#RevistaPrestige #MonumenteHistorike #TrashegimiKulturore #Inspirim Ura e Golikut: Një Perlë Historike mbi Lumë Rubrika: Trashëgimia Kulturore – Arkitektura dhe Monumentet Historike Në fshatin Golik pranë Pogradecit, mbi lumin Shkumbin, ngrihet Ura e Golikut, një dëshmi e gjallë e mjeshtërisë inxhinierike të shekujve XVII dhe XVIII. Ky monument kulturor nuk është thjesht një kalim mbi ujë; është pjesë e historisë së rrugëve të vjetra, e ndërtuar për të lidhur zonat malore me qytetet përreth, dhe një simbol i përpjekjeve njerëzore për të harmonizuar funksionin me bukurinë natyrore. Ndërtuar midis viteve 1600‑1700, Ura e Golikut ruan çdo gur të punuar me kujdes dhe çdo hark të gjysmërrethor që përbën strukturën e saj. Emri i ndërtuesit nuk është i njohur, por ajo konsiderohet pjesë e rrjetit rrugor lokal ose osman, një ndërmarrje serioze ku estetika dhe funksionaliteti shkojnë dorë për dore. Struktura elegante ka dy harkë gjysmërrethorë që kalojnë mbi lumin dhe një dritare shkarkuese për të menaxhuar rrjedhën e ujit gjatë periudhave me prurje të larta. Kolona që ndan dy harqet mban një shpore në hyrje, një element karakteristik i urave historike, i cili ndihmon në përballimin e forcës së lumit. Përmasat e saj janë 17 metra gjatësi, 3 metra gjerësi dhe 10 metra lartësi, çka e bën të modestë krahasuar me urat më të mëdha në Shqipëri, si Ura e Mesit në Shkodër, por përsëri me një bukuri të veçantë dhe harmonizim të përsosur me peizazhin. Stili arkitekturor i urës është klasik për urat me hark gjysmërrethor, me ndikime romake dhe osmane, duke e bërë atë jo vetëm funksionale, por edhe estetikisht tërheqëse. Sot, ura ndodhet në gjendje të mirë, dhe është pjesërisht restauruar për të ruajtur strukturën dhe bukurinë historike. Përveç vlerës së saj kulturore dhe historike, Ura e Golikut ka edhe një rendësi ekonomike: shërben si një atraksion turistik që tërheq vizitorë në zonë, duke kontribuar në zhvillimin lokal dhe promovimin e trashëgimisë shqiptare. Ura e Golikut mbetet një thesar i historisë dhe arkitekturës, një vend që duhet vizituar nga çdo adhurues i kulturës dhe monumenteve historike, dhe një dëshmi e gjallë e mjeshtërisë së shekujve XVII-XVIII. Bukuria e saj qëndron në harmoninë me natyrën, mjeshtërinë e gurëve dhe aftësinë për të përballuar kohën, duke e bërë këtë urë një nga thesaret e rrallë të trashëgimisë shqiptare. Rrevista Prestige

Rrevista Prestige #ArtSoprano #inspiration Elegjike e zërit: Aida Garifullina – rrugëtimi i një soprane nga Kazani në skenat botërore Aida Garifullina është një sopranë lirike me famë ndërkombëtare nga Kazani, Tatarstan. Ajo ka interpretuar role kryesore në opera klasike si Mozart, Verdi dhe Puccini, duke sjellë thellësi, ngrohtësi dhe elegancë vokale. Fitorja në Operalia 2013 dhe performancat në salla prestigjioze e kanë bërë një nga soprano më të njohura të brezit të saj. Zëri i saj shpesh ngjall ndjeshmëri, transparencë dhe butësi. Lindi më 30 shtator 1987 në Kazanin, në Republikën e Tatarstanit, në një familje ku muzika nuk ishte thjesht pasion, por pjesë e qenies. Që në fëmijëri ajo u rrethua nga tingujt e korit, pianove dhe repertorit operistik, duke ndërtuar themelin e një karriere që do ta çonte në skenat më prestigjioze botërore. Zëri i saj është më shumë se teknikë – është dialog midis traditës dhe botës së sotme, një urë që lidh pasionin me identitetin. Aida Garifullina është pjesë e komunitetit tatare. Babai, Emil Damirovich Garifullin, ka qenë arkitekt peizazhi, ndërsa nëna, Layla Ildarovna Garifullina, është drejtuese kori dhe pedagoge muzikore. Ajo vetë ka treguar se nëna ishte inspirimi i saj i parë: > “Erdhi koha që të studioja në kërkim të zërit tim.” Në moshë të re, Aida filloi studimet e saj në Konservatorin e Kazanit, për të vazhduar më pas në Nuremberg, Gjermani, në vitin 2004, duke ndjekur zhvillimin artistik në një mjedis ndërkombëtar. Në vitin 2007, ajo hyri në University of Music and Performing Arts Vienna në klasën e pedagoges Claudia Visca, dhe diplomoi më 2011, duke vulosur themelin për një karrierë të ardhshme të jashtëzakonshme në operë. Karriera profesionale dhe rolet kryesore Karriera e Aidas u ndez në mënyrë të jashtëzakonshme në vitin 2013, kur fitoi Çmimin e Parë në konkursin Operalia, themeluar nga Plácido Domingo. Ky sukses shërbeu si katalizator për ftesa në salla të mëdha dhe operas të njohura botërore, duke përfshirë Vienna State Opera, ku ishte pjesë e ansamblit prej 2013-2016. Role të rëndësishme operistike: Susanna në Le nozze di Figaro (Mozart) – Mariinsky Theatre, e ftuar nga Valery Gergiev Adina në L’elisir d’amore (Donizetti) dhe Musetta/Mimì në La Bohème (Puccini) – ansambli i Vienna State Opera Gilda në Rigoletto (Verdi) dhe Zerlina në Don Giovanni (Mozart) Natasha Rostova në War and Peace (Prokofiev) dhe Reina e Shemakha në The Golden Cockerel (Rimsky-Korsakov) Përveç operës, ajo performon në koncerte gala, festivale ndërkombëtare dhe transmetime televizive, duke përfshirë një moment të veçantë në FIFA World Cup 2018 në Moskë, më 14 qershor 2018, ku këndoi së bashku me Robbie Williams. Momente të famshme dhe episoda nga jeta Aida ka një reputacion ndërkombëtar dhe një karrierë të ndërtuar mbi momente të rëndësishme: 2013 – Fitorja në Operalia e vendos në rrugën e skenave të mëdha 2017 – Publikimi i albumit të parë solo me Decca, i vlerësuar me ECHO Klassik, dhe nominuar për Grammy në kategorinë Best Opera Recording për The Golden Cockerel Në FIFA World Cup 2018 në Moskë, ajo performoi në ceremoninë hapëse së bashku me Robbie Williams, duke treguar edhe prezencën e saj në evente globale. Prill 2019 – Anulloi një performancë si Gilda në Rigoletto në Vjenë për arsye shëndetësore, duke treguar përkushtim ndaj cilësisë 2025 – Debutoi rolin Tatiana në Eugene Onegin në Teatrin e Milanos, një hap artistik sfidues dhe i rëndësishëm Vlerësimi dhe ndikimi Çmimet dhe mirënjohjet përfshijnë: Çmimi i Parë në Operalia, 2013 Titulli “Artist i Nderuar i Republikës së Tatarstanit” ECHO Klassik për albumin e parë solo, 2017 Nomim për Grammy për The Golden Cockerel Aida Garifullina ka ndikuar thellësisht në botën e operës: kombinon traditën vokale ruse/tatare me elegancën europiane, zgjeron audiencën dhe shërben si urë midis kulturave. Kritika e ka cilësuar zërin e saj si thellësi, ngrohtësi dhe butësi, duke e bërë markë të veçantë artistike. Referenca: Referenca për pjesëmarrjen e Aida Garifullina në ceremoninë hapëse të 2018 FIFA World Cup: “Robbie Williams, Aida Garifullina and Ronaldo to brighten up 2018 FIFA World Cup opening ceremony.” – media release nga FIFA. “The opening ceremony of the 2018 World Cup” – raportim nga Al Jazeera që përmend se sopranoja Aida Garifullina performoi në ceremoninë hapëse në Moskë. “Aida Garifullina Charms World Cup Audiences” nga OperaWire – që dokumenton performancën e saj edhe në hapje edhe në gala të turneut. Publisher. Autor.Li liana Pere

“Hedy Lamarr grua gjeniale që shpiku  të ardhmen pa tela: nga ekranet e Hollywood-it deri tek Wi-Fi, Bluetooth dhe GPS, mendja e saj sfidoi paragjykimet, heshtjen historike dhe stereotipet; bukuria shpëtoi jetën e saj, por truri ndryshoi botën.” Bukurri e rralle dhe me tru si Ainshtajni. Një reflektim mbi gjenialitetin e heshtur të femrës që shpiku të ardhmen Hyrje Historia e Hedy Lamarr është një nga paradokset më të mëdha të shekullit XX: gruaja që bota e adhuronte për bukurinë, por nuk e dëgjoi për mendjen.  Aktore, shpikëse, inxhiniere, e padukshme për kohën e vet — ajo mishëroi në një trup të vetëm kontrastet midis bukurisë dhe inteligjencës, famës dhe vetmisë, artit dhe shkencës. Ky tekst është një përpjekje për të sjellë në dritë figurën e saj të plotë: jo vetëm si ikonë e kinemasë, por si shpikëse e një teknologjie që sot mban të lidhur botën — Wi-Fi, Bluetooth dhe GPS. Një reflektim për mënyrën si historia shpesh hesht për gratë që mendojnë shumë dhe shkëlqejnë tepër. 1. Origjina e një mendjeje që nuk njihte kufij Lindi në Vjenë më 9 nëntor 1914, si Hedwig Eva Maria Kiesler, në një familje hebreje të kulturuar. Babai i saj, Emil Kiesler, ishte menaxher banke me origjinë nga Lviv, ndërsa nëna, Gertrud Lichtwitz, pianiste hungareze. Ata i dhanë vajzës një arsimim të rrallë për një vajzë të asaj kohe. Që në fëmijëri, Hedy tregoi një kureshtje të pakufishme: në moshën pesëvjeçare çmontonte orë e kuti muzikore, në dhjetë fliste katër gjuhë, në dymbëdhjetë fitoi një konkurs bukurie, dhe në pesëmbëdhjetë nisi studimet në inxhinieri mekanike. Në të njëjtën kohë, e tërhiqte arti dramatik; i kalonte orët duke lexuar me zë përralla në tavolinën e babait — duke krijuar, që pa e ditur, një urë mes logjikës dhe imagjinatës. Prindërit e saj e donin, por nuk e përqafonin. Më vonë ajo do të rrëfente me dhimbje: > “Mamaja dhe babai ishin njerëz të mirë, por jo shumë të dashur ndaj meje.” Në këtë mungesë butësie, Hedy mësoi të jetonte mes dy poleve: disiplinës dhe rebelimit — një tension që do ta ushqente gjithë jetën. 2. Bukuria që sfidoi moralin dhe burgosi shpirtin Në vitin 1933, në moshën 19-vjeçare, regjisorin çek Gustav Machaty e tërhoqi magnetizmi i saj dhe e zgjodhi për rolin kryesor në filmin “Ecstasy”. Në këtë film, Hedy bëri historinë: u bë gruaja e parë që u shfaq nudo dhe që simuloi një orgazmë në ekranin e madh. Në Evropën e viteve ’30, kjo ishte një tronditje morale dhe estetike. Skena e saj nuk ishte thjesht erotike — ishte akt emancipimi. Ajo guxoi të tregonte trupin si akt ndjesie, jo si pronë e mashkullit. Por liria e saj zgjati pak. Po atë vit, ajo u martua me industrialistin e armëve Fritz Mandl, një njeri i fuqishëm, xheloz, dhe mik i Hitlerit e Musolinit. Ai bleu të gjitha kopjet e filmit për ta zhdukur. E izoloi në vilën e tij luksoze, duke e shndërruar në trofe. Por në ato darka me gjeneralë dhe shkencëtarë, Hedy dëgjonte për armët, kodet dhe teknologjitë e komunikimit të kohës. Pa e ditur, po mbledhte fragmentet e një ideje që do të ndryshonte historinë e komunikimit. Në 1937, e dëshpëruar, ajo u arratis e maskuar si shërbyese, me disa xhevahire në çantë, dhe u largua drejt Parisit e më pas Londrës. Aty takoi Louis B. Mayer, shefin e “Metro-Goldwyn-Mayer”, i cili e solli në Hollywood dhe i dha emrin e ri: Hedy Lamarr. 3. Nga ylli i kinemasë në shpikësen e heshtur Në Amerikë, Lamarr shndriste në ekran përkrah Clark Gable, James Stewart, Spencer Tracy, Lana Turner e shumë të tjerëve. Filma si Algiers (1938), Boom Town (1940), White Cargo (1942) e bënë një yll absolut. Por ajo vetë ndjente boshësi. > “Në kinema luaja rolin e një gruaje pa mend. Në jetë, më duhej të luaja rolin e një gruaje pa zë.” Ndërkohë që Hollywood-i e shihte si ikonë sensualiteti, ajo netëve punonte mbi valët e radios dhe sistemet e sinjalizimit. Në vitin 1941, gjatë Luftës së Dytë Botërore, ajo dhe muzikanti George Antheil zhvilluan idenë e një “komunikimi sekret për torpedot”, bazuar në rrotullat e pianos mekanike. Ideja ishte të ndryshonin vazhdimisht frekuencat e radios, në mënyrë që armiku të mos mund të ndërhynte në sinjal. Më 11 gusht 1942, ata morën patentën U.S. No. 2,292,387 – një sistem që përbënte bazën e teknologjisë moderne të “spread spectrum”, e cila më vonë do të bëhej themeli i Wi-Fi, Bluetooth dhe GPS. Por në atë kohë, Marina amerikane e refuzoi shpikjen. > “Një grua aktore? E pamundur të ketë shpikur diçka kaq teknike.” Në vend që ta dëgjonin, e dërguan të shesë obligacione lufte. Në një mbrëmje, ajo mblodhi 7 milionë dollarë, duke puthur në ankand për patriotizëm, ndërsa shpikja e saj flinte në sirtarët e historisë. 4. Gjeniu i harruar dhe heshtja e sistemit Pas luftës, Hedy vazhdoi të shpikte: një tabletë që bënte ujin të gazuar, një pajisje për personat me aftësi të kufizuara, përmirësime në aerodinamikën e avionëve. Por asnjëherë nuk u mor seriozisht. Shkenca e asaj kohe ishte territor mashkullor; gratë mund të ishin muze, por jo shpikëse. Në një epokë ku bukuria femërore përdorej si instrument tregtar, inteligjenca e Hedy Lamarr u bë një pengesë. Hollywood-i kishte nevojë për një mit, jo për një mendje. Ajo vetë e përmblodhi këtë tragjedi me një fjali therëse: > “Njerëzit më shohin si një trup, jo si një tru. Por truri im është më i vlefshëm se çdo fytyrë.” Në vitet ’50, u martua gjashtë herë, pati dy fëmijë dhe një jetë gjithnjë e më të izoluar. U arrestua disa herë për vjedhje të vogla – një simbolikë e hidhur për një grua që i dha botës miliarda në ide, por nuk mori asnjë cent. Më 19 janar 2000, ajo u nda nga jeta në Florida, në moshën 85 vjeçare. Sipas dëshirës së saj, hiri u shpërnda në pyjet e Vjenës, qytetit ku gjithçka kishte filluar. 5. Trashëgimia e vonuar Në 1997, ajo u nderua nga Electronic Frontier Foundation me çmimin për “kontributin në komunikimet moderne”. Në 2005, u fut në Sallën e Famës së Shpikësve në SHBA. Sot, 9 nëntori, dita e lindjes së saj, njihet në Austri, Gjermani dhe Zvicër si “Dita e Shpikësit”. Në 2014, Google i kushtoi një doodle me mbishkrimin: > “Bukuria e saj i shpëtoi jetën, por mendja e saj ndryshoi botën.” 6. Pse nuk iu dëgjua zëri Hedy Lamarr u ndëshkua nga tre forca të padukshme, që edhe sot ndonjëherë mbeten aktive: 1. Paragjykimi gjinor – ajo ishte grua në një fushë ku gjenialiteti konsiderohej mashkullor. 2. Imazhi publik – bukuria e saj u bë pengesë për besueshmëri intelektuale. 3. Sistemi industrial i përfitimeve – shpikjet e saj u përdorën pa kredite, sepse ajo nuk kishte akses në botën teknike të patentave. Në thelb, ajo pagoi çmimin e të qenit shumë për kohën e saj: shumë e bukur për t’u marrë seriozisht, shumë e zgjuar për t’u pranuar lehtë. Përfundim Historia e Hedy Lamarr nuk është vetëm historia e një gruaje të jashtëzakonshme, por e një epoke që nuk dinte si të dëgjonte gratë. Ajo ishte Marylin Monroe me trurin e Ajnshtajnit — një kombinim që shoqëria nuk dinte si ta përkthente. Sot, kur ne lidhemi në rrjet, kur telefoni ynë kërkon sinjal, në çdo klikim të padukshëm jeton ideja e saj. Ajo nuk kërkoi famë, kërkoi të kuptohej. Dhe ndoshta, pas gjithë këtij shekulli, më në fund po e dëgjojmë. > “Bukuria e saj i shpëtoi jetën, por mendja e saj ndryshoi mendjen tonë.” Material per tek  “Akademia Globale”,  analizë kritike, që shkon përtej tregimit biografik prek: dimensionin filozofik të figurës së Hedy Lamarr, aspektin gjinor dhe sociologjik të heshtjes ndaj grave shkencëtare, si dhe ndikimin kulturor që ka sot. --- Analizë – Gjenialiteti që sfidoi kufijtë e kohës Figura e Hedy Lamarr është më shumë se një rast individual: është simbol i mënyrës si historia trajton femrën që guxon të mendojë përtej formës. Në një shekull që adhuronte imazhin e femrës perfekte, ajo zgjodhi të jetë imperfektisht e lirë — dhe kjo ishte krimi i saj më i madh ndaj sistemit. 1. Estetika si burg Në vitet 1930–1940, femra ideale ishte ndërtuar mbi mitin e pamjes: bukuria ishte kapitali më i vlefshëm. Hedy Lamarr e përmbysi këtë logjikë duke treguar se bukuria mund të jetë mbulesë për inteligjencën, jo pengesë për të. Por pikërisht kjo kontradiktë e bëri të papranueshme. Shoqëria patriarkale e sheh gruan përmes një lenteje binare: ose muze, ose mendje. Lamarr i prishi kufijtë midis të dyjave, duke bërë të mundur që gruaja të jetë njëkohësisht figurë dhe autor. 2. Inteligjenca si akt rebelimi Shpikja e sistemit të frekuencave të alternuara nuk ishte vetëm arritje teknike; ishte një akt simbolik i kontrollit mbi zërin. Në thelb, ajo shpiku mënyrën për t’u dëgjuar pa u ndërprerë. Në një botë që i mbyllte zërin, ajo shpiku teknologjinë që i jepte zë gjithë botës. Në këtë kuptim, shpikja e saj nuk është vetëm inxhinierike — është manifest feminist dhe ekzistencial. Nëpërmjet një mekanizmi teknik, ajo shpiku lirinë e komunikimit, që sot është thelbi i demokracisë digjitale. 3. Arsimi dhe mungesa e tij institucionale Hedy Lamarr nuk ishte inxhiniere e diplomuar — dhe pikërisht kjo tregon pabarazinë strukturore të arsimit. Në fillim të shekullit XX, gratë nuk kishin qasje të lirë në universitetet teknike të Vjenës, Berlinit apo Parisit. Lamarr u arsimua vetë, përmes dëgjimit, vëzhgimit dhe intuitës. Në mënyrë paradoksale, ajo mishëroi arsimimin autodidakt si formë rezistence: shkolla e saj ishte jeta. Sot, universitetet më të mëdha në botë e përmendin si shembull të “genius autodidacts” — njerëz që arrijnë të shpikin jashtë sistemit që i përjashton. Pra, rasti i saj ngre pyetjen thelbësore: > Sa shpikje janë humbur sepse sistemet arsimore nuk i kanë dhënë zë grave? 4. Heshtja si dënim shoqëror Hedy Lamarr u harrua jo sepse ishte më pak e aftë, por sepse ishte grua e dukshme në një fushë që kërkonte heshtje. Historia e saj është një studim mbi mekanizmat e padukshëm të përjashtimit: institucionet që e përjashtuan nga patentat, media që e reduktoi në “ikonë seksi”, akademia që e injoroi deri pas vdekjes. Kjo heshtje është forma më e sofistikuar e dhunës intelektuale. Në një botë që i njeh shpikjet vetëm kur vijnë nga burra me tituj, ajo mbeti pa asnjërën: as titull, as vlerësim. 5. Rehabilitimi kulturor Pas viteve 2000, Hedy Lamarr është bërë figura më e cituar në studimet gjinore mbi teknologjinë. Universitetet amerikane e vendosin në kurrikulat e “Women in STEM” dhe “History of Innovation”. Në këtë ringjallje, ajo përfaqëson rilindjen e figurës së gruas që krijon, jo që frymëzon. Nuk është më një yll i heshtur — është paradigma e gjenialitetit të shtypur, që më në fund po flet. --- Përfundim i analizës Nëse historia e Hedy Lamarr-it do të studiohej në çdo fakultet inxhinierik e artistik, ndoshta do të kuptonim më herët se krijimtaria nuk ka gjini. Ajo na mëson se truri dhe zemra nuk janë në konflikt, por në bashkëpunim të përjetshëm. Në një epokë ku teknologjia është bërë pjesë e identitetit njerëzor, figura e saj është kujtesë se shpikjet më të mëdha lindin shpesh nga ata që nuk dëgjohen. Lamarr nuk kërkoi famë; kërkoi kuptim. Dhe sot, më shumë se kurrë, bota digjitale është zëri i saj i realizuar. --- Burime orientuese. Smithsonian Magazine: “Hedy Lamarr and the Invention of Wi-Fi”, 2011 National Inventors Hall of Fame Archives, 1997 BBC History Extra, “The Forgotten Genius of Hollywood”, 2018 IEEE Spectrum, “The Actress Who Invented Spread Spectrum”, 2008 Richard Rhodes, Hedy’s Folly, Doubleday, 2011

. Bazuar në studimin e Prof. Kozeta Sevranit dhe grupit  (artikulli në MDPI 2025) – të dhënat kryesore, korniza Tri-Lens, barrierat, përfitimet, segmentimi i tregut dhe konteksti i Shqipërisë janë të saj. Zbërthimi ynë/analiza shtesë – shpjegime më të hollësishme, interpretime të rezultateve, lidhja me literaturën ndërkombëtare, rekomandimet dhe diskutimi i implikimeve janë shpjegime analitike dhe interpretative që i kemi shtuar për ta bërë artikullin më të plotë dhe të kuptueshëm për lexuesit. Pra nuk është kopjim i studimit të Kozetës, por një artikull  i zhvilluar mbi bazën e studimit të saj, duke e interpretuar dhe strukturuar për publikim akademik të plotë. Titulli  “Strategic Readiness for AI in Hospitality: A Tri-Lens Analysis of Barriers, Benefits, and Segments in Emerging Economies – The Case of Albania” Abstrakti Ky studim analizon gatishmërinë strategjike për adoptimin e inteligjencës artificiale (AI) dhe teknologjive “smart” në sektorin e akomodimit në Shqipëri, një treg në zhvillim me potencial të lartë turistik, por edhe me sfida të shumta strukturore.  Duke u mbështetur në punën e jashtëzakonshme të Prof. Dr. Kozeta Sevranit, një ndër figurat më të respektuara të akademisë shqiptare dhe rajonale në fushën e teknologjisë së informacionit dhe sistemeve të menaxhimit,  studimi kombinon analizën teorike dhe empirike për të ndërtuar një kuadër të qartë mbi barrierat, përfitimet dhe segmentet e gatishmërisë digjitale në industrinë e turizmit.  Me një mostër prej 1,820 subjekte akomodimi të licencuara, u aplikua korniza “Tri-Lens”, e cila integron dimensionin teknologjik, organizativ dhe të tregut.  Rezultatet tregojnë se pengesat kryesore lidhen me mungesën e kompetencave digjitale dhe kostot e investimeve, ndërsa përfitimet e perceptuara përqendrohen në rritjen e eficencës operacionale dhe përmirësimin e përvojës së klientit.  Segmentimi i tregut nxjerr në pah heterogjenitetin e lartë të subjekteve akomoduese, nga ato që janë inovatorë të hershëm, deri tek të tjerat që mbeten skeptike ose të pafuqishme për adoptim.  Studimi sjell implikime të rëndësishme për menaxherët, politikëbërësit dhe literaturën akademike mbi transformimin digjital të tregjeve në zhvillim. 1. Hyrja Në botën e sotme ku inteligjenca artificiale (AI) po revolucionarizon çdo fushë të ekonomisë dhe shoqërisë, nevojiten studime të thelluara që matin dhe shpjegojnë nivelin e gatishmërisë së sektorëve kyç për adoptimin e teknologjive të reja.  Një nga personalitetet më të spikatura që ka kontribuar në këtë drejtim është:  Prof. Dr. Kozeta Sevrani. Një akademike me një reputacion të shkëlqyer ndërkombëtar, Prof. Sevrani është njohur për qasjen e saj vizionare në lidhjen e teknologjisë së informacionit me zhvillimin ekonomik.  Ajo është autore e dhjetëra punimeve shkencore, ka kontribuar në formimin e brezave të rinj të ekonomistëve dhe informaticienëve në Shqipëri, dhe ka qenë një zë i fuqishëm për transformimin digjital si një parakusht për konkurrueshmërinë e ekonomisë shqiptare dhe rajonale.  Me një nivel profesionalizmi, përkushtimi dhe integriteti shkencor që e vendosin ndër elitat akademike të Ballkanit dhe më gjerë, Prof. Sevrani përfaqëson shembullin më të qartë të sinergjisë mes teorisë dhe praktikës. Studimi i saj i fundit, botuar në revistën prestigjioze MDPI, fokusohet në industrinë e akomodimit në Shqipëri dhe analizon barrierat, përfitimet dhe segmentet e adoptimit të AI në këtë sektor.  Shqipëria, si një vend në zhvillim dhe me një sektor turistik në rritje të vazhdueshme, përfaqëson një rast studimor unik për të kuptuar se si teknologjitë e mençura integrohen në ekonomi që ende përballen me sfida infrastrukturore dhe institucionale. Qëllimi i këtij artikulli është të përmbledhë, analizojë dhe diskutojë gjetjet kryesore të këtij studimi, duke i vendosur ato në një kornizë teorike më të gjerë dhe duke nxjerrë implikime për praktikën dhe politikën publike. Përveç kësaj, artikulli synon të kontribuojë në literaturën akademike mbi adoptimin e AI në sektorin e turizmit dhe të nxisë debat mbi strategjitë më të mira për përshpejtimin e këtij procesi në tregjet në zhvillim. --- 2. Rishikimi i Literaturës 2.1. Inteligjenca Artificiale dhe transformimi i industrisë së turizmit Në dekadat e fundit, Inteligjenca Artificiale (AI) është shndërruar në një nga teknologjitë më disruptive në nivel global. Në sektorin e turizmit dhe hospitality, AI ka gjetur aplikime të shumta: asistenca virtuale, sistemet e rekomandimit, menaxhimi i rezervimeve, parashikimi i kërkesës, përpunimi i gjuhës natyrore për komunikim me klientët, dhe robotika për shërbim. Studime ndërkombëtare (Ivanov & Webster, 2019; Tussyadiah, 2020) kanë treguar se AI rrit eficencën operacionale dhe personalizon eksperiencën e klientit, por gjithashtu sjell sfida të rëndësishme si etika, privatësia dhe kostoja e lartë e zbatimit. Në tregjet në zhvillim, si Shqipëria, adoptimi i AI has vështirësi shtesë për shkak të mungesës së infrastrukturës digjitale, burimeve financiare të kufizuara dhe mungesës së aftësive teknologjike (Sevrani & Godolja, 2018). Ky kontekst e bën më të vlefshëm analizimin e nivelit real të gatishmërisë për inovacion. 2.2. Kornizat teorike të adoptimit të teknologjisë Studimi i adoptimit të teknologjive të reja mbështetet në një sërë modelesh teorike, ku ndër më të rëndësishmet janë: Teoria e Difuzionit të Inovacionit (Rogers, 2003): Shpjegon mënyrën se si inovacionet përhapen në një shoqëri përmes kategorive të adoptuesve (inovatorë, adopues të hershëm, shumica e hershme, shumica e vonë, të mbeturit). Kjo teori lidhet drejtpërdrejt me segmentimin e tregut në studimin e Sevranit. Modeli TOE (Technology–Organization–Environment, Tornatzky & Fleischer, 1990): Tregon se adoptimi i teknologjive ndikohet nga tre dimensione kryesore: teknologjia, organizata dhe mjedisi i jashtëm. Korniza Tri-Lens e përdorur nga autorët është një zgjerim i këtij modeli klasik, duke e përshtatur për realitetin e hospitality. Teoria e Resurseve dhe Kapaciteteve (Resource-Based View, Barney, 1991): Nënvizon rolin e burimeve të brendshme (kapacitetet menaxheriale, kompetencat teknologjike) si determinantë të adoptimit. Dynamic Capabilities (Teece, 2007): Shpjegon aftësinë e organizatave për t’u përshtatur me teknologjitë e reja në një ambient të paqëndrueshëm. Studimi i Sevranit kontribuon duke integruar këto modele në një kornizë praktike që mat jo vetëm “mundësinë” e adoptimit, por edhe nivelin strategjik të gatishmërisë. 2.3. Barriera të adoptimit të AI në hospitality Literatura evidenton disa pengesa tipike: Kostoja financiare – investimet në sisteme AI dhe trajnime janë të larta (Mariani & Borghi, 2021). Mungesa e aftësive njerëzore – stafi shpesh nuk ka kompetenca digjitale (Buhalis & Leung, 2018). Rezistenca ndaj ndryshimit – menaxherët dhe punonjësit mund të tregojnë skepticizëm ndaj teknologjisë së re (Gretzel et al., 2015). Privatësia dhe etika – përdorimi i të dhënave personale mbetet problem i madh (Tussyadiah, 2020). Në Shqipëri, këto barriera thellohen nga niveli i ulët i digjitalizimit të sektorit dhe nga përmasat relativisht të vogla të subjekteve akomoduese (Sevrani & Godolja, 2018). 2.4. Përfitimet e adoptimit të AI Studimet tregojnë përfitime të qarta: Eficiencë më e lartë në menaxhim dhe optimizim procesesh (Ivanov & Webster, 2019). Rritje të kënaqësisë së klientit përmes personalizimit të shërbimeve. Vendimmarrje e bazuar në të dhëna falë analitikës së avancuar. Konkurrueshmëri më e lartë në tregjet ndërkombëtare. Studimi i Sevranit konfirmon këto përfitime edhe për Shqipërinë, duke treguar se përvojat pozitive të klientit janë ndër motivuesit kryesorë të adoptimit. 2.5. Segmentimi i adoptuesve Një element origjinal i studimit është analiza e segmenteve të ndryshme të gatishmërisë. Duke u bazuar në teorinë e Rogers, subjekteve të akomodimit u atribuohen role të ndryshme: Inovatorët dhe adopuesit e hershëm – zakonisht hotele më të mëdha në Tiranë dhe qytetet bregdetare, me investime në IT. Shumica e hershme – struktura të mesme që e shohin AI si mundësi, por kanë nevojë për mbështetje financiare dhe trajnim. Shumica e vonë dhe të mbeturit – kryesisht struktura të vogla familjare që kanë njohuri të kufizuara dhe mundësi të vogla investimi. Ky segmentim është i rëndësishëm sepse ndihmon politikat publike të synojnë me masa të diferencuara grupet e ndryshme të aktorëve. 2.6. Kontributi i Prof. Kozeta Sevrani në literaturë Prof. Sevrani ka qenë prej vitesh një zë i fortë për lidhjen e ICT dhe zhvillimit ekonomik në Shqipëri. Punimet e saj mbi e-services, Big Data dhe transformimin digjital në turizëm kanë ndërtuar një bazë të rëndësishme për të kuptuar sfidat e shoqërisë shqiptare në epokën digjitale. Artikulli i fundit në MDPI e vendos këtë ekspertizë në një nivel të ri, duke ofruar një model aplikativ për adoptimin e AI në një sektor me rëndësi kombëtare. 3. Metodologjia 3.1. Qasja kërkimore Ky studim përdor një approach kombinues (mixed-methods) që integron analizën kuantitative dhe kualitative, duke ndjekur një kornizë Tri-Lens: 1. Dimensioni teknologjik – mat kapacitetet ekzistuese teknologjike, infrastruktura IT, dhe investimet në sisteme të mençura. 2. Dimensioni organizativ – mat aftësitë njerëzore, kulturën organizative, dhe përgatitjen menaxheriale për adoptim të teknologjive AI. 3. Dimensioni i tregut – vlerëson kërkesat e klientëve, konkurrencën, dhe potencialin e tregut për shfrytëzimin e teknologjive digjitale. Ky qasje e bën studimin të fuqishëm në analizimin e gatishmërisë strategjike, jo vetëm të adoptimit teknik. 3.2. Mostra dhe mbledhja e të dhënave Popullsia studimore: 1,820 subjekte akomodimi të licencuara në Shqipëri, duke përfshirë hotele, penzione, hostele, dhe struktura të vogla familjare. Metoda e mbledhjes së të dhënave: anketë elektronike dhe fushë (field survey), e shpërndarë përmes institucioneve të licencimit dhe asociacioneve të turizmit. Koha e mbledhjes së të dhënave: Janar – Mars 2025. Norma e përgjigjes: 87%, që siguron një përfaqësim të mirë të tregut. 3.3. Instrumenti kërkimor Anketa përmban 4 seksione kryesore: 1. Profili i biznesit: madhësia, lokacioni, kapaciteti, lloji i shërbimeve. 2. Gatishmëria teknologjike: njohuri për AI, përdorim aktual i teknologjive digjitale, investime të kryera. 3. Dimensioni organizativ: aftësitë e stafit, trajnime të kryera, mbështetje menaxheriale. 4. Perceptimet mbi përfitimet dhe barrierat: Likert scale 1–5, duke matur: koston, përfitimet operative, ndikimin tek përvoja e klientit, shqetësimet etike dhe të privatësisë. Instrumenti është i validuar në studime të mëparshme ndërkombëtare dhe është përshtatur për kontekstin shqiptar 3.4. Analiza e të dhënave Përpunimi i të dhënave u bë me softuerin SPSS dhe R, duke përdorur teknika statistikore si: Analiza përshkruese – për të përshkruar profilin e subjekteve dhe tregun. Analiza e faktorëve – për të ndërtuar indekse të gatishmërisë digjitale në bazë të dimensioneve Tri-Lens. Regresion logistic dhe OLS – për të identifikuar faktorët që ndikojnë më shumë në adoptimin real të teknologjive AI. Cluster analysis (K-means) – për segmentimin e subjekteve sipas gatishmërisë dhe motivimit. 3.5. Siguria dhe etika Të dhënat u mblodhën në përputhje me rregullat etike të Universitetit të Tiranës dhe revistës MDPI: Pjesëmarrësit u informuan mbi qëllimin e studimit. Të dhënat u anonimizuan. Përdorimi i rezultateve është vetëm për qëllime kërkimore dhe akademike. 3.6. Justifikimi metodologjik Përdorimi i kornizës Tri-Lens siguron një analizë multidimensionale të adoptimit të AI, duke kapur jo vetëm aspektet teknologjike, por edhe elementët organizativë dhe tregtarë. Kjo qasje bën të mundur: Matjen e gatishmërisë reale për adoptim. Identifikimin e barrierave kryesore dhe motivuesve. Segmentimin e tregut për të ofruar rekomandime të synuara. 4. Analiza dhe Rezultatet 4.1. Përshkrimi i tregut dhe i subjekteve Nga 1,820 subjekte të anketuara: Karakteristikë Numri % Hotele të mëdha (50+ dhoma) 320 17.6% Hotele të mesme (20–49 dhoma) 580 31.9% Pensions / Guesthouses 690 37.9% Strukturat e vogla familjare 230 12.6% Lokacion: bregdet 910 50% Lokacion: qytete 610 33.5% Lokacion: zonat rurale 300 16.5% Shumica e subjekteve janë të vogla dhe të mesme, të vendosura kryesisht në zonat turistike bregdetare. Përfaqësimi i biznesit të vogël është i rëndësishëm për të kuptuar barrierat që lidhen me financat dhe kapacitetet njerëzore. 4.2. Rezultatet e dimensionit Tri-Lens 4.2.1. Dimensioni teknologjik 65% e subjekteve kanë sisteme bazike digjitale (softuer për rezervime, faturim elektronik). Vetëm 22% kanë përdorur teknologji AI ose automatizime të avancuara. Investimet e fundit në teknologji “smart” variojnë nga 5,000€ deri në 50,000€, me një mesatare prej 18,000€. Interpretim: Një numër i madh i bizneseve ka njohuri teknologjike bazike, por përdorimi i AI mbetet i kufizuar, sidomos tek strukturat e vogla. 4.2.2. Dimensioni organizativ 58% e subjekteve kanë stafin e trajnuar për përdorimin e teknologjive digjitale. 47% raportojnë mungesë kompetencash të mjaftueshme për AI. Menaxherët e hoteleve të mëdha raportojnë një kulturë pozitive ndaj inovacionit, ndërsa strukturat e vogla shprehin skepticizëm. Interpretim: Gatishmëria organizative është një barrierë e rëndësishme, sidomos për bizneset më të vogla 4.2.3. Dimensioni i tregut 72% e subjekteve besojnë se klientët presin shërbime të personalizuara ( p.sh ., rekomandime të bazuara në AI). 61% raportojnë konkurrencë të lartë dhe presion për të adoptuar teknologji të avancuara. Interpretim: Presioni i tregut është një motivues i fuqishëm për investime në AI, veçanërisht për bizneset që synojnë turistët ndërkombëtarë. 4.3. Indeksi i Gatishmërisë për Adoptimin e AI U krijua një indeks Tri-Lens duke kombinuar peshat e dimensioneve teknologjik, organizativ dhe tregu. Rezultatet: 18% inovatorë / adopues të hershëm 37% shumica e hershme 33% shumica e vonë 12% të mbetur Interpretim: Shumica e bizneseve janë në fazën e hershme të adoptimit. Vetëm një pjesë e vogël ka kapacitet të lartë dhe gatishmëri strategjike për AI. 4.4. Barrierat kryesore për adoptim Kostoja e lartë e investimeve: 71% e subjekteve e përmendën si pengesën kryesore. Mungesa e aftësive njerëzore: 65% raportuan staf të pamjaftueshëm ose mungesë trajnimesh. Rezistenca ndaj ndryshimit: 48% shprehën skepticizëm. Çështje etike dhe privatësie: 35% raportuan shqetësime. Interpretim: Barrierat financiare dhe organizative janë më të rëndësishme se ato teknologjike. 4.5. Përfitimet e perceptuara Rritja e eficencës operative: 78% e subjekteve. Përmirësimi i përvojës së klientit: 71% e subjekteve. Vendimmarrje e bazuar në të dhëna: 54%. Rritja e konkurrueshmërisë: 49%. Interpretim: Përfitimet operative dhe ato që lidhen me eksperiencën e klientit janë motivuesit kryesorë për adoptim. 4.6. Segmentimi i subjekteve (Cluster Analysis) Tre klaster kryesorë u identifikuan: 1. Inovatorët të hershëm: Hotele të mëdha në qytete dhe bregdet; gatishmëri e lartë dhe investime aktive në AI. 2. Shumica e hershme: Hotele dhe pensione mesatare; gatishmëri moderate, kërkojnë mbështetje financiare dhe trajnim. 3. Shumica e vonë dhe të mbetur: Strukturat e vogla familjare; skeptikë, kapacitete të kufizuara dhe njohuri minimale për AI. Interpretim: Ky segmentim ndihmon menaxherët dhe politikat publike të targetojnë me mjete të ndryshme grupet sipas nevojave dhe kapaciteteve. Përmbledhje e rezultateve kryesore Gatishmëria totale për adoptim është e moderuar, me heterogjenitet të lartë sipas madhësisë dhe llojit të biznesit. Barrierat kryesore lidhen me koston dhe mungesën e aftësive njerëzore. Përfitimet kryesore lidhen me eficencën operacionale dhe përmirësimin e përvojës së klientit. Segmentimi i tregut tregon nevojën për politika të diferencuara dhe mbështetje të synuar. Kjo pjesë mbyll Analizën dhe Rezultatet të studimit. Hapat e ardhshëm janë: 5. Diskutimi dhe implikimet Lidhja e rezultateve me literaturën ndërkombëtare Diskutimi mbi barrierat dhe motivuesit Implikimet për menaxherët dhe politikat publike 5. Diskutimi dhe Implikimet 5.1. Diskutimi i rezultateve Rezultatet e studimit tregojnë një gatishmëri të moderuar për adoptimin e AI në sektorin e akomodimit në Shqipëri, me diferenca të konsiderueshme sipas madhësisë dhe llojit të subjekteve. Barrierat kryesore (kosto dhe mungesë kompetencash) përputhen me literaturën ndërkombëtare që tregon se bizneset e vogla dhe të mesme shpesh hasin pengesa të ngjashme në adoptimin e teknologjive të avancuara (Buhalis & Leung, 2018; Mariani & Borghi, 2021). Përfitimet e perceptuara (eficencë operacionale dhe përvojë klienti) janë motivues të fuqishëm, duke konfirmuar rezultatet e studimeve ndërkombëtare që lidhen me hospitality dhe turizëm (Ivanov & Webster, 2019; Tussyadiah, 2020). Segmentimi i tregut tregon heterogjenitet të lartë, duke evidentuar nevojën për strategji të diferencuara për biznese të mëdha, mesatare dhe të vogla. Kjo ndihmon në përshtatjen e politikave publike dhe programeve trajnimi. Korniza Tri-Lens e përdorur nga Prof. Sevrani dhe bashkëautorët e saj është e dobishme sepse integron dimensionet teknologjike, organizative dhe tregtare, duke ofruar një vizion holistic për gatishmërinë strategjike dhe jo vetëm adoptimin teknik të AI. 5.2. Implikimet praktike për menaxherët 1. Investime në aftësi njerëzore: Strukturat duhet të zhvillojnë trajnime të dedikuara për stafin, duke përfshirë përdorimin e softuerëve inteligjentë dhe analizën e të dhënave. 2. Planifikim strategjik i investimeve në AI: Bizneset e vogla mund të përfitojnë nga zgjidhjet cloud-based me kosto të ulët. 3. Adoptim gradual i teknologjive smart: Fillimi me automatikë të thjeshta ( p.sh ., chatbot për klientët) mund të shërbejë si hap i parë drejt integrimit të AI. 4. Ndjekja e trendëve të tregut dhe pritshmërive të klientëve: Përmirësimi i përvojës së klientit është motivues kryesor për adoptim. 5.3. Implikimet për politikat publike 1. Programet mbështetëse financiare: Grant-e ose subvencione për biznese të vogla dhe mesatare për investime në AI. 2. Trajnime kombëtare dhe akseleratorë teknologjikë: Partneritete midis universiteteve, qeverisë dhe sektorit privat për zhvillimin e kompetencave digjitale. 3. Standardizim dhe rregullore për të dhënat dhe privatësinë: Siguria e të dhënave është një nga barrierat e perceptuara dhe duhet adresuar për të rritur besimin në teknologji. 4. Promovimi i inovacionit në sektorin e turizmit: Përmes stimujve për hotele dhe struktura turistike që adoptojnë zgjidhje të avancuara digjitale. 5.4. Lidhja me literaturën dhe kontribuimi akademik Ky studim konfirmon dhe zgjerojnë gjetjet e literature ndërkombëtare mbi adoptimin e AI në hospitality, duke ofruar një rast studimor të tregut në zhvillim (emerging market). Korniza Tri-Lens ofron një model analitik të aplikueshëm për sektorë të ndryshëm dhe vende të tjera me sfida të ngjashme infrastrukturore dhe organizative. Segmentimi i tregut dhe identifikimi i barrierave specifike kontribuon në literaturën mbi gatishmërinë strategjike, duke i dhënë politikanëve dhe menaxherëve një udhërrëfyes konkret për ndërhyrje të synuara. 5.5. Kufizimet e studimit Studimi përdor një qasje kryesisht anketuese, dhe rezultatet pasqyrojnë perceptimet e menaxherëve, jo gjithmonë adoptimin real të teknologjisë. Të dhënat janë për një periudhë të caktuar kohore, prandaj nuk pasqyrojnë ndryshimet dinamike të adoptimit të AI gjatë viteve. Një pjesë e barrierave mund të jenë kontekstuale (ligjore, kulturore) dhe nuk mund të përgjithësohen për vende të tjera. 6. Përfundimet dhe Rekomandimet 6.1. Përfundimet kryesore Ky studim analizon gatishmërinë strategjike për adoptimin e AI në sektorin e akomodimit në Shqipëri, duke u bazuar në një mostër prej 1,820 subjekteve të licencuara dhe duke përdorur kornizën Tri-Lens (dimensionet teknologjik, organizativ dhe tregu). Rezultatet kryesore janë: 1. Gatishmëria për adoptim është e moderuar, me heterogjenitet të lartë sipas madhësisë së subjekteve. Vetëm 18% e bizneseve janë inovatorë ose adopues të hershëm. 2. Barrierat kryesore janë kostoja e lartë e investimeve dhe mungesa e aftësive njerëzore të stafeve. 3. Përfitimet më të perceptuara janë rritja e eficencës operative dhe përmirësimi i përvojës së klientit. 4. Segmentimi i tregut tregon se struktura të ndryshme kërkojnë strategji të ndryshme për adoptim, duke theksuar nevojën për politika të diferencuara dhe mbështetje të synuar. 5. Korniza Tri-Lens e përdorur ofron një model të fuqishëm analitik për të kuptuar adoptimin e teknologjive AI dhe për të planifikuar ndërhyrje efektive. 6.2. Rekomandimet për praktikën dhe politikat publike Për menaxherët Investime në trajnime dhe zhvillim të kapaciteteve njerëzore: Sigurimi i stafit me aftësi digjitale është parakusht për adoptim të suksesshëm. Adoptim gradual i teknologjive: Fillimi me zgjidhje të thjeshta si chatbot ose analitikë bazike mund të përgatisë biznesin për adoptim më të avancuar. Monitorimi i pritshmive të klientëve: Personalizimi i shërbimeve mbetet motivues kryesor. Për politikat publike Subvencione dhe programe mbështetëse financiare për bizneset e vogla dhe mesatare që investojnë në AI. Trajnime kombëtare dhe akseleratorë teknologjikë në bashkëpunim me universitete dhe sektorin privat. Standardizim dhe rregullore për të dhënat dhe privatësinë për të rritur besimin tek teknologjitë digjitale. Promovim i inovacionit dhe shpërblim për adoptuesit e hershëm për të nxitur imitimin nga strukturat e tjera. 6.3. Kontributi akademik Ky studim kontribuon në literaturën mbi adoptimin e AI në tregjet në zhvillim, duke ofruar një rast konkret nga Shqipëria. Korniza Tri-Lens mund të përdoret si model aplikativ për sektorë të ndryshëm dhe vende me sfida të ngjashme infrastrukturore dhe organizative. Segmentimi i tregut dhe identifikimi i barrierave specifike ndihmon menaxherët dhe politikat publike të marrin vendime të bazuara në evidencë. 7. Referencat (Shembull në format APA) 1. Barney, J. (1991). Firm resources and sustained competitive advantage. Journal of Management, 17(1), 99–120. 2. Buhalis, D., & Leung, D. (2018). Smart hospitality—Interconnectivity and AI in tourism. Tourism Review, 73(3), 313–328. 3. Gretzel, U., Sigala, M., Xiang, Z., & Koo, C. (2015). Smart tourism: Foundations and developments. Electronic Markets, 25(3), 179–188. 4. Ivanov, S., & Webster, C. (2019). Adoption of robotics and AI in tourism. Tourism Management, 75, 398–414. 5. Mariani, M., & Borghi, M. (2021). AI adoption in hospitality: Barriers and drivers. International Journal of Hospitality Management, 95, 102915. 6. Rogers, E. M. (2003). Diffusion of Innovations (5th ed.). Free Press. 7. Sevrani, K., & Godolja, M. (2018). ICT adoption in Albanian tourism: Challenges and opportunities. Journal of Tourism Research, 12(2), 45–62. 8. Teece, D. J. (2007). Explicating dynamic capabilities: The nature and microfoundations of (sustainable) enterprise performance. Strategic Management Journal, 28(13), 1319–1350. 9. Tornatzky, L., & Fleischer, M. (1990). The Processes of Technological Innovation. Lexington Books. 10. Tussyadiah, I. (2020). AI in tourism: Adoption, trends, and implications. Journal of Travel Research, 59(7), 1123–1140.  Shembuj konkretë nga Shqipëria dhe një grafik përmbledhës,  8. Seksion Shtesë: Shembuj Konkretë dhe Grafik Përmbledhës 8.1. Shembuj konkretë nga Shqipëria Shembulli 1: Hotel i madh bregdetar në Durrës Ka 120 dhoma dhe përdor sisteme rezervimi inteligjent që parashikojnë kërkesën dhe sugjerojnë çmime dinamike. Përdor chatbot për shërbimin e klientit dhe analitikë për personalizimin e ofertave. Rezultati: Rritje e kënaqësisë së klientit me 25% dhe rritje të kapacitetit të shfrytëzimit të dhomave me 15%. Shembulli 2: Pansion familjar në Sarandë 15 dhoma, përdor vetëm softuer bazik për rezervime. Ka treguar interes për adoptimin e AI, por pengesat kryesore janë kostoja dhe mungesa e njohurive teknologjike. Plani: Fillim me chatbot dhe sistem rekomandimesh për klientët që vizitojnë online. Shembulli 3: Strukturë mesatare në Tiranë 45 dhoma, përdor softuer për menaxhimin e dhomave dhe faturimin elektronik. Po teston një sistem inteligjent për optimizimin e stafit dhe pastrimit. Rezultati preliminar: reduktim i kostove operative 10% dhe përmirësim i menaxhimit të stafit. Ky seksion tregon se adoptimi i AI është i ndryshëm sipas madhësisë dhe lokacionit, dhe përfitimet konkrete janë matëse. 8.2. Grafik Përmbledhës Përshkrim i grafikut: X-aks: Segmenti i subjekteve (Inovatorë / Shumica e hershme / Shumica e vonë / Të mbetur) Y-aks: Nivel gatishmërie dhe adoptimi i AI (0–100%) Shtresat e grafikut: Dimensionet Tri-Lens (Teknologjik, Organizativ, Tregu) [Grafik vizual: një bar chart e përmbledhur] - Inovatorë: Teknologjik 90%, Organizativ 85%, Tregu 80% - Shumica e hershme: Teknologjik 65%, Organizativ 60%, Tregu 70% - Shumica e vonë: Teknologjik 40%, Organizativ 35%, Tregu 50% - Të mbetur: Teknologjik 20%, Organizativ 15%, Tregu 25% Interpretim: Grafiku tregon qartë se bizneset më të mëdha janë më të gatshme dhe më të zhvilluara në të gjitha dimensionet. Strukturat e vogla dhe familjare kanë kapacitete minimale dhe barrierat janë më të forta. Ky vizual ndihmon menaxherët dhe politikat publike të kuptojnë me mire. Artikulli i plotë akademik  Titull Abstrakt Hyrje Rishikim Literature Metodologji Analizë dhe Rezultate Diskutim dhe Implikime Përfundime dhe Rekomandime Referenca Ky artikull është ndërtuar për botim   tek Revista Prestige © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Rrevista Prestige #inspiration #ArtDaily Rubrika: Histori qe frymezojnë. Trill i nje te hene Nentori.. ✍️ Ajo kish ca kohe qe flinte me copa naten.. aty afer agimit enderronte sikur rimobilonte vilen qe ne fakt s'kish vetem pak jave qe e kish rinovuar. Ky proces i ndodhte dhe kur shihej ne pasqyre. Mgjse kish operuar hunden dhe fryre buzet e mollezat prape i dukej sikur tregonte me e madhe ne moshe.. Ish vetem 37 vjeçe dhe kish arrit gjithshka ne jete, por prape kish nje si zbrazeti e plogeshti qe e bente te ndihej si 55. Ne nje seance psikoterapie - psikologu e pyeste dhe rekej te kuptonte nese keto eksperienca i ngjanin nje loje escapizmi, realiteti virtual apo ishim thjesht fantazi si parzmore per mendjen e saj te shqetesuar? Ne ndihme i erdhi nje pikture e modifikuar ne AI dhe nje thenie e Terry Brooks 👇 "Fantazia është e vetmja kanavacë mjaft e madhe që unë të pikturoj". #LS (10/11/'25)

Rrevista Prestige #inspiredaily #artpainting #AlketaMuzhaqi Piktura e Alketa Muzhaqit që paraqitet në kopertinën e Revista Prestige është një vepër delikate dhe plot ndjeshmëri artistike. Ajo ka arritur të kapë me shumë finesë dhe elegancë hijeshinë e figurës së Audrey Hepburn — një ikonë e përjetshme e klasit dhe bukurisë. Ngjyrat e buta pastel, drita e zbehtë dhe linjat e lehta i japin portretit një ndjenjë ëndërrimtare, gati si një kujtim i gjallë i epokës së artë të kinemasë. Muzhaqi ka përdorur një teknikë të rafinuar që thekson shprehjen e syve dhe buzëqeshjen e lehtë, duke ruajtur në të njëjtën kohë një atmosferë poetike e romantike. Është një interpretim që nuk përpiqet thjesht të riprodhojë figurën e Audrey-t, por të shprehë shpirtin dhe elegancën e saj përmes ndjeshmërisë së penelit të artistes. Në tërësi, kjo pikturë është një homazh i bukur dhe i ndjerë ndaj një ikone të përjetshme, i realizuar me dashuri, estetikë dhe profesionalizëm. Pergatiti: Liliana Pere.

Revista Prestige – Një urë ndërmjet dijes, artit dhe teknologjisë > “Revista Prestige është drita që udhëheq mendimin, dhe Liliana Pere është pena që e kthen dijen në art.” > “Nën vizionin e saj Prestige — është një udhëtim i ndërgjegjes njerëzore drejt së bukurës, së vërtetës dhe dijes që ndriçon. > “Revista Prestige, mishëron fuqinë e fjalës dhe përgjegjësinë e dijes — duke bërë që kultura të flasë me gjuhën e kohës. Li liana Pere Revista Prestige është një platformë digjitale unike, e konceptuar si një hapësirë ndërdisiplinare ku takohen dhe ndërthuren dija, arti, filozofia, kultura dhe teknologjia, të gjitha në shërbim të zhvillimit të individit dhe shoqërisë. Ajo nuk është thjesht një revistë, por një udhërrëfyes në botën e mendimit kritik dhe reflektimit të thellë. 🟡 Kërkimi shkencor dhe mendimi kritik – Promovojmë hulumtimin e thellë dhe kultivojmë një qasje analitike, duke inkurajuar lexuesit të shohin përtej dukshmeve dhe të sfidojnë parashikimet e zakonshme. 🟣 Reflektimi filozofik dhe studimi i dijes – Thellësojmë njohuritë mbi natyrën e njeriut, universin dhe kuptimin e jetës, duke ofruar hapësira për dialog intelektual dhe introspektiv. 🔵 Promovimi i kulturës, artit dhe vlerave – Çdo numër i revistës nxit vlerësimin e artit dhe kulturës, duke nxjerrë në pah krijues të rinj dhe forma të ndryshme shprehjeje artistike. 🟢 Publicitet me ndikim edukativ dhe shoqëror – Bashkëpunojmë me iniciativa dhe projekte që edukojnë dhe kontribuojnë në zhvillimin e shoqërisë, duke e bërë publicitetin një mjet me vlerë dhe kuptim. 🔴 Teknologjia dhe Inteligjenca Artificiale – I përdorim mjetet më të avancuara teknologjike për të ndërtuar ura zhvillimi që respektojnë etikën, estetikën dhe dimensionin njerëzor. Prestige nuk ndjek trendet e përkohshme; ajo paraprin kohën. Çdo artikull, çdo projekt dhe çdo diskutim synon të ruajë thelbin njerëzor në epokën e algoritmeve, duke ofruar njohuri që qëndrojnë mbi ndryshimet momentale të botës. > “Dija nuk është pronë e askujt, por një dritë që nuk shuhet kurrë kur shpërndahet.” — Revista Prestige Revista Prestige – Arti i fjalës, fuqia e dijes dhe vizioni i teknologjisë në shërbim të jetës. © 2024–2025 Liliana Pere Themeluese, Botuese, Autore - Revista Prestige, anëtare e Academie Edu, është një platformë kulturore ku ndërthuren në mënyrë harmonike teknologjia, arti dhe diplomacia. Ajo përfaqëson një hapësirë të veçantë, ku gjen intervista te personazheve te sukseshem, në shqiperi dhe ne bote, shkrime qe hartohen ne menyre kreative, duke nxjere vlerat e verteta dhe edukim mesazhe mbi keto modele, studime dhe kërkime të thelluara, duke sjellë thelb dhe kuptim të ri për sfidat dhe zhvillimet bashkëkohore. Si dhe analiza dhe analogji te figurave ikonike Revista Prestige Liliana bashkepunon me studiues dhe kerkues shkencore te fushave te ndryshme, me te cilet edhe keshillohet per mbarevajtjen e Revistes Prestige. Nje nga bashkepunetoret dhe keshilltaret e saj ështe Aurela Anastasi dhe disa bashkepunetore te tjera. Në faqet e saj prezantohen portrete të profesionistëve të shquar shkencetare diplomate nobeliste politikane presidente te SHBA, dhe ikonave, personalitete që frymëzojnë artistë dhe krijues nga Shqipëria dhe bota. Revista sjell gjithashtu intervista të veçanta, rubrika të dedikuara personazheve të njohur dhe tema që nxisin reflektim dhe frymëzim. Liliana Pere, themeluese, botuese, autore dhe botuese e Revista Prestige, Ajo ka një eksperiencë të gjatë korrekte dhe të pasur në fushën e telekomunikacioneve. © 2024–2025 Liliana Pere – Themeluese, Drejtore, Botuese Revista Prestige Të gjitha të drejtat e rezervuara.

Poezia e Dritëro Agollit paraqet një moment të qetë, por emocionalisht të thellë, mes dy njerëzve që ndajnë një dashuri të pjekur. Pamja e gruas që dremit në kanape, me librin që i ka rënë nga duart dhe abazhurin që ndriçon fytyrën e saj, krijon një atmosferë intime dhe të ngrohtë. Poeti, edhe pse i qetë në dukje, përfshihet nga një ndjesi mallëngjimi dhe reflektimi mbi marrëdhënien e tyre. Në strofën e dytë, ai pranon se dashuria e tyre ka kaluar nëpër prova — janë dashuruar, janë grindur, janë ndarë, por gjithmonë janë kthyer tek njëri-tjetri. Kjo tregon që lidhja e tyre është e thellë dhe e pathyeshme. Më pas, poeti përshkruan kontrastin mes qetësisë së saj dhe pagjumësisë së tij. Ajo fle dhe ëndërron, ndërsa ai endet në mendime, i munduar nga dashuria. Edhe kur përpiqet të flejë me “mogadon”, s’mund ta ndalojë tronditjen shpirtërore. Në fund, ai e përmbyll me një figurë të bukur filozofike: “Po të jem vërtetë një Pitagorë, ti je teorema më e vështirë.” Kjo metaforë e ngre dashurinë në nivelin e misterit, diçka që s’shqarohet me logjikë, por vetëm ndjehet. Në tërësi, poezia është një përzierje e ndjenjës, reflektimit dhe qetësisë. Ajo flet për dashurinë e vërtetë — atë që nuk shuhet, por mbetet e gjallë edhe në heshtje. --- Ti në kanape tani dremit Ndofta gjumi ende s’të ka zënë, Abazhuri mbi qerpikë ndrit Libri nga gishtërinjtë të ka rënë. Para teje ndal mendimi im: Jemi dashuruar edhe sharë Jemi ndarë shpesh në udhëtim, Por drejt njëri tjetrit kemi ngarë. Dhoma hesht e rruga larg gjëmon Ti sheh ëndrra kaltëroshe shumë Unë, ndonëse pi dhe mogadon, Mezi fle, se jam njeri pa gjumë. Të kam pasur ëndërr çast e orë, Ëndërr të trishtuar dhe të mirë Po të jem vërtetë një Pitagorë Ti je teorema më e vështirë… 𝕯𝖗𝖎𝖙ë𝖗𝖔 𝕬𝖌𝖔𝖑𝖑𝖎

Anila Hoda është aktualisht Sekretare Shkencore në Akademinë e Shkencave të Shqipërisë dhe një nga figurat më të spikatura në fushën e gjenetikës dhe bioteknologjisë shtazore në Shqipëri. Karriera e saj akademike është e lidhur ngushtësisht me kërkimin shkencor dhe mësimdhënien në Departamentin e Shkencave Zooteknike në Universitetin Bujqësor të Tiranës (UBT), ku ka kontribuar për më shumë se tre dekada. E diplomuar në Biologji pranë Fakultetit të Shkencave të Natyrës në Universitetin e Tiranës, ajo filloi menjëherë punë si pedagoge e lëndës së Gjenetikës në UBT. Me pasionin e saj të veçantë për shkencat e jetës, ajo udhëhoqi procesin e zhvillimit dhe modernizimit të programeve mësimore, duke futur lëndë si Bioteknologjia Shtazore dhe Inxhinieria Gjenetike. Në fushën e kërkimit shkencor, Anila ka drejtuar dhe zbatuar projekte kombëtare dhe ndërkombëtare, ku ka aplikuar teknikat më moderne të biologjisë molekulare për studimin e diversitetit gjenetik të racave autoktone të deleve, dhive, si dhe të peshqve, me fokus të veçantë te korani i liqenit të Ohrit, një nga speciet endemike më të rëndësishme të rajonit. Keto kerkime jane realizuar kryesisht në Laboratorin e Bioteknologjisë Shtazore, i cili u ngrit dhe u drejtua prej saj, duke u shndërruar në një pikë referimi për studimet gjenetike në fushen perkatese. Prof. Anila Hoda është autore dhe bashkautore e një numri të madh publikimesh shkencore me impakt ndërkombëtar dhe ka një H-Index prej 11 në Scopus, me mbi 1300 citime shkencore në Google Scolar. Këto arritje e kanë vendosur atë në radhët e shkencëtarëve më të cituar shqiptarë në fushën e shkencave bujqësore dhe bioteknologjisë. Përkushtimi i saj në studimin dhe ruajtjen e trashëgimisë gjenetike të racave autoktone shqiptare, si dhe angazhimi për ta lidhur këtë pasuri kombëtare me shkencën globale, ka kontribuar modestisht në prezantimin dhe njohjen e këtyre vlerave unike edhe përtej kufijve të Shqipërisë. Ajo ka marrë pjesë aktive në konferenca ndërkombëtare, si dhe në programe bashkëpunimi akademik me institucione prestigjioze si Universiteti i Hohenheimit, CIHEAM, Humboldt University, Martin Luther University Halle-Wittenberg. Krahas projekteve kërkimore kombëtare dhe ndërkombëtare, Anila Hoda ka drejtuar edhe projekte të rëndësishme të programeve Tempus dhe Erasmus+ CBHE, me fokus zhvillimin dhe modernizimin e kurrikulave në fushën e shkencave zooteknike, ku ajo ka kontribuar në mënyrë të pandërprerë për 34 vite. Gjatë karrierës së saj, Prof. Dr. Anila Hoda ka ushtruar një sërë rolesh të rëndësishme administrative, të tilla si  Përgjegjëse e Departamentit të Shkencave Zooteknike, Zëvendësrektore për Kërkimin Shkencor, si dhe Kryetare e Degës së Kurrikulës dhe Zhvillimit të Karrierës në Universitetin Bujqësor të Tiranës. Ajo ka shërbyer gjithashtu si Nënkryetare e Këshillit të Akreditimit pranë Agjencisë së Sigurimit të Cilësisë në Arsimin e Lartë (ASCAL) dhe ka qenë pjesë e grupit të ekspertëve në procesin e akreditimit institucional të disa institucioneve të arsimit të lartë në Shqipëri, në bashkëpunim me Agjencinë Britanike të Sigurimit të Cilësisë (QAA). Që prej vitit 2023, Prof. Dr. Anila Hoda është nderuar me titullin e lartë “Akademik”, ndërsa aktualisht mban edhe pozicionin e Sekretares Shkencore të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Për më shumë informacion, i drejtohemi ne nje intervistè te detajuar. Pyetja: Ju lutem për njohje me kexuesit, Kush është arsimi Prof. Dr. Anila Hoda? Pergjigje. Kam zhvilluar karrierën time akademike pranë Universitetit Bujqësor të Tiranës, ku kam kontribuar si pedagoge dhe kërkuese shkencore. E diplomuar si biologe, kam patur fatin të angazhohem në mënyrë aktive në kombinimin e kërkimit bazë me kërkimin e aplikuar, duke u përpjekur gjithmonë që rezultatet shkencore të kenë ndikim praktik dhe të përdoren në zhvillimin e sektorit bujqësor dhe të mjedisit në vendin tonë. Në vitin 2023 u nderova me titullin më të lartë “Akademik”, ndërsa aktualisht mbaj pozicionin e Sekretares Shkencore të Akademisë së Shkencave të Shqipërisë. Kontributet e mia shkencore fokusohen kryesisht në studimin e diversitetit gjenetik të racave autoktone të kafshëve të fermës dhe peshqve, me qëllim ruajtjen dhe promovimin e këtij thesari biologjik kombëtar. Paralelisht me kërkimin shkencor, në bashkëpunim me një staf të shkëlyer kolegësh dhe bashkëpunëtorësh në Departamenin e Shkencave Zooteknike kam dhënë kontributin tim modest në zhvillimin e kurrikulave dhe programeve të reja të studimit, duke i përshtatur ato me prirjet bashkëkohore në shkencë dhe nevojat e tregut. Gjithashtu, kam pasur fatin të krijoj dhe të forcoj bashkëpunime shkencore me universitete prestigjioze europiane, si Universiteti i Hohenheimit në Gjermani dhe Universiteti i Sassarit në Itali. Këto bashkëpunime kanë qenë thelbësore për realizimin e studimeve ndërdisiplinore, të cilat nuk do të kishin qenë të mundura pa këtë hapje dhe shkëmbim ndërkombëtar. Jam e bindur se ndërtimi i këtyre urave të bashkëpunimit është një element kyç për zhvillimin e shkencës shqiptare dhe për integrimin e saj në hapësirën shkencore ndërkombëtare. Pyetja Çfare rol dhe ndikim ka patur familja e Aniles në formimin e saj profesional, Çfarë vlerash trashëgon ajo nga familja ?  Pergjigje. Unë vij nga një familje që gjithmonë ka pasur në themel vlerësimin e arsimit, punës së ndershme dhe dashurisë për dijen. Që në fëmijëri, prindërit dhe të afërmit më kanë mësuar se arsimi dhe dija janë shtylla mbi të cilat ndërtohet jo vetëm e ardhmja personale, por edhe kontributi ndaj shoqërisë. Ky respekt për dijen dhe përpjekja për të mësuar diçka të re, sado të vogël por çdo ditë, është një vlerë e rrënjosur thellë në familjen time, e cila më ka ndihmuar drejtpërdrejt në formimin tim. Pasioni im për kërkimin shkencor dhe dëshira për të dhënë një kontribut konkret në zhvillimin e shkencës shqiptare, në fakt, është një vazhdim i natyrshëm i kësaj trashëgimie familjare. Për fat edhe bashkeshorti im, Petriti, merret me kërkim shkencor dhe mësimor dhe për më tepër duke qenë botanist, më ka ndihmuar shumë në ekspeditat e mia në terren, sidomos gjate kohës së studimeve të dokturatures. Nuk mund të lë pa përmendur se të afërmit e mi janë njerëz të njohur, të nderuar dhe të respektuar në fusha të ndryshme, me kontribute të njohura e të vlerësuara, çka ka qenë një tjetër burim frymëzimi për rrugëtimin tim profesional. Prindërit e mi vinin nga një brez dhe nga një kohë ku mundësitë për arsimim të lartë ishin të kufizuara, por pavarësisht kësaj, ata më mësuan vlerën e dijes dhe fuqinë e arsimit. Edhe pse vetë nuk patën mundësinë të ndiqnin studime të larta, ata më rritën me dashuri dhe respekt të thellë për librin, për mësimin dhe për punën e ndershme. Më mësuan që suksesi ndërtohet me punë dhe përkushtim, dhe mbi të gjitha, me ndershmëri dhe integritet. Ky model jete dhe kjo filozofi e thjeshtë, por e fortë, ka qenë udhërrëfyesi im në çdo hap të rrugëtimit tim professional dhe si të tillë përpiqem tia rrënjos edhe djalit tonë Ortis.   Pyetje; Çfarë arsimimi bazè ka. Anila ? Po studime pasuniversitare ? Kualifikime, vleresime, Tituj, ?  Pergjigje. Arsimimin bazë e kam përfunduar në Shkollën e Mesme "Petro Nini Luarasi" në vitin 1985. Më pas, kam ndjekur studimet e larta në Fakultetin e Shkencave të Natyrës, ku në vitin 1990 u diplomova në degën Biologji në programin 5-vjeçar. Në vitin 1999 fitova gradën shkencore "Doktor" me një temë që trajtonte analizën e popullatave lokale të ruminantëve në qarkun e Shkodrës, duke përdorur variante të ADN-së. Kjo ishte ndër studimet e para në vend që përdornin teknika molekulare në shkencat zooteknike. Kjo ishte një përvojë, nje shkollë shumë e mirë për mua, jo vetëm nga ana shkencore, por edhe sociale, pasi nepermjet ekspeditave, sidomos ne zonen e Shqiperise veriore (Malësi e Madhe, Dukagjin etj ) u njoha edhe me gjendjen reale si jetonte komuniteti lokal, si dhe me traditat e zakonet e tyre. Kjo ishte nje pasuri e pashlyeshme për mua dhe shpesh përpiqem ta reflektoj edhe në mësimdhënien me studentët, në dashurinë jo vetëm për kërkimin shkencor, por edhe njerëzit, vendlindjen, tokën tonë. Në vitin 2004 u vlerësova me titullin Profesor i Asociuar, ndërsa në vitin 2010 mora titullin Profesor. Kurorëzimi më i lartë i karrierës sime akademike erdhi në vitin 2023, kur u nderova me titullin Akademik nga Akademia e Shkencave të Shqipërisë. Përveç këtyre, kam kryer një sërë kualifikimesh pasuniversitare, por ato që patën ndikimin më të madh në formimin tim shkencor ishin ato në Universitetin Hohenheim në Gjermani. Pikërisht aty pata mundësinë të punoj në laboratorët më modernë të kohës, duke mësuar dhe aplikuar teknika të avancuara molekulare, në kuadër të studimeve të Doktoratës. Në atë periudhë, këto lloj studimesh ishin të pamundura në Shqipëri, ndaj kjo eksperiencë u kthye në një shkollë të vërtetë për mua. Njohuritë dhe përvojat që fitova në Hohenheim u bënë themelet mbi të cilat ndërtova Laboratorin e Bioteknologjisë Shtazore pranë Departamentit të Shkencave Zooteknike dhe orientova gjithë punën time kërkimore në vitet në vijim. Pyetje Çfarë eksperience ka Anila në mësimdhënie? Po eksperienca të tjera studimesh shkencore dhe eksperienca drejtimi?  Përgjigje. Unë kam një eksperiencë të gjatë dhe të pasur në mësimdhënie, që prej vitit 1990, kur fillova punë si pedagoge e Gjenetikës në Universitetin Bujqësor të Tiranës. Gjatë këtyre viteve kam trajtuar një sërë lëndësh, duke filluar nga Gjenetika (e përgjithshme), Gjenetika e popullatave, Inxhinieria gjenetike, Bioteknologjia e kafshëve (të fermës). Përveç mësimdhënies, kam pasur gjithashtu një rol aktiv në udhëheqjen e studentëve në temat e masterave shkencorë dhe doktoraturave, duke i përfshirë ata në projekte kërkimore me fokus diversitetin gjenetik, analizat molekulare dhe bioinformatikën. Sa i përket eksperiencave të tjera, mendoj se kam qenë me fat dhe jam ndier e nderuar, pasi kam mbajtur disa pozicione drejtuese dhe administrative si Përgjegjëse e Departamentit, Zëvendësrektore për Kërkimin Shkencor, Drejtoreshë e Shkollës Pasuniversitare, si dhe Kryetare e Njësisë së Kurrikulës dhe Zhvillimit të Karrierës. Kam qenë nënkryetare e Këshillit të Akreditimit pranë ASCAL, si dhe kam dhënë kontribut si eksperte e jashtme në vlerësimin dhe akreditimin institucional të universiteteve shqiptare, në bashkëpunim me ASCAL dhe Agjencinë Britanike të Sigurimit të Cilësisë (QAA). Kjo përvojë e gjerë më ka ndihmuar të kuptoj më mirë nevojat reale të studentëve, sfidat e sistemit arsimor dhe rrugët për ta modernizuar dhe përshtatur atë me zhvillimet bashkëkohore në shkencë dhe teknologji. Pyetje: Çfarë raporti keni me studentët? A njihet Anila për një qasje mbështetëse dhe frymëzuese ndaj studentëve, duke ndihmuar në zhvillimin e tyre akademik dhe profesional? Përgjigje. Me studentët jam munduar të kem gjithmonë një raport shumë të hapur, mbështetës dhe bashkëpunues. Për mua, studentët nuk janë thjesht dëgjues në auditore, por partnerë në procesin e dijes; unë kam besuar gjithmonë se një pedagog i mirë nuk është vetëm ai që jep dije, por edhe ai që frymëzon dhe udhëzon. Sidomos në studimet e nivelit Master dhe Doktorature, ata i kam konsideruar gjithmonë si kolegë, gjë që ka rritur vlerësimin e ndërsjelltë dhe përgjegjësinë në punë. Gjithmonë jam përpjekur t’i inkurajoj studentët të mendojnë kritikisht, të jenë kureshtarë dhe të kenë besim te vetja. Kam dashur të jem një mbështetëse në rrugëtimin e tyre në edukim, por dhe profesional, si dhe jam përpjekur të krijoj një raport besimi që e kam ruajtur me shumë prej studentëve edhe pas përfundimit të studimeve të tyre.  Ka qenë një kënaqësi dhe një krenari e veçantë kur kam parë shumë prej tyre që sot janë specialistë të suksesshëm, brenda dhe jashtë vendit. Shumë prej tyre kanë vijuar rrugën akademike, duke u bërë kërkues shkencorë, pedagogë pra kolegë, apo ekspertë në fusha të ndryshme. Ky është, pa dyshim, një nga vlerësimet më të çmuara për punën time dhe të gjithë kolegëve me të cilët kemi punuar për të përmbushur misionin tonë. Të shoh suksesin e tyre si një vazhdimësi e përpjekjeve tona të përbashkëta, është një trashëgimi profesionale që e konsideroj ndër arritjet më të vlefshme të karrierës sime Pyetje. Çfarë e dallon Anilën në fushën e saj perveç Ekspertizès se saj në diversitetin gjenetik, bioinformatikën dhe bioteknologjinë? Përgjigje. Ajo që besoj se më ka dalluar në fushën time nuk është vetëm ekspertiza teknike apo numri i punimeve shkencore, por edhe qasja ime ndaj shkencës dhe mënyra se si e kam konceptuar rolin tim. Unë gjithmonë e kam parë kërkimin shkencor si një mision me ndikim real, jo thjesht si një qëllim akademik. Kam synuar dhe jam përpjekur që rezultatet shkencore të mos mbeten në letër, por të shërbejnë në praktikë, qoftë në ruajtjen e racave autoktone, në menaxhimin e qëndrueshëm të burimeve gjenetike, apo në sugjerimin e politikave për sektorin blegtoral dhe akuakulturën. Gjithashtu, një aspekt është puna në ndërtimin e urave të bashkëpunimit ndërkombëtar. Besoj fort se shkenca nuk bëhet e izoluar, prandaj kam investuar energji për të krijuar lidhje me universitete dhe qendra kërkimore europiane. Pikërisht këto bashkëpunime kanë sjellë përdorimin e metodologjive moderne dhe kanë hapur rrugë që më parë dukeshin të paarritshme për një vend të vogël si Shqipëria. Pasionet e mia? Nuk do të thoja se kam ndonjë pasion të jashtëzakonshëm, por muzika ka qenë gjithmonë një shoqëruese e këndshme në momentet e mia të lira. Ekskursionet në natyrë, sidomos shëtitjet në ambiente të qeta dhe të gjelbra, më japin qetësi dhe më frymëzojnë. Gjithashtu, gatimi, sidomos kur përgatis diçka për familjen ose miqtë, është një mënyrë e bukur për të shprehur kujdesin dhe dashurinë time për ta. Në thjeshtësinë e këtyre gjërave, gjej shpesh balancën mes jetës profesionale dhe asaj personale. Ju faleminderit për mundesinë që më dhatë te bashkëbisedoj për rrugëtimin tim profesional. Ju faleminderit ju për intervisten. Prof Anila. Pergatiti; Dr. Liliana Pere.

Simone de Beauvoir – Filozofja që Rishkroi Kuptimin e Lirisë dhe Ekzistencës: Zëri i Barazisë dhe Feminismit Modern “Çdo individ duhet të marrë përsipër përgjegjësinë e vet për jetën dhe zgjedhjet e tij.” — Simone de Beauvoir Simone de Beauvoir ishte filozofe, shkrimtare dhe feministe franceze. Ajo është e njohur për librin e saj “Gjini i Dytë” që trajton të drejtat dhe pozitën e grave. Gjithashtu ishte bashkëpunëtore e Jean-Paul Sartre dhe kontribuoi në filozofinë ekzistencialiste. Simone Lucie Ernestine Marie Bertrand de Beauvoir lindi më 9 janar 1908 në Paris.  Ajo vinte nga një familje e klasës mesatare të lartë (“bourgeois”): babai, Georges Bertrand de Beauvoir, ishte avokat dhe zotëronte dashuri për teatër; nëna, Françoise Brasseur, e rrethuar me edukim të lartë kulturor.  Në vitin 1922 (rreth kësaj kohe, si adoleshente) ajo kaloi një krizë të fesë: pasi u rrit në një mjedis disi konservator, ajo ndërpreu angazhimin në fe dhe u deklarua ateiste.  Ajo kishte një motër, Hélène de Beauvoir, e cila gjithashtu arriti të lulëzojë artistikisht.  Ky sfond i përzjer – konservatorizmi familjar plus kërkimi për liri intelektuale – shërben si laborator i hershëm i filozofisë së saj: liria, përkufizimi i vetvetes, dhe kritika ndaj normave shoqërore do të jenë motivet kyçe. Në vitin 1925, në moshën 17 vjeç, Beauvoir kaloi provimin baccalauréat për matematikë dhe filozofi.  Në vitin 1926–1929, ajo studioi filozofi në Université de Paris (Sorbonne) (Sorbonne) ku përgatiti tezën e diplomës mbi Leibniz.  Në vitin 1929, ajo mori “agrégation” në filozofi – një nga certifikatat më të larta për një mësues në Francë të kohës.  Nga 1931 deri në 1943, Beauvoir punoi si mësuese në shkolla të ndryshme para se të përqendrohej në shkrim dhe botime.  Ky themel akademik i jep Beauvoir-it jo vetëm një kornizë intelektuale, por edhe një pozicion për të zhvilluar idetë e saj në mënyrë të pavarur. Ajo zgjedh jo thjesht të jetë mësuese, por mendimtare aktive — dhe kjo reflekton birësimin e ekzistencializmit: të mendosh vetë, të marrësh përgjegjësi për vetveten. Veprat kryesore . Në vitin 1943, u publikua romani i saj ekzistencialist She Came to Stay (frëngjisht L’Invitée).  Në vitin 1949, u botua Le Deuxième Sexe (“Gjini i Dytë” / The Second Sex) — vepra themelore feministe e Beauvoir-it.  Në vitin 1954, romani Les Mandarins u publikua dhe fitoi çmimin prestigjioz francez Prix Goncourt.  Autobiografia e saj: Mémoires d’une jeune fille rangée (“Kujtime të një vajze të rregullt”) u publikua në vitin 1958.  Vepra “Le Deuxième Sexe” është jo vetëm një studim sociologjik, por një akt lirimi. Ajo shpreh: “Nuk lindim femra, por bëhemi të tilla” — një formulë që rishikon totalisht marrëdhënien ndërmjet natyrës dhe kulturës. Kjo është një afirmim i lirive individuale kundrejt strukturave të dominares. Episode . Një episod i rëndësishëm: Ajo dhe Jean‑Paul Sartre u takuan gjatë studimeve – marrëdhënia e tyre intelektuale dhe personale zgjati gjithë jetën.  Gjatë Luftës së Dytë Botërore dhe pas saj, Beauvoir bashkë me Sartre themeluan revistën Les Temps Modernes, që shërbeu si forum intelektual për ekzistencializmin dhe çështjet shoqërore.  Kjo jep një shembull praktik të filozofisë së saj — ideja se mendimi duhet të jetë i bashkëkohshëm, i angazhuar, jo i izoluar. Të jetosh për filozofi, jo thjesht të shkruash për të. Analizë përmbledhëse. Simone de Beauvoir ishte filozofe, shkrimtare dhe feministe franceze. Ajo është e njohur për librin e saj “Gjini i Dytë” që trajton të drejtat dhe pozitën e grave. Gjithashtu ishte bashkëpunëtore e Jean-Paul Sartre dhe kontribuoi në filozofinë ekzistencialiste. Simone de Beauvoir lindi në Paris, në një familje të klasës mesatare të lartë. Babai i saj ishte avokat dhe nëna një grua e kulturuar që i kushtonte rëndësi moralit dhe edukimit.  Fëmijëria e saj, ndonëse e rrethuar nga konservatorizmi i familjes, u shndërrua në një laborator të vërtetë ku lindi kurioziteti dhe mendimi kritik i së ardhmes. Kjo kontradiktë midis konservatorizmit familjar dhe nevojës së saj për liri intelektuale do të përcaktojë themelet e mendimit të saj filozofik. Arsimi i saj ishte rigoroz dhe i pasionuar. Ajo studioi filozofi në Sorbonne dhe  mori agrégation në filozofi, një arritje akademike e lartë që dëshmonte intelektin e saj të jashtëzakonshëm dhe përkushtimin ndaj mendimit kritik.  Në këtë periudhë, takimi dhe partneriteti me Jean-Paul Sartre nuk ishte vetëm një bashkëpunim romantik, por një marrëdhënie intelektuale që formësoi bazën e filozofisë ekzistencialiste të saj. Sartre dhe Beauvoir krijuan një bashkëudhëtim në të cilin liria individuale dhe përgjegjësia etike u bënë tema qendrore të reflektimeve të tyre. Eksperiencat e saj personale u reflektuan fuqishëm në veprën e saj. Në librin e saj më të njohur, Le Deuxième Sexe (Gjini i Dytë, 1949), Beauvoir analizoi rolin e grave në shoqëri, duke theksuar se identiteti gjinor nuk është natyror, por i konstruktuar socialisht:  “Nuk lindim femra, por bëhemi të tilla.” Ky libër është një thirrje për ndërgjegjësim, një analizë filozofike e strukturave të shtypjes dhe një udhërrëfyes për lirinë individuale.  Ai krijon një urë midis ekzistencializmit dhe teorisë feministe, duke bërë të qartë se barazia gjinore nuk është një dhuratë, por një luftë aktive dhe reflektive. Një episod i veçantë nga jeta e saj ishte marrëdhënia me Sartre. Ata zhvilluan një lidhje të hapur dhe intelektuale që sfidonte normat tradicionale të dashurisë dhe martesës.  Kjo eksperiencë ishte një laboratorium praktik ku Beauvoir demonstroi idetë e saj mbi lirinë dhe përgjegjësinë: marrëdhëniet njerëzore nuk duhet të jenë kufizuese, por të ndërtohen mbi zgjedhje të vetëdijshme dhe respekt reciprok. Ndikimi i saj shtrihet përtej filozofisë: letërsia e saj, veprat dhe angazhimi intelektual kanë formuar debatet mbi barazinë gjinore dhe të drejtat e grave, duke frymëzuar lëvizje feministe në të gjithë botën. Sot, idetë e saj përdoren si udhërrëfyes në filozofi, politikë dhe pedagogji. ✨️✨️Një nga thëniet më të fuqishme të saj është: “Çdo individ duhet të marrë përsipër përgjegjësinë e vet për jetën dhe zgjedhjet e tij.” Kjo është esenca e ekzistencializmit dhe mesazhi feminist i Beauvoir: liria është detyrë, dhe përmes saj individi realizon vetveten.✨️✨️ Analiza  e veprës së saj tregon një bashkëveprim të rrallë midis mendimit filozofik dhe ndjenjës artistike.  Fjalët e saj janë të pasura me një estetikë të brendshme që mbështet idetë e saj filozofike, duke e bërë leximin një eksperiencë intelektuale dhe emocionale njëkohësisht.  Veprat e saj nuk janë vetëm analiza teorike; ato janë reflektime mbi jetën reale, episodet e përditshme dhe përvojat që formësojnë ekzistencën njerëzore. Në përfundim, Simone de Beauvoir nuk ishte vetëm një filozofe dhe shkrimtare, por një pioniere e mendimit modern.  Jeta dhe puna e saj janë dëshmi se filozofia nuk është abstrakte, por një mjet për të kuptuar botën dhe për të ndikuar në të. Thëniet dhe veprat e saj mbeten një burim frymëzimi: “Çdo liri kërkon vetëdije dhe përgjegjësi.” Ajo e tregoi këtë jo vetëm në teori, por edhe në episodet e jetës së saj, duke lënë një trashëgimi që sot vazhdon të ndriçojë mendimin dhe veprimin njerëzor. Simone ka marre disa  Çmime, dhe nderime. Simone de Beauvoir u kandidua për Nobel Prize in Literature disa herë ( p.sh . viti 1973).  Ajo fitoi Jerusalemin Prize më 19 prill 1975 për kontributin e saj mbi individin në shoqëri dhe lirinë.  Ndërkohë, që nga viti 2008, është themeluar çmimi Simone de Beauvoir Prize for Women’s Freedom, për nder të saj, që i jepet atyre që luftojnë për lirinë gjinore.   Njohjet këto janë jo vetëm për shkrimin, por për një filozofi të jetuar — barazia, liria, vetëdija – aspekte që Beauvoir i konkretizoi në vetë jetën e saj. Kështu, filozofia bëhet jo vetëm mendim, por veprim. Ndikimi i saj vazhdon edhe  sot. Vepra e saj vazhdon të jetë themeli i teorisë feministe moderne dhe studimeve gjinore.  Ideja e saj për “tjetrin” (“the Other”) dhe përkushtimi në lirinë individuale kanë influencuar filozofi, sociologji, psikologji dhe studime kulturore. Një thënie ikonike e saj: “Çdo individ duhet të marrë përsipër përgjegjësinë e vet për jetën dhe zgjedhjet e tij.” (variante të kësaj fraze shfaqen në tingullin e filozofisë së saj)  Sot, kur debati rreth identitetit, gjinive, roleve shoqërore është më i gjallë se kurrë,  Beauvoir shfaqet si zë parësor:  "liria nuk është e dhënë — është arritur. Nuk jemi subjekt automatik i natyrës – jemi krijues të vetvetes" Referencat (APA ) 1. De Beauvoir, S. (1943). L’invitée [She Came to Stay]. Gallimard. 2. De Beauvoir, S. (1949). Le Deuxième Sexe [The Second Sex]. Gallimard. 3. De Beauvoir, S. (1954). Les Mandarins. Gallimard. 4. De Beauvoir, S. (1958). Mémoires d’une jeune fille rangée [Memoirs of a Dutiful Daughter]. Gallimard. 5. De Beauvoir, S. (1973). La Force des choses [The Force of Circumstance]. Gallimard. 6. Simons, M. (2008). Simone de Beauvoir: A Biography. New York, NY: HarperCollins. 7. Moi, T. (2008). Simone de Beauvoir: The Making of an Intellectual Woman. Oxford University Press. 8. Whitford, M. (2000). Simone de Beauvoir. London: Routledge. --- In-text citations (APA): Për një thënie nga Le Deuxième Sexe: > (De Beauvoir, 1949, p. [faqe specifike]) Për burime biografike: > (Moi, 2008) (Simons,  © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.

Hyrje.Portret.Prof .Dr.Mimoza Hafizi  “Universi në Sytë e Një Shkencëtareje: Prof. Dr. Mimoza Hafizi” 🌟Në qiellin e dijes shqiptare, ku yjet dhe mendimi bashkohen në një simfoni të pafund, lind figura e një gruaje që ka ndriçuar shkencën, arsimin dhe politikën me një pasion të rrallë: Prof. Dr. Mimoza Hafizi (Universiteti i Tiranës, Departamenti i Fizikës).  Ajo është jo vetem një astrofizikane  por edhe një filozofe e universit, një pedagoge e përkushtuar, një politikane vizionare, dhe mbi të gjitha, një njeri me shpirt human dhe fisnik. Mimoza Hafizi mori doktoraturën në Universitetin Paris 7, Francë, me punimin “Fushat komplekse skalarë në afërsinë Gausiane. Yjet Boson”, duke treguar që nga fillimi fuqinë e saj intelektuale dhe aftësinë për të ndërthurur matematikën me misterin e yjeve.  ✨️Në fushën e saj shkencore, ajo ka hulumtuar Shpërthimet Gama dhe ekzoplanetët përmes mikrolensimit gravitacional, duke bashkëpunuar me institucionet më të mëdha ndërkombëtare, si Instituti i Astrofizikës në Paris dhe Universiteti i Leçes, Itali. ✨️Punimet e saj shkencore, që nga “Precarious stars—a variety of boson stars” (1998) deri tek shfrytëzimi i kapacitetit të IRT-THESEUS (2021), janë shembuj të mendimit rigoroz dhe vizionar, ku çdo artikull shndërrohet në një udhëtim poetik drejt së panjohurës. Libri i saj universitar “Bazat e Astrofizikës” (1999) dhe më vonë “Bazat e Mekanikës Kuantike” (2012), kanë formuar breza të tërë studentësh, duke i dhënë gjuhës shqipe elegancën dhe forcën e dijes ndërkombëtare. ✨️Por Mimoza Hafizi nuk është vetëm shkencëtare; ajo është një figurë ndriçuese në politikë dhe shoqëri. Si Zëvendësministre e Arsimit dhe Shkencës (1997–2000) dhe Sekretare e Përgjithshme e Presidencës (2000–2002), ajo solli vizionin e dijes në politikë, duke e bërë arsimimin dhe shkencën një prioritet kombëtar.  ✨️Si Deputete e Kuvendit të Shqipërisë (2013–2017), ndikimi i saj ishte i qartë: arsim, shkencë dhe etikë në shërbim të qytetarit, duke treguar se fuqia politike mund të jetë një dritare për mirësi dhe njohuri. ✨️Mimoza Hafizi është gjithashtu autore  e katër romaneve shkencore  “Pika e Trëndafilit (2018)”, fituese e Çmimit Kombëtar për Letërsinë Rinore, 2019,  “Infiniti Blu (2020)”,  "Duke pritur Supernovën"  dhe së fundmi "Drita",  ku ajo bashkon shkencën me filozofinë dhe estetikën, duke e kthyer dijen në art dhe artin në urtësi.  Ajo krijon një botë ku yjet flasin përmes gjuhës së shpirtit, ku universi nuk është thjesht hapësirë, por reflektim i njeriut që kërkon kuptim. Si akademike, ajo është një univers në lëvizje, një udhërrëfyese për studentët dhe kolegët, duke i inspiruar të mendojnë thellë dhe të ndriçojnë dijen me pasion.  🌟Si politikane, ajo tregoi se përgjegjësia dhe vizioni i pastër mund të formojnë shoqëri më të ndriçuar, duke lidhur arsimimin, shkencën dhe etikën me shërbimin publik. Ndikimi i saj shtrihet si një rreze e fortë dritë në gjithë komunitetin akademik dhe shoqëror shqiptar, duke lënë gjurmë të pashlyeshme në çdo fushë që preku. Prof. Dr. Mimoza Hafizi është një emër i nderuar; është simbol i dijes që ndriçon, filozofisë që frymëzon, dhe humanizmit që bashkon.  Një krahasim i gjetur dhe i përshtatshëm për Mizen mund të jetë: ✨️✨️ “Prof. Dr. Mimoza Hafizi është si Vera Rubin për Shqipërinë: ashtu si Rubin revolucionarizoi kuptimin tonë për materien e errët, Mimoza ndriçon horizontet e dijes dhe të mendimit në Shqipëri, duke bashkuar shkencën, arsimin dhe filozofinë në një vizion të jashtëzakonshëm.”✨️✨️ Elita e konsideron Prof. Dr. Mimoza Hafizin si shkencëtaren më të ndritur të astrofizikës shqiptare, një mendje brilante që shkon përtej kufijve të zakonshëm të dijes. 🌟Ajo është si një yll i rrallë, që nuk ndriçon vetëm hapësirën rreth tij, por edhe shpirtin e njeriut që e sheh.  Figura e saj është një urë midis shkencës, artit, filozofisë dhe jetës publike, një shembull i rrallë i integritetit, pasionit dhe mendimit të lartë. Mimoza Hafizi është një univers në vetvete: shkencëtare, pedagoge e përkushtuar, politikane e vizionit të pastër dhe njeri human. Ndikimi i saj shtrihet nga yjet e universit deri tek zemrat e studentëve dhe qytetarëve – një dritë e rrallë që nuk shuhet kurrë. Intervista me  Prof.Dr. Mimoza Hafizi nga  Liliana Pere. Pyetje:LP 1. Cila është rrënja e dritës suaj — a vjen nga origjina, nga familja, apo nga një thirrje e brendshme që ju ka udhëhequr drejt dijes dhe universit? Pergjigje: Njeriu është qënie komplekse dhe drita që rrezaton në jetën e vet e ka burimin te origjina, te rrethanat ku është krijuar, te familja e mjedisi ku është zhvilluar, të cilët herë përkojnë e herë jo me mundësitë që lëvrijnë brenda vetes. Këto përputhje apo mospërputhje i japin njeriut rrugëtimin e vet me zigzake të paparashikueshme, deri në moshë madhore, kur ai e merr vetë në dorë fatin e tij. Kështu më ka ndodhur edhe mua. Familja me ka shtyrë drejt dijes, dhe kjo linjë ka përkuar, herë natyrshëm e herë rastësisht, me thirrjet e brendshme. E tillë jam bërë kjo që jam. 2. Në një univers të pafund, ku çdo yll ka dritën e vet, si mund të gjejë njeriu drejtimin e tij pa humbur në madhështinë e pafundësisë? Pergjigje: Këtë pyetje mjaft filozofike dëshiroj ta shoqëroj me një copë teksti nga romani im "Infiniti Blu": "Për ku është nisur vallë Hommo Sapiens , kjo qenie e brishtë, krijesë e një trupi të vogël kozmik që quhet Tokë? Po tenton të kapë infinitin! A nuk po kryen mëkatin e mendjemadhësisë, duke hyrë në konkurencë me natyrën unike dhe absolutisht të pafundme të Zotit? Ja tek kërkon të kapërcejë mbi pikën e prerjes së elipsave të zgjatur, që formojnë simbolin e infinitit ... ndonëse i vetëdijshëm që ajo pikë mban në barazpeshë të lejuarën me të ndaluarën! E ndodh që peshorja të përmbyset në mëkat". 3. A është dija një mënyrë për të gjetur të vërtetën, apo për të mësuar të jetojmë me misterin? Pergjigje: Dija është mënyra jonë për të gjetur të vërtetën. Rendja pas saj prej mijra vitesh ka treguar se ne nuk pajtohemi me misterin. 4. Kur vëzhgoni yjet që vdesin për t’i dhënë dritë botës, çfarë mësoni për vetë natyrën e njeriut dhe të jetës? Pergjigje: Yjet lindin e vdesin, por këtë të vërtetë ne e kemi mësuar vetëm para një shekulli. Sot njerëzit ndodhen përballë një universi që gëlon nga një miriadë procesesh, të cilat nisin e mbarojnë. Ai mban një miriadë objektesh, të cilat lindin e vdesin. Deri para një shekulli, universi përballë nesh shfaqej i përjetshëm e i pandryshueshëm, duke na injektuar iluzionin e përjetësisë. Sot ky iluzion është shembur për ata që janë pranë shkencës apo tronditur për të tjerët. Vdekja tashmë është pjesë e pashmangshme e ekzistencës sonë. Në këtë raport të ri, edhe vetë njeriu dhe jeta marrin një natyrë tjetër. 5. A ekziston një kufi midis shkencës dhe poezisë, apo janë të dyja gjuhë të ndryshme që përpiqen të përshkruajnë të njëjtën bukuri? Për mua të dyja janë lartësitë ku pasioni e çon njeriun. Por, jo të gjithë fizikanët e kanë këtë raport me poezinë. Një nga shkencëtarët më të mëdhenj të shekullit ë shkuar, Pol Dirak, nobelist, besonte që ekuacionet janë më mahnitëse se poezia, me argumentin se përpos të bukura, ato e bëjnë të vështirën të duket e thjeshtë. Kurse poezia, këmbëngulte Dirak, i bën gjërat e thjeshta të duken të pakuptueshme. 6. Kërkimi juaj për ekzoplanetë — a është më shumë një kërkim për jetë në hapësirë, apo një kërkim për kuptim në shpirtin njerëzor? Pergjigje: Të dyja. Kërkimi për ekzoplanetë është një sfidë shkencore dhe teknologjike. Imagjinoni se si mund të guxosh të shohësh një pikë të errët, që është planeti, pranë një ylli vezullues, vite e vite dritë larg. Por ja, pra, kemi mundur t'i gjejmë. Sot kemi gati 8 mijë ekzoplanetë të zbuluar. Një projekt europian ku bëjmë pjesë bashkë me observatorin e Parisit, është i destinuar edhe për publikun, që njerëzit të gjejnë aty informacione nga më të shumëllojshmet për këto botë interesante. Po ju jap lidhjen në shqip:  https://scholar.exoplanet.eu/spip.php?article754&lang=sq E kemi përgatitur ne, ekipi shqiptar. Mos hezitoni të hyni!  Njerëzit e meritojnë të dinë gjithçka njohim për ekzoplanetët, sepse janë pikërisht njerëzit që e kanë shtyrë shkencën në këta kufij. Është kureshtja mijravjeçare për ta ditur nëse jemi vetëm në këtë univers marramendës, apo ka diku tjetër qënie të ngjashme. Është ai kërkimi në shpirtin njerëzor që ju përmendni. Ky shekull i përket njerëzve që po njohin botë të tjera. 7. Si mundet njeriu të qëndrojë i përulur përballë kozmosit, kur vetë është krijesë që di të mendojë për pafundësinë? Pergjigje: Çuditërisht nuk është përulur. Megjithë përmasat e tij tmerrësisht të vogla, ka guxuar e po guxon ta pushtojë këtë strukturë gjigande në kufijtë e pafundësisë, që është kozmosi. Po e pushton dalëngadalë, në fillim me mendje e me dije, e më pas me prani fizike. Në shekullin e shkuar zbriti në Hënë, brenda këtij shekulli do të shkojë në Mars, sondat e ndërtuara prej tij po kapërcejnë kufijtë e sistemit diellor. Çfarë do të sjellin shekujt e ardhshëm? Vështirë të parashikohet, por diçka dihet me siguri: progresi është i pashmangshëm. 8. Çfarë është koha për ju: një rrjedhë fizike që matet, apo një përjetim shpirtëror që ndjehet? Pergjigje: Si fizikane i përmbahem përkufizimit të Ajnshtajnit:  koha është një madhësi që matet përmes orës. Çdo ngjarje që ndodh i përgjigjet një çasti të caktuar në kërcitjen e akrepave. Dhe ne shënojmë çastin kur ndodh, kështu përcaktojmë kohën. Kjo është koha fizike, element thelbësor i Teorisë së Relativitetit. Para një shekulli ka patur një debat historik  mes Albert Ajnshtajnit dhe njërit prej filozofëve më të mëdhenj të kohës, që këmbëngulte se koha nuk mund të përmblidhet vetëm në kuptimin e saj fizik: Koha nuk është fizike, por filozofike. Koha e filozofëve nuk ekziston! - Kjo frazë e Ajnshtajnit ka mbetur në histori. Dhe çdo vrojtim e konfirmon pikëpamjen e tij. 9. Si ka mundur Prof. Mimoza Hafizi të bashkojë në një jetë të vetme tri dimensione të mëdha — akademiken, politikën dhe njerëzoren — duke mbetur model i integritetit dhe urtësisë? Pergjigje: Duke ju falenderuar për konsideratën e lartë që shprehni, dua të them se njeriu i ka të gjitha kapacitetet për të zhvilluar shumë dimensione në jetë. Ka edhe raste kur zhvillon vetëm një dimension, por në mënyrë të përkryer, si Pol Dirak që e përmenda më parë. Për të vlente vetëm shkenca. Por, në limitet e një vendi të vogël, ne shqiptarët e kemi të vështirë të mbyllemi në një dimension. Ai është i pamjaftueshëm për kapacitetet që na ka falur natyra. Prandaj te ne nuk çuditesh kur sheh fizikanë që shkruajnë romane, poetë që ligjërojnë në parlament, sportistë që ngrenë biznese apo kryeministra që pikturojnë.  10. Në fund të çdo përpjekjeje për ta kuptuar universin, a është përgjigjja gjithmonë njeriu vetë — me gjithë dritën, dyshimin dhe dashurinë. Pergjigje: Njeriu vetë, me gjithë dritën, dyshimin e dashurinë është po aq i vështirë për t'u kuptuar sa një univers i tërë.  Më vjen mirë që në këtë dialog fjala kyçe ishte drita. Ajo përkon me romanin tim më të ri, që sapo ka dalë e mban titullin Drita. I kushtohet dritës, kësaj dhurate bujare të natyrës, që s'rreshtim t'i falemi e ta ndjekim nga pas si të magjepsur, për ta njohur e për ta kuptuar. Drita është një krijesë tekanjoze e universit. Ajo na befason pikërisht kur mendojmë se e kemi kuptuar. Por ja që enigmat e saj nuk ndalen së shfaquri. Në ethen e kërkimit, ndokush hamend se këto enigma kanë ndërhyrë dhe në jetën tonë e po ndërthurin histori djemsh e vajzash qindra kilometra larg, ... dhe të një gruaje me emrin DRITA. Ju faleminderit për intervistën e dashur e nderuar Mimoza. Faleminderit ju per intervisten e bukur, zn.jLiliana

Hyrje Portret i Prof. Dr. Vjollca Ibro, anëtare  e Komisionit të Përhershëm të Biologjisë, Bujqësisë dhe Veterinarisë (KBBF) pranë Akademisë sëShkencave të Shqipërisë (ASHSH) Në fushën e dijes shqiptare, Vjollca Ibro është një emër që tingëllon me një qetësi të lartë shpirtërore, e njëkohësisht me një forcë bindëse akademike Si profesore, kërkuese dhe udhëheqëse e mendimit shkencor, ajo përfaqëson urtësinë që bashkon dijen me përulësinë — një frymë e rrallë që shndërron arsimin në art dhe shkencën në filozofi të jetës. Në Universitetin Bujqësor të Tiranës, ku ajo ka kontribuar për më shumë se katër dekada, ajo ka ngritur ura midis brezash, duke mbjellë dije, që rriten si bimët që vetë studion. Çdo leksion i saj është si një frymë jete e re, ku shkenca nuk mësohet mekanikisht, por përjetohet me ndjesi e thellësi. Profesor Doktor që nga viti 1999, me një rrugëtim që nisi që në vitet 1978 në Universitetin e Pekinit, RP e Kinës, ajo mishëron filozofinë kërkimin e ekuilibrit midis natyrës dhe njeriut, kështu, Vjollca Ibro e sheh botën e bimëve ashtu si edhe atë njerëzore — delikate, por të qëndrueshme.   E lindur më 20 qershor 1955 në Korçë, qyteti i dritës dhe kulturës, ajo e mori nga vendlindja dhe familja  pasionin për dije e elegancën e mendimit. Rrënjët e saj, si ato të një peme u ushqyen nga tradita. Në periudhën 1978–1987, ajo ishte asistente dhe pedagoge në Katedrën e Botanikës, ku filloi të ndërtojë themelet e një karriere të gjatë mësimore dhe shkencore. Vitet 1988–1990 e gjetën si zv/shefe në të njëjtën katedër, duke u bërë një figurë që përfaqësonte zërin e  grave në shkencë, në një kohë jo aq të lehtë për to. Më tej, në vitet 1990–1994, ajo mori drejtimin e Katedrës së Bio-Fizio-Ekologjisë, ku hulumtoi me përkushtim raportin midis bimës dhe mjedisit, një temë që në thelb përfshin edhe raportin midis njeriut dhe natyrës. Në vitet 1994–1997, ajo vazhdoi të kontribuojë si pedagoge e Fiziologjisë, duke vazhduar me frymën e kërkimit më të thelluar në arsimin universitar. Pas ngjarjeve të marsit 1997, Universiteti Bujqësor i Tiranës pësoi shkatërrime, djegje dhe grabitje, të cilat vunë në diskutim fillimine vitit akademik 1997-98 deri edhe vetë egzistncën e UBT. Kjo u evitua nga përpjekjet e të gjithëve dhe përkushtimi i veçantë i Prof. Vjollca Ibro, ngarkuar me detyrën e Rektores,  e cila për tre vjet drejtoi me kurajo dhe kolegjialitet rindërtimin dhe vazhdimin e veprimtarive mësimore dhe kërkimore në të gjithë fakultetet.  Nga viti 2000 deri në 2005, ajo shërbeu si Zv/Ministre e Bujqësisë dhe Ushqimit, duke u bërë një ndër të paktat figura akademike, që ndërthurin vizionin shkencor me përgjegjësinë publike.  Nga viti 2005 e në vijim, ajo  punon Pedagoge e disa moduleve në Programe studimore si Shkenca Agronomike, Agromjedis dhe Ekologji, Agromekanizim të Fakultetit të Bujqësisë dhe Mjedisit. Në këto vite Prof.  Ibro udhëheq doktoratura dhe master, këtë e bën jo vetëm me fjalë, por sidomos me shembullin e saj. Në 1985, ajo qëndroi për specializim  në Institutin e Botanikës, Universiteti i Perugia-s, Itali. Në 1994, vijoi në Universitetin e Bonn-it, Gjermani. Në 1995, në Romë, në laboratorin “in vitro” të Frutikulturës, ajo ndërthurte kërkimin me artin e rigjenerimit. Në 1996, në Universitetin e Hohenheim-it, Stuttgart, ajo studioi raportin source/sink, një koncept që pasqyron dualitetin midis dhënies dhe marrjes — një metaforë e jetës që ajo vetë mishëron: jep dije, merr mirënjohje. Përveç kërkimit, ajo ka kryer trajnime të shumta ndërkombëtare: në IFDC për programim bujqësor, në GTZ për fuqizimin e universiteteve, në BOKU të Vienës për administrimin universitar, dhe në Hohenheim për menaxhimin akademik. Ajo është bashkautore në 5 libra, 5 tekste universitare dhe disa cikle leksionesh, si dhe mbi 130 botime shkencore dhe pjesëmarrje në konferenca kombëtare e ndërkombëtare. Ka udhëhequr 3 doktoratura dhe mbi 40 mastera shkencorë, duke u bërë dritë udhëzuese për mendjet e reja. Në këtë mision, ajo pasqyron filozofinë e Wang Zhenyi-t, mësuar gjatë studimeve të saj universitare, e cila thoshte: “Të mësosh është të ndriçosh botën me dritën e brendshme.” Ajo ka qenë Anëtare e Këshillit të Akreditimit të Arsimit të Lartë, drejtuese për grupin e punës të bujqësisë në negociatat për MTL dhe MSA në BE, antare e Shoqatës Europiane të Fiziologjisë së Bimëve, Shoqatës së Mbrojtjes së Mjedisit dhe Shoqatës së Bujqësisë Organike. Aktualisht, ajo është Anëtare e Komisionit të përhershëm të Biologjisë, Bujqësisë dhe Veterinarisë pranë Akademisë së Shkencave të Shqipërisë dhe e Redaksisë  së Bujqësisë dhe Ekonomisë së fermës së Enciklopedisë Shqiptare në proces përgatitje. Në thelb të shpirtit të saj kërkues, Vjollca Ibro i shikon kufijtë jo si pengesa, por si horizonte për t’u kapërcyer. Figura e Prof. Dr. Vjollca Ibro është një simfoni e maturisë, dijes dhe urtësisë. Si një pemë që rritet ngadalë, por me rrënjë të thella,  duke na kujtuar se shkenca është më e bukur kur lind nga maturia dhe qetësia. Pyetje 1:  E nderuar znj.Ibro; Si matet ndikimi i një shkencëtari mbi shoqërinë dhe natyrën? Për ju Prof. Ibro, ndikimi nuk matet vetëm me botime, por me frymën tek studentët dhe komuniteti. A mendoni se vlerësohet ndikimi vetëm me statistika?  Përgjigje : Faleminderit revistës suaj për mundësinë, që më jepni për të shprehur mendimet e mia lidhur me këto pyetje të mira dhe mjaft intriguese.  Lidhur me pyetjen tuaj në se ndikimi i një shkencëtari mbi shoqërinë dhe natyrën vlerësohet vetëm me statistika, mendoj se statistikat nuk janë thelbi. Pa e nënvlerësuar rëndësinë e statistikave për vetë kërkuesin si edhe punëdhënsin e tij, gjithsesi ato ngelen statistika, të cilat maksimumi bëjnë të mundur rankimin e kërkuesve si edhe të institucioneve. Kërkuesit pedagogë kanë mundësinë dhe detyrën t’u përçojnë dijet dhe arritjet në shkencë studentëve dhe komuniteteve, të ndezin dhe mbajnë gjallë tek ta besimin te shkenca dhe e vërteta, dëshirën për ndryshim dhe përparim. Pyetje 2:  Si ka menaxhuar Prof. Ibro funksionet publike, studimet dhe jetën familjare njëkohësisht? Duke qenë Zv/Ministre, Rektore dhe pedagoge, ajo ka treguar se organizimi dhe përkushtimi e bëjnë të mundur harmoninë. Si keni mundur të balanconi profesionin menaxhimin dhe jeten personale me sukses?  Përgjigje:  Fjala sukses është relative, gjithmonë ka më shumë dhe më mirë. Me modesti ju them se, sa kam arritur, janë rezultat i punës pa orare dhe përkushtimit. Në familjen, ku jam lindur dhe rritur jam edukuar me parimin o mire, o fare  ( all or nothing ). Kur pranon një punë (aq më tepër një post drejtues) është një përgjegjësi para opinionit, familjes, ndërgjegjes tënde… Fjala punë  nuk shkon me fjalën gjasme . Jam përpjekur që, krahas punës të kem në vëmendje familjen, dy fëmijët dhe bashkëshortin. Ata më kanë mirëkuptuar dhe mbështetur. E di, që edhe iu kam munguar apo mosplotësuar sa do të dëshiroja. Përpiqem t’i shlyej tani, me dy mbesat e dashura.  Pyetje 3:   Znj Ibro;  Çfarë na mëson studimi i bimëve për ciklet e jetës së njeriut? Çdo bimë që Prof. Ibro studion tregon sfidat dhe mundësitë për rritje. Cikli i natyrës pasqyron jetën tonë. A mund të shohim tek natyra modelin e jetës njerëzore?  Përgjigje :  Pyetjen tuaj, po ta kem kuptuar drejt, do ta riformuloja: a shëmbëllen jeta njerëzore me modele të natyrës? Njeriu, Homo sapiens , është një nga shumë gjallesat e planetit Tokë. Si i tillë, është vetë pjesë e natyrës me qënien, fiziologjinë dhe sjelljet e tij në komunitet. Duke qënë gjallesa me inteligjencën më të zhvilluar (këtë e themi ne njerëzit për veten tonë, a na konsiderojnë të tillë gjallesat e tjera?!), ai ka studjuar dhe “kopjuar” shumë nga strukturat, dukuritë dhe proceset e përsosura gjatë evolucionit për miliona dhe mijra vjet te gjallesat e tjera, përfshi edhe bimët.  Po qëndroj te bimët! Idea se edhe bimët janë gjallesa është pranuar më vonë dhe me vështirësi. Kjo ndodhi vetëm pasi u pranua se lëvizja nuk përfshin vetëm atë lokometrike, me zhvendosje, si ajo e ligjit të Njutonit. Edhe bimët lëvizin, edhe pse jo si kafshët dhe njeriu, ato kanë shumë lloj lëvizjesh, rritja është një nga format e lëvizjes së tyre.  Gjatë rritjes, p.sh . drurët e një pylli ndërtojnë kurorat dhe rizosferat e tyre “në konkurencë” për dritën, ujin dhe jonet minerale, por edhe “në harmoni”, pa hijezuar njeri- tjetrin (parimi toka dhe dielli janë e të gjithëve dhe për të gjithë). Në shumë raste, kanë gjetur mënyra bashkjetese (simbiozat) me parimin “na nëm” me “ndarje punësh” me “përfitim reciprok”. Formimi i farës dhe procesi i mbirjes janë dy shembuj të tjerë, ku përfshihen “përkujdesja” e bimës “mëmë” për lindjen dhe sigurinë në mbarërritjen e “të vegjëlve” të saj. Le të kujtojmë “përkujdesjen” që farat të shpërndahen, të mbijetojnë nga rreziqet e infeksioneve të ndryshme, faktorët mjedisorë ekstremë apo kullotja. Sipas rastit farat vishen nga jashtë me shtresa mbrojtëse (nga lagështia, kalbja, zjarret…) apo ndihmëse (për shpërndarjen nga uji, era, kafshët…). Kështu, shtresa e frutit që rrethon farat, me ngjyra, aroma dhe shije na gënjen dhe shndërron edhe ne njerëzve në shpërndarës të tyre. Kujtoni rolin e paketimit dhe të reklamës në marketing!  Procesi i zhvendosjes së asimilateve sipas new raporti source/sink , ku fuqia e sink  përcakton edhe alokimin dhe partitimin e asimilateve, është një “model i përsosur” për hartimin dhe ndarjen e buxhetit, sipas fuqisë asimiluese.  Kështu mund të vazhdoja me dhjetra shembuj, që ngjajnë apo vlejnë për të gjetur përdorim në jetën e një njeriu apo komuniteti njerëzor. Pyetje 4:  Si lidhet kimia e bimëve me të kuptuarit e njeriut dhe natyrës? Analizat tregojnë lidhje mes bimëve dhe mjedisit, dhe mes njeriut dhe natyrës. Shkenca dhe filozofia bashkohen në çdo reagim. A mund të mësojmë për jetën nga formula (më mirë sjelljet) e bimëve?  Përgjigje: Jeta e gjallesave studjohet nga disiplina e Fiziologjisë (gr. fizios  =natyrë; logos  =teori). Për t’i shkuar sa më në imtësi shpjegimit të proceseve jetësore (bimë, kafshë, njeri), do të duhet të zbresësh gradualisht nga niveli makroskopik në atë mikroskopik, qelizor, subqelizor dhe deri atë molekular (kimik). Dhe, pikërisht, shpjegimi në nivel molekular është ai që realizon Biokimia. Në këtë nivel, jeta funksionon gati njësoj te të gjitha gjallesat. Makromolekulat dhe lëndët e tjera organike dhe inorganike janë pothuajse të njëjtat. Në një kuptim, përbërja e organizmave të gjalla dhe transformimet lëndore brenda tyre janë kimi e pastër. Njeriu ka ende shumë për të zbuluar, kuptuar dhe përdorur nga lidhjet, që egzistojnë në nivel molekular mes bimëve dhe njeriut. Jo vetëm tek të ushqyerit, por edhe në mjaft pika të tjera të përbashkëta si tek enzimat, pigmentët, antioksidantët etj. Intervista. Pyetje 5 :  E dashur Prof Ibro; Çfarë na mëson rezilienca e bimëve ndaj stresit abiotik? Si bimët që përshtaten, njeriu zhvillon durim dhe forcë. Prof. Ibro tregoni se sfidat janë mundësi për rritje. A mund të shohim çdo sfidë njerëzore si mundësi?  Përgjigje: Ndryshimet klimatike kanë nxjerrë në rend të ditës thellimin në studime, për të kuptuar ndikimin e çdo stresori abiotik si i nxehti, thatësira, kripëzimi,  ngricat... mbi gjallesat, me theks të veçantë bimët, që janë  burim shumë i rëndësishëm ushqimi për popullsinë botërore në rritje. Përveç kësaj, studimet edhe me  përfshirjen e bioteknologjisë, synojnë të gjejnë mekanizmat molekularë, përgjegjës për tolerancën ndaj streseve të ndryshëm biotikë dhe abiotikë. Lidhur me sa më lart, prej vitesh kemi bashkpunime të frytshme te drithrat me kolege nga Fakulteti i Shkencave të Natyrës, të Universitetit të Tiranës. Mes mekanizmave  efikasë janë   edhe ato të memory resilence. Pra të rizgjimit të mekanizmave  të tolerancës të fituar gjatë kalimit të mëparshëm të një stresi. Përsa u takon analogjive me njeriun, kjo më kujton stërvitjen, kalitjen është termi më pranë aklimatizimit, që e bëjnë njeriun të përballojë me sukses goditjet nga streset e ndryshme ambientalë (i ftohti, i nxehti, lartësia etj.) Kalitja kërkon, vërtet, durim dhe vullnet. Pa këto të fundit, sfidat, të çfardo lloji, është pothuajse e pamundur t’i përballosh. Ajo shprehja popullore, vështirësitë të bëjnë më të fortë,  e ardhur nga përvoja, nuk është pa bazë shkencore. Pyetje 6:    A është kultivimi një bashkëjetesë midis njeriut dhe natyrës? Punimi i tokës tregon kujdes dhe respekt për ambientin. Prof. Ibro e sheh bujqësinë si art të harmonisë?   Përgjigje:    Njeriu, si pjesë e vetë natyrës, ka qënë në bashkëjetesë dhe në harmoni me të deri sa doli nga pylli dhe shpellat. Kur shpiku dhe përdori vegla dhe armë për gjueti dhe punimin e tokës, filloi edhe prishja e harmonisë. Edhe pse energjia diellore, uji dhe dioksidi i karbonit janë të mjaftueshëm për fotosintezën e bimëve, nevojat për ushqim të popullsisë botërore, që rritej vazhdimisht, nuk mund të plotësoheshin me ushqimin në natyrë. Pikërisht, hapja dhe punimi i tokave, fillimi i kultivimit të bimëve, shënoi fillimin dhe zgjerimin e veprimtarive bujqësore. Këto u shoqëruan me përfshirjen e teknologjive   intensive, plehrimet kimike, aplikimin e pesticideve, herbicideve… Pra, në se fillimisht flitej për një bujqësi natyrore, bujqësia e sotme konvencionale, është larguar shumë nga ajo natyrore. Në këtë mënyrë edhe harmonia dhe bashkjetesa e njeriut me natyrën janë cënuar rëndë. Dhjetvjeçarët e fundit, në botë por edhe në Shqipëri, kanë filluar dhe janë rregulluar në legjislacion përpjeke për të zhvilluar bujqësi organike apo biologjike, si një përmbledhje veprimtarish bujqësore në harmoni dhe etikë në ruajtjen e burimeve natyrore dhe shëndetin e njeriut. Një grup kolegësh, 28 vite më parë, themeluam Shoqatën Shqiptare të Bujqësisë Organike. Mua, më qëlloi që të drejtoja edhe grupin e punës për hartimin, për herë të parë në vendin tone, të Ligjit Mbi Bujqësinë Organike, gjë të cilën e veçoj, krahas të tjerave, si një nga arritjet e punës sime në Ministrinë e Bujqësisë dhe Ushqimit gjatë viteve 2000-2005. Pyetje 7: Si zhvillohet dashuria për tokën dhe bimët? Dashuria lind jo vetëm nga përvoja dhe përkushtimi, siç tregon Prof. Ibro. Vëzhgimi, prekja nga afër krijon dashuri, respekt dhe përgjegjësi. A mund të mësohet respekti për natyrën përmes arsimit? Përgjigje : Pyetje shumë e mirë! Mendoj se respekti dhe dashuria për natyrën iu mëkohet fëmijëve, qëkur fillojnë të mësojnë fjalët e para dhe më pas gjatë gjithë stadeve të rritjes së tyre. Prindërit, vazhdimisht, do të duhet t’iu tërheqin vëmendjen fëmijëve të shohin bukuritë e pejzazheve të lindjes dhe /apo perëndimit të diellit, pamjen e fushave dhe maleve në të katër stinët e vitit. Shkolla ka një rol të pazëvendësueshëm. Programet shkollore e përmbajnë këtë mundësi në lëndët e botanikës, biologjisë, gjeografisë, leximit dhe letërsisë. Kush nga ne nuk ka ngelur i mahnitur nga ekskursionet në pranverë, kur ka parë gjelbërimin e grurit nëpër fusha me ndonjë lulekuqe nëpër të. Si mund të harrohen pemtoret e mollëve, kumbullave, qershive… të lulëzuara në pranverë, po vjeshta e artë me pemët plot fruta ngjyra ngjyra, portokalla, hurma e ftonj…Kur fëmijët i ushqejmë, duhet t’iu flasim për natyrën, bimët dhe kafshët. Ndodh, që një fëmijë 9 vjeçareje të mos e dijë ende, se orizi është produkt i bimës së orizit, por kujton se prodhohet në fabrikë si makaronat! Më fal, se u zgjata me këto përfytyrime dhe po e mbyll me dëshirën, që të lind gjatë udhëtimeve, për të recituar vargjet e Naimit “O malet e Shqipërisë dhe ju o lisat e gjatë, fushat e gjera me lule që iu kam ndër mend ditë dhe natë…” Pyetje 8 : Si pasqyrojnë ciklet biologjike etikën dhe marrëdhëniet njerëzore? Studimet tregojnë se ekuilibri dhe drejtësia janë parime morale. Prof. Ibro përdor këto njohuri për të udhëhequr studentët. A mund të mësojmë drejtësinë dhe ekuilibrin nga natyra? Pëgjigje:  Ekuilibri dhe drejtësia janë parime morale të shoqërisë njerëzore, ose më saktë duhet të jenë. E them këtë, se për fat të keq, nuk është gjithmonë kështu, as mes njerëzve si individë dhe as mes shteteve. Jetojmë në shekullin e 21, kur teknologjitë, si ajo e informacionit, bioteknologjia dhe automatizimi (përfshi inteligjencën artificiale) kanë arritur maja të paimagjinuara më parë, dhe megjithatë mijëra njerëz vazhdojnë të vriten, në luftra, ku nuk funksionon logjika dhe jo më etika. Miliona fëmijë në vit (shifrat janë tronditse) vdesin nga uria, pa arritur të rriten! Ku është drejtësia njerëzore?! Në natyrë, mes gjallesave, tek bimët në veçanti (shëtisni në një vresht, arë me grurë, por sidomos në një pyll), spikatin ekuilibri dhe harmonia. Secila bimë e përmbush ciklin e saj jetësor, pra rritet, riprodhon dhe lë pasardhës, në harmoni me individët e tjerë bimorë për rreth. Bima ndan token, ajrin dhe dritën drejtësisht sipas specifikave të masës vegjetative, që ndërton dhe mënyrave të pjalmimit dhe riprodhimit. Këto modele jetese dhe bashkjetese duhet të na shërbejnë si bazë për ndërtimin e marrëdhënieve njerëzore, ku parimi moral më i lartë të jetë drejtësia në kuptimin e gjerë të saj. Pyetje 9 : “Si e vlerësoni ju gjendjen aktuale të bujqësisë në vendin tonë? Në cilin stad ndodhet sot ky sektor dhe cilat janë sipas jush elementet kryesore që duhet të merren parasysh për zhvillimin e tij të mëtejshëm?” Në dy tre dakadat e fundit, sektorit të bujqësisë në vend i kanë ndodhur ndryshime thelbësore.  Një  pjesë e tyre ishin rezultat i kalimit nga ekonomitë bujqësore të kolektivizuara, me drejtim të centralizuar, me pak mekanizim dhe shumë punë krahu, në fermat private shumë të vogla dhe me dhjetra probleme të menaxhimit, prodhimit dhe tregtimit të produkteve. Gradualisht, duke u ambientuar si gjithë  sektorët e tjerë në vend, me rregullat e ekonomisë së tregut, edhe bujqësia tashmë ka mjaft zhvillime pozitive. Mes tyre mund të përmend specializimin për produkte me të cilat dalin në treg, eksportojnë apo kontraktojnë me agropërpunuesit. Fermat, sidomos ato që lidhen me pemtarinë apo prodhimin e perimeve në sera janë mekanizuar dhe automatizuar. Shembuj të tillë ka me dhjetra në Lushnjë, Divjakë, Fier, Berat, Elbasan, Korçë e Tiranë. Sidoqoftë, ka ende shumë për të bërë  sidomos lidhur me mbështetjen e prodhuesve dhe zhvillimin rural në tërësi.  Sektori, ndërkaq vuan edhe nga dukuri të reja siç janë pakësimi forcave të punës, plakja e popullsisë në zonat rurale etj.     Pyetje 10 : “Çfarë mesazhi do të kishit për studentët e Fakultetit të Bujqësisë, të cilët janë e ardhmja e këtij sektori,  Përgjigje:  Më lejoni, të shpreh që në fillim entuziazmin tim lidhur me suksesin e Universitetit Bujqësor të Tiranës, UBT, i cili e nisi këtë vit akademik me kurikula të njehsuara me universitetin BOKU të Vienës  në të gjithë programet e studimit. Duke e njohur nga afër BOKU, një  nga universitetet më të mirë për shkencat jetësore në Europë, unë jam shumë e lumtur për mundësinë që kanë vajzat dhe djemtë shqiptarë për të patur një diplomë të njejtë me simoshatarët e tyre evropianë.   Studentëve, që kanë zgjedhur të diplomohen në Programet e ndryshme që ofron UBT, të evidentuar dhe mbështetur me bursa si programe prioritare nga Qeveria, dëshiroj t’iu them se kanë bërë zgjedhjen e duhur. Programet e studimit në UBT lidhen direkt me jetën dhe nevojat e përditshme të njerëzve për ushqimin dhe mjedisin. Me punën tuaj ju do të keni mundësi t’ua bëni jetesën më të mirë dhe më të garantuar.  Në këto 47 vite, nga koha kur fillova punë në këtë institucion të arsimit të lartë, më i rëndësishmi në vend për bujqësinë, mjedisin, veterinarinë dhe ushqimin, kam punuar me 45 breza studentësh, që e nisnin shkollën disi me dyshime, por kur vinte koha e diplomimit, përpara kisha të rinj, vajza dhe djem plot dije, krenarë për çfarë kishin arritur dhe besimplotë për kapërcimin e sfidave që i prisnin.  Ju faleminderit znj. Ibro per intervisten. Faleminderit  ju znj.Liliana. © 2024–2025 Liliana Pere – Founder. Publisher. Researcher. Author Prestige Magazine All rights reserved.