar, të lirë, pa peshë, sikur të isha në një botë engjëjsh… I ëmbli im! Kohë më vonë takova një shokun tonë të konservatorit të muzikës, tëndin gjithashtu, Leonen që studionte kompozicion. Të kujtohet ai djalosh hokatar me quka? Një ditë ai më bindi të ngjitesha në skenë. Donte të më ndihmonte, të më nxirrte nga ai pus i thellë ku isha zhytur. Jetoja me errësirën, heshtjen dhe imazhin e atij shpërthimi që të kishte mbuluar ty, ashtu pa zhurmë, si në një film pa zë. Leone më zgjati dorën dhe unë u ngrita. Do këndoja një duet të Xhildës… ‘Rigoletto’. E kujtoj gjithnjë. Si mund ta harroj? “Emër që do më kujtojë gjithnjë / shijet e dashurisë / Dëshira ime do të fluturojë gjithnjë drejt tij / Duke menduar përherë për të / Dhe më së fundi, fryma ime e fundit / Për ty do të jetë i dashuri im!…” Këmbët më dridheshin dhe zemra më rrihte fort. Mbaj mend që dritat e sallës u fikën dhe muzika filloi. Njerëzit në sallë prisnin, ndërsa unë ktheva kokën pas, prisja të vije edhe ti në skenë… Por ti nuk erdhe dhe unë nuk arrija dot të këndoja. Diçka më shtrëngonte fort në grykë. Të prisja ty, si mund të këndoja pa ty?! Kështu, papritmas, ika dhe e lashë skenën. Të gjithë u habitën. Leone më ndoqi pas dhe më mori në krahë. Më dukej sikur isha në krahët e tu. Nuk di si ndodhi. Të nesërmen ndodheshim në plazhin e braktisur. U dehëm, u puthëm. Isha veçse një vajzë e mjerë, e humbur, e braktisur nga fati, nga jeta. Kaluam një natë në hotel dhe të nesërmen ai kërkoi të martohej me mua. Por, çuditërisht, të nesërmen unë ika me vrap dhe nuk desha ta takoja më. Si mund të martohesha me të?! Po ti Alberto? Atë natë kur isha në shtrat me të, një çast, kur Leone flinte, unë i pëshpërita: “Alberto”!… Kujtoja se ishe ti. Kujtoja se kisha bërë dashuri me ty, Alberto, me hijen tënde. Kjo gjë më tmerroi. E kuptova se nuk mund të jetoja me të. Puthja më e ëmbël më sillte buzët e tua, Alberto. Dhe ika, duke e lënë atë në shtrat, ashtu, tek flinte… Ika si një e marrë!” Autor Arben Iliazi.

Supersticioni i Cvajgut për Aleksandër Moisiun Botuar në rumanisht, në revistën "ALBANICA", në Bukuresht. ---------- Ka qenë pikërisht pikëtakimi i aktorit të famshëm Josef Kainz me aktorin e ri Aleksandër Moisi, në shfaqjen e komedisë Tartufi, që lançoi karrierën artistike të këtij djaloshi të ri që vinte nga brigjet e Adriatikut. Ishte Kainz që e ndihmoi të shkonte në Pragë dhe të interpretonte në trupën e teatrit gjerman të Pragës “Neuves Deutsches Theater”. Kainz kishte parë në sytë dhe zërin e aktorit të ri, gjeniun e ardhshëm të teatrit të ardhshëm. Por Kainz do të vdiste mjerisht një vit më vonë dhe nuk do ta shikonte me sytë e tij ngjitjen e lavdishme të Moisiut në skenën e teatrit europian dhe botëror. Ishte viti 1910, kur Kainz ishte kthyer nga një turne dhe Cvajg (Zweig) kishte shkuar ta takonte në “Hôtel Sacher”, ku banoni aktori i madh i “Burgtheater”. Cvajg kishte shkruar një dramë që të interpretohej posaçërisht si aktori më i shquar gjerman i asaj kohe dhe tani donte të bisedonte me të. Kur e kërkoi në hotel, i thanë se nga turneu teatral ai ishte kthyer tepër i sëmurë dhe e kishin çuar menjëherë në spital. “Të nesërmen ai u operua nga kanceri”, - kujtonte Cvajg. Ai kishte rendur menjëherë që ta takonte në spital dhe në shtrat, ndeshi vështrimin e trishtë të aktorit. “Vallë Zoti, do të më lerë që të mund të interpretoj dramën tënde? - i kishte pëshpëritur Josef Kainz. Disa javë më pas, Cvajg shoqëronte arkivolin e tij në varreza. Më vonë, me vdekjen e Kainz, aktori që zuri lavdinë e tij si aktori më i mirë i teatrit gjerman ishte pikërisht Aleksandër Moisiu. Pas tre vjetëve që qëndroi në Pragë, ku interpretoi rolet e tij të famshme si Edipi mbret, Romeo dhe Zhyljeta, e shumë role të tjera të teatrit të kohës, Moisiu u kthye pranë “Burgtheater”, të cilin atë kohë e drejtonte Max Reinhardt. Por një aktor tjetër do të vdiste pa arritur të luante dramën e tij: ky ishte Matkowsky, një tjetër aktor i dëgjuar i teatrit. Që nga ajo kohë, Cvajg u dëshpërua rreth të ardhmes se tij si dramaturg dhe bë një njeri supersticioz. Megjithatë drejtori i një teatri i kërkoi një dramë për trupën e tij dhe Cvajg e shkroi. Ishte drama Shtëpia buzë detit. Kur drejtori i paraqiti listën e aktorëve që do të luanin, ai u gëzua që nuk kishte ndonjë emër shumë të njohur, çka e qetetësoi shpirtin e tij. Por 15 ditë para se të fillonin provat drejtori i teatrit vdiq. Megjithatë, Cvajg vazhdoi te shkruante për teatrin dhe dramat e tij Jeremie dhe Valpone kishin korrur një sukses ndërkombëtar. Në vitin 1931, kur mbaroi dramën e re Qengji i të varfërit (L’Agneau du pauvre), Cvajg mori një letër nga miku i tij Aleksandër Moisi, i cili i kërkonte t’i rezervonte atij rolin kryesor. Por duke qenë se Moisiu ishte aktori më i madh i kohës, Cvajg u tremb dhe nuk deshi që Moisiu ta merrte atë rol, edhe pse e dinte që më mirë se ai askush tjetër nuk mund ta interpretonte. Dhe ashtu bëri: ai refuzoi që atë rol ta luante Moisiu, duke menduar se kjo gjë mund të sillte vdekjen e aktorit dhe njëkohësisht mikut të tij. Ai nuk mund të harronte fatin që kishin patur më parë Kainz dhe Matkowsky me rolet e tij. «Me një aftësi tërheqëse të jashtëzakonshme, inteligjent dhe i gjallë në skenë dhe që dinte të komunikonte aq bukur sharmin e tij personal, unë nuk mund të kisha një interpret më ideal sesa Moisiun», - shkruante Cvajg në atë kohë, - pra për miqësinë që kisha me të dhe nisur nga supersticioni im, unë e refuzova atë perfeksion të skenës së teatrit gjerman». Ndërkohë Cvajg vazhdonte udhëtimet e tij nëpër Europë, duke besuar gjithnjë në krijimin e një komuniteti shpirtëror e artistik europian, ku artistët ta ndjenin veten si në shtëpinë e tyre kudo që të ishin: në Paris, Londër, Berlin, Romë, Vjenë, Pragë, etj. Por ardhja e nazizmit në fuqi, zgjedhja e Hitlerit si kancelar i ri i Gjermanisë, «Nata e kristalit» me progromet anti-semite dhe djegja e librave të tij në oborret e universiteteve gjermane nga nazistët, i thyen ëndrrat e Cvajgut për krijimin e një Europe të re të kulturës. Europiani i madh u detyrua të largohet nga Gjermania bashkë me të dashurën apo sekretaren e tij, anglezen Charlotte Altmann, me të cilën kur shkoi gjatë luftës në Brazil, në dëshpërimin më të madh për tragjedinë e Europës ai vrau veten bashkë me të, në një hotel të Brazilit. Sidoqoftë, disa vite para kësaj tragjedie personale, Cvajg shkruante romanet e tij dhe udhëtonte midis Parisit, Italisë dhe Vjenës. «Në vitin 1935 isha në Zyrih, - kujtonte ai në librin e tij «Bota e së djeshmes», - dhe mora një telegram nga Milano, dërguar nga Moisiu. Më njoftonte se do të vinte po atë mbrëmje në Zyrih për të më takuar, duke mu lutur që ta prisja. Cudi mendova me vete. Cfarë ka urgjente për të thënë? Tani s’kam shkruar ndonjë dramë të re dhe prej vitesh jam larguar nga teatri. Por sigurisht, atë njeri të dashur e të përzemërt do ta prisja. Duke zbritur nga vagoni ai nxitoi drejt meje. U përqafuam fort, «alla italiane» dhe në veturën që na mori, me padurimin e tij të zakonshëm, ai më kërkoi se ç’mund të bëja për të. Kishte një kërkesë të madhe ndaj meje. Pirandelo i kishte bërë një nder të madh, duke i besuar atij një dramë të re që po shkruante Nuk i dihet kurrë (Non si sa mai), jo vetëm që ta interpretonte, por edhe që shfaqja premierë për herë të parë të bëhej në teatrin e Vjenës dhe në gjuhen gjermane. Ishte hera e parë që një mjeshtër i tillë italian i jepte një prioritet veprës së tij që më parë të luhej jashtë Italisë. Madje këtë s’do ta bënte kurrë as për Parisin. Por Pirandelo, i cili nuk donte që gjatë përkthimit të humbiste karakteri muzikor dhe harmonik i dramës të tij përkthimi në gjermanisht të mos bëhej nga një përkthyes i zakonshëm por ai kishte shprehur dëshirën të bëhej nga unë meqë i njihte dijet time në gjuhën e tij. Pirandelo kishte hezituar të më kërkonte drejtpërdrejt këtë gjë dhe të humbisja kohën time me përkthimin, por ishte vetë Moisiu që e kishte marrë përsipër të më jepte dorëshkrimin e Pirandelos. Sigurisht, prej vitesh, përkthimi nuk ishte më një punë imja Por unë e adhuroja Pirandelon, me të cilin isha takuar shpesh dhe s’mund ta zhgënjeja, duke e refuzuar këtë dëshirë. Nga ana tjetër, ishte një gëzim që t’i dëshmoja mikut tim të afërt një shprehje tjetër miqësie. Për një apo dy javë unë i braktisa punët e mia dhe pak më vonë drama e përkthyer nga unë u njoftua nga Teatri i Vjenës për premierën e ardhme ndërkombëtare, që me sa dukej, nisur nga ana politike do t’i jepej një lloj solemniteti. Pirandelo kishte premtuar se do të ishte i pranishëm dhe meqë atëherë Musolini hiqej si mbrojtësi i Austrisë, e gjithë klasa politike austriake me kancelarin në krye, kishin nioftuar gjithashtu se do të ishin në shfaqje. Kjo premierë duhej të ishte njëkohësisht një demostrim publik i miqësisë austro-italiane (në realiteti i protektoratit italian mbi Austrinë). Rastësisht unë u ndodha në Vjenë ato ditë kur do të fillonin provat teatrale. Gëzohesha që do të takoja Pirandelon dhe madje isha kureshtar të dëgjoja fjalët e përkthimit tim nën diksionin muzikor të Moisiut. Por e njëjta ngjarje u përsërit si një çerek shekulli më parë, me një analogji fantomatike. Kur një mëngjes të bukur hapa gazetën, mësova se Moisiu kishte ardhur nga Zvicra me një grip tepër të fortë dhe se provat duhej të shtyheshin për shkak të sëmundjes së tij. “Një grip”, mendova, s’do të jetë diçka tepër e rëndësishme. Por zemra po më rrihte fort kur po afrohesha drejt “Grand Hôtel”, ku do të shikoja mikun tim të sëmurë. - Lëvduar Zotit! - i thoja vetes, për tu siguruar që nuk është në Hôtel Sacher, si dikur Kainz, i cili banonte aty. Mu shfaq menjëherë kujtimi i vizitës time tek Kainz dhe kjo më rrënqethi. Dhe ja, të njëjtat rrethana po përsëriteshin në një interval kohe me aktorin më të madh të asaj kohe, Moisi. Por unë nuk arrita ta shoh Moisiun, pasi ethet e kishin çuar në delir. Dy ditë më vonë unë u gjenda, ashtu si dhe dikur me Kainz, para arkivolit të Moisiut, në vend që ta shikoja atë në provat e përgatitjes së shfaqjes…” Vdekja e papritur e Moisiut i prishi gjithë planet e teatrit të Vjenës. Gruan e tij Johanna Terwin e la të tronditur humbja e burrit të saj të mrekullueshëm, atje në Lugano. Moisiu prehej tani në Marcote. Kritika botërore ngrinte lart kontributin e tij në skenën botërore të teatrit. Mesazhet e ngushëllimit vinin nga e gjithë bota artistike. Pirandello u trishtua jashtë mase, po kështu dhe çifti Pio Campa dhe aktorja e famshme Wanda Capodaglio si dhe në veçanti Stefan Cvajg, i cili më së fundi kuptoi se një force e çuditshme kishte përcaktuar që dramat e tij asnjëherë nuk do t’i luanin aktorët e mëdhenj, për çka dhe mendoi se nuk do të shkruante më për teatrin. Në universitetin e Milanos ai do të fliste për madhështinë aktoriale të aktorit Moisiu dhe rolet e famshme të tij si Hamleti, Fedja, Jedernann-i, Fausti e të tjerë që mbetën maja të teatrit të kohës. Megjithatë një fat tjetër do ta ndiqte Cvajgun, akoma më tragjik. Në vitin 1942 pas bredhjeve nëpër Europë dhe vdekjes së trishtë të nënës së tij në shtëpinë e tyre në Salzburg, bashkë me gruan e tij Charlotte ata i dhanë fund jetës së tyre. Bota e ngërthyer në luftë kishte shijen e hirit të vdekjes. Autor:Luan Rama Shkrimtar France.