Search this site

. Anne Hathaway — Një udhëtim nëpër 25 vite të një karriere të jashtëzakonshme. Anne Hathaway është një nga ato aktore që i kanë shpëtuar parashikimit. Në një karrierë prej rreth 25 vitesh, ajo ka refuzuar të kufizohet nga një zhanër, një tip personazhi apo një imazh i vetëm. Nga vajza e sikletshme që zbulon se është princeshë, te një nënë e rrënuar nga tragjedia, një psikologe misterioze, një grua e lidhur në mënyrë të çuditshme me një përbindësh gjigant apo Fantine e dëshpëruar e Les Misérables, Hathaway ka dëshmuar vazhdimisht se mund të shndërrohet pa humbur identitetin e saj artistik. Ajo ishte vetëm 18 vjeç kur u shfaq në rolin që do ta kthente menjëherë në një yll: Mia Thermopolis në The Princess Diaries. Ishte një debutim i jashtëzakonshëm për një aktore kaq të re. Më pas erdhën Brokeback Mountain (2005), The Devil Wears Prada (2006) dhe Rachel Getting Married (2008), ky i fundit duke i sjellë nominimin e parë për Oscar. Gjatë këtyre viteve, Hathaway ka ndërtuar një filmografi të gjerë, të larmishme dhe gjithnjë të paparashikueshme. Vetëm gjatë vitit 2026 ajo është shfaqur në pesë filma, duke kaluar nga një projekt në tjetrin dhe nga një personazh në tjetrin. Vitin e nisi me Mother Mary, një dramë intime ku interpreton një yll të muzikës pop që përpiqet të rikthehet në skenë pas një rënieje tragjike, përballë Michaela Coel. Më pas riktheu Andy Sachs në The Devil Wears Prada 2, duke u përballur sërish me botën e Miranda Priestly-t. Në The Odyssey të Christopher Nolan, ajo interpreton Penelope-n, figurën që qëndron në qendër të dëshirës së Odiseut për t'u kthyer në shtëpi. Në The End of Oak Street, Hathaway dhe Ewan McGregor interpretojnë një histori krejtësisht tjetër, ku një familje periferike transportohet në epokën e dinosaurëve. Ndërsa me Verity, thrillerin erotik të bazuar në romanin e Colleen Hoover, ajo shfaqet përkrah Dakota Johnson dhe Josh Hartnett. Kështu, 2026 është kthyer në një vit tërësisht të Anne Hathaway-t. Dhe pikërisht për këtë arsye, filmografia e saj mund të shihet si një udhëtim nëpër etapa të ndryshme të talentit, nga komedia dhe drama familjare deri te tragjedia, thrilleri dhe epika. 10. Dark Waters (2019) Në Dark Waters të Todd Haynes, Hathaway interpreton Sarah Barlage Bilott, një nënë që qëndron në shtëpi dhe njëkohësisht juriste e cila nuk ushtron më profesionin, bashkëshorte e avokatit Rob Bilott, të interpretuar nga Mark Ruffalo. Në një histori që përqendrohet në përplasjen e Robit me kompaninë DuPont, ekzistonte rreziku që Sarah të mbetej thjesht figura e gruas që mbështet në heshtje bashkëshortin e saj. Por regjisori i jep Hathaway-t hapësirën për të krijuar një personazh më të plotë. Sarah kërkon të dëgjohet dhe të mos reduktohet në rolin e bashkëshortes. Në një moment të fuqishëm ajo deklaron: “Ju lutem, mos më flisni sikur jam gruaja.” Hathaway sjell në ekran inteligjencë, qetësi dhe vendosmëri. Edhe pse pjesa më e madhe e filmit përqendrohet te trazirat emocionale dhe psikologjike të Robit, interpretimi i saj e bën të qartë se pasojat e betejës shtrihen shumë përtej sallës së gjyqit. 9. Interstellar (2014) Në Interstellar të Christopher Nolan, Anne Hathaway interpreton Amelia Brand, një shkencëtare që udhëton përmes hapësirës dhe kohës. Filmi është kritikuar ndër vite për mënyrën se si ndërton personazhet femërore, por në një rishikim të veprës, interpretimi i Hathaway-t shfaq një dimension emocional që meriton më shumë vëmendje. Amelia përballet me humbjen, largësinë dhe peshën e ndjenjave njerëzore në një univers ku gjithçka duket e pafundme. Në një film të mbushur me ide mbi kohën, hapësirën dhe mbijetesën, Hathaway arrin të ruajë një dritë njerëzore. Monologu i saj mbi dashurinë dhe universin është një nga momentet që e përmbledh më qartë zemrën tematike të filmit. Aty, ndjenja nuk paraqitet si dobësi, por si një forcë që sfidon edhe kufijtë e hapësirës dhe kohës. 8. Armageddon Time (2022) Në Armageddon Time, James Gray ndërton personazhin e Esther-it, të interpretuar nga Hathaway, duke u frymëzuar nga nëna e tij: një grua hebreje e klasës punëtore në Queens, në vitet 1980, e cila ia kushton jetën përpjekjes për ta udhëhequr të birin në një botë të vështirë. Djali është Paul, një nxënës hebre i shkollës së mesme, i cili krijon miqësi me Johnny-n, një bashkëmoshatar me ngjyrë. Filmi prek diskriminimin në Amerikën e viteve 1980 dhe veçanërisht mënyrën se si ai shfaqet përmes sistemit të shkollave publike. Ajo që i jep filmit forcë është mënyra e sinqertë me të cilën Gray paraqet familjen e tij gjysmëautobiografike. Hathaway bëhet një nga shtyllat kryesore të kësaj bote familjare, duke shmangur melodramën dhe duke krijuar një grua të ndërlikuar, të vendosur nën presion të madh. Esther nuk është një personazh ideal. Ajo ka dobësitë e saj dhe është pjesë e një komuniteti që mbart paragjykime. Pikërisht kjo papërsosmëri e bën interpretimin e Hathaway-t më njerëzor. 7. Colossal (2016) Colossal i Nacho Vigalondo-s është një nga filmat më të pazakontë në filmografinë e Hathaway-t. Historia ndjek Gloria-n, një grua të dëshpëruar, alkoolike dhe në vështirësi, e cila kthehet në vendlindje pas një ndarjeje. Aty ajo rilidhet me mikun e saj të fëmijërisë, Oscar-in, të interpretuar nga Jason Sudeikis. Në mënyrë të çuditshme, Gloria zbulon se lëvizjet e saj lidhen me një përbindësh gjigant, një kaiju që terrorizon Seulin. Premisa është absurde dhe filmi merr kthesa gjithnjë e më të papritura. Por pikërisht në këtë univers të pazakontë, Hathaway ndërton një nga interpretimet më interesante të saj. Gloria është një grua që duhet të përballet me pasojat e egoizmit të saj dhe me mënyrën se si veprimet e saj kanë dëmtuar njerëz të pafajshëm. Përtej konceptit fantastik të filmit, Hathaway e mban personazhin të lidhur me realitetin emocional. Përbindëshi mund të jetë gjigant, por në qendër të filmit mbetet një grua që duhet të përballet me veten. 6. Brokeback Mountain (2005) Në Brokeback Mountain të Ang Lee, Hathaway interpreton Lureen, një kaubojse të pasur nga Teksasi, bashkëshortja e Jack Twist-it, të interpretuar nga Jake Gyllenhaal. Lureen shfaqet relativisht pak në film. Për këtë arsye, interpretimi i Hathaway-t shpesh mbeti në hije përballë atyre të Heath Ledger, Jake Gyllenhaal dhe Michelle Williams. Por me kalimin e kohës, personazhi i saj fiton një peshë tjetër. Prania e kufizuar e Lureen-it ndihmon në nënvizimin e sekretit që bashkëshorti i saj mban brenda martesës: marrëdhënien me Ennis-in, të interpretuar nga Heath Ledger. Hathaway e ndërton Lureen-in përmes detajeve: theksi teksan, buzëkuqi dhe thonjtë e kuq, paruka bionde dhe pamja e saj karakteristike. Janë detaje të vogla, por së bashku krijojnë një personazh të plotë, i cili i jep filmit një nga nuancat e tij më të dhimbshme. 5. Eileen (2023) Një nga interpretimet më pak të vlerësuara sa duhet të Hathaway-t gjendet në Eileen, përshtatje kinematografike e romanit të Ottessa Moshfegh. Ajo interpreton Rebecca Saint John, një psikologe bionde, elegante dhe misterioze. Kur Rebecca shfaqet në burgun e të miturve ku punon Eileen, të interpretuar nga Thomasin McKenzie, sekretarja e turpshme magjepset nga personaliteti i saj intelektual dhe i pakapshëm. Obsesioni mes dy grave rritet dhe bëhet gjithnjë e më kompleks, veçanërisht kur Rebecca vendos të marrë drejtësinë në duart e veta. Hathaway e ndërton Rebecca-n duke balancuar me kujdes shenjat e një psikologjie të trazuar me një joshje që nuk mund të kapet lehtë. Personazhi duket sikur është krijuar për aftësitë e Hathaway-t: një grua me një hijeshi të pafundme, por me çarje emocionale që shfaqen papritur dhe me forcë. 4. The Princess Diaries (2001) Ka pak raste kur një debutim arrin të krijojë menjëherë një yll. The Princess Diaries është një prej tyre. Filmi e bëri Anne Hathaway një emër të njohur dhe ajo e ktheu Mia Thermopolis-in në një personazh të paharrueshëm. Mia është një adoleshente e sikletshme nga San Francisko, e cila në moshën 15-vjeçare zbulon se ka prejardhje mbretërore. Jeta e saj ndryshon kur gjyshja e larguar prej saj, e cila vjen nga mbretëria imagjinare e Genovia-s, shfaqet në qytet gjatë një vizite diplomatike. Në këtë rol, Hathaway nuk kishte ende nevojë të demonstronte të gjithë fuqinë e saj dramatike. Ajo kishte nevojë për personalitet, humor dhe hijeshi. Dhe i kishte të gjitha. Mia Thermopolis u bë menjëherë një figurë e dashur për publikun dhe Hathaway fitoi një vend të veçantë në zemrat e shikuesve. 3. The Devil Wears Prada (2006) Pesë vjet pas debutimit të saj, Hathaway u përball me një prej ikonave më të mëdha të kinemasë bashkëkohore: Meryl Streep në rolin e Miranda Priestly-t. Në The Devil Wears Prada, Hathaway interpreton Andy Sachs, një shkrimtare e re, plot idealizëm, e cila përfundon në botën brutale të botimeve të modës dhe të revistës imagjinare Runway. Forca e interpretimit të saj qëndron veçanërisht në mënyrën se si përballet me Streep-in. Dialogët mes Andy-t dhe Miranda-s janë një përplasje e vazhdueshme mes dy botëve. Por Hathaway nuk ndërton vetëm një raport me Miranda-n. Ajo krijon një kimi të veçantë edhe me Stanley Tucci-n në rolin e Nigel-it dhe me Emily-n, të interpretuar nga Emily Blunt. Filmi është kthyer në një vepër kulturore, me skena dhe replika që vazhdojnë të jetojnë në kujtesën kolektive. Andy u bë aq e dashur për publikun, sa rikthimi i saj në The Devil Wears Prada 2 u prit me entuziazëm, edhe pse vazhdimi nuk arriti të kishte të njëjtin ndikim si filmi i parë. 2. Rachel Getting Married (2008) Me Rachel Getting Married, Anne Hathaway dëshmoi se mund të shkonte shumë më larg se imazhi i vajzës së re simpatike. Filmi i Jonathan Demme, një nga veprat e tij të fundit madhore, i solli Hathaway-t nominimin e parë për Oscar dhe e vendosi përfundimisht përballë një sfide tjetër artistike. Ajo interpreton Kym-in, një ish-modele të varur nga droga, e cila merr një leje të përkohshme nga rehabilitimi për të marrë pjesë në martesën e motrës së saj, Rachel. Por pas varësisë fshihet një plagë shumë më e thellë. Kym ka shkaktuar një aksident automobilistik në të cilin humbi jetën vëllai i saj. Tragjedia e ka copëtuar familjen dhe kthimi i saj për dasmën e Rachel-it rihap plagë që nuk janë mbyllur kurrë. Hathaway nuk e luan Kym-in si një viktimë të thjeshtë. Ajo e përballon personazhin me një sinqeritet të ashpër, duke hyrë në anët më të errëta të psikologjisë së saj, por pa ia hequr njerëzoren. Ky rol e shndërroi perceptimin për Hathaway-n. Ajo nuk ishte më vetëm aktorja e komedive adoleshente. Ajo ishte një talent dramatik i një brezi. 1. Les Misérables (2012) Në majën e kësaj renditjeje qëndron Fantine e Les Misérables. Rrallëherë një Oscar për aktoren më të mirë në rol dytësor është dukur kaq i merituar sa ai i Anne Hathaway-t për interpretimin në filmin e Tom Hooper, bazuar në romanin monumental të Victor Hugo-s. Fantine është një nënë nga shtresa punëtore, e cila lufton për të mbajtur vajzën e saj. E shtyrë nga varfëria dhe dëshpërimi, ajo përfundon në prostitucion dhe më pas vdes nga tuberkulozi. Hathaway shfaq në këtë personazh një dhimbje të heshtur, të ngadaltë dhe shkatërruese. Momenti më i fuqishëm vjen me interpretimin e këngës “I Dreamed a Dream”. Ajo nis si një pëshpërimë e mbytur nga lotët dhe gradualisht shndërrohet në një shpërthim dëshpërimi. Në pak minuta, Hathaway përmbledh një jetë të tërë të humbur mes ëndrrave, varfërisë, dashurisë dhe zhgënjimit. Fantine është një nga ato performanca që nuk mbështeten vetëm te teknika. Ajo kërkon dorëzim emocional. Dhe Hathaway e jep të gjithë veten. Një karrierë që vazhdon të sfidojë pritshmëritë Nga Mia Thermopolis te Fantine, nga Andy Sachs te Kym, nga Amelia Brand te Rebecca Saint John, Anne Hathaway ka ndërtuar një karrierë që nuk mund të përkufizohet vetëm nga një rol. Ajo mund të jetë komike, dramatike, romantike, tragjike, e çuditshme apo e errët. Mund të jetë një princeshë, një nënë, një psikologe, një shkrimtare, një shkencëtare apo një grua e shkatërruar nga jeta. Pikërisht kjo është ndoshta arsyeja pse karriera e saj vazhdon të jetë kaq interesante: Hathaway nuk ka lejuar që suksesi i një roli të kthehet në burgun e rolit të radhës. Pas 25 vitesh në Hollywood, ajo vazhdon të ndryshojë, të rrezikojë dhe të kërkojë personazhe të rinj. Dhe në një industri që shpesh i vendos aktorët në kategori të paracaktuara, kjo aftësi për të mos u përsëritur është një nga shenjat më të forta të një karriere të madhe. Burimi: Harper’s Bazaar, “Anne Hathaway’s Best Performances, Ranked”, Maxwell Rabb, publikuar më 13 gusht 2026. https://www.harpersbazaar.com/culture/film-tv/a73395441/anne-hathaway-movies-ranked/ © Prestige Magazine All Rights Reserved.

KUR VJEN FILLIMI I SHKOLLËS… DIKUR, 1 SHTATORI SHKOLLA, TEMPULLI I DIJES DHE VLERAT QË DUHET TË RUAJME. Fillimi i vitit të ri shkollor, sidomos dita e parë, është regjistruar në kalendarin e kujtesës sonë. Sa herë afrohet Shtatori, sikur hapet një derë e vjetër brenda nesh. Rikthehen bankat, librat, fletoret, korridoret, zërat gazmorë të fëmijëve dhe mbi të gjitha, zëri i mësuesit. Rikthehet një botë që sot na duket më e largët, por që dikur ishte qendra e ditëve tona. Dhe bashkë me të rikthehet kujtimi i një institucioni që kishte një mision shumë më të madh se mësimi i një programi. Shkolla. Ajo nuk ishte vetëm ndërtesa ku shkonim çdo mëngjes. Ishte vendi ku, krahas dijes, fillonte të formohej njeriu. Ishte një lloj tempulli i dijes, ku fëmija hynte i vogël dhe gradualisht mësonte të kuptonte botën, veten dhe marrëdhënien me të tjerët. Në tempull kërkohet drita. Në shkollë kërkohet dija. Të dyja kërkojnë respekt, përkushtim dhe një përulësi të bukur përballë asaj që ende nuk dimë. Prandaj arsimi nuk mund të matet vetëm me nota, provime apo dëftesa. Shkolla është vendi ku njohuria takohet me karakterin dhe liria me përgjegjësinë. Aty fëmija mëson të lexojë, por edhe të dëgjojë. Mëson të shkruajë, por edhe të shprehë mendimin me respekt. Mëson të fitojë, por edhe ta pranojë humbjen me dinjitet. Mbi të gjitha, kupton se nuk jeton vetëm dhe se çdo e drejtë shoqërohet me një përgjegjësi. Sa shumë kujtime dhe rregulla kemi marrë me vete nga shkolla, edhe atëherë kur nuk e kuptonim se do të na shoqëronin gjatë gjithë jetës. Të vije në kohë. Të prisje radhën. Të dëgjoje kur fliste tjetri. Të respektoje mësuesin dhe shokun e klasës. Mësoje se fjala e dhënë kishte peshë dhe se përgjegjësia nuk mund të shmangej. Disa nga këto rregulla mund të duken sot të vjetra, por ideja e rregullit nuk vjetrohet. Liria nuk është mungesë kufijsh. Është vetëdije për kufijtë dhe përgjegjësinë që kemi ndaj njëri-tjetrit. Rregullat nuk janë gjithmonë mure që na ndalojnë. Shpesh janë ura që na mësojnë të jetojmë së bashku. Një shoqëri pa rregull humbet rendin. Një shoqëri pa parime humbet drejtimin. Format mund të ndryshojnë me kohën, por nevoja për respekt, përgjegjësi dhe drejtësi mbetet e përhershme. MËSUESIT Dhe në qendër të këtij institucioni qëndronte mësuesi. Pa të, shkolla do të ishte vetëm një ndërtesë me banka, libra dhe dërrasa. Mësuesi i jepte zë dijes dhe kuptim fjalës së shkruar. Ai nuk ishte vetëm njeriu që shpjegonte një mësim përpara klasës. Ishte udhërrëfyesi që ndihmonte një fëmijë të gjente drejtimin e vet. Ishte autoriteti që kërkonte respekt, por njëkohësisht duhej të dinte të respektonte dhe të kuptonte fëmijën përballë tij. Prandaj figura e mësuesit duhet të ruajë gjithmonë lartësinë, profesionalizmin, pastërtinë dhe dinjitetin. Fëmija nuk ka nevojë vetëm për dikë që di. Ka nevojë për dikë që di të udhëheqë, të dëgjojë, të kuptojë dhe të besojë tek ai. Në këtë kuptim, mësuesi bëhet shpesh prindi i dytë. Jo sepse zëvendëson familjen, por sepse e shoqëron fëmijën gjatë viteve më të rëndësishme të formimit. Një fjalë e mësuesit mund të mbetet në kujtesë shumë më gjatë se një faqe libri. Ndonjëherë mjafton një “Ti mundesh”, thënë në kohën e duhur, që një fëmijë të besojë për herë të parë tek vetja. MËSUESET E MIA Për mua, kjo nuk është vetëm një kujtesë e largët. Unë ende i dua fort mësueset e mia. Dhe sot, pas kaq vitesh, ato janë po aq të dashura për mua sa ishin dikur. Ndoshta edhe më shumë, sepse tani e kuptoj më mirë vlerën e asaj që më dhanë. Për mua, ato mbeten të dytat pas nënës. Nëna më dha jetën. Mësueset e mia më ndihmuan ta kuptoja më mirë atë. Nëna më mësoi hapat e parë. Ato më drejtuan drejt dijes, kulturës dhe formimit. Kjo është arsyeja pse disa mësues nuk largohen kurrë nga jeta jonë. Ata mbeten të pranishëm në mënyrën si mendojmë, si flasim, si punojmë dhe si sillemi. Mund të harrojmë një formulë, një datë apo një faqe libri. Por nuk harrojmë lehtë njeriun që na ka dhënë besim në momentin kur kishim më shumë nevojë. PËRPARËSJA E ZEZË Dhe pastaj ishte përparësja e zezë. E pastër, e hekurosur me kujdes nga duart e nënës dhe e veshur me atë seriozitetin e bukur që kishte dita e parë e shkollës. Ajo mbulonte shumë prej dallimeve që fëmijët sillnin nga shtëpia. Për disa orë, përpara dijes, ato dallime mbeteshin në sfond. Të gjithë ishim, mbi të gjitha, nxënës. Përparësja nuk e zhdukte pabarazinë e jetës, por sillte një simbol të bukur: përpara dijes, fëmija duhej të kishte të njëjtën mundësi për të mësuar, për t'u zhvilluar dhe për të ëndërruar. Ndoshta kjo është një nga arsyet pse fotografitë e vjetra të klasave na prekin ende. Në to shohim fytyrat e fëmijërisë, por edhe njerëzit me të cilët ndamë vitet e para të formimit. Shikojmë një kohë që nuk kthehet më, por që vazhdon të jetojë brenda nesh. Çdo Shtator vjen me një pyetje të heshtur: Çfarë duhet të marrim me vete nga ajo kohë? Jo gjithçka. Koha ndryshon dhe shkolla duhet të ndryshojë bashkë me të. Teknologjia është pjesë e jetës sonë. Mënyrat e mësimit duhet të ecin përpara. Nxënësi i sotëm jeton në një botë ku informacioni është vetëm një klikim larg. Por modernizimi nuk duhet të na bëjë të harrojmë themelin. Dijen. Disiplinën. Përgjegjësinë. Respektin. Ndershmërinë. Dinjitetin. Dashurinë për të mësuar. Dhe mbi të gjitha, duhet të ruajmë figurën e mësuesit. Sepse një shoqëri që zhvlerëson mësuesin, rrezikon të zhvlerësojë edhe vetë dijen. Shkolla mund të ketë ekrane në vend të dërrasave të zeza. Nxënësi mund të mbajë një botë të tërë informacioni në telefon. Por asnjë teknologji nuk mund të zëvendësojë karakterin. Asnjë ekran nuk mund të zëvendësojë një mësues që të sheh në sy dhe të thotë: “Ti mundesh. Je premtues për të ardhmen.” 1 SHTATORI – KUJTESË. Prandaj, 1 Shtatori nuk është vetëm fillimi i një viti të ri shkollor. Është një kujtesë për atë që duhet të mbetet e çmuar në arsim. Shkolla si tempull i dijes. Mësuesi si udhërrëfyes i formimit. Rregulli si themel i bashkëjetesës. Parimi si busull e karakterit. Dhe fëmija si qenia që duhet të mësojë jo vetëm të dijë, por edhe të jetë. Muret mund të ndryshojnë. Bankat mund të ndryshojnë. Librat mund të ndryshojnë. Teknologjia do të ndryshojë gjithnjë. Por misioni njerëzor i shkollës nuk duhet të ndryshojë. Të ndriçojë mendjen. Të formojë karakterin. Të mësojë respektin. Të kultivojë përgjegjësinë. Të hapë rrugën drejt një shoqërie më të mirë. Dhe sa herë vjen Shtatori, unë kujtoj. Kujtoj shkollën. Kujtoj përparësen. Kujtoj bankën, librat dhe zërat e fëmijërisë. Por mbi të gjitha, kujtoj mësueset e mia. Sot mund ta them me të njëjtën dashuri si dikur: Ato janë ende po aq të dashura për mua. Sepse disa njerëz i përkasin kujtesës. Mësueset e mia i përkasin kujtesës dhe zemrës. Gëzuar fillimin e vitit të ri shkollor! Shtator të mbarë dhe suksese për nxënësit që nisin rrugën e dijes, për prindërit që i përcjellin me shpresë dhe për mësuesit që çdo ditë hyjnë në klasë për të formuar një të ardhme. Sepse shkolla mbaron, por ajo që mbjell tek njeriu nuk mbaron kurrë. E gjithë jeta është shkollë. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Rubrika Art Bota Yje qe frymezojnë. GEORGE CLOONEY NDEROHET ME LUANIN E ARTË PËR ARRITJE NË KARRIERË. Venecia hap edicionin e 83-të të Festivalit të Filmit me yjet e kinematografisë botërore dhe një dedikim emocionues për Amal Më 3 shtator 2026, në Venecia u zhvillua ceremonia hapëse e edicionit të 83-të të Festivalit Ndërkombëtar të Filmit në Venecia, një nga ngjarjet më prestigjioze të kinematografisë botërore. Mbrëmja e inaugurimit solli në tapetin e kuq emra të mëdhenj të filmit dhe modës, ndërsa : Momenti më i rëndësishëm i ceremonisë ishte nderimi i George Clooney-t me Luanin e Artë për Arritje në Karrierë. Atmosfera në Sala Grande ishte e mbushur me elegancë, emocione dhe entuziazëm. Fotografët, mediat ndërkombëtare dhe publiku ndoqën me vëmendje mbërritjen e yjeve, ndërsa tapeti i kuq u kthye në skenën e parë të një festivali që edhe këtë vit bashkoi kinemanë, artin dhe magjinë e spektaklit. Në qendër të mbrëmjes ishte George Clooney, i cili mbërriti në Venecia një ditë më parë së bashku me bashkëshorten e tij, Amal Clooney. Në tapetin e kuq, aktori u shfaq me natyrshmërinë që e karakterizon: ndaloi për fansat, nënshkroi autografe, bëri selfie dhe shkëmbeu batuta me fotografët. Thirrjet “George!” shoqëruan kalimin e tij përgjatë tapetit, ndërsa dhjetëra telefona u ngritën për të fotografuar një prej ikonave më të njohura të kinematografisë amerikane. Pranë tij, Amal Clooney tërhoqi vëmendjen me elegancën e saj. E veshur me një fustan mbrëmjeje, ajo qëndroi pak më përpara, pranë hyrjes së Sala Grande, ku u ndal edhe për të biseduar me aktoren Laura Dern. Ishte një prej atyre mbrëmjeve ku eleganca nuk qëndron vetëm te veshjet, por edhe te mënyra se si personalitetet e mëdha e përballojnë vëmendjen e publikut. Një tapet i kuq me yjet e kinemasë botërore Mes protagonistëve të mbrëmjes ishte edhe Jonathan Bailey, i cili nuk ishte pjesë e kastit të filmit hapës Ink, por mbërriti si i ftuar dhe u prit me entuziazëm të madh nga publiku. Filmi inaugurues, Ink, me regji të Danny Boyle, u përfaqësua në tapetin e kuq nga aktorët Guy Pearce, Claire Foy dhe Jack O’Connell, së bashku me regjisorin. Guy Pearce, i cili në film interpreton të riun Rupert Murdoch, u shfaq me smoking. Claire Foy, e njohur ndërkombëtarisht për rolin e saj në The Crown, u paraqit me një imazh krejtësisht ndryshe nga ai mbretëror me të cilin publiku e ka identifikuar për vite me radhë. Ndërkohë, Jack O’Connell, më i rezervuar në qëndrimin e tij, ishte gjithashtu ndër figurat më të kërkuara nga fotografët. Një tjetër protagoniste e rëndësishme e mbrëmjes ishte Maggie Gyllenhaal, e cila mori pjesë në tapetin e saj të parë të Venecias në cilësinë e presidentes së jurisë së festivalit. Bianca Balti dhe Werner Herzog Në mesin e figurave italiane që tërhoqën vëmendjen ishte Bianca Balti, e cila zgjodhi një paraqitje spektakolare me dy krahë të mëdhenj të bardhë, duke krijuar një prej imazheve më të spikatura të tapetit të kuq. Pranë saj u shfaq regjisori i njohur gjerman Werner Herzog, elegant në smoking dhe me qëndrimin e tij karakteristik. Në tapetin e kuq u shfaqën gjithashtu Lena Herzog, Nicholas Galitzine, Levante, Pietro Palumbo, Matilde Gioli dhe personalitete të tjera të artit dhe kinemasë. Momenti i madh i George Clooney-t Pas përfundimit të tapetit të kuq nisi ceremonia zyrtare, e drejtuar nga Greta Scarano dhe Nicolas Maupas. Vëmendja u përqendrua te George Clooney, protagonist i nderimit kryesor të mbrëmjes. Një montazh filmik riktheu në ekran momente nga karriera e tij, duke sjellë përpara publikut një pjesë të rrugëtimit të gjatë artistik të aktorit. Më pas, Laura Dern u ngjit në skenë për të mbajtur fjalimin e nderimit. Ajo kujtoi miqësinë e saj me Clooney-n, e cila ka zgjatur për më shumë se katër dekada dhe ka nisur në sheshxhirimin e Grizzly 2. Dern lexoi gjithashtu mesazhe nga miqtë e aktorit. Brad Pitt e përshkroi Clooney-n me humor dhe dashamirësi, duke e cilësuar si një njeri shakaxhi, altruist dhe si personin që do të doje ta kishe pranë në një situatë krize, edhe pse, me të njëjtin humor, e përshkroi si një valltar të tmerrshëm. Mesazhe urimi dhe vlerësimi erdhën edhe nga Adam Sandler dhe Steven Soderbergh. Dhe më pas erdhi momenti i George Clooney-t. Aktori mori në dorë mikrofonin dhe atmosfera e ceremonisë ndryshoi. Pas gjithë humorit, buzëqeshjeve dhe energjisë së tapetit të kuq, ai zgjodhi të fliste për personin që kishte pranë vetes atë mbrëmje: Amal Clooney. “Nuk kam më fjalë për të përshkruar sa shumë e dua gruan time” Në fund të fjalës së tij, Clooney iu drejtua bashkëshortes me një deklaratë të thjeshtë, por thellësisht emocionale: “Nuk kam më fjalë për të përshkruar sa shumë e dua gruan time dhe sa krenar jam për të.” Ishte ndoshta momenti më intim i gjithë mbrëmjes. George Clooney, i cili vetëm pak çaste më parë kishte qenë ylli i buzëqeshjeve, batutave, autografeve dhe fotografive, për një moment u shfaq thjesht si bashkëshorti që fliste me dashuri dhe krenari për gruan e tij. Në një ceremoni ku gjithçka ishte e konceptuar rreth madhështisë së kinemasë, kostumeve, dritave dhe fotografëve, fjalët për Amal sollën një emocion të veçantë njerëzor. Venecia e nisi kështu edicionin e saj të 83-të: me një tapet të kuq të mbushur me yje, një ceremoni kushtuar kinemasë dhe një nderim të veçantë për George Clooney-n, i cili mori Luanin e Artë për Arritje në Karrierë. Por mes gjithë shkëlqimit të mbrëmjes, ajo që mbeti më shumë ishte një fjali e thjeshtë për dashurinë, admirimin dhe krenarinë ndaj Amal. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Rome 4 - 5 shtator 2016. Shenjterimi i Nënë Terezes. Kam përjetuar emocione tè mëdha. Ne ditën e parë të lutjeve dhe nè ditèn tjetèr, në Vatikan ne diten e Shenjtërimit te nènè Terezes. Isha e ftuar. E SHTRENJTA NËNË TEREZË – E MËSOVE BOTËN TË SHIKONTE, DËGJONTE, E TE PREKTE DHIMBJEN. Sot, në Ditën Ndërkombëtare të shenjterimit Bamirësisë dhe në përvjetorin e ndarjes nga jeta, kujtojmë me nderim Shën Terezën, Nënën tonë Terezë, gruan shqiptare që ia kushtoi gjithë jetën dashurisë, humanizmit dhe shërbimit ndaj më të varfërve, të sëmurëve dhe të braktisurve.. Një jetë në shërbim të njeriut, një testament vlerash për paqen, dashurinë dhe humanizmin Nënë Terezë, ti nuk e kërkove kurrë madhështinë. Ajo erdhi vetë, ndërsa ti zgjodhe rrugën më të thjeshtë dhe më të vështirë: të jesh pranë atij që vuante. Në atë ditë të 4 shtatorit 2016, unë isha aty, në Sheshin e Shën Pjetrit, në Vatikan, për të marrë pjesë në kanonizimin e Shenjtë Terezës. Ishte një nga ato ditë që nuk i përjeton vetëm me sy, por me gjithë qenien. Pranë meje ishin Misionaret e Bamirësisë, motrat e Nënë Terezës, të veshura me të bardhën e tyre të thjeshtë, me shiritat blu që tashmë ishin bërë pjesë e imazhit të tyre dhe të misionit që ti kishe lënë pas. Ndenja pranë tyre dhe, për një çast, më dukej sikur po afrohesha jo vetëm me historinë tënde, por me frymën e shenjtërisë që ti kishe mbjellë në jetën e tyre. Aty, në Vatikan, mes mijëra njerëzve të ardhur nga e gjithë bota, ndjeva një heshtje të veçantë brenda vetes. Mora frymë shenjtërie. Jo asaj shenjtërie së largët, të paarritshme, por asaj që lind nga përulësia, nga shërbimi, nga duart që prekin plagët e tjetrit dhe nga zemra që nuk kërkon asgjë në këmbim. Nënë Terezë, duke qëndruar pranë motrave të tua, ndjeva se ti ishe ende aty. Ishte sikur rruga jote nga Shkupi në Kalkutë, nga rrugët e varfra të Indisë deri në Sheshin e Shën Pjetrit, të mblidhej në atë ditë të vetme. Dhe kur Papa Françesku shpalli zyrtarisht: “Ne e shpallim dhe e përcaktojmë Shën Terezën e Kalkutës Shenjtore”, emocioni nuk ishte vetëm i një ceremonie fetare. Ishte ndjesia se një jetë e tërë kushtuar njeriut po merrte përpara botës vulën e përjetësisë. Unë isha aty. E pashë. E dëgjova. E përjetova. Dhe sot, sa herë kujtoj atë ditë, nuk më rikthehet vetëm pamja e Vatikanit. Më rikthehet ajo ndjesi e papërsëritshme: se për disa orë pata fatin të merrja frymë pranë një historie të shenjtë, pranë motrave që vazhdonin misionin tënd dhe pranë kujtimit të një gruaje që e bëri dashurinë një mënyrë jetese. Nënë Terezë, atë ditë kuptova edhe më thellë se përse bota të nderoi. Sepse shenjtëria jote nuk ishte vetëm në qiell. Ajo ishte aty, në duart e motrave të tua, në lutjet e njerëzve, në heshtjen e Vatikanit dhe në zemrat e miliona njerëzve që kishin ardhur të të thoshin: faleminderit. Nga Shkupi ku linde si Anjezë Gonxhe Bojaxhiu, deri në rrugicat e varfra të Kalkutës, jeta jote u kthye në një udhëtim të gjatë drejt njeriut. Në moshën tetëmbëdhjetëvjeçare u largove nga familja dhe nise një rrugë nga e cila nuk do të ktheheshe më pas, të paktën jo për të jetuar jetën e zakonshme që kishe lënë pas. Ti zgjodhe misionin. Dhe misioni yt nuk kishte kufij. Ti mjekove plagët e trupit, por edhe ato të shpirtit. U përkule mbi të sëmurët, të varfrit, të braktisurit, fëmijët pa përkujdesje dhe njerëzit që shoqëria kishte pushuar së parë. Nuk pyete kush ishin, nga vinin, çfarë besonin apo çfarë kishin humbur. Për ty, përpara teje ishte gjithmonë një njeri. Dhe njeriu mjaftonte. Në Kalkutë, aty ku varfëria kishte marrë përmasa që bota shpesh preferonte të mos i shihte, ti krijove një kontrast të fuqishëm me një botë që po ecte drejt pasurisë, pushtetit dhe modernitetit, ndërsa miliona njerëz mbeteshin pas saj. Ti zgjodhe të ecje në drejtimin e kundërt. Aty ku të tjerët shihnin skamje, ti shihje dinjitet. Aty ku të tjerët shihnin një të braktisur, ti shihje një njeri. Aty ku bota dëgjonte zhurmën e saj, ti dëgjove heshtjen e atyre që nuk kishin më zë. Me devocion dhe humanizëm, ti i shërbeve të varfërve dhe të pambrojturve, duke e kthyer dashurinë në veprim. Misionaret e Bamirësisë u bënë familja e madhe e këtij misioni. Shkolla, qendra kujdesi, shtëpi për të sëmurët, fëmijët dhe të moshuarit e braktisur u shndërruan në dëshmi të një filozofie të thjeshtë: nuk mund ta ndryshosh të gjithë botën menjëherë, por mund t'ia ndryshosh botën një njeriu. Ti nuk shkrove një traktat për humanizmin. Ti e jetove atë. Dhe pikërisht për këtë, bota të pa. Të nderoi India. Të nderuan qytete e institucione në kontinente të ndryshme. Të nderuan presidentë, mbretër, papë, akademikë dhe organizata ndërkombëtare. Erdhën medaljet dhe titujt: Çmimi Ramon Magsaysay, Çmimi Templeton, Çmimi Balzan, Bharat Ratna, Medalja Presidenciale e Lirisë dhe shumë vlerësime të tjera. Por një ditë, më 17 tetor 1979, bota të dha një nga nderimet më të mëdha: Çmimin Nobel për Paqe. Dhe ti nuk e përdore atë lavdi për veten. E ktheve sërish te të varfrit. Sepse ti e dije se nderi i vërtetë nuk është ajo që merr, por ajo që je në gjendje të japësh. Bota të duartrokiti, por ti vazhdove të dëgjosh ata që nuk mund të duartrokisnin. Bota të ngriti në piedestal, por ti vazhdove të uleshe pranë atyre që jetonin në tokë. Kjo ishte madhështia jote. Ti mbete shqiptare në gjak, indiane në shtetësi dhe, siç e the vetë, i përkiste me zemër Krishtit. Dhe Shqipëria të priti vetëm një herë, më 1989, ndërsa regjimi që kishte ndarë familjen tënde nga ti ishte ende në fuqi. Ti erdhe pa hakmarrje, pa urrejtje, pa fjalë të mëdha. Erdhe me falje. Në atë vizitë, ti takove edhe Nexhmije Hoxhën dhe vendose lule mbi varrin e Enver Hoxhës. Ishte një gjest që shumëkush mund ta kishte pasur të pamundur ta kuptonte, por që fliste për një dimension tjetër të karakterit tënd: ti nuk e lejove dhimbjen të të kthente në urrejtje. Ndoshta aty qëndron një nga mësimet më të mëdha të jetës sate. Ti nuk e mohave dhimbjen. Ti e shndërrove atë në dashuri. Prandaj fjalët e tua vazhdojnë të jetojnë. “Zoti është dashuri.” Kjo nuk ishte vetëm një fjali për ty. Ishte mënyra jote e të jetuarit. Ti i kërkove botës të mos e harronte fëmijën, të mos e braktiste të sëmurin, të mos e kthente shpinën ndaj të varfrit, të mos e humbiste mëshirën në emër të zhvillimit. Në një shekull të trazuar, ti krijove një testament vlerash, ku paqja nuk ishte thjesht mungesë lufte, por prani e dashurisë; humanizmi nuk ishte fjalë, por përgjegjësi; dhe besimi nuk ishte vetëm lutje, por shërbim. Më 5 shtator 1997, ti u largove nga kjo botë. Por historia jote nuk mbaroi atë ditë. Më 19 tetor 2003 u shpalle e lumturuar. Më 4 shtator 2016, në Sheshin e Shën Pjetrit në Romë, Papa Françesku të shpalli Shenjtore të Kishës Katolike. Dhjetëra mijëra njerëz ishin aty. Por, në një kuptim më të thellë, aty ishte edhe ajo botë për të cilën ti kishe jetuar: bota e të varfërve, e të sëmurëve, e fëmijëve, e të braktisurve, e njerëzve që kishin nevojë të besonin se dikush ende i shihte. Nënë Terezë, bota të nderoi me çmime, tituj dhe medalje. Por trashëgimia jote nuk është prej ari. Ajo është prej njerëzish. Është në duart që ndihmojnë. Në zemrat që falin. Në sytë që shohin dhimbjen e tjetrit. Në çdo njeri që zgjedh dashurinë në vend të indiferencës. Ti na mësove se një jetë mund të jetë e vogël në hapësirë dhe e pafundme në ndikim. Dhe sot, kur bota ka më shumë mjete, por jo gjithmonë më shumë dhembshuri, zëri yt bëhet edhe më i nevojshëm. Nënë Terezë, ti nuk e ndryshove botën duke pushtuar njerëzit. E ndryshove duke u shërbyer atyre. Dhe kjo është arsyeja pse emri yt mbeti përtej një epoke, përtej një vendi, përtej një kombi. Ti u bëre një nga fytyrat më të njohura të dashurisë njerëzore. Një shqiptare që bota e njohu. Një misionare që bota e dëgjoi. Një grua që nuk premtoi ta shpëtonte njerëzimin, por zgjodhi të mos e linte vetëm atë që vuante pranë saj. Nënë Terezë, ti i mësove botës se humanizmi fillon aty ku njeriu ndalon së pyeturi “çfarë fitoj?” dhe fillon të pyesë “çfarë mund të bëj për ty?”. Ky është testament yt. Paqe. Dashuri. Falje. Shërbim.vlera universale Dhe mbi të gjitha, një kujtim që nuk plaket: “Zoti është dashuri.” Bekimi yt do te orientojë shoqërine tone drejt humanizmit dhe dashurisë. Drejt puneve e veprave te mira nga te gjithë. Founder & Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright © LP / Revista Prestige

Hyrje nga Revista Prestige, me pas artikulli origjinal i Prof A.Spiro Artikulli i Aristotel Spiros ngre një çështje të rëndësishme: si përdoret gjuha e integrimit evropian nga institucionet shqiptare dhe sa e kuptueshm. e është ajo për qytetarin. Spiro ndalet veçanërisht te përdorimi institucional i termit acquis, i cili është bërë pjesë e përditshme e dokumenteve, raporteve dhe komunikimeve zyrtare për procesin e anëtarësimit në BE. Por çfarë nënkupton “acquis” në gjuhën institucionale? Acquis communautaire është termi teknik me të cilin institucionet evropiane dhe vendet kandidate i referohen tërësisë së legjislacionit, rregullave, parimeve, politikave dhe detyrimeve të Bashkimit Evropian që një vend kandidat duhet të përafrojë, përvetësojë dhe zbatojë. Prandaj, në dokumentet zyrtare shqiptare hasim shprehje si “përafrimi i acquis-it”, “përmbushja e kërkesave të acquis-it” apo “harmonizimi me acquis-in e BE-së”. Pikërisht këtë përdorim institucional vë në diskutim Spiro: jo nevojën për termin teknik, por faktin që ai shpesh përdoret si një fjalë e pashpjeguar, sikur kuptimi i saj të ishte i vetëkuptueshëm për çdo qytetar. Për Spiron, një administratë që i drejtohet publikut duhet ta japë termin edhe në shqip, në mënyrë që qytetari të kuptojë se çfarë ligjesh, rregullash dhe standardesh po përshtaten dhe si lidhen ato me jetën e tij. Në këtë kuptim, shqipërimi i termit nuk është thjesht çështje fjalori, por çështje transparence dhe demokracie. Përmes analizës së këtij termi, autori ngre një pyetje më të gjerë: a mund të jetë qytetari pjesë e një procesi që nuk e kupton gjuhën me të cilën i komunikohet? Spiro argumenton se shqipërimi i terminologjisë evropiane nuk është thjesht çështje gjuhësore, por lidhet drejtpërdrejt me qartësinë, pjesëmarrjen qytetare, demokracinë dhe dinjitetin me të cilin Shqipëria duhet të hyjë në Evropë. ⁸ ACQUIS, OSE GJUHA ME TË CILËN HYJMË NË EVROPË nga Aristotel Spiro Botuar fillimisht në blogun personal “Veritas et Virtus”, më 26 gusht 2026. Pastaj vendoset i gjithë teksti që më dërgove, fjalë për fjalë, deri te shënimi i autorit dhe kushti i pronësisë intelektuale. VERITAS ET VIRTUS Wednesday, August 26, 2026 Acquis, ose gjuha me të cilën hyjmë në Evropë nga Aristotel Spiro Para pak kohësh më erdhi një e-mail zyrtar, ku më priste një fjali që aq me kujdes dukej e ndërtuar, sa mezi munda ta kuptoja: «Nga Përafrimi i A**cquis-së te Përmbushja e Kushteve për Mbylljen e Përkohshme të Kapitullit.» E lexova një herë dhe prapë e lexova dhe më mbeti ajo ndjesi e turpshme se isha me faj, meqenëse nuk qenkam aq i shkolluar për të hyrë në Evropë (apo Europë!). Shkronja e madhe nistore e çdo fjale në mes të fjalisë i ngjante një marshimi të pandalshëm brenda receptorëve të mi semantikë. E megjithatë, më dukej sikur nuk isha unë ai që s’e kuptoja fjalinë, por ishte vetë fjalia që nuk donte të kuptohej. Në zemër të saj rrinte fjala-kyç e gjithë kësaj ftohtësie: acquis. Çdo profesion i mbyllur ka fjalëkalimin e vet. Është ajo fjalë që, sapo e shqipton saktë, të hap derën për t’u bërë pjesë e kastës, por, nëse e ngatërron, të nxjerr zbuluar dhe rri si i huaj para portës. Acquis i ngjan pikërisht këtij fjalëkalimi. Duke e ndarë botën më dysh: më një anë «të lëçiturit», ata pak që «e dinë», që e flasin gjuhën e brendshme të procesit; më tjetër anë gjindja, e lënë të hamendësojë së jashtmi se çfarë po vendoset mbi shpinën e saj. A nuk qenka e çuditshme që rrugëtimin më të madh kolektiv të këtij brezi po ua përshkruajmë qytetarëve me një fjalë që ata vetë nuk e marrin vesh? Le ta zbulojmë, pra, misterin, sepse mister nuk paska! Acquis nuk është ndonjë koncept ezoterik i zbritur nga Brukseli si tabelat e Moisiut. Është thjesht pjesorja e foljes frënge acquérir ‘fitoj’: fjalë për fjalë, ‘e fituara’, ‘çka është arritur’. Acquis communautaire domethënë ‘e fituara komunitare’, tërësia e ligjeve, parimeve, politikave dhe detyrimeve të Bashkimit Evropian që vendet kandidate duhet të përvetësojnë. Në terma praktikë janë në fakt 35 kapitujt e negociatave të acquis communautaire, dhe jo vetë “arritjet komunitare”, pra: lëvizja e lirë e mallrave, lëvizja e lirë e punëtorëve, e drejta e vendosjes dhe liria e ofrimit të shërbimeve, lëvizja e lirë e kapitalit, prokurimi publik, e drejta tregtare dhe e drejta e shoqërive tregtare, mbrojtja e pronësisë intelektuale, politika e konkurrencës, shërbimet financiare, shoqëria e informacionit dhe mediat, bujqësia dhe zhvillimi rural, siguria ushqimore, politika veterinare dhe fitosanitare, peshkimi, politika e transportit, energjia, tatimet, politika ekonomike dhe monetare, statistikat, politika sociale dhe punësimi, politika e ndërmarrjeve dhe industria, rrjetet transevropiane, politika rajonale dhe koordinimi i instrumenteve strukturore, gjyqësori dhe të drejtat themelore, drejtësia, liria dhe siguria, shkenca dhe kërkimi shkencor, arsimi dhe kultura, mjedisi, mbrojtja e konsumatorit dhe e shëndetit publik, bashkimi doganor, marrëdhëniet e jashtme, politika e jashtme, e sigurisë dhe e mbrojtjes, kontrolli financiar, dispozitat financiare dhe buxhetore, institucionet dhe çështje të tjera. Ja, pra, që mbreti semantik na paska dalë lakuriq! Fjala që na paraqitet si e paprekshme dhe teknike, qenka aq e rëndomtë në prejardhje! Terri i saj semantik nuk vjen nga përmbajtja, por nga fakti i thjeshtë se nuk i kemi hyrë mundimit për ta përkthyer. Mund të thoshte ndokush: «E po mirë, le të mbetet kështu e papërkthyer, ç’të keqe ka?». Por këtu çështja nuk është thjesht filologjike. Gjuha nuk është zbukurim i jashtëm i një procesi. Gjuha është vetë dera prej së cilës hyn ose mbetesh jashtë. Qytetari që nuk i ka të qarta fjalët me të cilat i përvijohet e ardhmja e vet si mund të ndihet pjesë e kësaj të ardhmeje? Në vend që ta përjetojë integrimin si diçka që e bën bashkë me shtetin, e përjeton si diçka që i bëhet, si një operacion në të cilin ai është i shtrirë në tavolinë dhe nuk kupton asgjë nga fjalët që shkëmbejnë mbi kokën e tij ata që mbajnë thikën. Por a mund të quhet kjo pjesëmarrje? A mund të quhet kjo gjë pëlqim i qytetarit? Apo nuk qenka asgjë përveçse një reformë që i serviret një populli të heshtur? Mënyra se si një institucion e përdor gjuhën zbulon mënyrën se si e ka konceptuar punën e vet. Dhe pikërisht këtu qëndron thelbi. Kur organet shtetërore e servirin acquis-në si fjalë të huaj të pandryshuar, dashur pa dashur tradhtojnë filozofinë e tyre të vërtetë ndaj integrimit: atë të stilit të «kopjo-ngjit»-it («copy-paste»-it) legjislativ, të një liste me kutiçka që duhen markuar një nga një. ⁸Kapitujt «hapen» e «mbyllen përkohësisht» si liturgjia e një feje ku besimtari nuk e kupton latinishten e priftit. Dhe ndoshta pikërisht kjo duket e leverdisshme, meqenëse besimtari që nuk kupton nuk ka pse të pyesë. Dhe nga besimtari që nuk pyet nuk pritet ta thotë fjalën e vet. Mediumi është mesazhi. Procesin që synohet të mbetet teknik, i mbyllur, në duart e të paktëve, e tradhton një term i patejdukshëm. Në të vërtetë, e kundërta duhet synuar. Integrimi duhet të jetë përvetësim i normave dhe i vlerave nga një popull i tërë, që të jetë i vetëdijshëm dhe të ndihet i përfshirë. «Po saktësia?», do të kundërshtonte teknokrati, i fyer që dikush guxuaka t’ia prekë zhargonin. «Ky është term ndërkombëtar! Edhe anglishtja e përdor acquis-në të papërkthyer.» Po, i themi ne, vërtet e përdor! Por vëreni hollësinë që teknokrati ynë e harron: anglishtja vërtet e mban fjalën e huazuar nga frëngjishtja, " por e shpjegon në po atë fjali si «tërësia e së drejtës së BE-së»." Zgjidhja, pra, nuk ka qenë kurrë mes saktësisë dhe kuptueshmërisë. Kjo është një dilemë e rreme, ose ndryshe alibia e dembelit. Termi është mirë të tingëllojë shqip, të jetë i motivuar dhe i kapshëm, me origjinalin në kllapa kur e imponon saktësia. Shqipja ia ka arritur të shqipërojë me sukses shkenca të tëra, që nga fizika e deri te mjekësia, pa e humbur saktësinë. A do të dorëzohet vallë pikërisht atje ku bëhet fjalë për fjalët e së ardhmes së vet? Jo, jo, nuk është kjo saktësia. Në rastin më të mirë do të quhej përtaci. Në rastin më të keq, komoditet i largësisë që fjala e huaj vendos mes shtetit dhe qytetarit. Dhe ka një zgjidhje aq të thjeshtë, sa na vjen keq që duhet ta mbrojmë. Thuaje, pra, shqip: «arritjet»! Fjala e ka brenda vetes origjinalin acquis ‘çka është arritur’, por bën edhe diçka më shumë, diçka që teknokrati nuk e sheh dot, ngaqë fjalori i tij nuk e ka. Fjala shqipe rikthen pronësinë. Acquis*-ja* e origjinalit është e fituara e tjetrit, a**rritja e tjetrit . Bashkimi Evropian e ka fituar, kandidati le të adoptojë. Fjala ngërthen njëkahësí ose marrje pa dhënie apo dorëzim. Po ta quajmë shqip «arritje», e riklasifikojmë heshturazi si arritje ku edhe ne kemi hise, ku edhe ne marrim pjesë dhe jo vetëm e pranojmë në mënyrë pasive. Nga një përvetësim pasiv në një arritje të përbashkët. Kjo është e gjithë distanca midis një populli që i nënshtrohet Evropës dhe një populli që hyn në të me dinjitet, si të ishte vërtet zot shtëpie. Në fund të fundit, këtu qëndron e gjithë çështja. Një populli nuk i ka hije të hyjë në Evropë duke e lënë gjuhën si një valixhe të tepërt në doganë, por hyn me gjuhën e vet. Përndryshe hyn vetëm me trup, ndërsa me mendje mbetet jashtë. Prandaj le t’ua kthejmë shqiptarëve fjalët me të cilat po u ndërtohet e ardhmja. Le ta shqipërojë institucioni termin e huaj dhe të pakuptueshëm, le ta shqipërojë përkthyesi, le ta ketë kujdes Akademia jonë dhe sidomos hartuesit e Fjalorit të Madh të Gjuhës Shqipe. Dua të sqaroj se këtu nuk nisem nga pozitat e purizmit, sepse nuk mund të identifikohem kurrsesi si purist, por nga pozitat e lirisë dhe demokracisë. Shqipërimi i acquis-së nuk është një tekë filologësh, por një akt i vogël demokracie. Është mënyra për t’i thënë qytetarit: «Kjo e ardhme për të cilën flitet është edhe e jotja dhe çka po «arrihet», është duke u arritur edhe prej teje.» Ndoshta për të parën herë Evropa mund t’i flasë në gjuhën e tij. © Aristotel Spiro © Pronë intelektuale. Lejohet kopjimi vetëm në shtypin elektronik

FAN S. NOLI NJË JETË MES FJALËS, KULTURËS DHE HISTORISË Albania Prestige | Monografi historiko-letrare Në historinë shqiptare, disa personalitete tejkalojnë kufijtë e një epoke dhe bëhen pjesë e kujtesës kombëtare. Fan S. Noli është një prej këtyre figurave. Poet, përkthyes, klerik, publicist, studiues, muzikolog, politikan dhe veprimtar kombëtar, Noli ndërtoi një jetë ku kultura, besimi, politika dhe historia u ndërthurën në mënyrë të pazakontë. Secila prej këtyre fushave do të mjaftonte për të krijuar një personalitet të rëndësishëm. Te Noli, ato u bashkuan brenda një jete të jashtëzakonshme, të pasur me arritje, konflikte, përpjekje dhe kontradikta. Ai jetoi mes Shqipërisë, Evropës dhe Amerikës, duke e parë atdheun herë nga afër e herë nga distanca. Por distanca nuk e dobësoi lidhjen e tij me Shqipërinë. Përkundrazi, shpesh e bëri më të vetëdijshëm për rëndësinë e gjuhës, kulturës, arsimit dhe institucioneve. Noli e kuptoi herët se një komb nuk ndërtohet vetëm përmes kufijve dhe institucioneve politike. Ai ndërtohet edhe përmes gjuhës, arsimit, kulturës, kujtesës dhe ndërgjegjes qytetare. Kjo është një nga arsyet pse figura e tij vazhdon të kërkojë rilexim. KAPITULLI I FËMIJËRIA, FAMILJA DHE RRËNJËT E NJË PERSONALITETI Nga Ibrik Tepa drejt horizontit shqiptar Fan S. Noli lindi më 6 janar 1882, në Ibrik Tepa, në Trakinë Lindore, atëherë pjesë e Perandorisë Osmane. Vendlindja e tij ndodhej jashtë kufijve të një shteti shqiptar që ende nuk ekzistonte. Kjo rrethanë është e rëndësishme për të kuptuar formimin e tij. Noli u rrit në një kohë kur shqiptarët nuk kishin një shtet kombëtar, por po ndërtonin një vetëdije kombëtare gjithnjë e më të fortë. Gjuha, arsimi, libri dhe kultura po shndërroheshin në mjete të emancipimit. Rilindja Kombëtare nuk ishte vetëm një lëvizje poetësh dhe shkrimtarësh. Ajo ishte një përpjekje për të krijuar vetëdijen se shqiptarët përbënin një bashkësi historike, gjuhësore dhe kulturore. Në këtë atmosferë do të formohej edhe Noli. Familja dhe mjedisi i hershëm i dhanë kontaktin e parë me gjuhën dhe traditën shqiptare. Por formimi i tij nuk do të mbetej brenda një hapësire të mbyllur. Jeta e tij do të përfshinte disa gjuhë, kultura, tradita dhe institucione. Ky pluralitet do të bëhej një nga tiparet kryesore të personalitetit të tij. Noli nuk do ta shihte kulturën shqiptare si një ishull të izoluar. Ai do ta shihte atë si pjesë të një bote më të gjerë. Një Shqipëri pa shtet, por me kujtesë Për të kuptuar Nolin, duhet kuptuar Shqipëria para Pavarësisë. Shqiptarët nuk kishin një shtet kombëtar, por kishin gjuhën, kujtesën historike, traditat dhe një ndjenjë të fortë përkatësie. Rilindësit kërkonin ta shndërronin këtë vetëdije në një projekt kulturor dhe politik. Abetaret, librat, gazetat, shkollat dhe shoqëritë kulturore u bënë mjete të organizimit kombëtar. Noli do ta trashëgonte këtë mendësi dhe do ta zhvillonte më tej. Ai do të mësonte se identiteti nuk ruhet vetëm duke kujtuar të kaluarën. Ai forcohet përmes dijes, institucioneve dhe krijimit të kulturës. Kjo ide do të përshkonte gjithë jetën e tij. Formimi i hershëm Në vitet e rinisë, Noli kaloi nëpër përvoja të ndryshme arsimore dhe kulturore. Formimi i tij nuk ishte linear. Ai u përball me tradita të ndryshme gjuhësore dhe kulturore. Kjo e ndihmoi të zhvillonte një aftësi të veçantë për komunikimin ndërkulturor. Më vonë, ai do të bëhej lexues i gjerë i kulturës evropiane dhe një intelektual shumëdisiplinor. Por themeli i veprimtarisë së tij mbeti gjuha shqipe. Noli nuk kërkoi të zgjidhte midis shqiptarisë dhe botës. Ai kërkoi t'i bashkonte ato. KAPITULLI II NOLI NË AMERIKË DHE DIASPORA SHQIPTARE Në vitin 1906, Noli mbërriti në Shtetet e Bashkuara. Amerika do të bëhej një nga hapësirat më të rëndësishme të jetës së tij. Atje ekzistonte një komunitet shqiptar që kishte nevojë për organizim, institucione, kulturë dhe lidhje me atdheun. Noli e kuptoi se diaspora nuk duhej parë vetëm si një bashkësi emigrantësh të larguar nga Shqipëria. Ajo mund të bëhej një forcë kombëtare. Në Amerikë, veprimtaria e tij kaloi gradualisht nga përpjekja individuale drejt organizimit institucional. Kisha, shtypi dhe shoqatat shqiptare u bënë qendra të rëndësishme të kësaj veprimtarie. Amerika i dha atij një hapësirë ku mund të bashkonte kulturën, fenë, publicistikën dhe veprimtarinë kombëtare. Ajo u bë njëkohësisht strehë, laborator dhe platformë. Noli pa nga afër fuqinë e komunitetit të organizuar dhe të institucioneve. Por ai nuk u bë thjesht imitues i një modeli të huaj. Përvoja amerikane u përdor prej tij për t'i shërbyer një qëllimi shqiptar. Kjo është një nga veçoritë më të rëndësishme të marrëdhënies së tij me Amerikën. KAPITULLI III KISHA ORTODOKSE DHE GJUHA SHQIPE Një nga betejat më të rëndësishme të Nolit lidhej me përdorimin e gjuhës shqipe. Për të, gjuha nuk ishte vetëm mjet komunikimi. Ajo ishte shprehje e identitetit, dinjitetit dhe vetëdijes kombëtare. Në vitin 1908, Noli kreu liturgji në gjuhën shqipe në Hudson, Massachusetts. Ky moment kishte rëndësi të veçantë për komunitetin shqiptar ortodoks në Amerikë. Shqipja po fitonte një hapësirë të re brenda jetës fetare. Për besimtarin, gjuha e shërbesës duhej të ishte e kuptueshme dhe e afërt. Kështu, besimi, gjuha dhe identiteti komunitar mund të bashkoheshin. Noli punoi për krijimin dhe konsolidimin e Kishës Ortodokse Shqiptare në Amerikë. Kisha u bë jo vetëm hapësirë besimi, por edhe një qendër e gjuhës, kulturës dhe bashkimit komunitar. Dimensioni fetar i Nolit nuk mund të ndahet plotësisht nga dimensioni kulturor. Për të, kultura dhe besimi mund të komunikonin përmes dijes dhe përvojës njerëzore. Kjo e bën figurën e tij më komplekse se përkufizimi i thjeshtë i një kleriku. KAPITULLI IV “VATRA” DHE “DIELLI” Në vitin 1912 u krijua Federata Pan-Shqiptare e Amerikës “Vatra”. Ajo u shndërrua në një nga institucionet më të rëndësishme të diasporës shqiptare. “Vatra” bashkonte organizimin komunitar, kulturën dhe veprimtarinë politike kombëtare. Noli ishte ndër figurat kryesore të kësaj veprimtarie. Përmes organizimit të diasporës, çështja shqiptare fitoi një zë më të strukturuar jashtë kufijve të vendit. Në të njëjtën hapësirë vepronte edhe gazeta “Dielli”, e cila u bë një nga zërat kryesorë të komunitetit shqiptar. Gazeta nuk shërbente vetëm për transmetimin e lajmeve. Ajo krijonte një hapësirë të përbashkët për gjuhën, debatin, kulturën dhe ndërgjegjen kombëtare. Noli e kuptonte fuqinë e shtypit. Për të, fjala e shkruar nuk duhej vetëm të përshkruante realitetin. Ajo duhej të ndikonte mbi të. Kultura dhe publicistika u bënë kështu pjesë e veprimit kombëtar. KAPITULLI V PAVARËSIA DHE DIPLOMACIA NDËRKOMBËTARE Shqipëria shpalli Pavarësinë më 28 nëntor 1912. Por krijimi i shtetit nuk i zgjidhi menjëherë problemet e vendit. Institucionet ishin të brishta, situata ndërkombëtare ishte e ndërlikuar dhe Shqipëria duhej të siguronte legjitimitetin e saj. Noli e kuptoi se pavarësia politike kërkonte edhe përfaqësim ndërkombëtar. Pas Luftës së Parë Botërore, çështja shqiptare u përball përsëri me sfida serioze. Noli mori pjesë në përpjekjet diplomatike për mbrojtjen e interesave shqiptare. Ai përdori historinë, kulturën, publicistikën dhe argumentin politik për të mbështetur çështjen e Shqipërisë. Më 17 dhjetor 1920, Shqipëria u pranua në Lidhjen e Kombeve. Ky ishte një moment i rëndësishëm për shtetin shqiptar. Në këtë periudhë shfaqet qartë horizonti ndërkombëtar i Nolit. Ai nuk mendonte më vetëm si intelektual i një komuniteti. Përpiqej të fliste për Shqipërinë në gjuhën e diplomacisë ndërkombëtare. KAPITULLI VI KRIZA E VITIT 1924 DHE RRUGA DREJT QEVERISË Pas viteve të para të shtetit shqiptar, përplasjet politike u thelluan. Më 20 prill 1924, Avni Rustemi u qëllua në Tiranë dhe vdiq dy ditë më vonë. Vrasja e tij shkaktoi një krizë të madhe politike dhe shoqërore. Rustemi ishte bërë simbol i opozitës dhe i kërkesave për ndryshim. Varrimi i tij u shndërrua në një manifestim të fuqishëm politik. Kriza u përshkallëzua dhe qeveria e kohës humbi kontrollin. Në qershor 1924, Noli mori drejtimin e qeverisë shqiptare. Kjo ishte një kthesë vendimtare në jetën e tij. Poeti, kleriku dhe intelektuali duhej të përballej tani drejtpërdrejt me përgjegjësinë shtetërore. KAPITULLI VII QEVERIA E NOLIT Qeveria e Nolit synonte reforma në administratë, drejtësi, arsim dhe financa. Programi i saj shprehte ambicien për modernizimin e shtetit shqiptar. Noli kërkonte një administratë më funksionale dhe institucione më të përgjegjshme. Por Shqipëria e vitit 1924 ishte një vend me ekonomi të dobët, institucione të reja dhe rivalitete të forta politike. Qeveria kishte shumë pak kohë për të zbatuar programin e saj. Përballë saj qëndronin kundërshtarë politikë dhe interesa të fuqishme. Në dhjetor 1924, forcat e Ahmet Zogut rikthyen kontrollin mbi Tiranën. Qeveria e Nolit ra. Noli u detyrua të largohej nga Shqipëria dhe nuk u kthye më në politikën aktive shqiptare. Kjo ishte fundi i karrierës së tij të drejtpërdrejtë politike në vend. Por nuk ishte fundi i ndikimit të tij. Përvoja e vitit 1924 mbeti një nga kapitujt më të rëndësishëm për të kuptuar Nolin dhe debatin mbi modernizimin politik të Shqipërisë. KAPITULLI VIII NOLI DHE ZOGU: DY VIZIONE PËR SHTETIN Marrëdhënia midis Nolit dhe Ahmet Zogut është një nga temat më komplekse të historisë politike shqiptare. Të dy përfaqësonin projekte të ndryshme për organizimin e shtetit. Noli lidhej me reformën, opozitën dhe parlamentarizmin. Zogu ndërtoi gradualisht një pushtet më të centralizuar. Përplasja e tyre kulmoi në vitin 1924. Megjithatë, historia e tyre nuk duhet reduktuar në një konflikt personal. Pas tyre qëndronin modele të ndryshme të organizimit politik. Njëra anë theksonte reformën dhe përfaqësimin parlamentar; tjetra stabilitetin, centralizimin dhe konsolidimin e pushtetit. Një monografi serioze duhet t'i shohë këto përplasje brenda kushteve konkrete të Shqipërisë së viteve njëzet. As idealizimi dhe as demonizimi nuk mjaftojnë. Historia kërkon analizë. KAPITULLI IX MËRGIMI DHE RIKTHIMI TE KULTURA Pas vitit 1924, Noli jetoi kryesisht jashtë Shqipërisë. Mërgimi nuk e mbylli në heshtje. Përkundrazi, ai iu rikthye gjithnjë e më shumë studimit, përkthimit, shkrimit dhe veprimtarisë kulturore. Në vitin 1932 mori gradën Master of Arts në Harvard University. Studimet e tij tregojnë dëshirën për ta lidhur kulturën shqiptare me botën akademike ndërkombëtare. Politika e përditshme u tërhoq gradualisht në sfond. Kultura u bë një nga hapësirat kryesore ku Noli vazhdoi të vepronte. Mërgimi ishte për të distancë fizike, por jo shkëputje shpirtërore nga Shqipëria. Atdheu vazhdonte të ishte pjesë e mendimit të tij. KAPITULLI X NOLI POET Noli është një nga zërat më të veçantë të poezisë shqiptare. Në poezinë e tij bashkohen atdheu, mërgimi, revolta, zhgënjimi, historia dhe shpresa. Poeti i Nolit nuk është gjithmonë i qetë dhe meditues. Ai është shpesh dramatik, ironik dhe i tensionuar nga përplasjet e kohës. “Anës lumenjve” është një nga krijimet më përfaqësuese të kësaj ndjeshmërie. Mërgimi shndërrohet aty në përvojë shpirtërore. Atdheu nuk është vetëm një vend gjeografik. Ai bëhet kujtim, dhimbje, ideal dhe përgjegjësi. Në “Rent, or marathonomak”, historia merr formën e një thirrjeje poetike. Poezia e Nolit është e lidhur me kohën e saj, por nuk kufizohet prej saj. Ajo vazhdon të lexohet për shkak të ritmit, energjisë, figuracionit dhe tensionit emocional. KAPITULLI XI NOLI PËRKTHYES DHE URA ME LETËRSINË BOTËRORE Përkthimi është një nga fushat ku ndikimi i Nolit mbetet veçanërisht i qëndrueshëm. Ai solli në shqip vepra dhe autorë të rëndësishëm të letërsisë botërore. Ndër autorët e përkthyer prej tij janë Shakespeare, Ibsen, Cervantes dhe Omar Khayyam. Përkthimi për Nolin nuk ishte transferim mekanik fjalësh. Ai kërkonte të ruante ritmin, figurën, kuptimin dhe fuqinë artistike të origjinalit. Kjo kërkonte njohje të thellë të gjuhës shqipe dhe të kulturës botërore. Në duart e tij, përkthimi u bë akt krijues. Autorët e huaj nuk hynin në kulturën shqiptare si emra të largët. Ata hynin përmes një shqipeje të gjallë. Kjo ndikoi në zgjerimin e mundësive shprehëse të gjuhës shqipe. Noli dëshmoi se një kulturë e vogël nuk duhet të izolohet. Ajo mund ta lexojë botën dhe, përmes kësaj, të kuptojë më mirë edhe veten. KAPITULLI XII NOLI, GJUHA DHE FUQIA E FJALËS Gjuha ishte boshti i shumë prej veprimtarive të Nolit. Në kishë ishte gjuhë besimi dhe identiteti. Në gazetari ishte gjuhë debati dhe ndërgjegjësimi. Në politikë ishte gjuhë argumentimi dhe mobilizimi. Në poezi ishte gjuhë ritmi dhe ndjeshmërie. Në përkthim ishte urë midis kulturave. Noli e përdori shqipen si një instrument të fuqishëm artistik. Fjalitë e tij mund të jenë të shkurtra, të mprehta dhe dramatike. Në publicistikë bashkohen argumenti, ironia dhe kritika. Në oratori, fjala merr karakter emocional dhe mobilizues. Fjalimi i tij nuk synonte vetëm të informonte. Ai kërkonte të bindte, të emociononte dhe të nxiste veprimin. Kjo e afron Nolin me traditën klasike të oratorisë. Për të, fjala nuk ishte vetëm komunikim. Fjala mund të bëhej veprim. KAPITULLI XIII NOLI DHE ARSIMI Arsimi ishte një nga shtyllat e mendimit të tij kombëtar. Noli e kuptonte se një shtet modern nuk mund të ndërtohej pa qytetarë të arsimuar. Shqiptari duhej të mësonte jo vetëm të lexonte, por edhe të mendonte. Shkolla, libri, gazeta dhe institucionet kulturore mund të krijonin një kulturë qytetare. Për Nolin, emancipimi kombëtar nuk përfundonte me Pavarësinë. Ai duhej të vazhdonte përmes arsimit dhe formimit të qytetarit. Këtu qëndron edhe një nga aspektet më moderne të mendimit të tij. Patriotizmi, në këtë kuptim, nuk ishte vetëm ndjenjë. Ai kërkonte dije, përgjegjësi dhe pjesëmarrje qytetare. KAPITULLI XIV NOLI DHE MUZIKA Horizonti kulturor i Nolit nuk kufizohej te letërsia dhe politika. Ai kishte interes të thellë për muzikën dhe kulturën muzikore evropiane. Studimet e tij muzikologjike dëshmojnë një tjetër dimension të personalitetit të tij. Beethoven zë një vend të rëndësishëm në këtë veprimtari. Noli e shihte muzikën si një nga format më të larta të shprehjes njerëzore. Interesi i tij për muzikën tregon se kultura, për të, nuk kishte kufij të ngushtë. Letërsia, historia, muzika dhe filozofia mund të komunikonin me njëra-tjetrën. Kjo e afron Nolin me modelin e intelektualit evropian shumëdisiplinor. KAPITULLI XV NOLI HISTORIAN DHE SKËNDERBEU Historia ishte një tjetër fushë ku Noli kërkoi të kontribuonte. Në vitin 1947 botoi studimin në anglisht “George Castrioti Scanderbeg”. Figura e Gjergj Kastriotit Skënderbeut kishte rëndësi të veçantë për kujtesën shqiptare. Por Noli nuk kërkonte vetëm ta paraqiste atë si simbol kombëtar. Ai përpiqej ta vendoste Skënderbeun edhe brenda historisë evropiane. Kjo qasje kishte rëndësi për komunikimin ndërkombëtar të historisë shqiptare. Skënderbeu nuk paraqitej si figurë e izoluar. Ai lidhej me zhvillimet politike dhe ushtarake të Evropës së kohës. Në këtë mënyrë, historia shqiptare hynte në një narrativë më të gjerë. KAPITULLI XVI NOLI DHE KONICA Noli dhe Faik Konica përfaqësojnë dy nga figurat më të rëndësishme të kulturës shqiptare të diasporës. Të dy përdorën shtypin dhe kulturën si instrumente të ndërgjegjësimit kombëtar. Por mënyrat e tyre ishin të ndryshme. Konica ishte më kritik, estetik, polemik dhe i ashpër ndaj provincializmit. Noli ishte më organizator, orator, veprimtar dhe i orientuar drejt institucioneve. Këto dallime krijuan edhe debate dhe përplasje. Por ato nuk e zvogëlojnë rëndësinë e marrëdhënies së tyre. Përkundrazi, tregojnë shumëllojshmërinë e mendimit shqiptar modern. Pas vdekjes së Konicës, Noli mbajti fjalimin në ceremoninë e varrimit. Ky moment dëshmoi respektin që mund të ekzistonte përtej mosmarrëveshjeve. Historia e tyre tregon se një kulturë mund të përparojë edhe përmes debateve të forta midis personaliteteve të mëdha. KAPITULLI XVII NOLI, ÇAJUPI DHE SHUMËLLOJSHMËRIA E MENDIMIT SHQIPTAR Noli dhe Andon Zako Çajupi i përkasin një tradite të rëndësishme të ndërgjegjes kombëtare. Çajupi e godiste realitetin përmes satirës, humorit dhe revoltës. Noli e trajtonte realitetin përmes kulturës, oratorisë, politikës dhe organizimit. Të dy e kuptonin se dashuria për atdheun nuk duhet të nënkuptojë mbylljen e syve ndaj problemeve. Kritika mund të jetë pjesë e patriotizmit. Në këtë kuptim, figura e Nolit duhet parë brenda një tradite më të gjerë të intelektualëve shqiptarë që kërkuan modernizimin e shoqërisë. Secili përdori mjetet e veta. Por qëllimi i përgjithshëm ishte krijimi i një vetëdijeje më të zhvilluar shqiptare. KAPITULLI XVIII NOLI DHE LUFTA E DYTË BOTËRORE Pushtimi italian i Shqipërisë më 7 prill 1939 e ndryshoi përsëri situatën kombëtare. Për Nolin dhe diasporën shqiptare, çështja e Shqipërisë mori një dimension të ri ndërkombëtar. Ai vazhdoi të përdorte autoritetin e tij publik në mbështetje të çështjes shqiptare. Mërgimi nuk nënkuptonte shkëputje. Përkundrazi, Shqipëria vazhdonte të ishte pjesë e veprimtarisë së tij. Korrespondenca, shkrimet dhe dokumentet e kësaj periudhe janë të rëndësishme për të kuptuar vazhdimësinë e angazhimit të tij. Noli ishte fizikisht larg vendit, por nuk ishte indiferent ndaj fatit të tij. Kjo marrëdhënie midis distancës dhe përkatësisë është një nga temat që përshkon gjithë jetën e tij. KAPITULLI XIX NOLI: NJERIU, MITI DHE KONTRADIKTAT Me kalimin e kohës, Noli është shndërruar edhe në figurë simbolike. Në kujtesën publike ai shpesh shfaqet si intelektual pothuajse i paarritshëm. Por historia kërkon të dallojë midis njeriut dhe mitit. Noli kishte suksese të mëdha, por edhe dështime. Kishte vizione të mëdha, por u përball me kufizime konkrete. Ishte klerik dhe politikan. Ishte patriot dhe njëkohësisht intelektual me horizont ndërkombëtar. Mbronte traditën shqiptare, por kërkonte modernizim. Jetoi gjatë jashtë Shqipërisë, por mbeti i lidhur fort me të. Këto nuk janë domosdoshmërisht kundërshti të pazgjidhshme. Ato tregojnë kompleksitetin e një intelektuali që jetoi midis shumë botëve. Portreti psikologjik Noli kishte temperament të fortë, energji të madhe dhe prirje polemike. Kur besonte në një ide, e mbronte me vendosmëri. Kjo karakteristikë e ndihmoi të ndërtonte institucione dhe të mobilizonte njerëz. Por e njëjta energji e çoi edhe drejt konflikteve. Brenda personalitetit të tij ekzistonte një tension midis idealit dhe realitetit. Ai kërkonte institucione moderne në një vend ku institucionet ishin ende të brishta. Kërkonte debat demokratik në një kulturë politike të paqëndrueshme. Kjo përplasje midis vizionit dhe realitetit është një nga çelësat për ta kuptuar Nolin. KAPITULLI XX NOLI DHE MODERNITETI Noli nuk e mendonte modernitetin si kopjim mekanik të Perëndimit. Ai kërkonte një Shqipëri që të mësonte nga bota pa humbur identitetin. Moderniteti, për të, lidhej me arsimin, dijen, institucionet dhe përgjegjësinë qytetare. Një komb mund të modernizohet pa e braktisur kujtesën historike. Por kujtesa nuk duhet të bëhet pengesë për zhvillimin. Kjo ekuilibër midis traditës dhe modernitetit përshkon shumë prej ideve të tij. Noli e shihte kulturën shqiptare si pjesë të një bote më të gjerë. Ai nuk kërkonte izolim. Kërkonte pjesëmarrje. Në këtë kuptim, ai e kuptonte identitetin jo si mur, por si një themel mbi të cilin mund të ndërtohet komunikimi me botën. KAPITULLI XXI NOLI DHE IDENTITETI SHQIPTAR Për Nolin, identiteti shqiptar nuk ishte vetëm çështje origjine. Ai lidhej me gjuhën, kujtesën, arsimin, kulturën dhe përgjegjësinë qytetare. Shqiptari duhej të njihte të kaluarën, por edhe të ndërtonte të ardhmen. Patriotizmi duhej të shoqërohej me kulturë dhe vetëkritikë. Kjo e bën konceptin e tij të identitetit më kompleks. Ai nuk kërkonte një identitet të mbyllur. Kërkonte një identitet të sigurt, i cili mund të hynte në dialog me botën pa humbur vetveten. Në këtë kuptim, gjuha shqiptare ishte më shumë se mjet komunikimi. Ajo ishte një shtëpi e kujtesës. KAPITULLI XXII NJË VËSHTRIM KRITIK MBI FIGURËN E NOLIT Rëndësia historike nuk duhet të ndërtohet vetëm mbi lavdërime. Noli duhet vlerësuar edhe përmes rezultateve konkrete të veprimtarisë së tij. Politika e vitit 1924 pati ambicie të mëdha, por kohëzgjatje të shkurtër. Projektet e tij u kufizuan nga kushtet politike, ekonomike dhe institucionale. Marrëdhëniet e tij politike prodhuan aleanca, por edhe kundërshti. Megjithatë, ndikimi kulturor i Nolit ishte shumë më jetëgjatë se karriera e tij politike. Kjo është një nga paradokset më interesante të trashëgimisë së tij. Politikani humbi pushtetin. Intelektuali fitoi një jetë të gjatë historike. Një monografi serioze nuk duhet ta fshehë këtë kontrast. Përkundrazi, duhet ta bëjë pjesë të analizës. Një figurë e madhe nuk humbet madhështinë kur studiohet kritikisht. Ajo bëhet më njerëzore dhe më e besueshme. KAPITULLI XXIII TRASHËGIMIA LETRARE, KULTURORE DHE POLITIKE Fan S. Noli vdiq më 13 mars 1965, në Fort Lauderdale të Floridës. Por vdekja e tij nuk shënoi fundin e ndikimit të tij. Vepra e tij vazhdoi të lexohej, studiohej, interpretohej dhe botohej. Trashëgimia e Nolit është më e gjerë se çdo klasifikim i vetëm. Ai mbetet poet, përkthyes, klerik, publicist, studiues, muzikolog dhe politikan. Por rëndësia e tij qëndron sidomos në lidhjen midis këtyre roleve. Ai e shndërroi kulturën në instrument të veprimit kombëtar. E shndërroi përkthimin në urë ndërmjet Shqipërisë dhe botës. E shndërroi publicistikën në hapësirë debati. E shndërroi fjalën politike në thirrje për reformë. E përdori historinë për të komunikuar identitetin shqiptar përtej kufijve. Trashëgimia e tij letrare nuk qëndron vetëm në poezinë. Ajo përfshin edhe përkthimet, publicistikën, studimet historike dhe ligjërimin kulturor. Trashëgimia politike duhet parë me të njëjtën vëmendje kritike. Noli nuk arriti ta realizonte plotësisht projektin e tij politik. Por idetë mbi reformën, parlamentarizmin dhe shtetin modern mbetën pjesë e debatit shqiptar. KAPITULLI XXIV NOLI DHE SHQIPËRIA E SOTME Noli nuk jetoi në Shqipërinë e sotme. Por shumë prej pyetjeve me të cilat u përball vazhdojnë të jenë të pranishme. Çfarë është një shtet pa institucione të forta? Çfarë është patriotizmi nëse nuk shoqërohet me përgjegjësi dhe kritikë? Si mund të ruhet gjuha në një botë gjithnjë më globale? Si mund të bashkohen identiteti kombëtar dhe hapja ndaj Evropës? Si mund të bëhet kultura pjesë e zhvillimit dhe jo vetëm e kujtesës? Noli nuk dha gjithmonë përgjigje të thjeshta. Ai i jetoi këto pyetje përmes veprës, konfliktit, mërgimit dhe përpjekjes. Pikërisht për këtë arsye, ai mbetet i vlefshëm për t'u rilexuar. Çdo brez mund ta shohë Nolin nga një këndvështrim tjetër. Një brez e sheh si patriot. Një tjetër si poet. Një tjetër si politikan. Një tjetër si përkthyes. Por sot mund ta shohim edhe si një intelektual që ndërtoi ura midis kulturave. EPILOG NJË ZË QË NUK MBETI NË NJË EPOKË Fan S. Noli ishte një njeri i kohëve të mëdha dhe i konflikteve të mëdha. Ai lëvizi mes fesë dhe politikës, artit dhe historisë, Shqipërisë dhe botës. Në kishë luftoi për gjuhën. Në shtyp luftoi për ndërgjegjen. Në diplomaci luftoi për çështjen shqiptare. Në politikë luftoi për reformën. Në letërsi punoi për pasurimin e shqipes. Në përkthim krijoi ura me kulturën botërore. Në histori kërkoi ta vendoste Shqipërinë brenda një konteksti më të gjerë. Në mërgim vazhdoi ta mbante Shqipërinë në qendër të mendimit të tij. Disa prej projekteve të tij politike dështuan. Por vepra e tij kulturore mbijetoi. Ai humbi pushtetin, por nuk humbi ndikimin. U largua nga Shqipëria, por nuk u largua nga kujtesa shqiptare. U bë pjesë e Amerikës, por vazhdoi të punonte për Shqipërinë. Përktheu botën, por njëkohësisht e pasuroi shqipen me atë që solli prej saj. Shkroi historinë, por njëkohësisht u bë pjesë e saj. Kjo është arsyeja pse Noli nuk mund të mbyllet brenda një përkufizimi të vetëm. Ai është një figurë që kërkon vazhdimisht rilexim. Dhe çdo rilexim i tij na rikthen te një pyetje themelore: Si ndërtohet një komb që njeh të kaluarën, kupton të tashmen dhe guxon të ardhmen? Përgjigjja e Nolit nuk gjendet në një fjali të vetme. Ajo gjendet në gjithë veprën e tij. Në gjuhë. Në kulturë. Në dije. Në besim. Në kritikë. Në përkthim. Në histori. Në politikë. Në kujtesë. Dhe mbi të gjitha, në bindjen se Shqipëria mund të bëhej moderne pa pushuar së qeni shqiptare. FAN S. NOLI 1882–1965 Poeti i mërgimit dhe i kujtesës. Përkthyesi që e afroi shqipen me klasikët botërorë. Kleriku që mbrojti përdorimin e shqipes në jetën fetare. Publicisti që e shndërroi fjalën në instrument ndërgjegjësimi. Politikani që kërkoi reforma dhe modernizim shtetëror. Studiuesi që e vendosi historinë shqiptare në dialog me botën. Intelektuali që jetoi mes Shqipërisë dhe Amerikës. NJË JETË QË E SHNDËRROI FJALËN NË VEPRIM DHE KULTURËN NË PËRGJEGJËSI KOMBËTARE. KRONOLOGJI 1882 – Lind Fan S. Noli në Ibrik Tepa. Fillimi i shekullit XX – Përfshihet në veprimtarinë kulturore dhe kombëtare shqiptare. 1906 – Vendoset në Shtetet e Bashkuara. 1908 – Kryen liturgji në shqip dhe intensifikon veprimtarinë fetare shqiptare. 1912 – Krijohet Federata Pan-Shqiptare “Vatra”. 1912 – Shqipëria shpall Pavarësinë. 1920 – Shqipëria pranohet në Lidhjen e Kombeve. 1924 – Noli bëhet kryeministër i Shqipërisë. Dhjetor 1924 – Qeveria e Nolit bie dhe ai largohet nga Shqipëria. 1932 – Merr gradën Master of Arts në Harvard University. 1947 – Botohet studimi i tij në anglisht mbi Skënderbeun. 1965 – Fan S. Noli ndërron jetë në Shtetet e Bashkuara. VEPRAT DHE FUSHAT E KRIJIMTARISË Poezi “Anës lumenjve” “Rent, or marathonomak” “Hymni i flamurit” Dhe krijime të tjera poetike të përfshira në botimet e tij. Përkthime Veprat e Shakespeare-it. Veprat e Ibsenit. Veprat e Cervantesit. Përkthime dhe përshtatje të tjera nga letërsia botërore. Histori dhe studime Studimi mbi Gjergj Kastriotin Skënderbeun. Studime dhe shkrime mbi historinë shqiptare. Studime muzikologjike dhe shkrime mbi Beethovenin. Publicistikë Shkrime në “Dielli”. Artikuj dhe fjalime mbi çështjen shqiptare. Shkrime politike, kulturore dhe komunitare. BURIME DHE DOKUMENTACION Për botimin përfundimtar akademik, çdo datë, titull vepre, citim dhe pohim historik duhet kontrolluar përmes burimeve primare dhe studimeve të besueshme. Burime parësore Fan S. Noli – veprat letrare dhe poetike. Fan S. Noli – përkthimet. Fan S. Noli – shkrimet publicistike. “Dielli” – arkivi i gazetës. Dokumentet dhe botimet e Federatës “Vatra”. Korrespondenca e Fan Nolit. Fjalimet dhe dokumentet politike të Nolit. Arkiva dhe institucione Harvard University Library of Congress Arkivi Qendror i Shtetit, Tiranë Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë Arkivi i “Vatrës” Arkivi i “Diellit” Arkiva dhe koleksione të tjera që përmbajnë dokumente të lidhura me jetën dhe veprimtarinë e Fan Nolit. Fusha për kërkim dokumentar Pavarësia e Shqipërisë Lidhja e Kombeve Kriza politike e vitit 1924 Qeveria e Nolit Marrëdhëniet Noli–Zog Diaspora shqiptare në Amerikë Kisha Ortodokse Shqiptare Veprimtaria letrare dhe përkthyese e Nolit Studimet muzikologjike Veprimtaria diplomatike dhe publicistike SHËNIM EDITORIAL Ky tekst është konceptuar si një monografi e vetme historiko-letrare, me rrjedhë kronologjike dhe interpretim tematik. Për botimin përfundimtar, burimet duhet të kontrollohen dhe të shënohen sipas standardeve editoriale. Fotografitë, dokumentet, letrat, citimet dhe materialet arkivore duhet të shoqërohen me burimin përkatës. Qëllimi i kësaj monografie nuk është vetëm të paraqesë një figurë të madhe shqiptare, por ta vendosë Fan S. Nolin brenda kompleksitetit të kohës së tij: si njeri, intelektual, klerik, poet, përkthyes, publicist, historian dhe politikan. Noli nuk duhet vetëm të përkujtohet. Ai duhet lexuar, analizuar, diskutuar dhe rilexuar. Sepse trashëgimia e vërtetë e një intelektuali nuk është heshtja. Është aftësia për të vazhduar dialogun me brezat që vijnë. FAN S. NOLI 1882–1965 Një jetë mes Shqipërisë dhe botës. Një vepër mes letërsisë dhe historisë. Një emër mes kujtesës dhe modernitetit. Një zë që ende kërkon të dëgjohet. Founder Editor-in-Chief: Liliana Pere Copyright ©: LP / Revista Prestige Po, për Fan Nolin. Nëse po përgatit një shkrim editorial për Revista Prestige, burimet më të besueshme janë: Biblioteka Kombëtare e Shqipërisë – për veprat, botimet dhe të dhënat bibliografike të Nolit: https://www.bksh.al/ Fan Noli Center – materiale biografike dhe dokumentare mbi jetën dhe veprimtarinë e tij: https://www.fannolifoundation.org/ Library of Congress – materiale arkivore dhe bibliografike për Fan Nolin: https://www.loc.gov/ Encyclopaedia Britannica – informacion biografik dhe historik: https://www.britannica.com/ Harvard University Library – materiale dhe koleksione historike që lidhen me Nolin dhe diasporën shqiptare: https://library.harvard.edu/ Arkivi Qendror Shtetëror i Shqipërisë (AQSH) – dokumente historike dhe materiale arkivore: https://www.arkiva.gov.al/

CLIFFORD GEERTZ –Antropolog kulturor Clifford Geertz isgte nje dijetar qe u perpoq te degjonte kuptimin e fshehur te fakteve zakoneve te strukturave shoqerore . Ai e pa kulturën jo si një koleksion zakonesh, por si një botë simbolesh, ku njeriu ndërton kuptimin e jetës dhe të marrëdhënies së tij me botën. Clifford James Geertz lindi më 23 gusht 1926, në San Francisco, Kaliforni, SHBA, dhe u bë një nga antropologët kulturorë më të rëndësishëm amerikanë të shekullit XX. Vdiq më 30 tetor 2006, në Philadelphia, Pensilvani, në moshën 80-vjeçare. Pas shërbimit në Marinën e SHBA-së gjatë Luftës së Dytë Botërore, 1943–1945, Geertz nisi rrugëtimin e tij akademik. Studioi në Antioch College, në Ohio, ku mori diplomën Bachelor në vitin 1950, dhe më pas vazhdoi në Universitetin e Harvardit, ku përfundoi doktoraturën në 1956. Ky formim do ta çonte drejt një fushe ku njeriu nuk shihej vetëm si qenie biologjike apo shoqërore, por si një qenie që jeton mes gjuhës, simboleve, besimeve, ritualeve, kujtesës dhe kuptimeve. Si antropolog kulturor, studiues dhe profesor i shkencave sociale, Geertz u përqendrua pikërisht te marrëdhënia midis kulturës dhe mënyrës se si njerëzit i japin kuptim botës. Në Universitetin e Çikagos, ku punoi nga 1960 deri më 1970, ai u bë një nga zërat më të rëndësishëm të antropologjisë simbolike dhe interpretuese. Në vitin 1970 u bë profesor i shkencave sociale në Institute for Advanced Study, në Princeton, New Jersey, ku vazhdoi veprimtarinë akademike deri në pensionimin e tij në vitin 2000, duke mbajtur më pas titullin profesor emeritus. Kultura si një gjuhë simbolesh. Thelbi i mendimit të Geertz-it qëndron në një ide të fuqishme: njeriu nuk jeton vetëm në një botë fizike; ai jeton në një botë kuptimesh. Në Çikago, Geertz u bë një nga mbrojtësit më të rëndësishëm të antropologjisë simbolike, e cila i kushton rëndësi të veçantë rolit të mendimit dhe të simboleve në shoqëri. Sipas tij, simbolet drejtojnë veprimin njerëzor. Ai e përkufizonte kulturën si: “Një sistem konceptimesh të trashëguara, të shprehura në forma simbolike, përmes të cilave njerëzit komunikojnë, ruajnë dhe zhvillojnë njohuritë dhe qëndrimet e tyre ndaj jetës.” Në këtë këndvështrim, kultura nuk është thjesht ajo që një popull bën, por edhe ajo që ajo sjellje do të thotë. Funksioni i kulturës, sipas Geertz-it, është t’i japë kuptim botës dhe ta bëjë atë të kuptueshme. Prandaj, antropologu nuk duhet vetëm të regjistrojë një ritual, një mit, një zakon apo një mënyrë jetese; ai duhet të përpiqet të kuptojë çfarë kuptimi kanë ato për njerëzit që i jetojnë. Këtu qëndron edhe risia e tij: kultura bëhet një tekst që duhet lexuar, ndërsa antropologu bëhet një interpretues i kësaj bote të ndërlikuar simbolike. Një shkrimtar i veçantë i antropologjisë Geertz nuk shkroi si një studiues që kërkonte vetëm të vendoste fakte në rend. Shkrimet e tij ishin retorike, interpretuese dhe të pasura me metafora e shembuj. Ai i dha antropologjisë një dimension të veçantë letrar. Ndër veprat e tij më të rëndësishme janë: The Religion of Java (1960). Person, Time, and Conduct in Bali (1966). The Interpretation of Cultures (1973). Local Knowledge: Further Essays in Interpretive Anthropology (1983). Works and Lives: The Anthropologist as Author (1988). Veçanërisht ** The Interpretation of Cultures (1973)** u bë një nga veprat më me ndikim të tij. Aty Geertz zhvilloi idenë se kultura është një sistem kuptimesh dhe simbolesh përmes të cilave njerëzit kuptojnë jetën dhe shoqërinë. Nga antropologjia te kuptimi i njeriut. Për të kuptuar rëndësinë e Geertz-it, duhet kuptuar edhe fusha ku ai veproi: antropologjia kulturore. Antropologjia kulturore është një nga degët kryesore të antropologjisë. Ajo studion kulturën në të gjitha aspektet e saj dhe mbështetet në arkeologji, etnografi, etnologji, folklor dhe gjuhësi për të përshkruar e analizuar popujt e ndryshëm të botës. Në thelb, antropologjia është një përpjekje për të kuptuar njeriun në shumëllojshmërinë e tij. Ajo studion karakteristikat biologjike dhe kulturore të popullsive, ndryshimet mes tyre dhe mënyrën se si ato ndryshojnë përgjatë kohës. Në fillimet e saj, antropologjia u përqendrua kryesisht te shoqëritë që studiuesit evropianë dhe amerikano-veriorë i konsideronin të largëta dhe të ndryshme nga bota e tyre. Kjo krijoi edhe një distancë të fortë midis studiuesit dhe objektit të studimit, aq sa antropologu është quajtur “astronomi i shkencave të njeriut”. Por antropologjia ndryshoi. Sot ajo nuk kufizohet te shoqëritë e vogla apo tradicionale. Ajo studion fshatrat, qytetet, institucionet, ndërmarrjet industriale dhe shoqëritë moderne, duke kërkuar të kuptojë mënyrën se si njerëzit ndërtojnë jetën e tyre sociale dhe kulturore. Mes biologjisë dhe kulturës Antropologjia gradualisht u nda në dy fusha të mëdha: studimin e karakteristikave biologjike të njeriut dhe studimin e karakteristikave kulturore. Kështu u dalluan antropologjia fizike dhe antropologjia kulturore, të lidhura me fusha të tjera si prehistoria dhe gjuhësia. Arkeologjia ndihmoi në zbulimin e së kaluarës së shoqërive, ndërsa gjuhësia i dha antropologjisë mjete për të kuptuar gjuhën, mitet, përrallat, proverbat dhe format e tjera të traditës gojore. Për Geertz-in, këto elemente nuk ishin thjesht materiale për t'u mbledhur. Ato ishin gjurmë të mënyrës se si njeriu mendon dhe ndërton botën e vet. Një shkencë që prek shumë fusha Antropologjia kulturore ka marrëdhënie të ngushta me sociologjinë, shkencat politike, ekonominë, psikologjinë, psikiatrinë, historinë dhe gjeografinë njerëzore. Sociologjia dhe antropologjia shpesh janë konsideruar si “motra binjake”, edhe pse tradicionalisht kanë pasur fusha të ndryshme studimi. Antropologjia ka ndihmuar gjithashtu në kuptimin e shtetit, ekonomisë, personalitetit, formimit të identitetit dhe marrëdhënieve ndërmjet kulturave. Lidhja me historinë është po aq e rëndësishme. Përmes studimit të traditës gojore u hap rruga edhe për zhvillimin e etnohistorisë. Ndërsa lidhja me gjeografinë njerëzore ndriçon mënyrën se si njeriu përdor hapësirën dhe transformon mjedisin ku jeton. Nga miti te antropologjia shkencore. Kurioziteti për kulturën nuk është i ri. Që nga qytetërimet e lashta, njerëzit kanë pyetur se nga vijnë zakonet, pse popujt ndryshojnë dhe si ndërtohen shoqëritë. Pyetje të tilla u shtruan në botën klasike mesdhetare, në Kinë, në botën arabe mesjetare dhe më vonë në Evropën moderne. Në Evropën Perëndimore, ndër pararendësit e antropologjisë moderne përmenden Jean Bodin dhe Michel de Montaigne në shekullin XVI; Thomas Hobbes dhe John Locke në shekullin XVII; si dhe Montesquieu, Rousseau dhe Voltaire në shekullin XVIII. Por antropologjia shkencore mori formë veçanërisht në shekullin XIX. Studimet mbi anatominë njerëzore, gjuhët, vendbanimet, ekonominë, shoqëritë e lashta dhe origjinën e njeriut krijuan një fushë të re dijesh. Rreth vitit 1840, koncepti i evolucionit u bë një nga parimet e rëndësishme për interpretimin e fakteve njerëzore, përpara botimit të On the Origin of Species të Charles Darwin-it në 1859. Evolucionizmi dhe kufijtë e tij Deri pothuajse në fund të shekullit XIX, evolucionizmi ndikoi fuqishëm në antropologji. Studiues si Lewis Henry Morgan, John F. MacLennan dhe Edward B. Tylor përpiqeshin të shpjegonin zhvillimin e shoqërive përmes fazave të ndryshme, nga e thjeshta te komplekse. Morgan e shprehu këtë ide në Ancient Society (1877), duke përdorur konceptet e “egërsisë”, “barbarisë” dhe “qytetërimit”. Por kjo pikëpamje lineare e historisë kishte kufizime. Ajo shpesh nuk merrte parasysh mjaftueshëm kontaktet, ndërprerjet historike dhe veçantinë e çdo kulture. Kështu u shfaq edhe koncepti i “difuzionit”, pra përhapjes së elementeve kulturore nga një popull te një tjetër. Ky zhvillim ishte i rëndësishëm sepse tregoi se kulturat nuk ecin gjithmonë në të njëjtën rrugë dhe se ato mund të mësojnë, përshtaten dhe ndryshojnë përmes kontakteve.. Në gjysmën e dytë të shekullit XIX u zhvillua edhe evolucionizmi i lidhur me Karl Marx-in dhe Friedrich Engels-in, i cili e vendosi mënyrën e prodhimit në qendër të shpjegimit të zhvillimit shoqëror. Ndërkohë, misionarë, tregtarë dhe udhëtarë mblodhën një pasuri të madhe të dhënash mbi zakonet, besimet dhe praktikat e popujve. Këto materiale u shfaqën në vepra si The Golden Bough (1890) e Sir James Frazer-it dhe Mystic Rose (1902) e Ernest Crawley-it. Ato përbënin një përpjekje të hershme për të sistemuar një botë të jashtëzakonshme zakonesh, ritualesh dhe besimesh njerëzore. Shekulli XX dhe lindja e një këndvështrimi më pluralist. Në fillim të shekullit XX, antropologët nisën të largoheshin nga ideja se të gjitha kulturat duhet të kalojnë domosdoshmërisht në të njëjtat faza. U bë gjithnjë e më e rëndësishme të merreshin parasysh historia e çdo grupi, kontaktet me popujt e tjerë, mjedisi gjeografik, rrethanat sociale, përvetësimi kulturor, krijimtaria, shpikja dhe përshtatja. Çdo kulturë filloi të shihej si një zhvillim origjinal. Pikërisht në këtë horizont intelektual, mendimi i Geertz-it mori një rëndësi të jashtëzakonshme. Ai e çoi antropologjinë edhe më tej: nga pyetja “Çfarë bëjnë njerëzit?” drejt pyetjes më të thellë: “Çfarë kuptimi ka ajo që bëjnë?” Rëndësia dhe ndikimi i Clifford Geertz-it Në kohën e tij, Geertz ndryshoi mënyrën se si antropologët e shihnin kulturën. Ai nuk e trajtoi kulturën thjesht si një listë zakonesh që duhen regjistruar, por si një botë kuptimesh që duhet interpretuar. Ky ishte kontributi i tij më i madh. Ai i dha antropologjisë një gjuhë më interpretuese, më reflektuese dhe në njëfarë mënyre më letrare. Për të, një ritual, një simbol, një veshje, një festë, një mit apo një zakon nuk janë vetëm veprime të jashtme; pas tyre qëndron një sistem kuptimesh që duhet zbuluar. Prandaj ndikimi i tij nuk mbeti i kufizuar brenda antropologjisë. Idetë e Geertz-it ndikuan në sociologji, histori, filozofi, shkencat politike, psikologji, studimet kulturore dhe mënyrën bashkëkohore të të kuptuarit të shoqërive njerëzore. Trashëgimia Clifford Geertz mbetet një nga emrat themelorë të antropologjisë moderne. Ai na mësoi se për të kuptuar një shoqëri nuk mjafton të shohësh çfarë bën ajo. Duhet të kuptosh çfarë beson, çfarë kujton, çfarë simbolizon dhe çfarë kuptimi i jep jetës së saj. Në këtë kuptim, trashëgimia e Geertz-it është më e gjerë se një teori antropologjike. Ajo është një mënyrë për të parë njeriun: si një qenie që jeton mes simboleve dhe ndërton vazhdimisht kuptimin e ekzistencës së vet. Clifford Geertz vdiq në vitin 2006, por pyetja që la pas mbetet ende e gjallë: Nëse kultura është mënyra përmes së cilës njeriu i jep kuptim botës, atëherë të kuptosh kulturën do të thotë, në një masë të thellë, të kuptosh vetë njeriun. Burimi: Encyclopaedia Britannica Përditësuar: 19 gusht 2026 Përgatiti: Albania Prestige Magazine

Çfarë gjendet brenda Piramidës së Madhe? A ka mumie brenda Piramidës së Madhe? Hieroglife? Thesare të fshehura? Fantazma? Zbuloni të vërtetën! Alicja Zelazko Redaktorët e Encyclopaedia Britannica Piramida e Madhe e Gizës Piramida e Madhe e Gizës, e ndërtuar për të nderuar faraonin Keops (Khufu), pranë Gizës, Egjipt. Sipas një legjende napoleoniane, perandori i ardhshëm i Francës, Napoleon Bonaparti, doli nga Piramida e Madhe e Egjiptit i zbehtë dhe i tronditur, pasi kishte kaluar disa orë vetëm në Dhomën e Mbretit. Ai nuk tregoi kurrë se çfarë e kishte shqetësuar, por thuhej se ajo përvojë ndryshoi jetën e tij. Pavarësisht nëse kjo histori është e vërtetë apo jo, ajo tregon fuqinë që ka Piramida e Madhe për të nxitur imagjinatën e udhëheqësve të mëdhenj dhe të njerëzve në përgjithësi. Çfarë mund të ketë parë Napoleoni që shkaktoi një reagim të tillë? Çfarë ndodhet në të vërtetë brenda Piramidës së Madhe? Përgjigjja e thjeshtë është: jo shumë. Piramida e Madhe, ose Piramida e Keopsit, është më e vjetra dhe më e madhja nga tre piramidat që ngrihen mbi pllajën e Gizës. Ajo u ndërtua rreth viteve 2551–2528 para erës sonë (p.e.s.) dhe fillimisht arrinte një lartësi prej 147 metrash, afërsisht sa një ndërtesë me 45 kate. Madhësia e saj gjigante e bën një mrekulli të arkitekturës njerëzore, por Piramida e Madhe dhe piramidat fqinje të Kefrenit (Khafre) dhe Mikerinit (Menkaure) janë kryesisht masa të mëdha guri. Ato përbëhen nga rreth 2.3 milionë blloqe gëlqerori të prerë, që formojnë trupin e Piramidës së Madhe. Fillimisht të tre piramidat kishin një shtresë të jashtme prej gëlqerori të bardhë dhe të lëmuar, siç shihet ende në majën e piramidës së Kefrenit. Kjo sipërfaqe e bardhë duhet t’i ketë bërë piramidat të shkëlqenin në diell dhe të dukeshin edhe më madhështore se sot. Brenda Piramidës së Madhe Piramidat e Gizës, ashtu si piramidat e tjera egjiptiane para dhe pas tyre, ishin varre mbretërore. Ato ishin vendet e fundit të pushimit për faraonët, mbretërit e Egjiptit. Shpesh ato ishin pjesë e komplekseve të mëdha funerare, që përfshinin: varre për mbretëreshat, tempuj mortorë, vende ku bëheshin oferta rituale për të ndjerin. Zakonisht dhoma e varrimit të faraonit ndodhej poshtë piramidës. Edhe pse Piramida e Madhe ka dhoma nëntokësore, ato nuk u përfunduan kurrë. Sarkofagu i Keopsit ndodhet në Dhomën e Mbretit, thellë brenda piramidës, pikërisht në vendin ku sipas legjendës hyri edhe Napoleoni. Napoleoni do të kishte arritur te Dhoma e Mbretit përmes një korridori shumë të ngushtë ngjitës, duke kaluar fillimisht pranë të ashtuquajturës Dhoma e Mbretëreshës (emërtim jo i saktë), dhe më pas përmes një korridori madhështor të quajtur Galeria e Madhe. Kur hynte në Dhomën e Mbretit, ai do të shihte një hapësirë të vogël, të veshur me blloqe të mëdha graniti. Dhoma ishte shumë e thjeshtë, sepse egjiptianët filluan të dekoronin dhomat e varrimit me tekste hieroglifike vetëm në piramidat e periudhave të mëvonshme. Gjithashtu, në kohën e fushatës së Napoleonit në Egjipt, në fund të shekullit XVIII, piramidat kishin qenë prej kohësh të grabitura. Ai nuk do të kishte gjetur thesare të fshehura, por vetëm sarkofagun gjigant prej graniti, i cili dikur kishte mbajtur mumien e faraonit. Çfarë gjendet brenda piramidës së Çiçen Itzës? Brenda piramidës së Çiçen Itzës nuk ka vetëm rrënoja: aty janë zbuluar skulptura, mbetje njerëzore dhe ndoshta një hyrje drejt botës së nëndheshme! Alicja Zelazko Redaktorët e Encyclopaedia Britannica Dy herë në vit, mijëra vizitorë mblidhen në qytetin e lashtë Maya të Çiçen Itzës, në gadishullin Jukatan të Meksikës, për të parë një nga fenomenet më të famshme astronomike të kësaj zone. Ata mblidhen pranë piramidës së quajtur El Castillo (“Kështjella”) nga pushtuesit spanjollë. Sipas legjendës së Majave, aty zbret nga qielli Kukulcan, perëndia gjarpër me pupla. Ai bekon njerëzit e tij dhe më pas udhëton drejt botës së nëndheshme, të quajtur Xibalba. Në realitet, ajo që shohin vizitorët është një fenomen i krijuar nga dielli gjatë ekuinoceve të pranverës dhe vjeshtës. Rrezet e diellit krijojnë një hije në shkallët veriore të piramidës, e cila duket si një gjarpër që zbret poshtë. Ky efekt plotësohet nga kokat e skulpturuara të gjarpërinjve në bazën e piramidës. Ndërsa njerëzit shohin këtë fenomen nga jashtë, arkeologët kanë studiuar brendësinë e piramidës për gati një shekull. Zbulimet kanë treguar se El Castillo nuk është vetëm një masë guri, por fsheh struktura më të vjetra brenda saj. Tre piramida brenda njëra-tjetrës El Castillo është një nga piramidat më të njohura të qytetërimit mesoamerikan. Ajo u ndërtua me shumë gjasa nga Majat-Toltekë midis viteve 1050 dhe 1300 të erës sonë, në një periudhë kur popullsia Maya ishte në rënie. Piramida është e famshme për lidhjen e saj me kalendarin Maya. Ajo ka: 4 shkallë kryesore, secila me nga 91 shkallë. Kur shtohen 91 + 91 + 91 + 91 dhe platforma e tempullit në majë, rezultati është: 365 ditë, numri i ditëve të vitit diellor Maya. Tempulli në majë përdorej vetëm nga priftërinjtë, të cilët kryenin rituale fetare në një lartësi që simbolikisht i afronte me perënditë e qiellit. Zbulimet arkeologjike Piramida nuk ishte ndërtuar për t’u hyrë nga njerëzit e zakonshëm. Por në vitet 1930, studiuesit filluan gërmimet brenda saj. Ata zbuluan një piramidë më të vjetër brenda strukturës së madhe. Më vonë u zbulua se kjo piramidë e brendshme kishte: nëntë platforma, një shkallë të vetme, një tempull me mbetje njerëzore, një fron jaguari të zbukuruar me jade, një skulpturë të quajtur Chac Mool. Chac Mool është një figurë karakteristike e artit Maya: një burrë i shtrirë që mban një enë ku vendoseshin oferta ose përdorej gjatë sakrificave. Studiuesit mendojnë se kjo piramidë e brendshme u ndërtua rreth viteve 800–1000 të erës sonë. Në mesin e viteve 2010, duke përdorur teknika moderne pa dëmtuar monumentin, arkeologët zbuluan edhe një piramidë të tretë të fshehur brenda dy të tjerave. Mendohet se ajo mund të jetë ndërtuar midis viteve 550–800 të erës sonë. Xibalba – bota e nëndheshme e Majave. Arkeologët zbuluan gjithashtu mundësinë e ekzistencës së një cenote poshtë El Castillos. Një cenote është një gropë natyrore e mbushur me ujë, karakteristike për rajonin e Jukatanit. Për Majat, këto vende nuk ishin vetëm burime uji. Sipas besimeve të tyre, ato ishin hyrje drejt Xibalbas, vendit të frikës dhe botës së të vdekurve. Cenotet përdoreshin për rituale dhe oferta për perënditë e shiut, të quajtura Chac. Në disa prej tyre janë gjetur: objekte prej jade, ar, bakër, dhe mbetje njerëzore. Në vitin 2018, një grup arkeologësh filloi të studionte sistemin nëntokësor të ujërave nën Çiçen Itza për të kërkuar lidhjen me cenoten e mundshme nën El Castillo. Nëse kjo lidhje vërtetohet, piramida nuk do të ketë qenë vetëm një vend ku priftërinjtë afroheshin me perënditë e qiellit, por edhe një portë simbolike drejt botës së nëndheshme. Ajo do të përfaqësonte atë që quhet “axis mundi” – boshti i botës, pika që lidh: tokën, qiellin, dhe botën e nëndheshme. Kjo do ta bënte El Castillon një nga monumentet më të rëndësishme fetare të qytetërimit Maya. Pjesa 3 Piramida – Arkitektura e përjetësisë Piramida është një strukturë monumentale e ndërtuar prej guri ose tullash, me një bazë katrore ose drejtkëndore dhe katër faqe të pjerrëta trekëndore që bashkohen në një majë. Piramidat janë ndërtuar në shumë vende të botës: Egjipt, Sudan, Etiopi, Azinë Perëndimore, Greqi, Qipro, Itali, Indi, Tajlandë, Meksikë, Amerikën e Jugut, dhe disa ishuj të Oqeanit Paqësor. Por më të famshmet janë piramidat e Egjiptit dhe ato të Amerikës Qendrore e Jugore. Piramidat e Egjiptit të lashtë Piramidat egjiptiane ishin kryesisht ndërtesa funerare, të krijuara si vende varrimi për faraonët. Ato u ndërtuan gjatë një periudhe rreth 2700-vjeçare, nga fillimi i Mbretërisë së Vjetër deri në fund të periudhës Ptolemeike. Epoka më madhështore e ndërtimit të piramidave ishte gjatë dinastive: Dinastia III – Dinastia VI (rreth 2686–2325 p.e.s.) Gjatë kësaj kohe piramida u bë forma kryesore e varrit mbretëror. Një piramidë nuk ishte një ndërtesë e izoluar. Ajo ishte pjesë e një kompleksi të madh që përfshinte: piramidën kryesore ku ndodhej varri, tempullin mortor ku bëheshin rituale, një rrugë ceremoniale që lidhte kompleksin me një tempull pranë lumit Nil. Shumë piramida egjiptiane sot janë shkatërruar ose janë kthyer në grumbuj gurësh, sepse thesaret e tyre u grabitën gjatë mijëvjeçarëve. Nga mastaba te piramida e parë Para piramidave ekzistonte një formë më e hershme varri e quajtur mastaba. Mastaba ishte një ndërtesë drejtkëndore me çati të sheshtë, e ndërtuar me tulla balte ose gur. Poshtë saj ndodhej një dhomë varrimi e lidhur me një pus të thellë. Piramida me shkallë e Djoserit Faraoni Djoser, mbreti i dytë i Dinastisë III, ndryshoi historinë e arkitekturës egjiptiane. Ai punësoi arkitektin dhe dijetarin e famshëm Imhotepin, i cili ndërtoi për herë të parë një mastaba tërësisht prej guri. Më pas ajo u zgjerua duke shtuar nivele të tjera mbi njëra-tjetrën. Kështu lindi: Piramida me shkallë e Djoserit në Saqqara Lartësia: rreth 60 metra Baza: rreth 120 × 108 metra Ndërtuar rreth shekullit XXVII p.e.s. Ajo konsiderohet një nga ndërtesat më të hershme monumentale prej guri në historinë e njerëzimit. Brenda saj kishte një sistem të ndërlikuar korridoreve dhe dhomash nëntokësore. Hapi drejt piramidës së vërtetë Faraoni Snefru, themeluesi i Dinastisë IV, zhvilloi më tej arkitekturën e piramidave. Ai ndërtoi: Piramidën e Përkulur (Bent Pyramid) E ndodhur në Dahshur. Ajo është e veçantë sepse ka dy kënde pjerrësie. Pjesa e poshtme është më e pjerrët, ndërsa pjesa e sipërme ndryshon kënd. Kjo tregon përpjekjen e egjiptianëve për të gjetur formën perfekte të piramidës. Më pas Snefru ndërtoi: Piramidën e Kuqe Ajo konsiderohet një nga piramidat e para të ndërtuara plotësisht me formë të rregullt piramidale. Gjerësia në bazë: rreth 220 metra Lartësia: rreth 104 metra Piramida e Madhe e Gizës – Mrekullia e Keopsit Piramida më e madhe egjiptiane është ajo e faraonit: Keops (Khufu) Ai ishte faraoni i dytë i Dinastisë IV. Piramida u përfundua rreth shekullit XXVI p.e.s. Fillimisht: lartësia: rreth 147 metra baza: rreth 230 metra pesha totale: rreth 5.75 milionë tonë U përdorën afërsisht: 2.3 milionë blloqe guri. Ajo është një kryevepër e matematikës, astronomisë dhe inxhinierisë së Egjiptit të lashtë. Për mijëra vite ishte ndërtesa më e lartë e krijuar nga njeriu. Sot është e vetmja nga Shtatë Mrekullitë e Botës së Lashtë që ende qëndron. Si u ndërtuan piramidat? Mënyra e saktë ende diskutohet nga studiuesit. Teoria më e pranuar është se egjiptianët përdorën: rampa prej dheu dhe tullash, sajë druri, rrotulla, leva, punë të organizuar të mijëra njerëzve. Historiani grek Herodoti (shekulli V p.e.s.) shkroi se Piramida e Madhe u ndërtua për rreth 20 vjet dhe kërkoi punën e rreth 100 mijë njerëzve. Megjithatë, kërkimet moderne sugjerojnë se numri mund të ketë qenë më i vogël: rreth 20 mijë punëtorë, së bashku me zejtarë, mjekë, bukëpjekës dhe shërbyes. 4. Pjesa 4 Misteret e Piramidës së Madhe të Gizës: zbulimet dhe sekretet e pazgjidhura Zbulimet arkeologjike Studimet e organizuara shkencore të Piramidës së Madhe të Gizës filluan në shekullin XIX. Një nga zbulimet e para të rëndësishme ndodhi në vitet 1830, kur një egjiptolog britanik gjeti mbishkrime të punëtorëve brenda piramidës. Këto shenja pune tregonin se monumenti i përkiste faraonit Keops (Khufu). Më vonë, arkeologët zbuluan edhe dy anije të varrosura pranë piramidës. Këto anije prej druri lidhen me besimet fetare egjiptiane. Egjiptianët besonin se faraoni kishte nevojë për një mjet udhëtimi në botën tjetër. Një nga këto anije është restauruar dhe njihet si: Anija diellore e Keopsit. Ajo tregon nivelin e jashtëzakonshëm të mjeshtërisë së ndërtuesve egjiptianë. Ku është trupi i faraonit Keops? Edhe pse Piramida e Madhe u ndërtua si varr i faraonit Keops, mbetjet e tij nuk janë gjetur kurrë. Disa studiues mendojnë se varri mund të jetë grabitur në lashtësi. Grabitësit mund të kenë marrë: thesaret mbretërore, objektet ceremoniale, dhe mumien e faraonit. Megjithatë, ende nuk ka prova përfundimtare që tregojnë fatin e trupit të Keopsit. Teknologjia moderne dhe dhomat e fshehta Në shekullin XXI, shkencëtarët filluan të përdorin teknologji moderne për të studiuar piramidën pa dëmtuar strukturën. U përdorën: skanerë 3D, teknika të imazherisë, zbulime me rreze kozmike (muone). Këto metoda lejuan studiuesit të shihnin hapësira që nuk mund të arriheshin me gërmime tradicionale. Në vitin 2023, u njoftua zbulimi i një korridori të fshehur brenda Piramidës së Madhe. Ky zbulim hapi pyetje të reja: Pse u ndërtua ky korridor? A kishte ndonjë funksion fetar? A fshihte ndonjë dhomë tjetër? Deri tani, përgjigjet mbeten të paqarta. Pse Piramidat vazhdojnë të magjepsin njerëzimin? Brenda Piramidës së Madhe nuk u gjetën thesare të mëdha, mumie apo mbishkrime misterioze siç imagjinojnë shumë njerëz. Por misteri i saj nuk qëndron vetëm te ajo që fshihet brenda. Madhështia e saj lidhet me pyetje më të mëdha: Si arritën egjiptianët e lashtë të ndërtonin një monument kaq të saktë pa teknologjinë moderne? Si organizuan mijëra njerëz për një projekt që zgjati dekada? Çfarë mendimi fetar dhe filozofik qëndronte pas ndërtimit të saj? Piramida është dëshmi e fuqisë së dijes, organizimit dhe imagjinatës njerëzore. Ajo nuk është vetëm një varr mbretëror. Është një simbol i përjetësisë, i lidhjes midis tokës dhe qiellit, dhe një nga arritjet më të mëdha të qytetërimit njerëzor. Përfundim editorial për Prestige Piramidat nuk janë vetëm monumente guri. Ato janë kujtesa e një qytetërimi që kërkonte të sfidonte kohën. Nga Keopsi në Egjipt deri te Majat në Çiçen Itza, piramidat tregojnë se njeriu ka kërkuar gjithmonë të kuptojë universin, jetën dhe përjetësinë. #AncientCivilizations #GreatPyramid #EgyptHistory #MayaCivilization #WorldHeritage

Rubrika: Familja mbreterore frymezon. Edhe familja mbretërore bën “school run” Nga Kate Middleton te Princesha Diana dhe Meghan Markle, si e përjetojnë nënat mbretërore një nga ritualet më të zakonshme të prindërimit. Për familjet mbretërore, jeta e përditshme rrallëherë është vërtet e zakonshme. Megjithatë, pas titujve, protokollit dhe angazhimeve zyrtare, ekziston një ritual që i afron me miliona prindër në mbarë botën: rruga e mëngjesit për në shkollë. Këtë shtator, vëmendja është veçanërisht te familja e Princit dhe Princeshës së Uellsit. Ndërsa Charlotte dhe Louis përgatiten të rikthehen në Lambrook për vitin e ri shkollor, vëllai i tyre i madh, Princi George, po nis një kapitull të ri. Në moshën 13-vjeçare, ai do të fillojë Year 7 në prestigjiozen Eton College, shkollën ku ka studiuar edhe babai i tij, Princi William. Pallati Kensington e konfirmoi zgjedhjen pas muajsh spekulimesh. William, i cili dikur ka thënë se e shijonte faktin që në Eton mund të sillej “si çdo nxënës tjetër”, duket se do t’ia përcjellë të njëjtën përvojë edhe djalit të tij. Por për William dhe Kate, përpjekja për t’u dhënë fëmijëve një fëmijëri sa më normale nuk është thjesht një deklaratë Ajo është parë edhe në mënyrën se si ata janë përfshirë në jetën e përditshme të George, Charlotte dhe Louis. Kate Middleton, një nënë e pranishme Në vitin 2019, Kate dhe William u shfaqën të buzëqeshur në portat e Thomas’s Battersea në Londër, në ditën e parë të shkollës së Princeshës Charlotte. Charlotte, e kapur për dore nga e ëma, hyri në shkollë së bashku me vëllain e saj George. Kate, elegante si gjithmonë, kishte zgjedhur për këtë moment një fustan floral Michael Kors dhe taka blu të errëta. Tre vjet më vonë, familja u zhvendos nga Kensington Palace në Adelaide Cottage, në Windsor, dhe fëmijët nisën të frekuentonin Lambrook School pranë Ascot. George, Charlotte dhe Louis u fotografuan së bashku me prindërit e tyre, dorë për dore, gjatë një pasditeje njohjeje në shkollën e re. Sipas HELLO!, William dhe Kate janë të pranishëm rregullisht në shoqërimin e fëmijëve në shkollë. Madje, gjatë periudhës kur Kate po kryente trajtimin për kancerin, William thuhet se organizonte axhendën e angazhimeve të tij duke marrë parasysh oraret e marrjes dhe dërgimit të fëmijëve në shkollë. Një tjetër nënë nga komuniteti i shkollës, Panthea Parker, ka folur me admirim për Kate, duke treguar se e sheh shpesh në aktivitetet sportive të fëmijëve. “Është kaq elegante, kaq e këndshme dhe nuk mungon kurrë në asnjë nga ndeshjet e fëmijëve të saj”, është shprehur ajo. Diana, princesha që ishte gjithmonë pranë djemve të saj Shumë përpara Kate, ishte Princesha Diana ajo që e bëri të dukshme një anë më të afërt dhe më njerëzore të prindërimit mbretëror. Diana njihej për marrëdhënien e ngrohtë me William dhe Harry dhe ishte fotografuar në disa raste duke i shoqëruar djemtë në shkollë. Një nga fotografitë më të ëmbla daton në prill të vitit 1990, kur Diana u fotografua me dy princat jashtë Wetherby School. William dhe Harry shfaqen me uniformat e shkollës, ndërsa Diana, me një fustan me printime dhe një xhaketë bomber prej kamoshi në ngjyrë kafe çokollatë, dukej si një nënë moderne e kohës. Ishte pikërisht kjo anë e saj, më pak formale dhe më e afërt, që e bëri Dianën një figurë kaq të dashur për publikun. Sarah Ferguson dhe vajzat e saj Edhe Sarah Ferguson, Dukesha e Jorkut, është fotografuar në një nga ato momente të zakonshme, por të paharrueshme të fëmijërisë. Në vitin 1994, ajo shoqëroi vajzën e saj më të vogël, Princeshën Eugenie, në ditën e parë në Upton School në Windsor. Eugenie, me uniformën blu të errët, një xhaketë të vogël dhe kapelën boater, shfaqej e buzëqeshur, ndërsa pranë saj ishte motra e madhe, Princesha Beatrice, me një çantë shpine rozë. Një fotografi që sot duket si një kujtim i vogël familjar, por që dokumenton një tjetër brez të familjes mbretërore duke nisur ditët e para të shkollës. Meghan Markle: “Është një qark i madh” Në anën tjetër të Atlantikut, edhe Meghan Markle ka folur hapur për rutinën e mëngjesit me fëmijët e saj, Archie dhe Lilibet. Gjatë një interviste në podcast-in The Jamie Kern Lima Show, Meghan tregoi se përpiqet t’i çojë vetë fëmijët në shkollë kur nuk ka takime në mëngjes. “Janë në dy shkolla të ndryshme, kështu që është një qark i madh”, shpjegoi ajo. Meghan tregoi se, në ditët kur e bën vetë “school run”, dita e saj nis që në orën 6:30 të mëngjesit dhe ajo nuk kthehet në shtëpi deri rreth orës 9:00. Në ditët kur ka angazhime të tjera, detyrën e merr përsipër dadoja e familjes, e cila, sipas Meghan, ka qenë pranë tyre prej pesë vitesh. Megjithatë, jeta familjare e Sussex-ëve ka marrë një tjetër kthesë pas rikthimit të tyre në Britani muajin e kaluar. Meghan ka pranuar më parë se një “school run” në Britani mund të shndërrohej në një “frenzy” – një situatë kaotike për shkak të vëmendjes së publikut dhe medias. Pavarësisht kësaj, thuhet se Harry dhe Meghan janë të vendosur që, sa herë të jetë e mundur, ta bëjnë vetë këtë pjesë të rutinës së fëmijëve të tyre. Një ritual i zakonshëm, edhe për familjet mbretërore Nga Diana te Kate, nga Sarah Ferguson te Meghan Markle, fotografitë dhe rrëfimet tregojnë të njëjtën gjë: pas kurorave dhe titujve, edhe familjet mbretërore përballen me ato momente të vogla që përbëjnë jetën familjare. Një dorë e vogël që mbahet fort. Një uniformë e re. Një ditë e parë në shkollë. Një prind që nxiton të kthehet në shtëpi përpara takimit të radhës. Në një jetë ku pothuajse çdo hap është pjesë e protokollit, “school run” mbetet një nga ato rituale që i bëjnë familjet mbretërore të duken, për një çast, thjesht si familje. Pergatiti: Rrevista Prestige

Personalitete të arsimit që frymezon pertej kohrave. Ali Hashorva – Gjirokastriti që ngriti shkollën shqipe përtej kufijve të Shqipërisë. Ka njerëz që nuk kërkojnë vend në histori, por është historia ajo që ua ka borxh atë vend, sepse vepra e tyre ka qenë shumë më e madhe se fama që u është dhënë dhe kontributi i tyre ka vazhduar të jetojë në brezat që kanë ardhur pas tyre. Njëri prej tyre është Ali Hashorva, pedagogu, intelektuali dhe patrioti gjirokastrit që meriton një vend nderi në historinë e arsimit dhe të çështjes kombëtare shqiptare, një figurë që gjatë jetës së tij e lidhi formimin akademik me veprimtarinë konkrete arsimore dhe me një përkushtim të jashtëzakonshëm ndaj shkollës shqipe. Ali Hashorva lindi në Gjirokastër në vitin 1900 dhe u nda nga jeta në vitin 1983, duke lënë pas një veprimtari të gjerë në arsim, kulturë dhe administrimin arsimor, Ndërsa formimi i tij intelektual në Itali do t'i jepte një bazë të rëndësishme për punën që do të zhvillonte më vonë në Shqipëri dhe në trojet shqiptare. Pas arsimit fillor në Gjirokastër dhe përfundimit të një kursi italian për mësues, ai vazhdoi studimet në Kolegjin e Shën Mitër Koronës në Kalabri dhe më pas, në vitin 1932, diplomoi për filozofi dhe pedagogji në Universitetin e Firences, duke u formuar në dy fusha që do të bëheshin themeli i gjithë veprimtarisë së tij të mëvonshme. Karriera e tij arsimore kishte nisur që në vitin 1919, kur filloi të punonte si mësues në shkollat e Gjirokastrës, ndërsa më pas u emërua sekretar i Lidhjes së Mësuesve në Gjirokastër dhe shërbeu si inspektor arsimi në prefekturat e Gjirokastrës dhe Korçës, duke u përfshirë gjithnjë e më shumë në organizimin dhe zhvillimin e arsimit shqiptar. Në periudha të ndryshme ai mbajti edhe postin e drejtorit administrativ të Institutit Teknik të Tiranës dhe drejtimin e Normales së Elbasanit, një prej institucioneve më të rëndësishme të përgatitjes së mësuesve në Shqipëri, ku përvoja e tij pedagogjike dhe formimi në filozofi e pedagogji e bënë një prej personaliteteve të spikatura të arsimit shqiptar. Por vepra që e ngriti figurën e Ali Hashorvës në përmasa mbarëkombëtare lidhet mbi të gjitha me shkollën shqipe në Kosovë dhe në trojet e tjera shqiptare jashtë kufijve të vitit 1913, sepse pikërisht aty ai e shndërroi përvojën dhe dijen e tij pedagogjike në një veprimtari konkrete që do të prekte jetën e dhjetëra mijëra fëmijëve shqiptarë. Misioni i Jashtëzakonshëm Shkollor Në vitin 1941, ministri i Arsimit Ernest Koliqi ia besoi Ali Hashorvës drejtimin e Misionit të Jashtëzakonshëm Shkollor, një ndërmarrje që do të kishte një rëndësi të jashtëzakonshme për zhvillimin e arsimit shqip në Kosovë dhe në trevat e tjera shqiptare. Në shkresën e 23 qershorit, Ernest Koliqi shprehte “besim të plotë” tek Ali Hashorva dhe e cilësonte këtë mision si një “detyrë të shenjtë kombëtare e me randësi historike”, formulim që tregon qartë peshën që drejtuesit e arsimit të asaj kohe i jepnin kësaj ndërmarrjeje. Ali Hashorva nuk e drejtoi Misionin nga një zyrë në Tiranë, sepse ai mori familjen dhe shkoi vetë në Kosovë, duke zgjedhur të ishte në terren aty ku duhej të shihte nga afër gjendjen e arsimit, të dëgjonte kërkesat e njerëzve dhe të organizonte konkretisht punën për hapjen e shkollave. Ai udhëtoi nëpër territoret ku mungonte shkolla, studioi gjendjen e arsimit, evidentoi nevojat, organizoi kurset e shqipes dhe punoi për hapjen e shkollave dhe dërgimin e mësuesve, duke e kthyer Misionin nga një nismë administrative në një veprimtari të drejtpërdrejtë në terren. Në Kosovë njerëzit i ndiqnin pjesëtarët e Misionit me një pyetje që edhe sot ruan një forcë të jashtëzakonshme emocionale dhe historike: “Kur po na vijnë mësuesët e Shqipnisë?”, sepse pas kësaj pyetjeje qëndronte dëshira e një populli për të pasur përsëri shkollën, gjuhën dhe dijen në jetën e përditshme. Hashorva shkruante: “Fryma shqiptare po buçet në të gjitha anët e Kosovës”, një dëshmi që e shpreh atmosferën e asaj kohe dhe mënyrën se si ai e përjetonte nga afër kërkesën e shqiptarëve për arsim dhe për një jetë kulturore të lidhur me gjuhën e tyre. Pas dekadash mohimi të gjuhës dhe shkollës shqipe, shqiptarët kërkonin atë që u takonte: mësuesin, abetaren dhe shkollën shqipe, tri elemente që në atë rrethanë nuk përfaqësonin vetëm arsimin, por edhe të drejtën për të ruajtur gjuhën, kulturën dhe kujtesën. Dhe mësuesit erdhën, fillimisht dhjetëra dhe më pas qindra nga Shqipëria dhe nga radhët e shqiptarëve të Kosovës të shkolluar në Shqipëri, duke u bërë pjesë e një ndërmarrjeje që do të ndikonte në mënyrë të drejtpërdrejtë në zhvillimin e arsimit dhe kulturës shqiptare. Mes tyre ishin figura që do të linin gjurmë të rëndësishme në arsimin dhe kulturën shqiptare, si Mehmet Gjevori, Qamil Batalli, Lorenc Antoni dhe shumë të tjerë, të cilët e vazhduan punën e mësuesit në një periudhë kur arsimi kërkonte jo vetëm dije, por edhe përkushtim të madh personal. Shtrirja e shkollës shqipe. Shkolla shqipe u shtri nga Prishtina, Prizreni, Peja dhe Gjakova drejt Tetovës, Gostivarit, Dibrës, Strugës dhe Ulqinit, ndërsa Misioni mbërriti deri në Pazarin e Ri, duke krijuar një rrjet të gjerë institucionesh dhe përpjekjesh arsimore në territore të ndryshme shqiptare. Përmasat e veprës flasin vetë, sepse në vitin shkollor 1941–1942 u arritën 173 shkolla fillore, krahas shkollave të mesme dhe gjimnazeve të ulëta, ndërsa në një nga fazat e zgjerimit të rrjetit u shënuan 264 mësues dhe në vitin shkollor 1943–1944 numri i tyre arriti rreth 400 mësues, ndërkohë që numri i nxënësve kaloi 25.000. Këto nuk janë thjesht shifra statistikore, sepse pas secilës shkollë, pas secilit mësues dhe pas secilit nxënës qëndronte një familje, një komunitet dhe një brez që po fitonte mundësinë për të mësuar në gjuhën e vet. Në Prishtinë u hap edhe Normalja, me qëllimin e rëndësishëm për të përgatitur mësuesit shqiptarë të së ardhmes, sepse një rrjet shkollash nuk mund të mbijetonte vetëm përmes mësuesve që vinin nga jashtë dhe duhej të krijonte brezin e vet të pedagogëve shqiptarë. Prandaj, këto të dhëna mund të shihen si përmasat e një rilindjeje arsimore dhe kombëtare, sepse nga shkolla nuk dolën vetëm nxënës që dinin të lexonin e të shkruanin, por breza që më vonë do të merrnin vetë përgjegjësinë për arsimin dhe kulturën e vendit. Emrat e shkollave dhe kujtesa kombëtare Edhe emrat e shkollave e dëshmojnë frymën e asaj ndërmarrjeje, sepse ato mbanin emrat “Skënderbej”, “Ismail Qemali”, “Hasan Prishtina”, “Isa Boletini”, “Naim Frashëri”, “Gjergj Fishta”, “Lidhja e Prizrenit” dhe “28 Nëntori”, emra që e lidhin drejtpërdrejt procesin arsimor me historinë dhe kujtesën kombëtare. Mjafton t'i lexosh këta emra për të kuptuar se fëmija shqiptar nuk po mësonte vetëm të shkruante dhe të lexonte, por po mësonte edhe se kush ishte, cilës gjuhë i përkiste, cilën histori mbartte dhe cilat figura e ngjarje përbënin pjesë të kujtesës së tij. Ali Hashorva dhe bashkëpunëtorët e tij e shihnin Prishtinën si një “Qendër drite e bashkimi shpirtëror”, një formulim që merr një peshë të veçantë kur shohim se çfarë roli do të merrte Prishtina më vonë në jetën politike, universitare, kulturore dhe institucionale të Kosovës. Sot, kur Prishtina është kryeqyteti i Republikës së Kosovës dhe qendra e saj universitare, kulturore e institucionale, këto fjalë marrin një peshë të jashtëzakonshme, sepse tregojnë se në atë periudhë arsimi shihej jo vetëm si mjet për të mësuar, por edhe si themel për një të ardhme të organizuar kulturore dhe shoqërore. “Te mësuesi kosovarët gjetën vetvetën” Por Hashorva na la edhe një fjali që përmbledh ndoshta gjithë madhështinë e Misionit: “Te mësuesi kosovarët gjetën vetvetën”, një shprehje që e përmbledh në mënyrë të jashtëzakonshme atë që ndodhi kur mësuesit shqiptarë mbërritën në klasat ku për dekada kishte munguar shkolla shqipe. Këtu është thelbi i gjithë kësaj historie, sepse ata mësues nuk çuan vetëm alfabetin dhe abetaren, por çuan gjuhën, dijen, historinë dhe kujtesën kombëtare, duke e bërë shkollën një hapësirë ku fëmija shqiptar mund të njihte jo vetëm shkronjat, por edhe veten. Një mësues nuk solli vetëm një tekst shkollor, por solli një mënyrë për ta shkruar dhe për ta ruajtur gjuhën, një traditë letrare, një kulturë dhe një ndjenjë vazhdimësie që mund të kalonte nga një brez te tjetri. Ernest Koliqi dhe Mustafa Merlika-Kruja Në themel të kësaj ndërmarrjeje qëndronte edhe Ernest Koliqi, shkrimtari dhe ministri shkodran që pati vizionin dhe vendosmërinë për ta kthyer shkollën shqipe në një mision kombëtar, duke i dhënë kësaj ndërmarrjeje një drejtim që synonte përhapjen dhe forcimin e arsimit në gjuhën shqipe. Një vend të veçantë në këtë histori zë edhe Mustafa Merlika-Kruja, firmëtar i Pavarësisë së vitit 1912 dhe Kryeministri i kohës, për të cilin Kosova kishte qenë prej dekadash pjesë e idealit kombëtar shqiptar, duke e lidhur kështu historinë e kësaj ndërmarrjeje me një përpjekje më të gjatë të mendimit politik dhe kombëtar shqiptar. Megjithatë, e gjithë kjo ndodhi në rrethanat e rënda dhe kontradiktore të Luftës së Dytë Botërore dhe të pushtimit, ndaj historia e kësaj periudhe duhet parë në kompleksitetin e saj, pa e zbukuruar dhe pa e fshirë kontekstin politik në të cilin u zhvillua. Historia nuk duhet as të fshihet dhe as të zbukurohet, sepse ajo kërkon të kuptohet në tërësinë e saj dhe të trajtohet me përgjegjësi, duke dalluar rrethanat politike nga fakti konkret se çfarë ndodhi në fushën e arsimit. Por asnjë debat ideologjik nuk mund ta zhbëjë një të vërtetë: shkollat u hapën, mësuesit shkuan, abetaret mbërritën dhe fëmijët shqiptarë mësuan shqip. Nga nxënësit te brezat e rinj Dhe ajo farë dha fryte për breza, sepse nxënësit u bënë mësues, prej tyre dolën profesorë, shkrimtarë, artistë, studiues dhe intelektualë që ndërtuan jetën arsimore dhe kulturore të Kosovës dhe të trojeve të tjera shqiptare. Kështu një mision që kishte nisur në rrethana të vështira vazhdoi të prodhonte pasoja kulturore shumë më gjatë se vetë koha e tij, duke treguar se një investim në arsim mund të ndikojë mbi shoqërinë për dekada të tëra. Prandaj historia e Ali Hashorvës nuk është vetëm historia e një pedagogu gjirokastrit, por historia e një njeriu që e kuptoi se kufijtë politikë mund të ndanin territore, por nuk mund ta ndalonin domosdoshmërinë e dijes dhe të gjuhës. Kufijtë e vitit 1913 i ndanë trojet shqiptare, por mësuesi shqiptar i kapërceu ata kufij dhe e ribashkoi kombin përmes gjuhës, librit dhe shkollës, duke krijuar ura kulturore aty ku kufijtë politikë kishin krijuar ndarje territoriale. Atdheut nuk i shërbehet vetëm me pushkë, sepse atij i shërbehet edhe me libër, me dije dhe me shkollë, dhe pikërisht kjo është një prej ideve më të fuqishme që mund të nxirret nga vepra e Ali Hashorvës dhe e mësuesve që udhëtuan drejt Kosovës. Pas luftës dhe veprimtaria intelektuale Pas Luftës, Ali Hashorva vazhdoi të punonte për përmirësimin e arsimit në Shqipëri, duke shërbyer si inspektor i lartë në Ministrinë e Arsimit dhe si sekretar i përgjithshëm i saj, ndërsa përvoja e tij e gjatë në administrimin dhe zhvillimin e arsimit e mbajti atë të lidhur me politikat dhe institucionet arsimore. Përveç veprimtarisë së tij arsimore, ai ishte edhe një intelektual i shquar që shfaqi interes të thellë për letërsinë dhe kritikën letrare, u mor me përkthime dhe me mbledhjen e thesarit popullor, duke dëshmuar se interesat e tij intelektuale shkonin përtej pedagogjisë dhe administrimit arsimor. Në vitin 1962 botoi librin “Bashkëluftëtarët e Skënderbeut”, një punë historike që nxjerr në pah rolin e shokëve të armëve të heroit kombëtar Skënderbeut dhe që përfaqëson një tjetër dëshmi të interesit të tij të vazhdueshëm për historinë dhe kulturën shqiptare. Pavarësisht vështirësive të shumta, ai vazhdoi të punojë dhe të kontribuojë në kulturën dhe arsimin shqiptar deri në fund të jetës së tij, duke lënë pas një trashëgimi që lidhet me mësuesin, pedagogun, drejtuesin e arsimit dhe intelektualin. Një borxh mirënjohjeje Prandaj Shqipëria duhet ta nderojë Ali Hashorvën, Gjirokastra duhet të krenohet me të, por borxhin më të madh të mirënjohjes ia ka Kosova, sepse kur Kosovës i duhej mësuesi, ai erdhi, kur i duhej abetarja, ajo mbërriti dhe kur i duhej shkolla shqipe, qindra burra e gra u vunë në shërbim të saj. Dhe në krye të atij Misioni ishte një gjirokastrit, Ali Hashorva, një njeri që e mori familjen, udhëtoi drejt Kosovës dhe e vuri formimin, përvojën dhe energjinë e tij në shërbim të një ndërmarrjeje që do të linte gjurmë të thella në historinë e arsimit shqiptar. Sot përulemi me respekt, dashuri dhe mirënjohje para veprës së tij, sepse figura të tilla nuk duhet të mbeten vetëm emra në dokumente dhe në libra, por duhet të rikthehen në kujtesën e brezave si shembuj të punës, dijes dhe përkushtimit. Nderim Ali Hashorvës, nderim Ernest Koliqit dhe Mustafa Merlika-Krujës, si dhe nderim qindra mësuesve, burrave dhe grave, të njohur e të panjohur, që morën rrugën drejt Kosovës dhe trojeve të tjera shqiptare për t'i shërbyer një ideali shumë më të madh se vetja. Sepse atdheut nuk i shërbehet vetëm me pushkë, por i shërbehet edhe me libër, me dije dhe me shkollë, dhe ndonjëherë një mësues me një abetare në dorë mund të bëjë për një komb atë që nuk mund ta bëjë asnjë kufi politik. Kjo ishte vepra e tyre dhe kjo është trashëgimia e tyre., një trashëgimi që nuk përfundoi me mbylljen e një viti shkollor apo me përfundimin e një misioni, por vazhdoi përmes nxënësve që u bënë mësues dhe përmes brezave që ndërtuan jetën arsimore, kulturore dhe intelektuale të Kosovës. Dhe Kosova, mbi të gjitha, nuk duhet t'i harrojë kurrë, sepse kur ajo kërkoi mësues, mësuesit erdhën, kur kërkoi shkollën, shkolla u hap dhe kur kërkoi abetaren, abetarja mbërriti, ndërsa në krye të këtij misioni qëndronte një gjirokastrit që e kuptoi se gjuha mund të bëhej ura më e fuqishme midis shqiptarëve. ALI HASHORVA – Gjirokastriti që ngriti shkollën shqipe përtej kufijve të Shqipërisë. Pergatiti; Prestige

Artikulli na jep një dëshmi të drejtpërdrejtë nga një prej bashkëkohësve të Naim Frashërit, Faik Konica. Konica dëshmon për përkushtimin e Naimit ndaj dijes, gjuhës, rinisë shqiptare dhe çështjes kombëtare. Ai sjell edhe dëshmi për vështirësitë, varfërinë dhe këmbënguljen me të cilat Naimi vazhdoi veprimtarinë e tij. Këto dëshmi e ndihmojnë lexuesin ta kuptojë Naimin përmes syve të një intelektuali të kohës së tij. Prandaj, shkrimi i Konicës mbetet një dëshmi historike me vlerë për kujtesën dhe kulturën shqiptare. Ky artikull ka rëndësi sepse nuk na tregon vetëm kush ishte Naim Frashëri, por çfarë vlere merr një jetë kur dija, puna dhe përgjegjësia ndaj kombit bëhen një mision. Na tregon se Naimi e vuri dijen në shërbim të formimit kombëtar, duke shkruar për një popull që kishte nevojë për arsim dhe vetëdije. Na tregon se një intelektual nuk matet vetëm me talentin, por edhe me atë që i jep shoqërisë dhe kohës së vet. Na kujton se vepra e madhe kërkon këmbëngulje, sidomos kur përballë saj janë varfëria, pengesat dhe rrethanat e vështira. Na tregon se gjuha, arsimi, kultura dhe identiteti kombëtar mund të bëhen mjete të fuqishme të emancipimit. Na frymëzon ideja se puna e bërë me përkushtim mund të jetojë përtej jetës së autorit. Na sjell edhe një mësim për kohën e sotme: dija ka vlerë më të madhe kur nuk mbahet vetëm për vete, por kthehet në shërbim për të tjerët. Në thelb, Naimi dhe mënyra se si e vlerëson Konica na frymëzojnë të mos e shohim kulturën vetëm si trashëgimi, por si përgjegjësi për ta vazhduar atë. NAIM H. FRASHËRI; Në vlerësimin e Faik Konicës Nga Faik Konica, 1901 Faik Konica, në shkrimin e tij për Naim Frashërin, nuk ndalet vetëm te figura e poetit. Ai vlerëson mbi të gjitha punën e tij të gjatë dhe të palodhur në shërbim të çështjes kombëtare. Konica e përshkruan Naimin si një njeri me zemër të ndjeshme, mendje të mprehtë dhe fjalë të zgjedhur. Për të, vlera e Naim Frashërit qëndron veçanërisht në punën që ai bëri për formimin e vetëdijes kombëtare shqiptare. Naim Frashëri, shkruan Konica, iu kushtua për më shumë se pesëmbëdhjetë vjet rinisë shqiptare. Ai e kuptoi se një çështje e madhe nuk mund të forcohet pa u ngritur mbi themele të qëndrueshme. Për këtë arsye, ai shkroi libra që i shërbenin drejtpërdrejt nevojës së kohës dhe që u përhapën në mijëra kopje nëpër Toskëri. Naimi kishte një formim të gjerë kulturor. Ishte njohës i greqishtes së vjetër, persishtes dhe gjuhëve të tjera, ndërsa aftësitë e tij letrare do t’i lejonin të merrej edhe me vepra më të ndërlikuara e më artistike. Por, sipas Konicës, nevojat e Shqipërisë dhe detyra për t’i hapur sytë popullit e orientuan drejt një qëllimi më të drejtpërdrejtë: mësimit dhe formimit kombëtar. Kjo ishte zgjedhja e tij themelore. Naimi nuk shkroi vetëm për të krijuar letërsi, por për t’i shërbyer një kombi që kishte nevojë për dije, gjuhë dhe vetëdije. Veprat e tij, vëren Konica, kishin në qendër dëshirën për të mësuar kombin shqiptar. Naim Frashëri luajti një rol të rëndësishëm në zgjimin dhe forcimin e ndërgjegjes kombëtare. Konica e sheh atë si një nga ata njerëz që e përgatitën terrenin për një veprimtari kombëtare më të organizuar dhe më përparimtare. Naim Frashëri dhe bektashizmi Një tjetër aspekt që Konica vlerëson te Naimi është marrëdhënia e tij me bektashizmin dhe roli që ai i atribuon kësaj tradite në jetën kulturore shqiptare. Naim Frashëri iu afrua bektashizmit me përkushtim dhe shkroi libra e vjersha që u nderuan nga baballarët bektashinj. Konica e konsideron këtë një tjetër kontribut të rëndësishëm të tij, pasi Naimi ndikoi që kjo traditë fetare të ruante lidhjen e saj me identitetin kombëtar shqiptar. Për Konicën, kjo dëshmon edhe një herë aftësinë e Naimit për të kuptuar nevojat e shoqërisë shqiptare dhe për t’i shërbyer asaj përmes dijes dhe kulturës. Një nga vlerësimet më të forta të Konicës lidhet me kushtet në të cilat Naimi zhvilloi veprimtarinë e tij. Ai i bëri këto punë në Stamboll, në një mjedis të vështirë, të rrethuar nga armiq, spiunë dhe pengesa. Megjithatë, frikësimet, varfëria dhe zhgënjimet nuk e larguan nga qëllimi i tij. Konica thekson edhe varfërinë e skajshme në të cilën jetoi Naimi. Ai vdiq i varfër, por kjo nuk e pengoi të vazhdonte punën e tij deri në fund. Deri në frymën e fundit, mendoi dhe foli për Shqipërinë. Kjo fjali e Konicës përmbledh në mënyrë të drejtpërdrejtë atë që ai konsideronte thelbin e jetës së Naim Frashërit: përkushtimin ndaj vendit dhe çështjes kombëtare. Një përcjellje e vogël për një figurë të madhe Pas vdekjes së Naimit, rreth treqind shqiptarë, përfshirë edhe të krishterë, e përcollën atë në varr. Për Konicën, kjo pamje kishte një domethënie të veçantë. Ata që e përcollën ishin njerëz të lidhur me çështjen kombëtare dhe prania e tyre tregonte ndikimin që Naimi kishte fituar në mesin e shqiptarëve. Konica e mbyll shkrimin me një shpresë që, për kohën kur shkruante, kishte edhe një kuptim të fortë kombëtar: një ditë, eshtrat e Naim Frashërit do të silleshin në Shqipërinë që ai kishte dashur dhe së cilës i kishte shërbyer. Atëherë, shkruan Konica, nuk do ta përcillnin vetëm treqind atdhetarë. Do ta priste një komb i tërë. Naim Frashëri në kujtesën kombëtare. Shkrimi i Faik Konicës, i vitit 1901, është një dëshmi e hershme për mënyrën se si u vlerësua Naim Frashëri nga bashkëkohësit e tij. Në qendër nuk vendoset vetëm poeti, por intelektuali që e vuri dijen në shërbim të një shoqërie që kërkonte të ndërtonte vetëdijen e saj kombëtare. Naimi mbetet një nga figurat themelore të kulturës shqiptare pikërisht sepse puna e tij lidhi letërsinë me arsimin, gjuhën me identitetin dhe kulturën me çështjen kombëtare. Vlerësimi i Konicës ruan edhe sot një rëndësi të veçantë: ai na kujton se veprat që mbeten në kujtesën e një kombi nuk ndërtohen vetëm nga talenti, por edhe nga përgjegjësia për kohën dhe shoqërinë ku jeton krijuesi. Editor-in-Chief: Liliana Pere Founder: Liliana Pere Copyright ©: LP / Revista Prestige

Rubrika: Art Bota Yje. Taylor Swift — një epokë që shkruhet në histori Nga Nashville te skena botërore, historia e një artisteje që e ktheu këngën në trashëgimi Taylor Swift shton një tjetër kapitull historik në karrierën e saj. Në vitin 2026, ajo do të bëhet pjesë e Nashville Songwriters Hall of Fame, duke vendosur një rekord të ri si artistja më e re e nderuar ndonjëherë nga ky institucion. Nderimi është veçanërisht simbolik për Swift. Nashville ishte qyteti që ajo kishte imagjinuar që në fëmijëri si vendin ku do të mësonte artin e këngëshkrimit pranë mjeshtërve dhe do të bëhej pjesë e një komuniteti të ndërtuar mbi fuqinë e historisë dhe fjalës. “Që kur fillova të shkruaj këngë si fëmijë, e kam pasur Nashville në mendje si vendin e përsosur për të qenë”, është shprehur Swift, duke e cilësuar këtë nderim si një moment të jashtëzakonshëm mirënjohjeje. Ky vlerësim merr një domethënie edhe më të veçantë sepse vjen në një vit që shënon 20-vjetorin e albumit të saj debutues, Taylor Swift. Njëzet vite më pas, vajza që nisi rrugëtimin me një kitarë dhe ëndrrën për të shkruar këngë është tashmë një nga figurat më të fuqishme të muzikës botërore. Sipas PEOPLE, Swift është muzikante e vlerësuar me Grammy dhe artistja me turneun me të ardhurat më të larta të të gjitha kohërave. Ajo ka fituar 14 çmime Grammy, ndërsa The Tortured Poets Department, albumi i saj i vitit 2024, theu rekorde të shumta në Spotify. Por shifrat, sado mbresëlënëse, nuk e tregojnë të gjithë historinë. Taylor Swift është bërë e jashtëzakonshme sepse ka ditur të ndërtojë një marrëdhënie të rrallë mes fjalës, muzikës, kujtesës dhe publikut. Ajo nuk ka kënduar vetëm për jetën e saj; ka krijuar një gjuhë në të cilën miliona njerëz kanë gjetur pjesë të vetes. Nashville — vendi ku nisi gjithçka Në moshën 14-vjeçare, Swift u bë artistja më e re e kontraktuar nga Sony/ATV Music Publishing. Një vit më vonë firmosi kontratën e parë diskografike me Big Machine Records. Nashville nuk ishte thjesht një qytet në biografinë e saj. Ishte një ide, një ëndërr dhe një shkollë. Atje ajo mësoi se një këngë e madhe nuk lind vetëm nga një zë i bukur, por nga aftësia për të treguar një histori që mbetet. Dhe pikërisht kjo e çoi nga country te pop-i, nga albumet e para te projektet që ndryshuan industrinë muzikore. Një karrierë që nuk pranoi të qëndronte në një formë. Swift ka ndërtuar një karrierë mbi transformimin. Çdo album ka ardhur si një epokë më vete. Çdo periudhë ka pasur estetikën, gjuhën, ngjyrat dhe emocionin e saj. Kjo aftësi për të ndryshuar pa humbur identitetin është një nga arsyet pse Taylor Swift vazhdon të mbetet relevante në një industri ku fama shpesh është e përkohshme. Ajo nuk ka kërkuar të mbetet përgjithmonë e njëjta Taylor Swift. Ajo ka zgjedhur të rritet. The Eras Tour — kur një koncert u bë fenomen global Me The Eras Tour, Swift e shndërroi karrierën e saj në një udhëtim përmes kohës. Albumet u bënë etapa. Këngët u bënë kujtime. Publiku u bë pjesë e historisë. Turneu gjeneroi më shumë se 2 miliardë dollarë, duke u shndërruar në një nga fenomenet më të mëdha komerciale dhe kulturore të muzikës moderne. Por madhështia e tij nuk qëndroi vetëm te të ardhurat. The Eras Tour dëshmoi se një katalog muzikor mund të bëhet një univers ku breza të ndryshëm takohen. Kur artistja kërkon të zotërojë historinë e saj. Një tjetër kapitull i rëndësishëm është kontrolli mbi muzikën e saj. Sipas PEOPLE, në vitin 2025 Swift bleu masterat e katalogut të saj nga Shamrock Capital. Ky moment ishte më shumë se një transaksion financiar. Ishte një deklaratë mbi autorësinë dhe pronësinë artistike. Në një industri ku katalogu muzikor mund të ketë vlerë të jashtëzakonshme ekonomike, të zotërosh veprën tënde do të thotë të kesh një pjesë të kontrollit mbi mënyrën se si trashëgimia jote do të jetojë në të ardhmen. Arti i të lënit të gjurmëve Taylor Swift ka ndërtuar gjithashtu një mënyrë të veçantë komunikimi me fansat. “Easter eggs”, simbolet, ngjyrat, veshjet, tekstet dhe detajet e fshehura janë bërë pjesë e një loje inteligjente mes artistes dhe publikut. Ajo nuk u jep fansave vetëm këngë. U jep histori për të zbuluar. Dhe kjo është një nga arsyet pse çdo album i ri i saj shndërrohet në ngjarje. Një kapitull i ri edhe në jetën personale Në vitet e fundit, vëmendja globale është përqendruar edhe te marrëdhënia e saj me Travis Kelce. Çifti nisi lidhjen në vitin 2023, njoftoi fejesën në gusht 2025 dhe, sipas PEOPLE, u martua më 3 korrik 2026 në Madison Square Garden. Por edhe ndërsa jeta personale e Swift ka marrë një dimension të ri, karriera e saj vazhdon të shkruajë rekorde. Nashville e pranon tani jo vetëm si një yll të muzikës, por si një krijuese që ka lënë gjurmë në artin e këngëshkrimit. Dhe ndoshta ky është kuptimi më i bukur i këtij nderimi. Vajza që dikur ëndërronte të ishte pjesë e komunitetit të këngëshkruesve të Nashville-it, sot hyn në historinë e tij. Taylor Swift nuk është më thjesht pjesë e një industrie. Ajo është bërë pjesë e kujtesës së saj. Nga një fëmijë që shkruante këngë, te një ikonë që shkruan histori — Taylor Swift vazhdon të ndërtojë epokën e saj, një këngë dhe një rekord në të njëjtën kohë. Editoriali Ndertuar mbi Bazen e Burime globale: PEOPLE .Variete. © Copyright Liliana Pere Founder & Editor-in-Chief — Albania Prestige Magazine All Rights Reserved.